Еңбекті қорғаудағы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етудің қағидалары

Кіріспе
1 Еңбек құқығын қорғаудағы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету қағидаттары
1.1 Еңбек құқығының негізгі қағидаларының түсінігі жəне мəні
1.2 Еңбек құқығы қағидаттарын топтастыру
1.3 Еңбек құқығының салалық қағидаттары
1.4 Еңбек құқығының конституциялық қағидаттары
1.5 Еңбекті қорғаудың түсінігі жəне қағидалары
2 Еңбек құқық қатынастары саласындағы адам құқықтарын қамтамасыз ету
2.1 Еңбек құқық қатынастары саласындағы адам құқықтары
2.2 Жұмыс берушілердің еңбек заңнамасын бұзу фактілері: еңбек қатынасы саласындағы кемсіту, жалақыны уақтылы төлемеу, заңсыз жұмыстан шығару
2.3 Еңбек және жұмыспен қамту саласындағы гендерлік теңдікті қамтамасыз ету жөніндегі шаралар туралы
2.4 Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Еңбек қатынастарын құқықтық реттеу тетігінің мәні мен ішкі бірлігін білдіретін ғылыми және құқықтық санат ретіндегі еңбек құқығының қағидаттары туралы мәселеде маңызды теориялық және практикалық мән бар. Қағидаттардың сақталуы еңбек құқығы нормаларының дұрыс қолданылуының, еңбек қатынастарын реформалаудың қажетті шарты, олар республикадағы әлеуметтік-экономикалық қайта құру процестеріне парапар болуға тиіс.
"Принцип" ұғымы (латынша principium - басталу, негізі) адамдардың жүріс-түрысындағы бастау, басшы идея, негізгі ереже дегенді білдіреді.
Құқыққа (оның ішінде еңбек құқығына) қатысты алсақ қағидат орталық ұғым болады, себебі ол барлық құқықтық жүйенің негізіне алынған. Қорытып жинақталған түрінде қағидат өзі туындаған құқықтық жүйенің мәндік сипатын өзіне жинақтайды. Осыған сәйкес еңбек құқығының қағидаты негізге алынатын, бастаушы бастама, ол осы саланың және оның институттарының құқықтық нормаларының мәні мен ішкі үйлесімділігін білдіреді.
Қағидат (принцип), еңбек құқығы жүйесінің негізге алынатын элементі ретінде заңнамада міндетті түрде көрсетіліп, бекітілуге тиіс. Бұл жағдайда ол құқықтық қағидатқа айналады. Заң ғылымында құқық қағидаттары — құқықтың нормативтік-жетекші бастамасы деген пікір бар. Қағидатты нормативтік бекітуден бас тарту оны құқықтық сана немесе ғылыми санат саласына ауыстыруға тікелей байланысты. Құқықтық санада адам ойына баға беру элементі ғана бар (мысалы, еңбек туралы қандай да бір заң актісінің тиімділігін бағалау), ал ғылыми санат ретінде қағидат идеяларды, пікірлерді те¬ория жүзінде іске асыру деңгейінде қалады. Бұл екі жағдайда да қағидат ез міндетін жоғалтады, себебі практика жүзінде іске аса алмайды.
Азаматтардың еңбекті қолдану саласындағы негізгі құқықтарын қағидаттармен тендестіруге болмайтындығын ерекше атап өткен жөн, себебі олар саланың құқықтық жүйесін сипаттаудың ертүрлі деңгейінде түр. Қағидаттарды азаматтардың негізгі еңбек құқығы түрінде қалыптастыру олардың өзара ерекшеліктерін жояды. Еңбек құқығының кейбір институттарының қағидаттары өте шектеулі салаларда әрекет етеді. Олардың басқарушы ережесі (талаптары) еңбек құқығы саласындағы қатынастардың белгілі бір түрлерін реттейтін құқықтық нормалардың кейбір топтарына тән ерекшеліктерін қарастырады. Қағидаттардың бұл тобы дипломдық жұмыстың тиісті тарауларында ашылады.
Зерттеу объектісі. Жұмыстың ізденіс-зерделеу және зерттеу объектісіне қоғамдық қатынастар, ондағы еңбекті қорғаудағы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етудің қағидалары мәселесіндегі құқықтық жүзеге асыру мен реттеу болып табылады.
Зерттеу пәні болып еңбек құқығы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етудің қағидалары, оның негізгі ерекшеліктері мен белгiлері жөніндегі мәселелерді
1. Уваров В.Н. Трудовое законода¬тельство РК, Алматы, 1997
2. Трудовое право России. Гу¬сев К.Н. - М.: ЮРИСТЬ, 1998.
3. Трудовое право/под ред. Смир¬нова. О.С. М. 1998
4. Кагазов О. Трудовое право РК.- Алматы, 2000.
5. Комментарий к Закону РК «О труде в РК» - Алматы: Баспа, 2000
6. Уваров В.Н. Трудовое законодательство РК – Алматы, 1999.
7. Шеримова Н.Ш. Трудовое право в вопросах и ответах – Алматы: Даненкер, 2000.
8. Сыроватская Л. А. Трудовое право. - М., 2000
9. Шайбеков К.А. ҚР еңбек құқығы. – Шымкент-Түркістан: 2007
10. АхметовА., Ахметова Г. Еңбек құқығы. – Алматы: Заң әдебиеті, 2005

Қосымша:

1. Қағазов Қ.Р. еңбек құқығы., Алматы 2001.
2. Айымханова Қ.Р. еңбек құқығы., Алматы 2002
3. Кузярина А.С., Берешев С.Х. Трудовое законодательство РК в вопросах и ответах. Алматы: ТОО Баспа, 2000. – 88с.
4. Сериков О.Т. Вопросы единства и дифференциации в правовом регулировании труда // Право и государство, 1999. № 1 (12). – С. 70-73.
5. Нурмагамбетов М.А. Некоторые вопросы теории рынка труда // Право и
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
------------------------------------------
Қорғалуға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
_________ -------------------.
“ ___” ________ 2012 ... И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... ... ... ... ... етудің
қағидалары”
Мамандығы 050301 – Заңтану
Орындаған: күндізгі оқу бөлімінің --------
топ ... ... ... ... ... ... құқығын қорғаудағы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету
қағидаттары
1.1 Еңбек құқығының негізгі қағидаларының түсінігі жəне мəні
1.2 Еңбек құқығы қағидаттарын ... ... ... ... қағидаттары
1.4 Еңбек құқығының конституциялық қағидаттары
1.5 Еңбекті қорғаудың түсінігі жəне қағидалары
2 Еңбек құқық қатынастары саласындағы адам ... ... ... ... ... қатынастары саласындағы адам құқықтары
2.2 Жұмыс берушілердің еңбек заңнамасын бұзу ... ... ... кемсіту, жалақыны уақтылы төлемеу, заңсыз жұмыстан шығару
2.3 Еңбек және жұмыспен қамту саласындағы гендерлік ... ... ... шаралар туралы
2.4 Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Еңбек қатынастарын құқықтық реттеу тетігінің
мәні мен ішкі бірлігін ... ... және ... ... ... ... ... туралы мәселеде маңызды ... ... мән бар. ... ... ... ... ... дұрыс
қолданылуының, еңбек қатынастарын реформалаудың қажетті ... ... ... ... құру процестеріне парапар
болуға ... ... ... ... - ... ... адамдардың
жүріс-түрысындағы бастау, басшы идея, негізгі ереже дегенді білдіреді.
Құқыққа (оның ішінде еңбек құқығына) ... ... ... ... ... себебі ол барлық құқықтық жүйенің негізіне алынған. Қорытып
жинақталған түрінде қағидат өзі туындаған құқықтық ... ... ... жинақтайды. Осыған сәйкес еңбек құқығының қағидаты негізге алынатын,
бастаушы бастама, ол осы ... және оның ... ... мәні мен ішкі үйлесімділігін білдіреді.
Қағидат (принцип), еңбек құқығы жүйесінің негізге алынатын элементі
ретінде заңнамада міндетті түрде ... ... ... Бұл ... ... ... ... Заң ғылымында құқық қағидаттары — құқықтың
нормативтік-жетекші бастамасы ... ... бар. ... ... бас тарту оны құқықтық сана немесе ғылыми санат саласына
ауыстыруға ... ... ... ... адам ... баға ... ғана бар ... еңбек туралы қандай да бір заң актісінің
тиімділігін бағалау), ал ғылыми санат ретінде қағидат ... ... ... іске ... ... ... Бұл екі ... да қағидат ез
міндетін жоғалтады, себебі практика жүзінде іске аса алмайды.
Азаматтардың еңбекті қолдану ... ... ... ... ... ... атап ... жөн, себебі
олар саланың құқықтық жүйесін сипаттаудың ертүрлі деңгейінде ... ... ... ... құқығы түрінде қалыптастыру олардың
өзара ерекшеліктерін жояды. Еңбек құқығының ... ... өте ... ... әрекет етеді. Олардың басқарушы ережесі
(талаптары) еңбек құқығы саласындағы ... ... бір ... ... ... ... ... тән ерекшеліктерін
қарастырады. Қағидаттардың бұл тобы ... ... ... ... ... ... ... және зерттеу объектісіне
қоғамдық қатынастар, ондағы еңбекті ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мен реттеу
болып табылады.
Зерттеу пәні болып еңбек құқығы азаматтардың құқықтарын ... ... оның ... ... мен ... жөніндегі
мәселелерді қамтитын Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мемлекеттік органдармен, азаматтар және
ұйымдармен қатынастарын реттейтін құқықтық аспектілер кіреді.
Зерттеу мақсаттары мен ... ... ... ... негізгі
мақсаты – азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етудің қағидаларына талдама
(анализ) жасау; ... осы ... ... ... мәселелерді
талқылау; зерттеу мәселесі бойынша заңнамаларды жетілдіру жөнінде ... ... ... ... жету үшін жүзеге асырылатын зерделеу-зерттеу
процесіне байланысты шешілуге тиіс ... ... ... ... ... азаматтардың құқықтарын қамтамасыз
етудің қағидалары институтын құқықтық реттеу мәселесін жалпы
тұрғыда қарастыру;
- ... ... ... ... құқықтарын қамтамасыз етудің
қағидаларын салыстырмалы құқықтық негізде зерттеу;
Зерттеу жұмысының методологиясы мен ... ... ... ... танымның диалектикалық-
материалистік, жүйелі-құрылымды және салыстырмалы-құқықтық ... Ал ... ... ретінде, мемлекет және құқық
теориясы, азаматтық құқық және ... ... ... және ... ... ... көрген қазақстандық ғалымдардың
еңбектерінде, сондай-ақ таяу және ... шет ... ... Ресей
ғалымдарының меншік құқығы ... ... ... ... ... ... қатысты жаңаша көзқарастар мен тұжырым-ұсыныстарды
айқындауға, ... ... ... ... ... ... нақты,
дербес шешімін табуға арқау болып, ұтымды көрініс ... ... ... тақырыптың өзекті мәселелерін жеткілікті көлемде ашып көрсетуге
азаматтық ... ... ... ... ... ... арналған заңдар,
сондай-ақ тақырыпқа сәйкес түрлі (басқа да) нормативтік құқықтық актілер
айтарлықтай септігін тигізді.
Дипломдық ... ... ... ... Тұтастай алғанда жұмыс
және оған қойылған проблемалар мен автордың ... ... ... ... ... ... өткен мәжілісінде қаралып (талқыланып)
мақұлданған.
Дипломдық жұмыста келесі ғалымдарды еңбектері ... ... ... Қ.Р., ... ... В.М.Артемов, М.В. Баглай, В.В.Борисов, ... ... ... ... ... ... У.Шапақ, Қ.Д.Жоламан, А.Қ.Мұхтарова,
А.Н.Тәуекелев, Ғ.С. ... ... ... ... ... ... ... Д.А.Булгакова т.с.с.
Дипломдық жұмыстың көлемі және құрылымы. Жұмыстың құрылымы ізденіс-
зерттеу жүргізу сипатына, ... ... мен ... және
деңгейіне байланысты кіріспеден жеті бөлімшеден құрылатын екі ... ... ... ... актілер мен әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1 Еңбек құқығын ... ... ... ... ... ... құқығының негізгі қағидаларының түсінігі жəне мəні
«Қағидат» сөзінің өзі латын тіліндегі «principium» cөзінен ... оның ... ... ... ... ... ... «қағида»
түсінігі басшылыққа алынатын идеяны, негізгі ережені, ... ... ... ... ... ... түсінік болып табылады, себебі,
ол бүкіл құқықтық жүйенің ... ... жəне осы ... ... ... өзіне сіңіреді. Басқаша айтар ... ... ... – бұл ... ... нормаларының негізгі бастамасы[1].
Еңбекті құқықтық реттеудің негізгі қағидалары – бұл қолданыстағы еңбек
заңнамасының мəнін қысқаша ... ... ... Олар осы құқық
саласының даму негізін құрайды жəне дамуды бағыттайды.
Еңбек құқығының қағидалары ... ... ... ... мəнін
жəне мемлекеттің еңбек қатынастарын құқықтық реттеу саласындағы саясатының
басты бағыттарын көрсететін, қолданыстағы заңнамада бекітілген негіздемелік
бастамаларын (идеяларды) түсінуге ... ... ... ... қағидалары еңбекті ұйымдастыру
саласындағы қоғамдық қатынастардың қалыптасқан жүйесінен көрініс береді.
Олар объективтік ... ... ... ... ... құқығының қағидалары заңнамадан көрініс табады жəне заңнамалық
тұрғыда бекітілген, себебі, осы ... бұл ... ... ... ... негіз болады. Еңбек ... ... ... ... жəне осы ... саласының маңызды заң шығарушы актілерінде
бекітілген.
Мысалы, ҚР ҚР ... ... ... республика қызметінің
негіздемелік қағидалары бекітілген.
      Қазақстан Республикасы еңбек заңнамасының принциптерi: 
      1) адам мен азаматтың еңбек ... ... ... ... 2) ... бостандығы; 
      3) кемсiтушiлiкке, мәжбүрлi еңбекке және балалар еңбегiнiң ең нашар
түрлерiне тыйым салу; 
      4) ... және ... ... сай ... ... ... қамтамасыз ету; 
      5) өндiрiстiк қызмет нәтижелерiне қатысты алғанда қызметкердiң өмiрi
мен денсаулығының басымдығы; 
      6) еңбегi үшiн жалақының ең төменгi мөлшерiнен кем ... ... ... ... ... 7) ... құқығын қамтамасыз ету; 
      8) қызметкерлердiң құқықтары мен мүмкiндiктерiнiң теңдiгi; 
      9) қызметкерлер мен жұмыс ... ... ... ... ... үшiн бiрiгу құқығын қамтамасыз ету; 
      10) әлеуметтiк әрiптестiк; 
      11) ... ... және ... ... ... мемлекеттiк
реттеу; 
      12) қызметкерлер өкiлдерiнiң Қазақстан Республикасы еңбек
заңнамасының сақталуына қоғамдық ... ... ... құқығын қамтамасыз
ету болып табылады.
Қолданыстағы заңнамаға талдау жасайтын болсақ, еңбек құқығының қазіргі
кездегі қағидаларына келесі ... ... олар ... жəне ... ... ... себебі,
қағидалардың өзі мемлекеттік саясаттың негізінде анықталады;
· олардың мазмұнына ортақтық тəн, себебі, қағидалар əрқашанда құқықтың
бір ғана ... ... ... ... ... ... ... норматвитілікке ие, себебі, қағидаларды мемлекет құқық
нормаларында бекітеді жəне санкциялайды, ... ... ... ... сипатқа ие бастамашылық идеялар болып табылады;
· олардың жиынтығы жүйе болып табылады, себебі, олар құқық нормасының
белгілі бір ... ... ... өзге ... арақатынасы
жағдайындағы мəнін ашады;
· мақсаттылыққа ие, себебі, құқық ... ... ... бір ... ... ... ... тұрақтылыққа ие, себебі, құқық қағидалары ұзақ уақыт бойы əрекет
етеді жəне өзінің табиғаты бойынша құқық нормаларына ... ... ... ... бойы оқу əдебиеттерінде еңбек құқығы саласының қағидалары
өте қарапайым тұрғыда түсіндірілді. Оларды, ең ... ҚР ... ... ... ... бұл ... ... негізгі
құқықтары мен міндеттері анықталған болатын. Алайда, қағидаларды еңбек
құқығының бір субъектісі – ... ғана ... мен ... ... мазмұны бұған қарағанда əлдеқайда кеңірек[], себебі, олар
өздерінің ... ... ... ... ... ... ... берушілерді, еңбек ұжымдарын жəне олардың өкілдік
органдарын) қамтиды. Бұл жерде ескеріп ... бір ... ... ... мен ... ... қана ... тиіс,
сонымен қатар, олардың шын мəнінде жүзеге ... да ... ... құқығының негізгі қағидаларының мəні мынада:
1) олар біріккен түрде еңбек құқығының ... ... ... ... сол ... ... ... мəнін жəне оның
экономикамен, саясатпен, қоғамдық ... ... ... көмек
береді;
2) еңбек заңнамасының одан əрі дамуына, жетілуіне бағыт береді;
3) еңбек құқығының ... ... ... ... себебі, қандай
да бір күмəн туған жағдайда тиісті негізгі қағиданы басшылыққа ... ... ... ... ... ... біріктіруге, оларды
осы құқық саласының жекелеген ... ... ... ... ... құқығы субъетілерінің жағдайын, құқықтық мəртебесін
анықтайды, олардың еңбекке ... ... ... мен міндеттерін жəне
олардың кепілдіктерін көрсетеді.
Əрекет ету саласы бойынша ... ... ... үш ... ... ... құқық салаларына, соның ішінде, еңбек құқығына да тəн ... ... ... ... ... қағидалары жəне т.б.);
· құқық саласының нормаларының ерекшеліктерін, олардың бағыттылығын
көрсететін салалық қағидалар;
· тек белгілі бір құқық саласына тəн сала ... ... ... жұмыспен қамту, еңбек дауларын қарастыру қағидалары жəне т.б.).
Кейбір салалық қағидалар өзінің сипаты бойынша салааралық та, ... ... одан да көп ... ... тəн ... болуы мүмкін. Мысалы,
еңбекті қорғауды, еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ету қағидалары
тек ... ... ғана ... ... қатар, жер, азаматтық, қылмыстық
атқару ... да тəн, ... ... ... ... да ... ... қызмет, мердігерлік шарттары бойынша жұмыс ... өтеу ... ... жəне т.б.) реттейді.
Жалпы (салааралық) қағидалар еңбекті құқықтық реттеуде басты рөлге ие.
Олар Қазақстан Республикасының Конституциясында ... жəне бұл ... ... ... дəлелдейді. Мұндай қағидалардың ... ... ... ... қағидасы; азаматтардың құқықтары,
бостандықтары мен заңды ... ... ... ... мемлекеттік қызметке кірудегі тең құқық; қоғамдық көзқарасты
ескеру жəне жариялық; ұлтаралық одақтастық қағидасы.
Заңдылық қағидасы[2] ... ... ... бірлестіктердің
жəне азаматтардың ҚР Конституциясын жəне заңдарын сақтау, басқа адамдардың
құқықтарын, бостандықтарын, ... мен ... ... міндетінен
көрініс табады. ҚР Конституциясында заң мен сот алдында ... ... ... ... ... ... жəне мүліктік жағдайына, жынысына,
нəсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, ... ... ... кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай
кемсітуге болмайтыны ... ... ... ... ... ... ... тұлғаларды жұмысқа алу кезіндегі ерекшеліктер, таңдау мен
шектеулер кемсіту деп ... əйел ... ... ... ... жəне ... ... ететін өзге де тұлғаларға қызметіне
қатысты жеңілдіктер беру.
1.2 Еңбек құқығы қағидаттарының ... және оны ... ... құқықтық реттеу тетігінің мәні мен ішкі ... ... және ... ... ... ... ... қағидаттары
туралы мәселеде маңызды теориялық және практикалық мән бар. Қағидаттардың
сақталуы ... ... ... ... ... еңбек қатынастарын
реформалаудың қажетті шарты, олар республикадағы ... құру ... ... ... ... ... (латынша principium – басталу, негізі) адамдардың жүріс-
тұрысындағы бастау, басшы идея, негізгі ереже дегенді білдіреді[].
Құқыққа (оның ішінде еңбек құқығына) ... ... ... ... болады, себебі ол барлық құқықтық жүйенің негізіне алынған. Қорытып
жинақталған түрінде қағидат өзі туындаған құқықтық жүйенің ... ... ... Осыған сәйкес еңбек құқығының қағидаты негізге алынатын,
бастаушы бастама, ол осы ... және оның ... ... мәні мен ішкі үйлесімділігін білдіреді.
Қағидат (принцип), еңбек құқығы жүйесінің негізге алынатын ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл жағдайда ол
құқықтық қағидатқа айналады. Заң ғылымында құқық қағидаттары – ...... ... ... ... бар.1 Қағидатты нормативтік
бекітуден бас тарту оны ... сана ... ... ... ... тікелей байланысты. Құқықтық санада адам ... баға ... ғана бар ... ... туралы қандай да бір заң ... ... ал ... ... ... қағидат идеяларды, пікірлерді
теория жүзінде іске асыру деңгейінде қалады. Бұл екі ... да ... ... ... себебі практика жүзінде іске аса алмайды.
Құқықтық қағидаттар ... ... ... басқарушы ережелер.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1 бабындағы 2 тармақ осы ... онда ... ... ... ... өз ... ... ал
Адам және азамат деп аталатын 11 тарауда басқарушы идеялар азаматтардың
еркін еңбек ету, ... және ... ... пен ... ... келетін еңбек жағдайын таңдауға; өзін кемітпестен еңбегіне лайық ақы
алуға, демалысты пайдалануға құқығы арқылы көрініс табады.
Азаматтардың ... ... ... ... ... ... болмайтындығын ерекше атап өткен жөн, себебі
олар саланың құқықтық ... ... ... ... ... азаматтардың негізгі еңбек құқығы түрінде қалыптастыру олардың
өзара ерекшеліктерін жояды. Нақты субъективтік ... ... ... ... ... реттеудің басқарушы ережесі де ... ... Егер ... ... ... ... нормаларының мәндік қасиеті
мен ішкі үйлесімін білдірсе, онда ... ... ... ... мен
олар бекітілген құқықтық нормалар сол ... ... ... ... ... ... еңбек құқығының қағидатын құқықтық нормадан ажырата
білу керек. Қағидат еңбек ... ... ... жалпы ережесін,
жалпы мақсатын ғана анықтайды, ол ... ... ... ... ... заңи міндеттерін нақтыламайды. ... ... ... тән ... болмайды (гипотеза,
диспозиция, санкция). Сондықтан да, құқық қағидаттарының көмегімен еңбек
қатынастарын ... ... ... ... ... қатар құқықтық нормалар
еңбек құқығының жүйесіндегі ... ... ... және ... ... құқығы қағидаттарының сипаттамасында тағы да бір маңызды жақты
бөліп қараған жөн. Аталып өткендей, қағидаттар жалпы еңбек құқығы ... оның ... ... құқықтық нормалардың ішкі байланыста және
үйлесімділікте ... ... Бұл ... ... ... ... және әдістерімен қосылып еңбек құқығын ұлттық ... ... ... дербес және объективтік критерийі бола алады.
Құқықтық критерийлерді еңбек құқықтарын ұлттық құқықтың басқа ... ... ... ... ... ... зор ... бар. Теориялық тұрғыда бұл біздің еңбек ... ... ... мен ... ... ... ... білімімізді
кеңейтуге, ал практикалық тұрғыда мемлекеттік органдардың ... ... ... бағдар болуға, Қазақстан ... ... мее ... ... ... методологиялық негізі
болуға мүмкіндік береді.
Еңбек құқығы қағидаттарының қызметтік рөлін мына негізгі позициялармен
сипаттуға болады:
А) ... ... ... ... үшін ... ... ... олар еңбек құқығы нормаларында бекітілген және қатысушылар әрекетін
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... сай бағыттайды;
Б) қағидаттар еңбек қатынастарын құқықтық реттеу үшін бастапқы нұсқа
(алғашқы негіз) ... ... Бұл ... ... ... ... заңның мәні мен мазмұнын және оны қолдану ... ... ... ... ... ... жаңа құқықтық нормалар жасағанда бұл
басқарушы идеялардың жүзеге асырылу ... ... ... ... ... ... қағидаттар еңбекті қоғамдық ұйымдастырудың құқықтық негіздерінде
тұрақтылық береді. Мұның нарықтық қатынастардың ... ... ... Еңбек ресурстарын даярлау, бөлу және тиімді пайдалану, еңбек қорғауды
ұйымдастыру мен өндіріс қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... ... ... заңда бекіте отырып
мемлекет еңбекті басқарудың ... ... үшін ... ... ... еңбек
қатынастарының тыянақты формаларын құруды қамтамасыз етеді;
В) қағидаттар еңбекті қоғамдық ұйымдастырудың құқықтық негіздерінде
тұрақтылық береді. Мұның нарықтық ... ... ... ... ... ресурстарын даярлау, бөлу және тиімді пайдалану, еңбек қорғауды
ұйымдастыру мен өндіріс қауіпсіздігі және еңбекті қоғамдық ... ... ... ... идеяларды заңда бекіте отырып
мемлекет еңбекті басқарудың барлық тетігі үшін іргелі құқықтық негіз, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық реттеудің мәнімен және әдісімен бірге еңбек
құқығын ұлттық құқықтың басқа ... ... ... критерийі
болады, себебі құқықтың осы саласының мәндік ерекшеліктерін білдіреді;
Д) қағидаттар азаматтарға, ... ... ... ... басқа қызметкерлеріне, кәсіпорындардың, мемкемелердің және ұйымдардың
жұмыскерлеріне тәрбиелік ықпал ... Жеке ... ... ... ... ... міндеттеулерін және келісім жағдайларын
ұстанады, өзін қалай ұстау ережесіне ... ... бұл – ... ... анықтау және еңбек құқықтарының құқық нормаларына кірген
қағидаттарын меңгеру деген сөз.
Құқықтық қағидаттардың ... ... ... және заң
практикасында даму алған бұл ... ... ... ... тетігінің мәндік негізін құрайды.
Еңбекті ұйымдастыру және қолдану саласындағы қағидаттар ... ... ету ... және ... бағыты жағынан алғанда бір
мағыналы емес. Олар жалпы (салааралық), салалық (еңбек құқығы) және ... ... ... қағидаттары болып бөлінуі мүмкін.
Қағидаттардың бұл топтары өзара байланысты, бірін бірі ... ... ... ... ... құқықтық реттеудің іргелі негізін
құрайды.
Жалпы (салааралық) қағидаттар еңбекті және тиісінше ... ... ... реттеудің базалық қағидаттары болып табылады. ... ... ... ... олардың жалпы ортақтық
сипатын білдіреді. Жалпы (салааралық) ... ... ... ... ... ... бостандығының және заңды
мүдделерінің мемлекет мүдделері алдында басымдығы; ... ... ... жеткізу; қоғам пікірін ескеру және жариялық; халықаралық ... ... ... Конституцияны, республиканың күшіндегі
заңдарын сақтау. Басқа адамдардың құқығының, бостандығын, ар-ожданын сыйлау
жөнінде мемлекеттік органдарға, қоғамдық ... және ... ... Заң мен сот ... барлығы бірдей. Шыққан тегіне,
әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, ... ... ... дәни көз қарасына, сеніміне, тұрған жеріне немесе кез-келген басқа
жағдаятқа байланысты ешкім қандай да ... ... тиіс ... Респубикасының Конституциясының 14 бабы).
Құқықтық қатынастар саласында заңдылық ... ... ... ... ... ... ... тиісті заңдылық
кепілдіктермен қамтамасыз етіледі.
Заңдылық қағидаттарын сақтау, бірінші ... ... ... ... ... ... экономикалық реформамен нарықтық
қатынастардың қазіргі шындық жағдайына сәйкес келуін ... 2007 ... ... ... ... Республикасындағы еңбек кодексі N 251 жаңа
Кодекс аса ... ... ... ... конституциялық құқығын жүзеге
асыру процесінде туындаған еңбек қатынастарын, ... ... ... ... ...... формаларының көп түрлілігі
жағдайына ... ... ... ... ... ... ... арналған. Лауазымды адамдардың құқықтық даярлығына
және оларды аттестациялауға ерекше мән берілуге ... айта ... ... ұйымдардың заңдылықтың жайы ... ... ... және заңды мүдделерінің
мемлекет мүдделері алдында ...... ... ... және ... ... ... асыруда мемлекеттік органдар
мен олардың лауазымды адамдарының алдындағы артықшылықлығын білдіретін
қағидат.
Конституцияға ... (1 бап) ... ... өзін
демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік ... деп ... ... ...... адам ... құқығы және бостандығы. Соңғысы
адамға туғаннан тән, одан ажыратуға болмайтындығы мойындалады, ол заңдардың
және басқа құқықтық ... ... ... мен ... (оның ішінде азаматтардың еңбегін ұйымдастыру және ... ... ... ... ... еңбек құқықтарын және заңды
мүддлерін қорғау мақсатында мемлекеттік органдарға және олардың лауазымды
адамдарына жүгінуге құқылы. Олар өз ... ... ... қойған
мәселелерді қарауға, қажетті шара қолдануға және арызданушыға ... ... ... ... ... бұл ... ... кепілдіктер
жүйесі қамтамасыз етеді, оған лауазымды адамдардың заңсыз ... ... ... да ... мемлекетті басқару ісіне тең құқылы қатысуының жалпы
қағидатының еңбек құқығына да ... бар. ... ... сәйкес (33 бап) азаматтар мемлекет істерін басқаруға өздері
текілей де, өздерінің өкілдері арқылы қатысуға, сондай-ақ кез-келген мәселе
бойынша, оның ... ... ... ... мемлекеттік органдар мен
жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жеке және ұжымдық шағым-арыздар
жолдауға ... ... ... ... мен ... ... қарай
мемлекеттік қызмет атқаруға теңдей құқыққа ие. Мемлекеттік қызметке ... ... ... тек ... міндеттің сипатынан ғана туындайжы,
оны заң белгілейді. [3]
Қоғамдық ... ... алу және ... – мемлекеттік органдардың,
кәсіпорындардың, мекемелердің, олардың лауазымды адамдарының практикалық
қызметіне кез-келген ... ... ... ... ... жайындағы сын материалдар, республиканың еңбек туралы
заңнамасын, еңбек ... ... ... ... ... ... т.б. ... қоғамдық пікірді міндетті түрде ... ... ... ... ... ... Конституциясы (5 бап)
мемлекет пен жұртшылық ... ... ... ... ... айтқанда, мемлекеттің қоғамдық бірлестіктердің ісіне және, керісінше,
қоғамдық бірлестіктердің мемлекет ісіне араласуына, мемлетке ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржыландыруына жол берілмейді.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылу үшін қажетті негізгі шарттар мен
кепілдіктер көзделген. 1993 ... 9 ... ... одақ туралы1
Қазақстан Рсепубликасының Заңына сәйкес мемлекеттің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... (жандалдарын)
шешуге және т.б. кәсіподақтың ... ... Өз ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді және олардың
өздерінің жарғылық ... ... ... тулырады. Мемлекеттік
қызметтің әкімшіліктің бос орындарына баспасөзде ... ... ... бола ... ... ... ... қызметінен туындайтын
халықаралық қарым-қатынас қағидатының да де еңбек құқығына қатысы бар.
Қазақстан Конституцияға (8 бап) ... ... ... оның ... ... ... бойынша құқықтың қағидаттары мен ... және ... Бұл ... практикалық маңыздылығы еңбек
туралы ұлттық заңнаманы Халықаралық еңбек ұйымы қабылдаған конвенциялар мен
ұсыныстар ескеріліп реформалауға байланысты. Жалпы ... ... ... қоғамдық ұйымдастырудың құқықтық қағидаттары бар. Салааралық
қағмдаттардың бұл тобы ... ... және ... ... ұйымдастыру
– құқықтық формаларына қарамастан кәсіпорындарда, мекемелерде және
ұйымдарда еңбек ... ... ... қатысты. Еңбекті қоғамдық
ұйымдастырудың қазіргі құқықтық жүйесінің ... ... ... ... болады: еңбек бостандығы, қызмет пен
кәсіп таңдау бостандығы, денсаулықты қорғау және ... ... ... ... еңбекке ақы төлеу; демалуға құқықтың
бірдейлігі; ... пен ... ... ... ... ... ... кепілдіктің болуы; азаматтарды әлеуметтік қамсыздандыруға
кепілдіктің болуы.[3]
Салааралық ... ... ... нормаларда (еңбек, азаматтық,
әкімшілік және басқа құқық салалары) нақтыланады. Еңбек құқығына байланысты
мына қағидаттар салалық болып саналады: еңбек ... ... ... ... ... ... бірлігі және жіктелуі; еңбек
жағдайының қауіпсіздігі, еңбек ақының заңда ... ең ... аз ... ... және ... режимінің қалыпты болуына
кепілдік; еңбек тәртібінің ... ... ... білім алуға
кепілдіктің ... ... ... ... ... құқықтар мен
бостандықты заңда тыйым салынбаған барлық тәсілдермен қорғауға кепілдіктің
болуы.
Еңбек құқығының ... ... ... өте ... ... ... Олардың басқарушы ережесі (талаптары) еңбек құқығы
саласындағы қатынастардың ... бір ... ... ... ... ... тән ерекшеліктерін қарастырады. Қағидаттардың
бұл тобы оқулықтың Ерекше бөлімінің тиісті тарауларына ... ... ... ... ... өткендей, еңбек құқығының қағидаттары дегеніміз салааралық
қағидаттары нақтылау болып табылады. ... ... ... ... білу ... ... ... оны басқа құқық
саласынан дәл ажырата алуды, еңбек қатынастары мен ... ... ... ... ... қалыптастыруды қалайда білуді талап
етеді.
Еңбек қызметін таңдау бостандығы салааралық қағидат болып табылады.
Қазақстан ... ... (24 ... 1 ... ... ... еңбек бостаңдығына құқығы, қызмет пен кәсіпті ... ... ... ... табады. Еңбек қызметін оның кез-келген
ұйымдастыру - құқық формасында ... ... ... ... ... ... мердігерлік жүмыс орындау, корпоративтік бірлескен ұйымдарға
кіру (корпоративке, шаруа қожалығына мүше болу, т.б.), заң ... ... ... ... ... ... қағидаттың мәнін азаматтардың неғұрлым көбірек және
еркін жұмыс ... ... ... ... бағытталған мемлекеттік саясат
анықтайды. Халықтың жұмыс басты болуыңдағы мемлекет ... - ... ... тұратын азаматтарға олардың нәсіліне, ұлтына, жынысына,
тіліне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, ... ... ... ... ... ... қарамастан, қызмет таңдап
жүмысқа түрғаңда бірдей мүмкіңдіктер беру[].
Еңбек құқығына қатысты алғанда ... ... ... түрі ... ... тандау, еңбек қабілетін еркін көрсете білу ... ... ... ... арқылы көрініс табады, ол азамат пен
жұмыс ... ... ... ... мен сипаты жайындағы өзара келісімде
келтіріледі.
Еңбек шартының бостаңдығы қағидаты шартқа еркімен отыруды ғана ... ... ... ары ... ... да ... ... ұйымның өзіңде басқа жұмысқа ауыстыру не ұйыммен бірге басқа ... ушін ... ... ... қажет, ал өңдірістік қажеттілік
үшін уақытша ауыстырғанда және ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастарды себебін түсіңдірместен тоқтатуға заң
бойынша тек жұмыскер құкылы, ал ... ... ... ... ... үшін жұмыскердің науқасы, зейнеткерлік жасы, басқа жерге
қоныс аударуы сияқты дәлелді себептер болуға тиіс. ... ... ... ... өте ... ... ғана жұмыстан шығара алады.
Еңбек шартының қағидатын жузеге асырудың басқадай заңдық ... ... ... ... бас ... ... қорғауы,
азаматтардың жұмыс істеу және жұмысқа тұру ... ... ... ... жай - тараптардың өз еркімен жасалған келісімі болып табылатын жеке
еңбек ... ... ... жағдайын күшіндегі ... ... ... ... деп табу ... ... нормасы ықпал етеді. Жеке шарттың, ұжымдық шарттың жекелеген
жағдайларының ... сол ... ... ... ... ... ... салалық қағидаты болып ... ... ... ... ... емес жұмыс күні жағдайында бірнеше жұмыс
берушілермен жеке еңбек шартын жасауға ... бар ... ... ... анық ... - еңбек құқығының ерекше қағидаты. ... - ... ... ... ... мамандығына және біліктілігіне
сай пайдалану жекелеген жұмыскерлердің, еңбек ұжымдарының және ... ... ... ... ... алғанда маңызды болып
табылады.
Еңбек міңдетінің анық болу талабы ... ... ... ... ... тапқан (жеке еңбек шарты, еңбек ақы,
т.б.). Мысалы, ... ... ... жұмыскерді жеке, ұжымдық еңбек
шарттарыңда, жұмыс берушінің актілеріңде көрсетілген ... ... ... ... жағынан Еңбек кодексі жұмыскерлерді еңбек туралы
заңнамаға, жеке ұжымдық шарттарға сәйкес жағдай тудыруды, еңбек ... үшін ... ... ... мен материалдардың болуын жұмыс
берушіге міндеттейді. ... ... ... ... ... ... ... кәсібі және біліктілігі бойынша пайдаланылмаған жүмыскер еңбек
ресурсының ... ... ... ... ... ... жағдай
жеке еңбек шартындағы келісімді бұзғандық болып табылады.
Еңбек шартының ... және ... Бұл ... ... ... ... ... жалпы құқықтық нормалар негізінде кейбір әлеуметтік және
экономикалық салада жүмыскерлердің ... ... ... ... ... мүгедектердің, т.б.) еңбегін қолдану
жағдайының ... ... ... ... ... және ұйым
орналасқан жердің табиғат ауа райы ерекшелігін (шөлді, далалы жер, ... ... ... ... ... формаларындағы
кәсіпорындар жұмыстарын да жатқызуға ... ... ... ... құқық
нормалары еңбек құқығы жүйесінің бірлігін қамтамасыз етеді. Жалпы еңбек
заңнамасы өзінің негізіңде жұмыстың қара күшті ... ... және ... ... еңбек жағдайын реттеуге есептелген. ... ... ... ... ... ... қалыпты жағдайынан ауытқығанда
кепілдіктер мен өтем төлеуді ... ... ... ... ... ... ... жекелей, өзінше қарау қажеттігінен
туындаған.
Еңбек жагдайының ... ... ... ... ... ... құқығын көздейді. Ол медициналық көмекті
заңда ... ... ... алумен қамтамасыз етіледі. Азаматтардың
денсаулығын ... ... ... саясат 1997 жылғы 12 мамырдағы
"Қазақстан ... ... ... ... ... қазақстан
Республикасының заңында көрініс тапқан. Мемлекет, ... ... ... ... ... адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы жағдай туғызуды
да мақсат тұтады. ... ... мен ... қауіп төңдіретін мән-
жайларды лауазымды адамдардың жасырып қалуы заң алдында ... (қР ... 31 ... ... ... алғанда бұл конституциялық талап жұмыскердің
қауіпсіздік пен гигиена сақталған жұмыс жағдайына құқығы түрінде көрініс
табады[4]. ... ... ... ретіңде еңбек жағдайының қауіпсіздігі
тиісті ... және жеке ... ... ... ... белгілеуімен қамтамасыз етіледі. Мысалы, кәсіпорындардағы,
әрбір жұмыс орнындағы еңбек ... ... ... ... ... мен ... талаптарына сай келуге тиіс. Бұл
ретте дұрыс жоне қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз ету, еңбек ... ... ... оның ... еңбек ұжымына дер кезінде
хабарлап тұру ... ... ... ... ... ... де еңбек қорғау жөніндегі ережелер мен нормалардың ... ... ... ... ... ... ... Әйелдердің, он сегізге ... және ... ... адамдардың еңбегін қолдану ерекше құқықтық қорғауға алынады.
Заңнамаға сай тиісті мемлекеттік оргаңдар ұйымдардың меншік ... ... ... ... ... оларда еңбек, еңбекті
қорғау туралы заңнаманың сақталуына бақылау жүргізеді. Кәсіподақтар,
өздеріне ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасайды. Жұмыскерлердің окілдері, өздері мүдделерін
қорғайтын жүмыскерлердің ... ... ... ... ... ... ... асырады.
Заңда белгіленген ең аз мөлшерден кем емес еңбек ақы төлеу. Қазақстан
Республикасының Конституциясы (24 ... 2 ... ... ешқандай
кемсітусіз еңбек ақы алуын коздейді. Бұл ... ... ... бар,
себебі ол еңбектегі құқықтық қатынаста түратын, қай салада ... да ... ... ... ... Бұл ... ... - кемсітудің қандай
тұріне болса да ... ... ... 14 ... ... ... алғанда бұл конституциялық қағиданы ... ... - ... ақы ... ... ең аз ... ... емес
деп келтіруге болады. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес (28
бап) ... ... ... ең аз ... ... ... әлеуметтік
көмекке кепілдік берілген. Бұл қағидат нарықтық экономиканың ... ... ... ақы ... байланысты оны әлеуметтік қорғаудың
құқықтық негізін анықтайды. Бұл қағидаттың күші ... ... және қай ... бағынатынына қарамастан экономиканың
мемлекеттік секторының барлық кәсіпорындарының, ... ... ... ... жеке меншік формасындағы
кәсіпорыңдар мен ұйымдарда жалданып ... ... ... ... ... қағидатқа сәйкес мемлекет республиканың барлық аумағыңда
барлық ... ... ... ақы алу ... ... асыруы үшін
бірдей жағдай тудырады (төлеудің мөлшері, мерзімі, тәртібі, т.б.). ... ... ... ең көп мөлшері шектелмейді.
Еңбек пен демалыстың қалыпты режиміне кепілдіктің болуы ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы (24
баптың 4 тармағы) азаматтардың ... ... ... ... Бұл ... ... ... істейтіндігіне қарамастан барлық
адамдарға түгелдей қатысты. Еңбек шарты бойынша жұмыс ... ... ... ... және ... ... жыл ... төленетін
демалыс заңда белгіленіп кепілдік берілген ең ұзақ жұмыс уақытын, ... ... және жыл ... ... ... ең аз мөлшерін,
сондай-ақ демалуға құқықты жүзеге асырудағы негізгі басқа да ... ... пен ... ... ... ... ... салалық
қағидат ретіңде жұмыскердің жұмыс күнін және жұмыс аптасын шектеу туралы
және жыл ... ... ... ... заңдарға сәйкес демалыс алу
құқығында көрініс тапқан. Бұл ... ... ... - жұмыскердің
жұмыстан бос уақытында демалуға құқығын қамтамасыз ететін тән, жан рахатын
көруі, кәсіби және мәдени ... ... ... ... ... ... үшін қажетті жағдай тудыратын еңбек ұзақтығын және оның
режимін белгілеуде.
Еңбек ... ... ету - ... ... салалық қағидаты. Оның
мәні - ұжымның бірлескен еңбегінің дұрыс ұйымдастырылуын қамтамасыз етуде,
жұмыскерлерді кәсіпорынның ... ... ... ... ... ішкі ... ... бағындыруда. Бұл қағидат жұмыскерлердің
еңбек тәртібін сақтауға, ... ... ... ... ... ... ұқыпты қарауға міндетті екендігінен көрініс табады. Еңбек
тәртібін сақтау жұмыскердің тек құқықтық ғана емес, өнегелілік те міңдеті
екенін ... ... ... кепілдіктің болуы - енбек құқығының салалық
қағидаты. Жұмыскердің озінің кәсіби ... ... ... ... ... Бұл құқық жүзеге асу үшін тікелей кәсіпорында ... ... ... ... ... ұштастыру үшін қажетті жағдайлар
тудырылады, ондай жұмыскерлер мадақталады, оқуға байланысты жеңілдіктер мен
демалыстар белгіленеді.
Экономикалық реформа және нарықтық катынастардың қалыптасу ... ... ролі ... себебі кәсіпорын тарағанда, ... штат ... ... кәсіби даярлығының деңгейі
қалайда ескеріледі. Босап қалған ... ... ... осындай
жағдайларда еңбекті қолданудың жаңа ... ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз етуге
септiriн тиriзеді, халықты әлеуметтік қорғау ... бірі ... ... ... болуы мемлекеттік-құқықтық шаралармен
қамтамасыз етіледі. Мысалы, егер қажетті кәсіби ... ... ... жұмысқа орналасуы қиындық тудырса жұмыспен қамту жөніндегі
мемлекеттік өкілетті органның бағыттамасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... даярланады.
Белгіленген тәртіпте жұмыссыз деп танылған адамдарды кәсіби даярлау,
қайта даярлау және ... ... ... ... ... ... орналасуымен ұштасады.
Кәсіпкерлер одағын қуру бостандығы - еңбек құқығының салалық қағидаты.
Еңбек ... ... ... ... ... ... басқа қоғамдық
бірлестіктерге өз еркімен мүше болуға құқылы, егер өзге заң актілерінде
басқадай ... ... Бұл ... ... қоғамдық
ассоциацияларға бірлесу ... ... ... негізделген
(Қазақстан Республикасы Конституциясының 23 бабы, 1996 ... 31 ... ... ... ... ... ... одағы - азаматтардың өздерінің ... ... ... өз ... ... құқықтарын, басқа да әлеуметтік-
экономикалық құқықтары мен мүдделерін білдіру жоне қорғау, еңбек жағдайын
қорғау және ... үшін ... ... ... бірлестік.
Бір кәсіп (кәсіптер тобының) шеңберінде құралатын кәсіпкерлер одағының
санына шектеу қойылмайды. Кәсіпкерлер ... ... ... ... ... ... ... өндірістік (салалық), аймақтық
және басқа қағидаттар бойынша еріктерімен одақтар бірлестігін құра алады,
оларға кіреді, ... бірі ... және ... ... мен ... алады.
Кәсіпкерлер одағын құрудағы бостандық қағидаты кәсіподақ мүшелерінің
еңбек және әлеуметтік-экономикалық ... ... үшін ... ... Еңбек ұжымының тапсырмасы кәсіподақ өзінің органы арқылы жұмыс
берушімен ұжымдық шартқа отырады, оның орындалуына ... ... ... құқығын жүзеге асыруға және оны қорғауға байланысты басқа да
әрекеттер жасайды. Бастауыш ... ... ... ... ... және оған ... тудыру, еңбек ақы төлеу және демалыс беру
мәселелерін реттейтін зандардың сақталуына қоғамдық ... ... ... мен келісімдерде жұмыс берушінің жұмыскерлер окілдерімен
бірлесіп немесе олардың келісімімен қабылданатын шешімдеріне ... ... ... көзделуі мүмкін.
Кәсіподақтардың құқықтық мәртебесінің маңызды элементі олардың
мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... өз ... әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан
қорғаудың жоспарлары мен бағдарламаларын дайындайды, мұнда ... ... ... ету, ... ... жұмыскерлерді қорғау
бағдарламасы да қамтылады, тиісті мемлекеттік органдарға оз ұсыныстарын
енгізеді.
Сондықтан да, кәсіпкерлер ... ... ... еңбек құқығының
салалық қағидаты ретінде жұмыскерлер мен еңбек ұжымының еңбек ... ... ... ... ... бола алады.
Негізгі (қорғау) міндетімен ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық саясатын қалыптастыруға белсенді қатысады.
Еңбек құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... болуы - еңбек ... ... ... ... ... ... ... Конституциясының 13 бабы). Бұл қағидат жеке және ұжымдық еңбек
дауларын ... ... ... ... ... ... ереуілге
құқықты пайдаланудан көрініс ... ... ... 24 б.3 т.). Бұл ... ... және шаруашылық
жүргізудің, өндірісті ұйымдастырудың және табысты болудің неше ... бар ... ... ... көшу ... ... дауларын
ұтымды да дұрыс шешуге бағытталған, ал осы кезенде ... және ... ... ... ... ... қайшылықтар мен даулардың
(жанжалдардың) объективтік негізін құрайтын ... иесі ... ... мен ... ... ... ... анық
байқалады.
Заңда белгіленген тосілдер мен еңбек дауларын қараудың демократиялық
тәртіпке ... ... ... ... бұзылған жумыскердің еңбек
дауларын қарайтын органға ... ... ... ... ... ... құқықтарын қорғаудағы тең жағдайы; ... ... ... мерзімдері; дауларды қараудың әділдігі, толықтығы және
жариялылығы; ... ... ... ... ... ... беретін жуйе; еңбек даулар ы бойынша шығынды ... ... осы ... іске ... ... ... еңбек құқығының салалық қағидаттарын қарастырдық. Олар өзара
байланысты және ... ... осы ... ... жүйенің іргелі
негізін құрайды. Еңбек ... ... ... қызметтік рөлі
сонда, олар құқық шығару және ... ... ... үшін ... ... ... ... пайдалану саласында мемлекеттің саясат жүргізуіне
көмектеседі.
1.4 Еңбек құқығының конституциялық ... ету ...... негізгі құқықтарына жатады. Бұл
құқық еңбекке қабілетті адамның өз ... өз ... ... ... бар екендігін білдіреді. ... ... ету ... пен ... ... ... тандауына қүқығы бар» (ҚР Конституциясының 24-
бабы).
Сонымен, ... ету ... ... ... ... ... ... Екіншіден, әрбір еңбек етуге қабілетті адамның
өз қалауымен мемлекеттік немесе жеке ... ... мен ... ... ... мүмкіндігі бар екендігін білдіреді. Үшіншіден, бұл
құқық адамның жұмысқа өз мамандығы ... ... ... ... ... атап өткен жөн, 1995 жылғы Конституция бұрын болғандай,
еңбек ету міндеттілігін көздемейді. Заң ... ... ... ... еді. Бір кездерде олар үшін арнаулы еңбекпен тәрбиелеу лагерлері де
құрылды. ... ... ... ... ... игі ... ... жоқ.
қандай себеппен болсын жұмыс істегісі келмегендер (нашақорлар, маскүнемдер,
ар-намыстан айрылып, ... ... ... ... ... ... ... ықпал етудің екі жолы бар-ау деймін. Ол - жұмысқа еңбек ... ... ... ... келмейтіндерді қоғамдық мінеу. Жалқауларды,
еңбекке сырт қараушыларды бүкіл халық сынға ... ... ... ... еткенді құдай да жақсы көреді», «Адамды еңбек асырайды, жатыпішердің
жамбасы тесіледі», «құдайға сыйын да, еңбек ет», ... ... ... ... және т.б. Екінші әдіс - еңбексүйгіш адамды калыптастыратындай,
қабілеті, икемі және ... ... ... ... мүмкіндік беретіндей жағдай
(отбасында, қоғамда және мемлекетте) жасау.
Конституция, зандар адамның жұмысқа өзінің орналасуына құқық береді.
Жұмысқа орналасу үшін ... ... ... ... шартының мынадай
белгілері бар:
1. еңбек етуші ... бір ... ... ... ... нақты бір
адамға жұмыс істеу үшін жалданады;
2. ол ... ... ... ... ... ол ... ... режиміне бағынады;
3. ол еңбекақыны шартта көзделгендей сан мен сапа бойынша ... ... ... ... мөлшер деңгейінен төмен болмауы тиіс;
4. ұжым әкімшілігі, жеке жалдаушы жұмысқа қолайлы жағдай жасайды.
Жалдаушы адам ... ... ... бірі ... ... ... шартына өз атынан қол қояды, өзіне қабылдаған еңбек ету (қызмет ... ... жеке ... ... ... ... үшін, адам жұмыс
істеуге қабілетті болуы керек, яғни жұмысты ... ... өзі ... ... және ... ... ... беруі тиіс.
Әкімшілік (мемлекеттік, кооперативтік ұйымдар, жеке кәсіпкер) еңбек
шартының екінші тарабы ... ... ... ... ... ... ... бар:
«Еріксіз еңбекке соттың үкімі бойынша не төтенше жағдайда ... ... ғана жол ... ... ешкімнің ешкімді зорлап жұмыс істетуге құқы жоқ.
Жұмысқа зорлау - құлдықтың белгісі. Азаматтық және саяси күкықтар ... ... ... ... еріксіз немесе міндетті еңбек
етуге мөжбүрлеуге жол берілмейді»(З-а ... ... ... бұл талапқа толық жауап береді. Аталған пактте мынадай да
қағида бар: ... үшін жаза ... ... қоса ... ... тағайындалатын елдерде, З-а тармақ осындай жаза тағайындаған
құзыретті сот үкімі бойынша ... ... ... ... ... Тиісінше, қазақстан Республикасының сот үкімі бойынша
еріксіз еңбекке рұқсат ететін қағидасы ... ... ... ... ... ... немесе әскери жағдай жарияланған кезде заң ... бір ... ... түрде орындау жағдайын қарастыра алады.
Мұндай мәжбүрлеу азаматтардың, қоғамның занды ... ... және ... қажеттігінен туындайды.
Еріксіз еңбектің уақытша сипатта болатынын айтқан жөн және адамның
денсаулығына нұқсан келтірмеуі, ар-намыс ... ... азап ... ... ... ... тиіс.
Демек, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдары еңбек ету
бостандығын жариялай отырып, еңбек шартының еркіндігіне де ... ... ... ... ... ... ... көздейді. Алайда,
рыноктік қатынас жағдайыңда, жеке кәсіпорын ... ... ... ... ... ... келетіндерді оған күштеп қабылдаттыруға жол берілмейді.
Жеке кәсіпорын (кәсіпкерлер) жұмысқа қабылдау мен ... ... заң ... өз ... ... ... ... Кеңес
өкіметі кезіндегідей, олардың саны қысқарып ... ... ... мен ... орналастыруға мүмкіндіктері жоқ. Соның
нәтижесінде жұмыссыздық пайда болады. ... ... ... қарай
алмайды, сондықтан жұмыссыздарды жұмысқа орналастырумен шұғылданатын
арнаулы органдар ... ... ... ... ... 2001 ... ... ҚР Заңы халықты жұмыспен қамту саласында құқықтық, экономикалық
және ұйымдастырушылық қатынастарды реттейді.
Заңда халықты жұмыспен қамту саласында ... ... ... кез келген нысанынан қорғауға және тең ... ... ... ... қамтамасыз етуге; 2) жұмыссыздықтан әлеуметтік
жагынан қорғауға; 3) уәкілетті органдардың араласуы арқылы жұмысты ... оған ... ... көрсетуге кепілдік беретіні жазылған.
Мемлекет халықтың нысаналы топтарының жұмыспен қамтылуын қамтамасыз
етуге ... ... ... ... жағынан аз қамтамасыз
етілгендер, 21 жасқа толмаған жастар, балалар ... ... ... мен ... ... тыс ... 23 ... дейінгі
балалар, кәмелеттік жасқа толмаған балаларды тәрбиелеуші көп балалы ата-
аналар, ұдайы күтімді, ... ... ... ... ... ... ... зейнеткерлікке шығар алдындағы адамдар (зейнеткерлікке
шығуға екі жыл қалғандар), мүгедектер, қарулы Күштер ... ... ... ... ... және мәжбүрлеп ... ... ... ... ... ... жұмысты алғаш
іздеушілер, сондай-ақ ұзақ үзілістен кейін жұмысқа орналасқысы келетіндер,
жұмыссыз деп ... ... ... ... ... 8 ... ... адам жәрдемақы ала бастайды. Жәрдемақы алудың мөлшері мен ... ... ... ... ... жұмыссыздар үшін жұмыс
іздестіруі тиіс.
Азаматтардың ереуілге шығу құқығы. ... ... ... «ереуіл»
ұғымы жоғалтылды. Кеңес мемлекеті халықтық мемлекет деп танылғандықтан, ... ... ... оны қорғауы, оның сұранысын қанағаттаңдыруы тиіс
болды[5]. Сондықтан халықтың да, ... ... ... да толқу,
ереуіл ұйымдастыруға құқығы болмады. Алайда, мемлекеттік кәсіпорындар адам
еңбегін каналы, еңбегі үшін ақыны толық ... ... ... ... ... ... ... жасалған жоқ. Кеңес азаматтары шырайлы ... ... Егер ... ... ... ... жақсартуды талап
еткендер шыға қалса, оларды қылмыскер ретінде жауапқа тартты. 60 ... ... ... ... ... қаталдықпен басты.
Демек, өздерінің экономикалық құқығын қорғау ... оны ... ... ... ... құқы болған жоқ. Енді әркім өзінің еңбек
ету құқығын қорғай алады, сондай-ақ азаматтар ереуілге ... да ... - ... мен ... занды талабын кәсіпорынның,
мекемелердің әкімшіліктері қанағаттандырмаған кезде қолданылатын ең ... Оның ... ... ... жеке кәсіпорындардың қызметкерлері де
ереуілді жариялай алады. Ереуіл ... ... ... ... ... ... ... Республики Казахстан о коллективных
трудовых спорах и забастовках от 8 июля 1996 г. // ... ... 19 ... басқа азаматтардың занды мүдделерін бұзбауы, ... және ... зиян ... ... ... ... ... әрекеттер жасамауы тиіс. Экономикалық, ... ... ... туралы Халықаралық пактте де ереуілшілерге осындай талаптар
қойылған: « .. мемлекет әр ... ... ... ... асырылатын
жағдайда ереуілге шығу құқын қамтамасыз етуге міндеттенеді».
Азаматтардың демалыс ... ... ... ... ... ... жан-жақты регламенттейді, оның үстіне
демалыс туралы заң мемлекеттік ... ... және жеке ... ... ... ... - ... өзінің еңбек ету міндеттемесін
орындаудан босаған ... ... оны ... ... ... ... ... мынадай түрлері бар.
Жұмыс күні ішіндегі үзіліс. Мұндай үзіліс бір ... кем ... және ... ... беріледі.
Баршаға ортақ демалыс күні - жексенбі. Аптасына 5 ... ... ... ... - ... күні деп ... Жұмыс уақытының
ұзақтығы 40 сағаттан аспауы тиіс.
Жылдық демалыс уақыты - кем дегенде 18 жұмыс күндік ... ... ... ... ... ... демалыстың өзгелей ұзақтығы көзделген. Жыл сайынғы ақылы еңбек
демалысы, оның ұзақтығы жұмыс берушілердің жеке ... ... ... ... ... ... беру саласында білім беретін қызметкерлерге емтихан қабылдау,
диплом ... ... ... мен ... оқу ... ... ... кездерінде ақылы немесе ақысыз демалыс берілуі мүмкін.
1.5 Еңбекті қорғаудың түсінігі жəне қағидалары
Қазақстан Республикасының Конституциясында ... ... ... ... қорғалатыны, əрбір азаматтың қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ету құқығы жарияланған.
Мемлекет бұл талаптарды, ең ... ... ... жəне ... ... ... ... нормалар жүйесі арқылы орындайды.
Еңбекті қорғауды кең жəне тар мағынада түсінуге болады. Кең ... ... ... бұл ... ... қызметі барысында оның
өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған шаралар ... Кең ... ... ... ... ... жəне ... құрамдас
бөліктерден тұрады. Бұл жерде ескеретін бір жайт, еңбекті қорғаудың ... бір ... ... ... онда ... ... ... бұзылды деп
саналады[6].
Мысалы, еңбекті қорғаудың техникалық аспектісі ... ... ... ... салу жəне т.б. ... еңбекті
қорғау ережелерінің сақталуы тиіс екендігін ... Егер ... ... жəне т.б. ... ... ... ... өмірі мен
денсаулығына қауіпті етіп жасалса, онда ... ... ... ... орын ... ... Немесе егер ластанумен
байланысты жұмыстар өндірісінде ... ... ... ал ыстық цехтарда тиісті тұзды су болмаса, немесе бөлмелер
ластанған, қоқыстанған, газданған болса не оларда зиянды ... ... ... шамадан тыс асып ... – бұл ... ... ... ... ... ... бұл дегеніміз бүкіл
еңбекті қорғау бұзылған, яғни, сол ... ... ... қызметкерлердің
өмірі мен денсаулығына қауіп төнген.
Дəл осындай жағдай еңбекті қорғаудың экономикалық аспектісі бұзылған
кезде де орын алады, яғни, ... ... ... жəне ... ... қорғау құралдарымен, арнайы киіммен ... ... ... ... ... бұл жағдайлар
қызметкерлердің өмірі мен денсаулығы үшін ... ... ... ... ... ... ... адам еңбек ететін кез келген жерде қажет.
Еңбекті қорғау барлық ... ... ... ... ... ... жұмыс берушілердің, кооператив мүшелерінің,
тəжірибеден өтіп ... ... ... ... ... ... ... азаматтардың еңбегіне таралады.
Тар мағынада еңбекті қорғау дегеніміз бұл қызметкерлердің ... ... үшін ... ... ... ... етуі тиіс ... шаралардың жүйесі.
Бұл шаралар мен құралдар мыналарда көзделген:
· ... ... ... ... мен ... ауыр, зиянды жəне қауіпті жұмыстарда ... ... ... мен өтемақылар туралы арнайы нормаларда;
· əйелдердің, кəмелетке толмағандардың жəне ... ... ... ... ... ... ... өндірістегі қайғылы оқиғаларды тергеу жəне есепке алу ережелерінде;
· ... ... жəне ... ... ... ... ... ұлттық саясаттың негізгі қағидалары ... ... ... ... ... ... Еңбекті қорғау
саласындағы ұлттық саясат кəсіподақтар мен ... ... ... деңгейдегі мемлекеттік билік жəне басқару органдарының қызметінің
бірлесуін көздейді жəне келесі қағидаларға негізделеді:
- ... ... ... ... ... ... мен ... үстемдігі;
- меншік иесінің немесе оның уəкілетті өкілінің толық жауапкершілігі;
- еңбекті ... ... осы ... қатысты мемлекеттік
бағдарламалардың жəне еңбекті қорғау саласындағы қызметтің экономикалық
жəне əлеуметтік саясаттың өзге де ... ... ... ... ... ... қорғау саласында меншік нысанын жəне шаруашылық ... ... ... үшін ... талаптарды белгілеу;
- кəсіпорындардағы еңбекті қорғау жəне қауіпсіздік техника
талаптарының ... ... ... жəне ... ... ... еңбекті қорғауға қатысты алдыңғы қатарлы ұлттық жəне шетелдік
тəжірибені, ғылым, техника ... ... ... қызметкерлерді қорғайтын қауіпсіз техниканы, технологияны жəне
құралдарды, еңбекті қорғауға қатысты ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қатысуы;
- кəсіпорындарда еңбектің қауіпсіз жағдайларын қалыптастыруға жағдай
жасайтын салықтық саясатты жүргізу;
- кəсіпорындардың ... ... ... ... ... қатысты,
ал қызметкерлердің еңбекті қорғау жəне қауіпсіздік техникасының нормалары
мен ережелерін ... ... ... ... ... ... ... қорғау тұрғысынан лицензиялау;
- өндірістік мақсаттағы өнімдердің қауіпсіздік талаптарына
сəйкестігіне ... ... ... ... жағдайына сараптама жүргізетін мемлекеттік органдарының
тікелей жұмыс ... ... ... жаңа жəне ... ... ... ... өндірістің қауіптілігі мен
зияндылығын ... ... ... киіммен жəне аяқ киіммен, жеке қорғану
құралдарымен, емдеу-сауықтыру орындарындағы демалыспен жəне т.б. қамтамасыз
ету;
- өндірістегі ... ... ... жəне əрбір кəсіптік ауруды қарау
мен есепке алудың, қызметкерлердің өндірістік жарақаттың, кəсіптік аурудың
деңгейі жəне ... ... ... ... ... жөнінде
хабарландырылуын қамтамасыз етудің міндеттігі;
- өндірісте қайғылы оқиғалардан жəбір шеккен немесе кəсіптік аурумен
науқастанған қызметкерлердің мүдделерін əлеуметтік ... ... жəне орта ... оқу ... ... ... жəне
қауіпсіздік техникасы бойынша мамандарды дайындау;
- қызметкерлердің, ... ... ... ... тұлғалардың өкілдік ұйымдарының еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге
бағытталған қызметіне жан-жақты қолдау көрсету;
- еңбекті қорғау мəселелерін шешудегі халықаралық одақтастық.
2 ... ... ... ... адам ... ... ету
2.1 Еңбек құқық қатынастары саласындағы адам құқықтары
ҚР Статистика ... ... ... ала ... ... жылы 15 және одан ... ... халықтың экономикалық белсенді
бөлігінің саны 9,0 млн. ... ... ... ... 7,4 млн.
адам жұмыс істеген, бұл 2010 жылғыдан 152,7 мың ... ... ... ... ... ... қамтылу деңгейі 92,2%-ға
жеткен. Жұмыспен қамтылған халықтың ішінде жалданбалы жұмысшылардың ... млн. ... ... барлық жұмыспен қамтылғандардың 64,5% құраған, ... ... ... - 2,6 млн. адам немесе 35,5%.
2010 жылы жұмыссыз халық саны 625,4 мың адамды құраған және ... ... 15,3 мың ... ... 2,4%-ға қысқарған. Республика
бойынша жұмыссыздық деңгейі 7,8% (2009 жылы - ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 Кодексi (әрі қарай - Еңбек кодексі) нормасына
сәйкес ... ... ... осы ... ... ... еңбек шартын жасасуға, өзгертуге және бұзуға; тең ... үшін ... ... ... тең ақы ... қауiпсiздiк пен гигиена талаптарына сай
келетiн еңбек ... ... ... ... ... жеке ... шартын он алты жасқа толған
адамдармен жасасуға жол ... Орта бiлiм ... не ... бiлiм беретiн
оқу орнын тастап кеткен жағдайда он бес жасқа ... ... ... ... ... ... жеке еңбек шартын ... ... ... ... ҚР ... мен ... ... еңбек шартын қамтамасыз ету саласындағы
Халықаралық еңбек ұйымының негізгі Конвенцияларының талаптарына сай келеді.
«Халықты жұмыспен ... ... ҚР ... ... ... ... кепілдігі беріледі. Халықты жұмыспен қамтудың ... ... ... ... шеңберінде еңбекке орналасуға
жәрдемдесу, қоғамдық жұмыстарға, әлеуметтік жұмыс орындарына, ... пен ... ... ... және ... да ... жұмыс
нысандарына жіберу жөніндегі жұмыстар жүргізілуде.
2011 жылы жұмыспен ... ... ... ... 264,4 мың адам ... ... ішінде ауылды жерлерде - 100,9 мың адам (2010 жылы ... 262,5 мың адам және 91,2 мың ... ... 204,7 мың адам ... 77,4% ... ... 2010 жылмен салыстырғанда 20,0 мың адамға көп, ауылды жерлерде - 74,9
мың адам (74,2%).
Облыс әкімдерінің ... ... 2011 жылы елде 259,0 мың ... ... ... ... ауылды жерлерде - 118,5 мың орын (2010 жылы
242,8 мың жұмыс орны, ... ... ... ... - 119,3 мың ... ... Олардың ішінде тұрақтылары - 193,8 мың, ... ... - 65,2 ... ... және ... ... әкімдерінің мәліметтері
бойынша 2011 жылы 9,6 мың әлеуметтік жұмыс орны ... ... ... ... жұмыспен қамтылған.
Жұмыспен қамту органдары жастар жұмыссыздығын қысқарту жөнінде ... ... ... мен ... ... ... ... «Кәсіптер жәрмеңкесі», жұмыс берушілермен кездесулер өткізіліп
тұрады, ата-аналар жиналысын, бітіруші ... ... ... ... үшін ... оқу ... ... мен инженер-педагог
қызметкерлерінің үгіт бригадаларының қалалық және ... ... ... ... ... коммуникациялар құралдарында
ақпараттар таратылады. Бұл шаралар кәсіптік ... мен ... ... ... ие ... мен ... ... дайындауға
мемлекеттік тапсырыс бойынша қабылдау жоспарын жыл сайын орындап отыруға
жағдай жасайды.
2011 жылы республикада 1209 бос ... ... ... оған ... қатысты. Жәрмеңкеге 5806 жұмыс беруші қатысып, 44173 бос орын ... бос ... ... нәтижесінде 19493 жұмыссыз жұмыспен
қамтылып, 3526 адам қоғамдық жұмысқа, 2307 адам кәсіптік ... 54 ... ... 178 адам ... ... орындарына жіберілді. 23023
адам консультация алды.
Өңірлерде ... ... ... ... ... жұмыспен
қамтылу мүмкіндіктерін кеңейтуге көмектеседі, ... ... ... ... және ... ... ... жасайды, жұмыс берушіге кез
келген кәсіп бойынша перспективалы кадрлар іріктеуге мүмкіндік береді. 2011
жылы Жастар практикасына 4980 оқу ... ... ... ... ... қамтылды.
Азаматтардың Қазақстан Республикасында еңбек бостандығы конституциялық
құқығын жүзеге асыру процесінде пайда болатын еңбек ... ... ... кодексімен реттеледі. «Қазақстандағы адамның
құқықтары: ... ... ... ... сұрақ берілген
респонденттердің 63,8% азаматтардың ... тұру және ... ... ... тетіктеріне оң баға берген, респонденттердің 30,3%
теріс баға берген, сұрақ берілгендердің 5,9% қойылған сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету, сондай-ақ еңбек ету бостандығын, қызмет пен кәсіп ... ... ... ... шарттары жасалғанын көрсетеді.
Әрбір қызметкердің еңбек кірістері ұйым жұмысының ақтық нәтижелері
ескеріле отырып оның жеке ... ... ... салынады және жоғарғы
мөлшері шектелмейді. Жалақы деңгейін анықтау критерийлері орындалған
жұмыстың саны, сапасы және ... ... ... беруші қызметкерлер жалақысының мөлшерін заңнамалық ... ... ең ... ... кепілдік бере отырып
дифференциалды түрде орындалған жұмыстың саны мен ... ... өз ... анықтауға құқылы (Еңбек туралы Еңбек кодексі).
Қызметкерлерге қойылатын біліктілік талаптары мен ... бір ... ... ... ... жұмыстар мен жұмысшылар кәсіптерінің
бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы, ... ... және ... ... ... ... ... негізінде белгілейді.
Аталған анықтамалықтарды әзірлеуді және қолдану ... ... ... ... ... анықтайды. Орындалатын жұмыстарды
белгілі бір күрделілікке жатқызуды және ... ... ... ... беруші өз бетінше жұмыстар мен ... ... ... ... ... және ... да қызметшілер лауазымдарының біліктілік
анықтамалығына, сондай-ақ қызметкерлердің жеке ... үшін ... да үлгі ... ... ... ... ... (әзірлеу, уақыт, қызмет көрсету нормалары) еңбек
шығындарының өлшемі болып табылады және ... үшін ... ... ... ... қол жеткен деңгейіне сәйкес
белгіленеді. ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асырады.
Үлгі (бірыңғай) еңбек нормаларын алмастыру және қайта ... ... ... ... ... уәкілетті мемлекеттік органмен ... ... ... ... ... ... атқарған ісіне қарай немесе
еңбекке ақы төлеудің басқа да жүйелері ... ақы ... Ақы ... ... ... ... ... нәтижелері үшін төленуі мүмкін. Қызметкерлердің
өндіріс тиімділігін және жұмыстың сапасын ... ... ... үшін бір ... ... қорытындысы бойынша сыйлық беру,
сыйақы төлеу жүйесі және басқа да материалдық көтермелеу ... ... ... ... ... ақы ... ... басқа да
мемлекеттік кепілдіктер көзделген: демалыс және мереке күндердегі жұмыс
үшін ақы ... ... ... ... істегені үшін ақы төлеу, түнгі уақыттағы
жұмыс үшін ақы ... ... ... ... ... төлеу үшін
жауапкершілігі (Еңбек кодексі).
Еңбек туралы заңнама бірдей еңбек үшін, яғни ... ... және ... еңбек үшін бірдей ақы ... ... ... ... ақы ... ... ... жасы, нәсілі, ұлты,
тілі, мүліктік және лауазымдық жағдайы, тұратын жері, ... ... ... ... ... жату ... қандай да
болмасын кемсітуге, сондай-ақ қызметкердің іскерлік қасиеттерімен және ... ... ... емес ... да ... жол ... ақы ... саласындағы жүргізілген мемлекеттік саясат
нәтижесінде ұйымдарға өздерінің ұйымдық-құқықтық нысандарына орай ... ... ... ... ... ... шарттар мен
салалалық келісімдер қабылдау жолымен ... ... ... ... белгіленуі мүмкін) еңбекке ақы төлеу мәселесін шешуге мүмкіндік
беретін құқықтық база жасалды.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... мен қызмет ету тәртібі,
тараптардың тең ... және ... ... ... ... әлеуметтік маңызды мақсаттарға қол жеткізу үшін Бас, салалық және
өңірлік келісімдерді ... ... және бұзу ... ... ... ... ... ҚР Заңымен анықталған.
Мұнымен қатар, еңбек заңнамасын жетілдіру және ... ... ... ... ... қадамдар жасалған.
Әзірленген және қазіргі кезде ҚР Парламентінде талқыланып жатқан
Қазақстан Республикасының Еңбек ... ... ... ... экономикалық
дамуының талаптарына және еңбек саласындағы ... ... ... еңбек қатынастарын құқықтық реттеуді заңнамалық түрде бекітуге,
қызметкерлердің, ... ... және ... ... ... қамтамасыз етуге, әлеуметтік әріптестікті дамытуға жәрдемдесуге
бағытталған.
Еңбекке ақы төлеуді мемлекеттік реттеудің маңызды ... ... ең ... ... ... болып табылады, ҚР Конституциясына
(28-бабы) сәйкес оған мемлекет кепілдік береді.
Еңбек кодексімен қарапайым біліктіліксіз (күрделілігі ең аз) ... ... ... ... ... және ... уақытының қалыпты
ұзақтығы кезінде олардың еңбек (еңбек міндеттемелері) нормаларын орындауы
кезіндегі ... ... ең ... ақша ... ... ... ең
төменгі мөлшері ұғымы енгізіледі.
Бұл ретте айлық жалақының ең төменгі мөлшеріне қосымша және үстеме
ақылар, өтемақылар. ... және ... да ... ... ... ... уақытқа пропорционал төленеді.
Сонымен бірге Еңбек кодексінің еңбекақы төлеудің ең төменгі стандарты
(ЕТЕС) ұғымы мен белгілеу механизмі енгізіледі.
ЕТЕС ауыр (аса ауыр) ... ... ... (аса ... ... ... ... істейтін қызметкердің жұмыс процесінде зиянды және
(немесе) ... ... ... ... ... ... ... мен қажыр-қайратын қалпына келтіру үшін қажетті тамақ өнімдерінің,
тауарлар мен ... ... ең аз ... қоса ... ең ... ... болып табылады.
Бұл ретте ЕТЕС тиісті жылға ... ... ... ... ... ... ... ең төмен мөлшері есебінен және салалық
келісіммен анықталатын әрі ҚР ... ... ... ... ... ЕТЕС еңбек қатынасы тараптары мүдделерінің ... ... ... ... ... ... бұл ... салалық
келісімдер жасасу арқылы салалық реттеудің мүмкіндіктері қарастырылған, бұл
принципінде салалық деңгейде қолданылады.
Осы айтылғандардың ... ... ... ... ... ... ... бірдей еңбекке бірдей ақы төлеу, әділ
және қанағаттанарлық сыйақы төлеу үшін жағдай жасалған және жыныстық ... ... ... ... ... республикалық бюджет туралы» ҚР Заңына сәйкес
2012 жылғы 1 қаңтардан бастап 2012 жылғы айлық жалақының ең ... ... 439 ... ... ... ... ... валюта енгізілген 1994 жылғымен
салыстырғанда 15 есе артық). 2007 жылы ең ... ... 9752 ... белгіленген.
Жалақының ең төменгі мөлшерін белгілеу үшін негізгі бағдар өмір сүру
минимумы болып ... ... ... бір ... ... ... номинал
жалақысы 39599 теңгені құраған және өткен жылдың ... ... ... ... ... өрнектегенде 110,6%-ға өскен.
Еңбекке ақы төлеудегі айырмашылық әртүрлі қызмет саласында жұмыс
істейтіндерге тән. Номинал жалақының ең ... ... 93969 ... ... ... ... ең төменгі мөлшері 18212 теңге - ... ... ... ... 18445 ... - ауыл шаруашылығында, аңшылық ... ... атап ... ... ... алшақтық 5,2 есені
құрайды.
Бюджет саласы қызметкерлерінің жалақысы ... ... ... ... 2006 жылғы қаңтар-қарашада білім беру ... ... ... ... 23756 ... ... сақтау және
әлеуметтік қызмет көрсету саласындағы қызметкерлердің орташа айлық жалақысы
21026 теңгені құраған.
Өңірлер қимасында барынша ... ... ... (72986 ... (69114 ... ... және Астана (60081 теңге) қаласында,
ал ең төменгі жалақы Ақмола (27267 ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан (27138 теңге), Жамбыл (26467 теңге) облыстарында
тіркелген.
2.2 Жұмыс берушілердің ... ... бұзу ... еңбек қатынасы
саласындағы кемсіту, жалақыны уақтылы төлемеу, заңсыз жұмыстан шығару
ҚР Еңбек және ... ... ... ... ... есептік мәліметтеріне сәйкес мемлекеттік еңбек инспекторлары
2011 жылы 21377 ... ... ... ... 623, кешенді 224 және
жоспардан тыс 659 ... ... ... тыс ... ... және бақылау органдарының бірлескен жұмыс топтарының құрамында,
сондай-ақ азаматтар мен ұйымдардың өтініштері мен ... ... ... ... заңнамасын бұзушылықтың неғұрлым кең
тарағандары: жеке келісім-шарттардың заңнаманың талаптарына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... облысында 2011 жылғы қараша-желтоқсанда облыс Әкімінің өкімімен
құрылған мемлекеттік инспекторлар ... ... тобы ... ... ... ... ЖШС, «ККБК «Ұлы қабырға» ЖШС, «МНСК Синопэк»
ЖШС кәсіпорындарына және шикізатты өңдеу, тасымалдау әрі сақтау жөніндегі
құрылыс нысандары ... ... ... ... тексеру
жүргізді.
Тексеру барысында еңбек заңнамасын ... ... ... атап ... ... тұру мен ... ... төлеуде
қазақстандық қызметкерлердің ... ... ... ... мен ... нормалары, санитарлық ережелер бұзылған және т.б.
Анықталған бұзушылықтар бойынша жұмыс берушілерге кемшліктерді ... ... ... міндетті түрде ... ... ... әкімшілік құқық бұзушылық үшін жалпы сомасы 119 млн. ... 7795 ... ... ... нәтижелері уәкілетті мемлекеттік органдар
қабылдаған қазақстандық адамдарды алдағы ... ... ... үшін ... ... ... жөніндегі шараларға қарамастан
отандық еңбек нарығында Қазақстанның ... ... ... отырып шетелдік мамандарды тартудың әлі де көптеген фактілері
кездесетінін көрсетеді[8].
Қолданыстағы заңнамаға ... ... ... шетелдік жұмысшы күшін
тартуға рұқсат беру жөніндегі функциялар ... ... ... ... тексеруімен жергілікті атқарушы органдардың
қазақстандық азаматтарды соңынан шетелдік мамандарды алмастыру үшін ... мен ... ... беру жөніндегі мемлекет мүдделерін барлық
уақытта бірдей қамтамасыз ете бермейтіні анықталған.
Жұмыс ... ... ... үшін әдейі орындалмайтын
біліктілік талаптарын қойып, 2 және 3 ... ... ... Бұл ... ... берушілер жергілікті еңбек нарығында білікті
мамандар жоқ ... деп ... ... ... ... ... ... күшінің негізгі дені Ережелерге сәйкес 3 ... ... ... ... ... көмекшілері, тас қалаушылар,
бетон құюшылар, арматурашылар, бояушылар мамандықтары ... ... ... ... ... ... алады. Оның үстіне
аталған мамандықтар бойынша кәсіптік дайындау және ... ... бір ... айға ... ... алады. Соның нәтижесінде білікті жергілікті
мамандар ... ... ... ... ... ... жергілікті атқарушы
орган 2 және 3 санаттағы 100 қытай мамандарын ... ... ... ... ... ... ... осы компания тартқан
көптеген қытайлық мамандардың ... орта және ... ... көрсеткен, ал сол кезде бос орындарды иелену үшін қазақстандық
мамандарға артық ... ... ... ... олар 9 қазақстандық
азаматтың резюмесін қайтарған.
Мұның барлығы бірінші кезекте жергілікті халық, ... ... ... ... ... азаматтардың тарапынан наразылық
тудырады.
2009 және 2010 жылдары Атырау облысындағы ГАТЕ «Иншаат» және ... ЖШС ... ... және ... ... ... болды.
Оған жұмыс берушілердің қазақстандық азаматтардың қалыпты еңбек
жағдайы мен ақы алу ... ... ... болды.
Мысалға, ағаш ұстасы Түркия азаматы А.-ның қыркүйек айындағы жалақысы
168 603 теңгені құраған (ағаш ұстасының 6 ... ... ... сол ... ... ... бар ... ағаш ұстасы қыркүйекте екі есе кем
жалақы, яғни 87 077 теңге алған, тағы бір ағаш ... Б. ... ... ... ... ... мысал, серіктестік бухгалтері Түркия азаматы Т. 201 431 теңге
мөлшерінде жалақы алса, осы мамандықпен жұмыс ... ... ... ... ... 96 882 теңге мөлшерінде жалақы алған.
«Мұнай мен газ ... ... ... ... ... мамандар
ішіндегі бұрғышының жалақысының мөлшері еңбек келісім-шартына ... ... ... ... ... ... дәл сондай мамандықтағы
жалақысы еңбек келісім-шарты бойынша 450 АҚШ долларын құрайтыны анықталған.
Бұл ретте айырмашылығы 1800 АҚШ ... ... ... ... ... ... тобының (ҚМИҚТ)
кәсіподағы өзінің жұмыс берушілерін қытай мамандары ... ... ... ... яғни жалақыны 13-25 мың теңгеден
1200 АҚШ долларына ... ... ... ... мен ... жағдайын
жақсартуды талап етіп сотқа берген.
«Кадэр» ЖШС-де (Қарағанды облысы) үгітуші лауазымы бойынша түрік
мамандарының ... 60 мың ... ... Сол ... қазақстандық
азаматтарға осы мамандық бойынша 7 есе аз - барлығы 8 мың теңге ... ... ... ... облысы), мысалға, Канададан
келген төрт қызметкер 1 млн. теңгеден ... ... бұл ... ... ... есе көп. ... ... канадалық
компания қызметкерлерге артық уақыт жұмыс істегені үшін 242 мың теңге ... ... ... ... егер де ... білікті шетелдік
маман Қазақстанға жұмыс істеуге ... ... ... ... онда ... ... ... жергілікті қызметкерге қарағанда жоғары жалақы
алуға құқылы екенін атап өтеді. Бұл ... ... ... ... ... ... еңбек нарығында жұмыс берушілердің жұмыс
істейтін адамдарды кәсіптік дайындау жүйесін ... және ... ... ... ... міндеттемесіне қарамастан
шетелдік мамандар саны өсіп келеді. Шетелдік жұмысшы күшін тартатын әрбір
екінші кәсіпорын аталған міндеттерін орындамайды, сол ... ... ... ... ... ... ... түріктің «Сенімді Құрылыс» ЖШС мен «СИНОПЭК» ... ... ... ... ... 1952 және 100 ... жұмысшыларды тартқан. Сонымен бірге бұл компаниялар тиісінше 1048
және 92 отандық кадрларды оқытқан, бірақ тиісінше 357 және 30 ... ғана ... ... ... ... және ... ... да бар.
Қалыптасқан жағдайдың себептерінің бірі халықты жұмыспен қамту
жөніндегі уәкілетті мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жаңа кәсіпке 13,6 мың адамды оқытқаны
белгілі болды, олардың ішінен тек 311 ғана шетелдік мамандарды алмастырған.
Қазіргі кезде республика ... ... ... кіру алдында
тұрғанын және Қазақстанның бұл ұйымға мүшелігі көші-қон саясатын түбірімен
өзгертетінін атап өткен жөн.
Жоғары дамыған ... ... ... ... қатысты елге
кірудің әртүрлі режимдері пайдаланылатын және соған сәйкес олардың ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге ел
азаматтарының озат ... алуы ... ... ... қабілетті
қызмет түрлері бойынша дамыған елдерге еңбек көші-қонын ынталандыруға да
бағытталатын болады.
Осыған байланысты, ... ... ... ... жүйесі көп
дәрежеде нарық шарттарына сай болуы, ал сол үшін ... ... ... ... үшін халықты жұмыспен қамту саясаты қайта ... ... ... прокуратурасы «Қазақстан темір жолы» АҚ тасымалдау
бөлімшелерінде еңбек заңнамасының қолданылуына жүргізген ... ... ... резонансын туғызды.
Тексеру барысында 830 адамның конституциялық құқықтары мен мүдделері
қорғалды, 9 ұсыным, 4 ұйғарым орындалды, 70 ... ... күші ... ... ... 34 ... адам, соның ішінде Ақтөбе,
Атырау және Орал жол бөлімшелерінің жетекшілері тартылды, 9 млн. ... ... ... өндірілді.
Қазақстан кәсіподақтары Федерациясының мәліметтері бойынша барлық
жерде бірдей лайықты еңбек шарттары мен оны ... ... ... ... ... мен ... ... жол беріледі;
жетілдірілмеген және әділетсіз еңбекақы төлеу қоғамды кедейлер мен ... ... ... ... бөлігі болып табылады, ол салалар мен
өңірлер бойынша айтарлықтай өзгеше. 2006 жылға қарашада республика бойынша
орташа номинал ... 42 452 ... ... ... бұл ... оның ауыл
шаруашылығындағы деңгейі жалпыреспубликалық деңгейдің ... ... ... 49,8%-ын, білім беру мекемелерінде 57,5%-ын құраған.
Тау-кен өндіру, қонақ үй және мейрамхана бизнесі, ... және ... ... ... ... ... ... деңгейден едәуір
жоғары болған (тиісінше 184%-дан астам, 115,1% ... және ... ... да ... алшақтықтар бар: мысалға, Ақмола, Жамбыл,
Солтүстік Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан облыстарында ... ... ... ... ... 28 мың ... сәл ... болған, ал Атырау
және Маңғыстау облыстарында - ... 78 мың ... және ... 68 ... ... ... жөніндегі комиссия мен Қазақстан кәсіподақтары
Федерациясының пікірі бойынша ... ... ... ... диспропорцияны жою үшін заңнамалық шаралар
қабылдау, білім беру, денсаулық сақтау, ... ... ... ... жалақымен қамтамасыз ету талап етіледі. Өңірлердің
экономикалық көтерілуін және кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... төлеу жүйесін реформалау қажет.
Қазақстан әлеуметтанушылары ассоциациясы 1500 респондент арасында жүргізген
сауалдама жалақы төлеу саласындағы ахуалға ... ... 41,8% ... ... ... ... Респонденттердің 51,2% оң баға берген, ал
сұрақ берілгендердің 7,0% ... ... ... ... ... ... пікір» жобасы бойынша әлеуметтанушылық зерттеулер
мәліметтері әртүрлі салалардағы қызметкерлерге ... ... ... жою, ... ... білім беру және мәдениет саласында
жұмыс істейтін қызметкерлердің жалақысын көтеру қажеттігін білдіреді.
Еңбекақы төлеудегі кемсітуді ... және ... ... ... ... отырып бірыңғай базалық тарифтер енгізу
жолымен жою қажет. Сонда ... ... ... ... мен қызметкерлер
кәсіпорындарда ұжымдық келісім-шарт жасасу арқылы бұл мәселелерді ... Бұл ... ... ... ... ... мен ... көрсетулер
бағасына қарай индекстелуі тиіс.
Бірқатар кәсіпорындарда қызметкерлердің жалақысын беруді ұзақ ... ... ... ... ... емес ... жұмысшылар мен
қызметкерлердің жалақысы бойынша ... ... 2005 ... 1 қазанда 41,9
млрд. теңгені, ал 2006 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша 48,8 млрд. теңгені
құраған.
Барлық ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру минимумы пайдаланылады, ол 2007 ... ... ... құрайды. Бұл ретте жаңа ... ... ... 20-дан 43 атауға дейін кеңейтілген, бұл сөзсіз жақсылықтың
белгісі болып табылады.
Сонымен ... ... ... ... Федерациясы ең
төменгі тұтыну қоржыны, демек зейнетақы мен ... ... ... ... ... ... күн ... қамтамасыз етуге ғана
жарайды, бұл тек ... ... ғана әкеп ... деп ... қоржыны елдің қаржылық жағдайына ... ... ... ... орай ... ... тиіс, азық-түлік бөлігінің құны кем
дегенде 2 есе өсуі тиіс, яғни ең ... өмір сүру ... құны да ... - 14-16 мың ... ... өсуі тиіс.
Өмір сүру минимумының құнын төмендету кедейліктің, оның ... ... ... ... іс ... көрінісін бұрмалайды, бұл өз кезегінде
оны әлеуметтік ... ... жою ... ... ... ... ... нарығында оң өзгерістер де бар, оған Қазақстан Республикасының
халқын жұмыспен қамтудың 2005-2007 жылдарға арналған бағдарламасы ... ... ... қамту саласында өткір мәселелердің, әлеуметтік
әділетсіздіктің және көптеген заңнаманы бұзушылықтың орын алуы жалғасып
келеді.
Қазақстанның кәсіподақтары ... ... ... ... ... ... ... жарамды халық ... ... ... ... ... ... ... жерлер мен шағын қалаларда жұмыспен қамтылу
проблемалары неғұрлым өткір сезіледі. Жұмыссыздық құрылымында олар шамамен
58 ... ... ... ... ... мен жасы бойынша кемсітулер
байқалады, бұл зейнет демалысы ... ... ... әйелдердің
кедейлік жағдайын асқындыра түседі.
Осыған ұқсас үрдіс жұмыссыз жастар үшін де қалыптасуда, олардың ішінде
ерлері 13,1% және әйелдері 15,7%.
Әйелдерді ... және ... ... бала ... ... демалысы
кезінде заңсыз жұмыстан босатумен байланысты құқық бұзушылықтар жиі ... ... ақы ... ... ... ... қарамастан жалданып
жұмыс істейтін әйелдер еркектерге қарағанда жалақыны 42-50%-ға аз алады.
Өндірістегі ... ... ... ... ... ... зиянды
және қауіпті жұмыс орындарында шамамен жарты миллион әйел жұмыс істейді.
Өндірісте еңбек шарттары мен ... ... әйел ... ... ... ... ... Конституциясы «неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің
қорғауында ... деп ... ... ... ... бұл
конституциялық ереже толығымен жүзеге асып жатқан жоқ. Ана мен ... ... ... ... ... нық ... кепілдіктер талап
етіледі.
Қажетті өтілін зиянды және қауіпті жұмыстарда (бұрындары қолданылған
№2 кәсіптер тізімі) ... ... ... қамтылуына қатысты
әлеуметтік әділетсіздік әліде жойылмаған.
Азаматтардың қауіпсіздік пен ... ... сай ... ... ... ... сақтау жөніндегі түбегейлі шаралар
талап етіледі.
Кәсіподақтар федерациясы көптеген қызметкерлер құқықтарын бұзушылықтар
Қазақстан Республикасы заңнамасының ... ... ... ... ... ... ... сәйкес болмауы,
еңбекке ақы төлеу, қабылдау және ... ... ... ... ... ... алған.
Атырау облысындағы «Ескерт Қызмет Ратледж» және «Ветко Айбель
Қазақстан» ЖШС-де ... ... ... кіру және ... ... ... беру кезінде «Тілдер туралы» ҚР Заңының 7 және 8 ... ... ... ағылшын тілінде жазуға талап етіледі.
Іс жүзінде әрбір екінші шетелдік компанияда шетелдік жұмыс ... ... ... ... жеке ... ... ... талаптарын бұза отырып жасалған.
Шымкент мұнай өңдеу зауытының кәсіподақ комитетінің төрағасы Ш. жұмыс
берушіні «Өңдеу ... ... ... көтермелеу және
сыйақы беру жүйесі туралы ережені» ұжымдық келісім-шарттың ажырамас бөлігі
деп тануды талап етіп сотқа ... ... ... жаңа ... аталған «... ережені»
жарамсыз деп санайды және соның салдарынан қызметкерлерге жыл сайынғы бонус
(кеңес ... ... ... 13-ші ... ... аналогы) төлеуден бас
тартқан. Жұмыс беруші егер де өзінің алдындағылар бонус төлеген болса, ... өз ... ал біз ... ондай міндеттеме алған жоқпыз дегеннен
танбайды.
Байғанин ауданында кен орнын өңдейтін ... ... ... ... ... ... үшін» төленуге тиіс 20%-дық үстеме
ақыны ... ... ... ... ... ... жалақысы 19 000 теңгеге жақындап келеді. Ал еліміздің ... ... ... ол 16 000 ... асады.
Агроөнеркәсіп кешені қызметкерлері кәсіподағы Қостанай облыстық
комитетінің төрағасы С. ауыл еңбеккерлерінің ... көбі ... ... де алмайды деп сендіреді.
Сонымен бірге 2011 жылы алынған жоғары жиын-терінге және әлемдік астық
нарығындағы ... ... ... ауыл ... ... ... ... қарауға экономикалық негіз бар.
«Фуд Мастер Компаниясы» ААҚ-да (Алматы облысы), «Кадэр» ... ... және «ККБ ... ... ... (Ақтөбе облысы) еңбек
келісім-шарттарында оның қолданылуының бастапқы күні ... ... ... ... ... ... ... еңбек ету, кепілдік және
қызметкерлерге зиянды (аса ... ... ... ... дене жұмысы
үшін өтемақы төлеу шарттарының сипаттамасы көрсетілмеген. Сонымен ... ... ... 9 ... ... келісім-шарттың бұл шарттары міндетті
болып табылады.
Сонымен қатар Еңбек туралы Заңның 73 ... бұза ... ... ... ... ... ... жұмыс істегені үшін, зиянды және
қауіпті еңбек жағдайында, сондай-ақ ... және ... ... істеген
жұмысы үшін еңбек ақы төлемейді. Сол мезгілде неғұрлым жоғары жалақы алатын
шетелдік мамандарға мұндай төлемдер толық көлемде ... «Эко ... және ... ... ... ... ... мамандарына зиянды еңбек жағдайы үшін 8-ден 12%-ға ... ақы ... ал ... мамандарға мұндай төлемдер мүлде
төленбейді, не болмаса барынша төмен ставкамен ... ... ... Қазақстанның шетелдік жұмыс күшін тартуға
сұранысы барын көрсетеді.
Бұл құрылыс және ... ... ... ... ... ... инвестициялық жобаларды жүзеге асыру
үшін инженерлік-техникалық ... ... ... ... бар
болуымен байланысты.
Қазақстандағы еңбек көші-қонының өсу үрдісі соңғы төрт жыл ... ... ... ... ... және халықты әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі
салаларына бір жылда 70 мың шетелдік жұмысшы тартылған. Бұл ... ... ... ... ... ... 105 елінен келген
шетелдік азаматтар жұмыс істеуде.
Заңды еңбек мигранттарының негізгі ... ... ... ... Үндістаннан және Канададан ... ... ... ... ... ... бағыттарында кейбір өзгерістер болып
жатқанын атап өткен жөн.
Яғни, заңды еңбек көші-қонымен қатар заңсыз еңбек көші-қоны кең тарап
отыр, бұл ... ... үшін ... ... ... ... талдау көрсеткеніндей заңсыз еңбек мигранттарының негізгі
бөлігі экономиканың көлеңкелі секторына шоғырланған, әдетте олар ... және көп ... құл ... ... ... Бұл адамдар кез
келген жағдайда, тиісті еңбек ету ... және ... да ... жұмыс істеуге дайын.
Бұл ретте еңбек көші-қонына байланысты ... ... ... ... ... ... алаңдаушылығын
туғызып отыр. Шетелдік компаниялар көшіп-қонушыларды тарта отырып,
Қазақстан азаматтарын жұмыспен ... ... ... ... ... ... бас тартады. Оған қоса ... ... ... ... шектен тыс артық уақыт жұмыс істетуге, еңбек қорғаудың төмен
жағдайына ... ... ... ... үшін ... жылдарға арналған Бас
келісімге қол ... ... ... ... республикалық үшжақты
комиссияда облыстар үшін белгіленген шетелдік жұмысшы күшін алып ... ... ... ... ... ... ... инвесторлардың
қазақстандық қызметкерлерді кемсітуге жол бермеу міндеттемелерін қабылдады.
2.3 Еңбек және жұмыспен қамту саласындағы гендерлік теңдікті қамтамасыз ету
жөніндегі шаралар ... ... ... ... ... айтарлықтай
арта түсті. Өндірістің әртүрлі салаларында үстіміздегі жылы 3,6 млн. ... ... Олар ... ... ... ... ... жартысын (48,9%) құрайды.
Әйелдердің жұмыссыздығы төмендеп келеді, бірақ әлі күнге маңызды
проблема болып ... (2011 ... ... ... 8,8%-дан артық), ол
елдегі жалпы жұмыссыздық деңгейінен (7,5%) артық.
Осыған байланысты ҚР халқын ... ... ... ... ... ... ... саясаттың негізгі бағыттары
еңбек нарығында әйелдердің бәсекеге ... ... ... және ... ... ... ... нысандарын қолдану
болып табылады. 2006 жылы республиканың жұмыспен ... ... ... 138,7 мың ... ... ... көбі ... орналастырылған
(96,9 мың адам).
Әйелдердің еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру жөніндегі
шаралар қабылдануда. 2006 жылы оқуды 14,2 мың әйел ... 4,1 мың ... ... ... 700-ден астам әйел екі аралас кәсіпті меңгерген.
Оқыған ... 11,3 мыңы ... ... ... ... 196 адам өз
кәсіпкерлік істерін ашқан. Қоғамдық жұмыстарға 75,5 мың әйел ... ... және ... ... қорғау министрлігі әйелдердің құқығын
қорғау бойынша да белсенді жұмыс істейді. ... және ... ... ... ... ... ҚР ... кодексінде ауыр (аса ... ... ету ... зиянды (аса зиянды) және (немесе) қауіпті
(аса қауіпті) жұмыстарда ... ... ... ... ... ... таңда жалданып жұмыс істейтін әйелдерге ... ... ... ... ... тура ... ... отырып, Кодекстің
ерекше ережелері жүкті әйелдер мен бір жарым жасқа дейінгі балалары ... ... ... ... ... ... ... және оның еркектердің
орташа жалақысына қарағанда қалып келе жатқанын ... ... ... бағытының бірі болып табылады.
ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің мәліметтері бойынша республикада
әйелдердің орташа айлық номинал жалақысы 2005 жылы 25564 ... ... 2003 ... (17304 ... ... бір жарым есеге артқан. Алайда
жалақы мөлшері әлі күнге дейін еркектердің еңбек ... ... ... ... саласындағы, яғни әйелдер басым жұмыс істейтін саладағы еңбекке
ақы төлеуді ... ... ... ... ... жылдары
елеулі ықпал етті.
2009 жылғы 1 қаңтардан бастап мемлекеттік қызметші емес бюджет саласы
қызметкерлеріне еңбек ақы ... жаңа ... ... ... ... ... деңгейі орташа алғанда 50%-ға өскен; ҚР Президентінің
Жолдауына сәйкес 2009 жылғы 1 шілдеден бастап мұғалімдердің, дәрігерлердің,
мәдениет, ... ... ... ... ... есеппен
және 32%-ға көтерілді.
2012 жылы Президент тапсырмасына сәйкес бюджет саласы қызметкерлерінің
жалақысы орташа есеппен 30%-ға көтерілген.
2.4 Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы. Мүгедектердің, жұмыссыздардың,
халықтың ... ... ... өзге де ... ... ... бұзылу фактілері
Халықты әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау мемлекеттің
әлеуметтік саясатының басты басымдықтарының бірі болған және ... ... ол ... әл-ауқатын әлеуметтік қамсыздандырудың көпдеңгейлі
жүйесін, міндетті әлеуметтік сақтандыруды, кедейлікті ... ... ... ... ... осал топтарын әлеуметтік қолдауды
енгізу жолымен көтеруге бағытталған.
Әлеуметтік қамсыздандыру ... ... ... ... ... ... ... айырылған жағдай бойынша, жасы бойынша
әлеуметтік қамсыздандыруды, әлеуметтік көмек ... ... мен ... көрсетулер жүйесін ... Оның ... ... қамсыздандырудың жалғыз түрі жинақтаушы зейнетақылық жүйе
болып табылады.
ҚР Конституциясымен Қазақстан ... ... ... ... ең ... мөлшеріне, жасы келгенде, ауырған, мүгедек болған,
асыраушысынан айырылғанда және өзге де ... ... ... ... ... жылғы 1 қаңтардан бастап ... ... ... ... ... аса бастады. Азаматтарға ... тең ... беру ... негізделген «Қазақстан
Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» ҚР Заңы (әрі ... ... ... 2011 ... ... ... Мемлекеттік зейнетақы төлеу
орталығынан зейнетақы алатындардың саны 1638,6 мыңнан ... ... ... ... төлемді 1660,2 мың адам алған.
Зейнетақының ең төменгі мөлшері 2011 жылғы 1 ... ... ... ... 2006 жылғы зейнетақы төлемдерінің орташа мөлшері - 9912
теңге. Зейнетақы ... ең ... ... ... ... төлемін
есепке алғанда 9700 теңгені құраған. Зейнетақы төлемдерінің орташа мөлшері
базалық зейнетақыны есепке алғанда 12912 теңгені құраған.
Зейнетақы ... ... жыл ... ... ... ... төлемдерін бұрынғы еңбек өтіліне қарай дифференциалды
арттыру жүзеге ... ол ... ... ... ... Күш
құрылымдары ардагерлерінің ... да ... ... ... және әлеуметтік төлемдер өз уақытында, ай сайын төленіп
тұрады.
Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... атты Қазақстан халқына Жолдауында зейнетақының мөлшерін бұрынғы
еңбек үлесіне сүйеніп ... ... ... орнату үшін зейнеттік
заңнамада көзделген зейнетақыны ... үшін ... ... ... ... 1 ... бастап өзгереді, ол 15 мәрте айлық есептік
көрсеткіштен 25 мәртеге дейін ... деп атап ... Бұл ... ... ... ... ... 13 604 теңгеге немесе 25%-ға дерлік
артады. ... ... ... ең ... мөлшері 2008 жылы 21 ... ... ... 76%-ға ... ... ... ... жұмыс істеуші азаматтардың жинақтаушы
зейнетақы қорларына міндетті зейнетақылық жарналар ... ... ... құру ... бекітілген.
Сонымен қатар, агенттердің (жұмыс берушілердің) қызметкерлердің
кірісінен ұсталатын міндетті зейнетақылық жарналарды өз ... ... ... ... сәйкес агенттің міндетті зейнетақылық жарналарды,
сондай-ақ өсімдерді өз уақытында ұстауына (жазуына) және аударуына ... ... ... ... ... осы ... бойынша
азаматтардың шағымдары мәлімдеушілерге заңнама нормаларын түсіндіре отырып,
тиісті органдарға жіберіледі.
Ел Президенті Нұрсұлтан ... ... ... ... ... атты ... ... Жолдауында ана мен баланы әлеуметтік
қорғауға ерекше мән бере ... ... 2011 ... 1 қаңтардан бастап
баланың тууына байланысты біржолғы мемлекеттік жәрдемақы мөлшерін 34740
теңгеге ... ... 2 есе ... ... ... ... бір жасқа
толғанға дейін күтуге төленетін ай сайынғы жәрдемақылар едәуір өсетін
болады. ... ... ... декреттік демалыста және бір жасқа
толғанға дейін нәресте ... ... ... ... кезінде
зейнетақылық жинақтаулары жүргізіле беретін болады.
1998 жылғы 1 ... ... ... ... және ашық ... ... ... ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда
істеген адамдарға берілетін мемлекеттік арнайы жәрдемақы туралы» ҚР ... ... ... бар ... ... ... жәрдемақы алуға
құқылы.
Мемлекеттік арнайы жәрдемақы алатындарға зейнет демалысы ... ... ... ... алу ... ... заңнамасына сәйкес
зейнетақылық төлемдер ... ... ... ... ... беріледі.
Қазақстан Республикасының Президентінің тапсырмасымен 2008 жылғы 1
қаңтардан бастап №2 Тізім бойынша 1998 ... 1 ... ... ... ... еңбек жағдайында өз өтілдерін өтеген адамдарға 8 ... ... ... ... ... ... болады.
«Қазақстан Республикасында мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылу
жағдайы бойынша және жасына ... ... ... ... ... ҚР Заңына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтары,
шетелдіктер және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ
адамдар мүгедектік бойынша, ... ... ... және жасы ... ... арнайы жәрдемақылар алуға құқылы.
Мемлекеттік арнайы жәрдемақылар мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру
жүйесіне ... және ... ... ... және ... оны ... зәру азаматтарға мерзімді төленіп тұратын ақша
қаражаты ... ... ... Заңға сәйкес мүгедектерге мүгедектік тобына ... ... ... ... ... ... ... арнайы
жәрдемақы тағайындалады, ол жұмыс өтіліне және орташа ... ... ... ... ... белгіленген зейнет демалысы жасына толған
кезде мүгедекке мемлекеттік базалық ... ... ... ... ... алатындардың орташа жылдық саны 645,5 мың
адамды құраған. Мемлекеттік арнайы жәрдемақының орташа мөлшері 7745 теңгені
құраған, оның ішінде мүгедектік ... - 8057 ... ... ... - 7369 ... жасы ... - 3990 ... адамның құқықтары: қоғамдық пікір» жобасы бойынша
әлеуметтанушылық ... ... ... ... ... 63,2% ... ... қамсыздандыру құқықтарын
қорғау саласындағы ахуалға оң баға бергені, 27,7% теріс баға бергені, ... ... ... ... ... ... азаматтарды әлеуметтік
қамсыздандыру саласындағы ахуалдың, сондай-ақ азаматтардың әлеуметтік-
экономикалық құқықтарын қорғау саласындағы мемлекеттің ... ... ... ... ... 1 қаңтардан бастап «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы»
ҚР ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік сақтандыру жүйесін енгізудің негізгі мақсаты -
әлеуметтік ... ... ... ... ... асыраушысынан айрылу және
жұмыстан айрылу нәтижесінде ... ... ... өтеу ... ... істейтін азаматтардың әлеуметтік кепілдіктері мен қорғалуы үшін
негіз ... және ... ... ... ... ... алудағы, өндірістегі еңбек ету жағдайы мен қауіпсіздігін ... ... ... ... ... ... жағдайда
қызметкердің өмірі мен ... ... ... өтеу ... ... арттыру мақсатында «Қызметкер еңбек (қызмет)
мiндеттерiн атқарған кезде оның өмiрi мен денсаулығына зиян ... ... ... ... ... мiндеттi сақтандыру
туралы» ҚР Заңы қабылданды.
Мүгедектерді әлеуметтік қорғаудың заңнамалық базасы 2005 ... ... ... ... мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы»
ҚР Заңы (әрі қарай - Заң) ... ... ... ... ... өмір сүру мен ... ... тең мүмкіндіктерін құрудың
құқықтық, экономикалық және ұйымдық шарттарын анықтайды.
ҚР Үкіметінің 2006 ... 6 ... №17 ... ... ... ... ... нақты іс-шаралар кешенін көздейтін Мүгедектерді
оңалтудың 2006-2008 жылдарға арналған бағдарламасы бекітілген. ... ... ... ... бөлінетін жалпы шығындар 25 345,5 млн.
теңге мөлшерінде, соның ішінде республикалық бюджеттен - 8 166,0 ... ... ... - 17 179,5 млн. теңге көзделген.
Заңға сәйкес мүгедектерді жұмыспен қамту мақсатында ... ... ... ... ... ... квотасын жалпы
жұмыс орындары санының 3% мөлшерінде белгілейді, жеке ... ... орта ... ... арқылы қосымша жұмыс орындарын құрады, арнайы,
сондай-ақ әлеуметтік жұмыс орындарын құрады.
Алайда аталған ... ... ... ... ... 2006 ... 4 ... есебіне сәйкес жұмыспен ... ... ... ... мүгедектер саны 2792 адамды құраған.
Олардың ішінде аталған ... ... ... 1661 адам (59,5%).
Мүгедектердің әлеуметтік-мәдени және көлік инфрақұрылымы объектілеріне
қол жеткізуімен байланысты құқықтары сақталмайды[].
Мүгедектердің әлеуметтік-мәдени инфрақұрылым ... ... ... ... ... жұмыс істеуін және
кәсіпкерлік қызметпен шұғылдануын ... ... ... ... ... іс жүзінде ілгерілету мынандай шараларды жүргізуді
талап етеді:
- ... ... ... ... ... ... ... қия жолдар жасау, оларды мүгедектер тұратын жерден бастаған жөн,
сосын қоғамдық сипаттағы барлық мекемелерге тарату қажет;
- ... ... ... адамдарға қол жетімді және арнайы
жабдықталған қоғамдық көліктің жұмыс істеуін ... ... ... әсіресе ауылды жерлерде тұратын мүмкіндігі шектеулі
балалардың, ... ... ... ... ... ... ... қол жетуін қамтамасыз ету;
- халықты мүгедектік проблемалары бойынша ақпараттық ағарту;
- мүгедектерді жұмыс қамтитын мамандандырылған ... ... ... саласындағы барынша қолайлы режим қалыптастыру;
- мүгедектердің сұраныстары мен ... ... ... ... ... ... ... енгізуге және реттеуге жағдай жасайтын шаралар
кешенін әзірлеу;
- мүгедектердің кәсіпкерлік қызметін ... ... беру мен ... орта ... басқа да бағдарламаларын дамыту жолымен көтермелеу.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тұтас алғанда, атқарылған жұмысты қорытындылай ... ... ... ... ... ... ... қорғау тетіктері
елеулі түзетулерді қажет етеді деп айтуға болады. Базалық баяндама адам
құқықтары саласындағы ... ... ... аясын айқындап отыр,
алда қабылданар адам құқықтары саласындағы ... ... ... ... ... ... оны шешуге бағытталуға тиіс.
Өкінішке орай, адам құқықтары ... ... ... ... ... ... абсолютті басымдығы бола қойған жоқ. Әлі
күнге елімізде адам ... мен ... ... ... ... ... билік тармақтарының түсіністігі мен іс-қимылдарын
үйлестірудің қажетті деңгейі жоқ. Дипломдық жұмыстағы ... ... ... ... ... ... атқарушылық және
бақылау тетіктерін жетілдіруге бағытталған.
Азаматтық ... ... ... ... ... толығырақ
пайдалану, құқықтық ағартудың рөліне, өзінің құқықтарын қорғауға ... ... ... ... ең ... ... және ... лауазымды тұлғаларынан өз міндеттемелеріне бара-
бар ... ... ... қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыруға ерекше көңіл
бөлу қажет.
Ұлттық ... ... және ... ... ... адам ... мәдениетін қалыптастыруға, бекітілген ... ... ... ... ... ҮЕҰ және ... ... өзара іс-
қимылының тиімді тәсілдерін әзірлеуге жәрдемдесе алады.
Еліміздің ұлттық заңнамасын жетілдіру барысында адамның құқықтары мен
бостандықтарын ... заң ... мен ... да нормативтік құқықтық
актілерді талқылауға азаматтық қоғам өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... «қоғамдық вертикальдармен», әртүрлі қоғамдық
ұйымдармен қарым-қатынастар құрумен толықтырылуға тиіс.
Паритеттік бастамадағы ... ... ... ... ... адам ... сақталуына қоғамдық бақылаудың
нысандарын нығайтуға және адам ... ... ... ... ... жетілдіруге жағдай жасайды.
Жүргізілген жұмыстың дұрыстығы мен маңызы Қазақстан ... ... ... ... ... баяндаманың алдағы адам құқықтары
саласындағы Ұлттық іс-қимыл жоспарының мақсаттары мен міндеттерін әзірлеуді
бастайтын ... ... желі ғана ... сонымен бірге Қазақстандағы
адамның құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және қорғау тетіктерін
жетілдіру жөніндегі ... ... ... ... де ... Базалық баяндаманы дайындау барысында сарапшылар толық мөлшерде
халықаралық тәжірибені, ішінара алғанда Литвадағы, Швециядағы, ... ... ... дайындау тәжірибесін ескеруге тырыстық.
Жұмыста БҰҰ сарапшылары ... ... Рейн ... Раминта
Гесенвичине, Лейла Байшина және басқалары көп көмек көрсетті.
Қажетті ақпараттық-талдау материалын мемлекеттік органдар, ... ҮЕҰ және ... ... адам ... жөніндегі
халықаралық ұйымдар ұсынды.
ҚР Президентінің жанындағы Адам ... ... ... рөлінің арқасында Жұмыс тобы өз жұмысының аралық нәтижелерін
дөңгелек ... ... ... ... ие болды.
Қарқынды диалог шеңберінде ахуалдың жалпы бағасы мен адамның, оның
өмірінің, құқықтары мен ... ... ... туралы
конституциялық постулатты практикалық жүзеге асыруға бағытталған заңнама
мен құқық ... ... ... ... ... ... берген жобаның барлық қатысушыларының сындарлы ұстанымдарын атап
өту қажет.
Ұлттық ... ... мен ... асырудың нәтижелерінің бірі заң
шығарушы, атқарушы, сот және ... ... ... ... өмірдің бірыңғай ырғағында өзара іс-қимылдың оңтайлы
әдістерін әзірлеу және жүзеге асыру болуы ... Бұл ... ... ... ... ... ... Ұлттық жоспардың орындалуы мына нәтижелерге қол ... ... адам ... ... халықаралық стандарттарды ұлттық заңнамаға
және құқық қолдану практикасына енгізу;
- адам құқықтарын қорғаудың ұлттық тетіктерін жетілдіру;
- адам құқықтары ... ... тыс ... ... ... қоғам институтын және олардың мемлекеттік ... ... ... ... және ... азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік
және мәдени құқықтарын тиімді қорғауды қамтамасыз ету;
- халықтың әлеуметтік ... ... осал ... құқықтарын
қамтамасыз етуге арналған арнайы бағдарламаларды жүзеге асыру;
- мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... ету;
- халықтың жалпыға ортақ танылған адам құқықтары ... және ... ... адам мен ... алғандағы қоғам үшін
құндылығы туралы ... ... ... ... қол ... ... ... ағарту);
- жұртшылықтың құқықтық мәдениеті деңгейін көтеру;
- әлеуметтік шиеленістің, әлеуетті ... ... ... ... ... ... адам құқықтары саласындағы Ұлттық іс-қимыл жоспарын
іске асыру Қазақстанға құқықтық мемлекет құру мен ... ... ... ортақ танылған халықаралық стандарттар
деңгейіндегі дамыған азаматтық ... ... жаңа ... ... береді, бұл Қазақстанның әлемнің ... ... ... 50 ... қатарына кіруі процесін жеделдетуге мүмкіндік береді.
Дипломдық жұмысты дайындауда республиканың мемлекеттік органдары мен
үкіметтік емес ұйымдарына, Қазақстан ... ... ... да ... ... институттарына, халықаралық үкіметтік
емес ұйымдарға, Қазақстанда аккредиттелген халықаралық ұйымдарға (БҰҰ ... ... ... ... ... ... бюросына, БҰҰ-ның Босқындар ісі жөніндегі Жоғарғы ... ... ... ... ұйымға, БҰҰ-ның Қазақстандағы
Балалар Қорына (ЮНИСЕФ), Еуропалық Комиссияның Қазақстан Республикасындағы,
Қырғыз Республикасындағы және ... ... ... ... ... Штаттарының, Ұлыбританияның, Канаданың,
Ресейдің, Германияның, ... ... ... ... және ... Консульдығына ұсынған материалдары үшін шынайы
ризашылығымызды ... олар ... ... адам
құқықтарының ахуалы туралы осы ақпараттық-талдау жұмысты дайындау барысында
пайдаланылды.
ҰСЫНЫМДАР
1. Азаматтардың әлеуметтік және еңбек ... ... ... ... ... ... базасын құру үшін Қазақстан
Республикасы Еңбек кодексінің ары ... ... ... ... ... ... ... қорғау тетіктерін жетілдіру
мақсатында ең төменгі тұтыну бюджеті туралы, ең төменгі сағаттық ... ... ... ең төменгі жалақы туралы заң жобалары әзірленіп, Парламентке
енгізілсін, Халықаралық Еңбек ұйымының №26 «Ең ... ... ... құру туралы», №95 «Жалақыны ... ... ... ұсынылсын.
3. Елдің еңбекке қабілетті бөлігін жұмыспен қамту, ерекше қолдауды
қажет ететін ... (жас ... ... ... ... ... ... балаларды немесе ... ... ... көп балалы аналарды, ... ... ... бас ... ... ... босап келген адамдарды,
оралмандарды) жұмысқа орналастыру мәселесінде әртүрлі уәкілетті мемлекеттік
органдар арасындағы ... мен ... ... жандандыру жөнінде
шаралар қабылдансын.
4. Шетелдік жұмыс берушілерде жұмыс істейтін ... ... үшін ... да бір ... сыйақы алу конституциялық құқықтарын
сақтау жөніндегі тиімді шаралар қабылдансын.
5. Мемлекеттік қызметшілерді, соның ... ... ... ... мақсатында мемлекеттік қызметшілерді еңбек сіңірген
жылдарына қарай және мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қорғау көзделген ... ... ... ... ... ... ... ерекше тәртібін
қарастыратын «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы»
ҚР Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу ... ҚР ... ... және ол ... ... Парламенті Мәжілісінің қарауына
енгізілсін
7. Еңбек дауларын жылдам және тиімді шешу үшін ... ... ... құру заңнамамен бекітілсін.
8. Өңірлерде әлеуметтік әріптестіктің үшжақты комиссияларының жанынан
кәсіптік медиаторларды ... ... ... ... ... құру ... мәселе қаралсын.
9. Еңбек қорғау және еңбек ету жағдайының қауіпсіздігі саласындағы
мемлекеттік бақылауды күшейту мақсатында ҚР ... және ... ... ... ... ҚР Еңбекті ұйымдастыру және қорғау жөніндегі
комитетін құру туралы мәселе қаралсын.
10. Көшіп-қонушылардың Қазақстан Республикасы ... ... ... қорғау мақсатында ХЕҰ №97 «Еңбек көшіп-қонушылары туралы»
Конвенциясы ратификациялансын.
11. Шекаралық аймақтағы Қазақстан азаматтарына, ... ... ... ... ... ... рәсім
бойынша жұмыс істеуге мүмкіндік беретін арнайы Келісімдер ... ... ... ... мүше ... ... мемлекеттері аумағындағы уақытша еңбек етуі
туралы Келісім жасауға бастама көтерілсін.
13. Қазақстанда мүгедектер құқықтары жөніндегі Ұлттық ... ... ... ... ... - азаматтық қызметшiлердiң қазыналық кәсiпорындардың,
мемлекеттiк ... ... мен ... iске ... ... ... ... көрсетудi жүзеге асыруға және
олардың жұмыс ... ... ... ... лауазымдық
өкiлеттiктердi орындау жөнiндегi кәсiптiк қызметi;
2) азаматтық қызметшi - Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мемлекеттiк мекемелерде ақылы штаттық
лауазымда iстейтiн және ... ... мен ... iске ... ... ... техникалық қызмет көрсетудi жүзеге асыру мен олардың
жұмыс ... ... ету ... ... ... ... адам;
3) айлық жалақының ең төменгi мөлшерi - бiлiктiлiктi қажет етпейтiн
қарапайым ... ... ... ... ... осы Кодексте белгiленген
қалыпты жағдайда және жұмыс уақытының ... ... ... ... ... ... ... кезде бiр айда оған төленетiн
ақшалай төлемдердiң кепiлдiк берiлген ең төменгi мөлшерi;
4) арнаулы киiм - ... ... және ... ... ... ... ... киiм, аяқ киiм, бас киiм, қолғап, өзге ... ауыр ... - ... ауыр ... ... ... немесе
жылжытуына байланысты қызмет түрлерi не 250 ккал/сағаттан астам ... ... да қол ... ... ... - тәулiк iшiнде екi не үш немесе төрт ... ... ... ... - қызметкерлер қызметкерлердiң өкiлдерi, жұмыс
берушiлер (жұмыс ... ... ... ... ... ... және олармен тiкелей байланысты өзге де қатынастарды
реттеу мәселелерi бойынша олардың мүдделерiн ... ... ... ... ... ... бас, салалық (тарифтiк), өңiрлiк келiсiм (бұдан әрi - ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын
және республикалық, салалық және өңiрлiк деңгейлерде ... ... ... ... ... және ... кепiлдiктердi белгiлеу
жөнiндегi тараптардың мiндеттемелерiн айқындайтын құқықтық акт;
9) бос тұрып қалу - экономикалық, технологиялық, ұйымдастырушылық, өзге де
өндiрiстiк ... ... ... ... ... жұмыстың уақытша тоқтап
тұруы;
10) бiлiктiлiк санаты (разряды) - ... ... ... ... ... ... талаптар деңгейi;
11) бiтiмгерлiк комиссиясы - ұжымдық еңбек дауын тараптарды бiтiмге келтiру
жолымен реттеу үшiн жұмыс берушiлер мен ... ... ... ... бойынша құрылатын орган;
12) бiтiмгерлiк рәсiмдерi - ұжымдық еңбек дауын алғашында - ... ал онда ... қол ... кезде еңбек төрелiк сотында
өз кезегiмен қарау;
13) делдал - еңбек қатынастарының тараптары ... ... шешу ... ... үшiн ... жеке немесе заңды тұлға;
14) демалыс - жұмыс орны (лауазымы) мен осы ... ... ... ... ... ... ... жыл сайынғы
үзiлiссiз тынығуын қамтамасыз ету немесе ... ... ... ... бiр ... ... босату;
15) еңбек - адам мен қоғамның өмiрiне және ... ... ... ... және ... да ... жасауға бағытталған
адам қызметi;
16) еңбекке ақы төлеу - осы ... және ... ... өзге ... ... ... сондай-ақ келiсiмдерге, еңбек шартына,
ұжымдық шартқа және жұмыс берушiнiң ... ... ... ... ... ... мiндеттi төлемiн жұмыс берушiнiң қамтамасыз етуiне
байланысты қатынастар жүйесi;
17) еңбекке ақы төлеудiң ең төменгi ... ... - ауыр ... ... ... ... зиянды), қауiптi жұмыстарда iстейтiн
қызметкердiң ... ... ... ... ... төменгi
мөлшерi, бұған жұмыс процесiнде зиянды және (немесе) қауiптi өндiрiстiк
факторлардың әсерiне ұшырайтын қызметкердiң өмiрлiк күшi мен ... ... ... ... өнiмдерiнiң, тауарлар мен көрсетiлетiн
қызметтердiң ең төменгi ... ... ... ... - ... ... ... өндiрiстiк орта
мен еңбек процесiнiң қолайсыз әсерiнiң ... алу ... ... ... мен ... кешенi;
19) еңбек дауы - Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын қолдану,
келiсiмдердiң, еңбек ... және ... ... ... жұмыс берушi
актiлерiнiң талаптарын орындау немесе өзгерту мәселелерi ... ... мен ... ... ... берушiлердiң) арасындағы
келiспеушiлiктер;
20) ... ... - ... жұмысқа орналастыруда жұмыспен ... ... ... ... ... жеке ... қамту
агенттiгi көрсететiн жәрдем;
21) еңбек жағдайлары - еңбекке ақы төлеу, нормалау, ... ... мен ... ... ... кәсiптердi (лауазымдарды) қоса атқару, қызмет
көрсету аймағын ұлғайту, уақытша ... ... ... ... ... ... және ... қорғау тәртiбi, техникалық,
өндiрiстiк-тұрмыстық жағдайлар, сондай-ақ тараптардың келiсуi бойынша ... ... ... еңбек жөнiндегi уәкiлеттi мемлекеттiк орган - ... ... ... ... ... ... заңнамасына
сәйкес жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының мемлекеттiк органы;
23) еңбек жөнiндегi уәкiлеттi ... ... ... ... ... ... уәкiлеттi органның тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiк шегiнде
еңбек қатынастары саласындағы өкiлеттiктердi Қазақстан ... ... ... ... ... ... еңбек қатынастары - Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында, еңбек
шартында, ұжымдық шартта көзделген құқықтар мен ... ... ... ... мен ... ... арасында туындайтын қатынастар;
25) еңбек қатынастарына тiкелей ... ... - осы ... ... ... ... мен басқаруға, ... ... ... ... ... ... және
олардың бiлiктiлiгiн арттыруға, әлеуметтiк әрiптестiкке, ... ... ... ... ... ... белгiлеуге қызметкерлердiң
(қызметкерлер өкiлдерiнiң) қатысуына, еңбек дауларын шешуге және ... ... ... ... бақылауға байланысты қалыптасатын
қатынастар;
26) еңбек қауiпсiздiгi - еңбек қызметi процесiнде қызметкерлерге ... ... ... ... ... әсерiн болғызбайтын iс-
шаралар кешенiмен ... ... ... қорғалу жай-күйi;
27) еңбек қауiпсiздiгi жағдайлары - қызметкер еңбек мiндеттерiн ... ... ... мен ... ... еңбек қауiпсiздiгi талаптарына
сәйкестiгi;
28) еңбек қауiпсiздiгi және еңбектi қорғау мониторингi - өндiрiстегi еңбек
қауiпсiздiгiнiң және еңбектi ... ... ... ... ... ... ... және еңбектi қорғаудың ... ... ... ... қауiпсiздiгi және еңбектi қорғау ... ... ... ... ... ... қалыпты жағдайларын қамтамасыз ететiн өзге де талаптар;
30) ... ... - ... мен ... ... ... ... құқықтық актiлерiнде, жұмыс берушiнiң
актiлерiнде, еңбек шартында, ... ... ... мiндеттемелерi;
31) еңбек стажы - қызметкер еңбек мiндеттерiн жүзеге асыруға жұмсаған,
күнтiзбемен есептелген ... ... ... - ... ... мен қызметкерлердiң ... ... ... ... ... келiсiмдерде,
еңбек шартында, ұжымдық шартта, жұмыс берушiнiң ... ... ... мiндеттемелердi тиiсiнше орындауы;
33) еңбек тәртiптемесi - қызметкерлер мен ... ... ... жөнiндегi қатынастарын реттеу тәртiбi;
34) еңбек төрелiк соты - бiтiмгерлiк комиссиясында келiсiмге қол ... ... ... шешу үшiн ... ... ... ... уәкiлеттi
адамдарды тарта отырып құратын, уақытша жұмыс ... ... ... қорғау - құқықтық, әлеуметтiк-экономикалық, ұйымдастыру-
техникалық, санитарлық-эпидемиологиялық, ... ... ... де iс-шаралар мен құралдарды қамтитын, еңбек ... ... өмiрi мен ... ... қамтамасыз ету
жүйесi;
36) еңбектi қорғау жөнiндегi қоғамдық инспектор - еңбек қауiпсiздiгi және
еңбектi қорғау саласында ... ... ... ... ... еңбектi нормалау - нақты ұйымдастыру-техникалық жағдайларында
қызметкерлердiң ... ... (өнiм ... ... ... ... (уақыт) шығындарын айқындау және ... ... ... ... ... қауiпсiз жағдайлары - жұмыс берушiнiң қызметкерге зиянды және
(немесе) қауiптi өндiрiстiк факторлардың әсерi болмайтындай не олардың ... ... ... ... ... етiп ... еңбек
жағдайлары;
39) еңбек шарты - қызметкер мен жұмыс берушiнiң арасындағы жазбаша келiсiм,
бұған ... ... ... бiр ... ... функциясын) жеке өзi
орындауға, еңбек тәртiптемесiнiң ережелерiн ... ... ал ... ... ... еңбек функциясы бойынша жұмыс беруге, осы
Кодексте, Қазақстан ... ... мен өзге де ... ... ... ... ... берушiнiң актiлерiнде көзделген
еңбек жағдайын қамтамасыз етуге, қызметкерге уақтылы және толық мөлшерде
жалақы төлеуге ... ... - ... ... ... ... ... өздерiнiң әлеуметтiк-
экономикалық және кәсiптiк талаптарын қанағаттандыру мақсатында ... ... ... тоқтату;
41) жалақы - ... ... ... ... санына, сапасына және жағдайына ... ... ... ... ... ... және ынталандыру сипатындағы төлемдер;
42) жеке қорғану заттары - қызметкердi зиянды және ... ... ... ... ... ... ... соның iшiнде
арнайы киiм;
43) жұмыс берушi - қызметкер еңбек қатынастарында болатын жеке немесе ... ... ... ... - ... ... немесе сенiмхат
негiзiнде жұмыс берушiнiң немесе жұмыс берушiлер тобының ... ... жеке және ... ... ... жұмыс берушiнiң актiлерi - жұмыс берушi шығаратын бұйрықтар, өкiмдер,
нұсқаулықтар, ережелер, еңбек тәртiптемесiнiң ережелерi;
46) жұмысқа ... - ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық, экономикалық және құқықтық iс-
шаралар кешенi;
47) жұмыс орны - ... ... ... ... еңбек мiндеттерiн
орындауы кезiнде тұрақты немесе уақытша болатын орны;
48) жұмысты тарифтеу - орындалатын жұмыстарды Жұмысшылардың жұмыстары ... ... ... ... және ... және ... да қызметшiлер лауазымдарының бiлiктiлiк
анықтамалығына, ... ... ... сипаттамаларына
және ұйымдар басшыларының, мамандардың және басқа да ... ... ... сипаттамаларына сәйкес белгiлi бiр
күрделiлiкке жатқызу;
49) жұмыс уақыты - қызметкер жұмыс ... ... және ... ... ... ... мiндеттерiн орындайтын уақыт, сондай-ақ осы
Кодекске ... ... ... ... өзге де ... кезеңдерi;
50) жұмыс уақытының жиынтық есебi - жұмыс ... ... бiр ... ... ... кезеңдегi жұмыс уақытын жинақтау ... ... ... есебi;
51) зиянды (ерекше зиянды) еңбек жағдайлары - белгiлi бiр өндiрiстiк
факторлардың ... ... ... ... ... ... не оның ұрпақтарының денсаулығына терiс ықпалы болуына әкеп
соқтыратын еңбек жағдайлары;
52) зиянды өндiрiстiк фактор - ... ... ... ... ... ... және ... оның ұрпақтарының
денсаулығына терiс ықпалы болуына әкеп соқтыруы мүмкiн өндiрiстiк фактор;
53) кәсiптiк ауру - қызметкердiң өз еңбек ... ... ... оған ... ... факторлардың әсер етуiнен туындаған
созылмалы немесе қатты ауру;
54) кепiлдiктер - ... ... ... саласында
берiлген құқықтардың жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге ... ... мен ... қауiпсiздiк нормалары - қызметкерлердiң еңбек қызметi ... өмiрi мен ... ... ... ... ... биологиялық және өзге де нормаларды,
ережелердi, рәсiмдер мен өлшемдердi қамтамасыз ету ... ... ... және ... ... ... сапалық және сандық
көрсеткiштер;
56) қауiптi еңбек жағдайлары - еңбектi қорғау ... ... ... бiр ... ... ... ... табиғи факторлардың
әсерi қызметкердiң ... ... ... шалдығуына,
денсаулығының кенеттен нашарлауына немесе улануына әкеп соқтыратын, соның
салдарынан еңбекке қабiлеттiлiгiнен ... ... ... айрылуы,
кәсiптiк ауруға шалдығуы не өлiмi туындайтын еңбек жағдайлары
57) қауiптi ... ... - ... әсер етуi ... ... немесе тұрақты айрылуға ... ... ... ... ... ... әкеп ... мүмкiн өндiрiстiк
фактор;
58) қоса атқарылатын жұмыс - қызметкердiң негiзгi жұмысынан бос ... ... ... ... ақы ... басқа жұмысты орындауы;
59) қызметкер - жұмыс ... ... ... ... және жеке
еңбек шарты бойынша жұмысты тiкелей орындайтын жеке тұлға;
60) қызметкерлер өкiлдерi - кәсiптiк одақтардың, ... ... және ... ... ... берген өзге де жеке және
(немесе) заңды ... ... ... - Қазақстан Республикасының ұлттық және мемлекеттiк
мереке күндерi;
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Нормативтік құқықтық актілер:
1. Қазақстан Республикасының ... 30 ... 1995 ... Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 ... ... В.Н. ... законодательство РК, Алматы, 1997
2.      Трудовое право России. Гусев К.Н. - ... ... ред. ... О.С. М. 1998
4.      Кагазов О. Трудовое право РК.- Алматы, 2000.
5.      Комментарий к Закону РК «О труде в РК» ... ... В.Н. ... ... РК – Алматы, 1999.
7.      Шеримова Н.Ш. Трудовое право в вопросах и ... ... ... ... - М., ... ... К.А. ҚР еңбек құқығы. – Шымкент-Түркістан: 2007
10. АхметовА., Ахметова Г. Еңбек ...... Заң ... ... Қ.Р. ... ... ... 2001.
2.      Айымханова Қ.Р. еңбек құқығы., Алматы 2002
3.      Кузярина А.С., Берешев С.Х. Трудовое законодательство РК в вопросах
и ответах. Алматы: ТОО Баспа, 2000. – ... О.Т. ... ... и ... в ... ... // ... и государство, 1999. № 1 (12). – С. 70-73.
5.      Нурмагамбетов М.А. Некоторые вопросы теории рынка труда // ... ... 1998. № 2 (10). – С. ... ... нормативной обоснованности правовых актов в
трудовом праве // Право и государство, 1998. № 2 (10). – С. 43-45.
7.      Димитрова С.А ... ... ... и ... ... 1997. –176с.
8.      Трудовое право зарубежных стран – Алматы, 2001. – ... ... ... – Алматы, 2000. – 211с.
10.  Б. Бурханов. Договорное ... ... ... ... // Фемида. 2001.  №3 .
11.  Таранова Ю. Трудовой контракт: издержки законодательного обеспечения.
// Мир закона. С.4-7.
12.  Абузярова Н.   Обеспечение ... в ... ... ... и занятости населения.-
  Алматы: Жеты жаргы.- 1997.- ... ... на пути к ... ... ... ... ... труда.
– Алматы:  Жеты жаргы,  1996.
16.  Иванов С.А. Трудовое право ... ... ... ... ... и ... ... С. 5.
17.  Нургалиева Е.Н, Нурмагамбетов  Комментарий к закону о труде ... ... ... ... ... ... // Труд ... 2000. № 7. С. 18-22.
19.  Жотабаев Н Профсоюзы Казахстана в условиях глобализации ... ... в ... 2000. № 7. ... ... собственник предприятия и «работодатель» в
сфере социально-трудовых отношений // Правовая реформа в Казахстане.
1999. № 3. С. ... Д. ... ... ... иностранных специалистов //
Предприниматель и право. 2000. № 6. С.16-17.
22.  Гусов К.Н, Толкунова В.Н. Трудовое ... - ... ... ... ... ... ... в сфере
индивидуального предпринимательства. - Алматы: Баспа, 2000. - 46 ... ... ... для ... в коллективный
договор. // Труд в Казахстане. 2001. № 4.
25.  Б. Бурханов. Договорное регулирование: изменение ... ... // ... ... ... ... ... регулирования
трудовых отношений.// Труд в Казахстане, 2000. № 12.
27.  Берешев С.  Развитие социального партнерства в Казахстане: перспективы
и проблемы. // Труд в ... 2001. № ... ... ... ... на ... Труд в Казахстане. 2002. № 6.
29.  Хамзин А.            Признаки метода трудового права в ... ... ... ... - 2003. - N3. - ... ... коллективного договора в регулировании трудовых
отношений//Вестник КазНУ:Сер.Юридическая. - 2003. - N1. - ... ... ... споров в судебном порядке//Труд-
зарплата-пенсия в ... - 2003. - N8. - ... Э. К ... об ... коммерческой, служебной и личной
тайны: Гражданско-правовые аспекты//Хозяйство и право. - 2003. - N5. ... ... ... ... в Казахстане. - 2003. - N11. - ... ... ... ... ... и государство. - 2003. - N2. - С.45-48
35.  Идрисова, С.Б. Способы защиты прав и ... ... ... по ... ... и ... - 2003. - N3. -
С.40-45
36.  Кузярина А. Если работнику причинено ... ... ... - 2003. - N1. - ... ... ... в Казахстане //Тураби. - 2003. - N1. - С.4-16.
38.  Сегунина В. Женщина и труд: ... ... РК ... ... - 2003. - N2. - ... и ... трудовых книжек//Труд-
зарплата-пенсия в Казахстане. - 2003. - N5. - март.-С.3-7
40.  Каржаубаев С.    Непосредственный объект ... ... ... - 2003. - N3. - ... ... ... при ... //Файл бухгалтера. - 2003. - 20-26 мая(N21).
42.  Нургалиева Е.Н.  Проблемы дальнейшего ... ... в ... ... ... ... и Казахстана. - Междунар.сб.науч.трудов. - 2003. - С.142-145
43.  Волкова В.           Влияние контрольных механизмов международного
права на развитие республиканского законодательства о ... ... - N10. - ... ... ... договоров на развитие трудового
законодательства Республики Казахстан//Правовая реформа в Казахстане. -
2003. - N3. - ... ... Т. ... ... ... массовой информации. - 2004. - N1. - C.57-59.
46.  Линник, А.          О некоторых ... ... ... при ... трудовых споров//Зањгер. - 2004. - N1. -
С.2-3
47.  Хамзин, ... ... ... материальной
ответственности в трудовом праве//Мир закона. - 2004. - N1. - ... ... ... ... - 2004. - N4. - ... Г.   Права ... в ... ... - 2004. - N3. - ... ... ... ... законодательства о
рассмотрении индивидуальных ... ... ... - 2004. - N3. - С.32-35
51.  Чумаченко, Ю.    Материальная ответственность в ... ... и ... - 2004. - N4. - ... ... ... ... трудовых
отношений/ Кузярина, А. //Бухгалтер и налоги. - 2004. - N4. - ... ... ... ... и ... трудового договора//Труд в Казахстане: проблемы, факты,
комментарии. - 2004. - N7. - С.5-10
54.  Волкова, В.          Юридические особенности ... ... о ... ... ... в Казахстане. - 2004. - N1. - С.102-
106. 
55.  Таранова, Ю.       Общее и особенное в договорной ... ... ... ... ... в Казахстане. - 2004.
- N1. - С.107-112.
56.  Хамзин, ... ... ... ... ... //Мир ... - 2004. - N4. - С.32-35.
57.  Гиилева, Н.         Право работника на ... ... ... ... - 2004. - N8. - ... ... ... кодексi
Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 ... ... ... ... ... заңнамасының 
              принциптерi
      Қазақстан Республикасы еңбек заңнамасының принциптерi: 
      1) адам мен азаматтың еңбек саласындағы құқықтарының шектелуiне ... 2) ... ... 3) кемсiтушiлiкке, мәжбүрлi еңбекке және балалар еңбегiнiң ең ... ... ... 4) ... және гигиена талаптарына сай келетiн еңбек
жағдайларына құқықты қамтамасыз ету; 
      5) өндiрiстiк қызмет нәтижелерiне қатысты алғанда қызметкердiң өмiрi
мен ... ... 6) ... үшiн ... ең ... ... кем ... әдiлеттi
сыйақыға құқығын қамтамасыз ету; 
      7) тынығу құқығын қамтамасыз ету; 
      8) қызметкерлердiң құқықтары мен ... ... 9) ... мен жұмыс берушiлердiң өздерiнiң құқықтары мен
мүдделерiн қорғау үшiн бiрiгу құқығын қамтамасыз ... 10) ... ... 11) ... ... және ... қорғау мәселелерiн мемлекеттiк
реттеу; 
      12) қызметкерлер өкiлдерiнiң Қазақстан Республикасы еңбек
заңнамасының сақталуына қоғамдық бақылауды жүзеге ... ... ... ... табылады.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлеуметтiк қорғау жүйесiнiң мазмұны мен талдауы73 бет
Басқару ғылымының мазмұны мен әдістері12 бет
Бағдарламалық қамтаманың сапасы5 бет
Бағдарламалық қамтамасыздандыру беріктігінің есебі3 бет
Жолаушыларды автомобильдік транспортпен тасымалдау қызметін сертификаттау. сәйкестік белгісі4 бет
Жылу мен электр энергияны аралас өндіруге арналған бутурбиналар жайлы мәлімет6 бет
Күннің рентген сәулеленуін зерттеу этаптары7 бет
Мемлекеттік құпияны жария ету59 бет
Метрологиялық қамтамасыз ету жөніндегі ҚР нормативтік құжаттар жүйесі9 бет
Метрологияның теориялық негізі.31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь