Азаматтық құқықтың түсінігі, пәні және әдісі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 Қазақстан Республикасында Азаматтық құқық ғылымының қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.1 Азаматтық құқық ғылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Қазақ азаматтық құқығы әдебиеттерінің қысқаша очеркі ... ... ... ... ... . 16
1.3 Қазақстанның кәзіргі азаматтық құқығына
қатысты ағымдардың сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 21
2 Азаматтық құқық . құқықтың бір саласы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25
2.1 Қазақстан Республикасы азаматтық құқығының ұғымы ... ... ... ... ... ... 25
2.2 Азаматтық кұқықтың әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.3 Азаматтық құқықтың басқа құқық салаларымен шекарасы ... ... ... ... ... 32
2.4 Азаматтық құқықтың қағидаттары (принциптері) мен жүйесі ... ... ... ... 35
3 Азаматтық заңдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
3.1 Азаматтық зандар ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 45
3.2 Азаматтық заңдардың құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
3.3 Азаматтық заңдардың уақытқа қарай және кеңістікте қолданылуы ... ... . 52
3.4 Азаматтық зандардың қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 60
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының бір тұтас құкық жүйесі бірнеше салаға бөлінетіндігі бәрімізге мәлім. Сол салалардың бірі болып табылатын — азаматтық құқык. Азаматтық құқық сала ретінде елімізде калыптасып келе жаткан нарықтық экономиканың бірден-бір негізі десек те болатын шығар. Өйткені, бұл саламен ретгелінетін құқык қатынастарының шеңбері кең.Азаматтык құкығымен реттелінетін қатынастардың түсінігін беру үшін құқык теориясында қолданылып жүрген ережелерге сүйенуіміз кажет. Яғни айтқанда, реттеу пәні мен реттеу тәсілдері. Осы жоғарыда көрсетілген екі категориянын, негізінде азаматтық құкығына сала ретінде тек анықтама ғана емес, оның басқа құкық салаларынан ерекшелігін де көрсетуге болады. Азаматтық кодекстің 1-ші бабында 1-ші тармағында көрсетілгендей, азаматтық зандармен тауар-акты қатынастары және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастар, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке катынастар реттеледі. Сонымен катар, мүліктік қатынастарға байланысы жок мүліктік емес жеке катынастар да азаматтық зандармен реттеледі, өйткені олар заң құжаттарында өзгеше көзделмеген, не мүліктік емес жеке катынастар мәнінен туындамайды.
Жоғарыда көріп отырғанымыздай, азаматтық құқығымен реттелінетін қоғамдық қатынастардын негізгісі болып табылатыны — мүліктік қатынастар. Сондықтан да айтып кеткен жөн болар, кез келген мүліктік қатынастар емес, коғамның негізін қалайтын тауар-ақша катынастары, яғни азаматтық құқық субъектілерінің кез келгенінін қатысуымен және әр түрлі көріністерде (мүлік беру, жұмыс, қызмет) байқалатын мүліктік қатынастар.
Сонау рим құқығы заманынан бері қоғамдық қатынастарды реттейтін заң нормалары шартты түрде жария және жеке нормаларға бөлінген. Сондықтан құқықтық нормалардың бүкіл жиынтығын жария және жеке құқыққа бөледі. Мұндай бөлу көптеген мемлекеттерде қазірге дейін сақталған.
Жария құқық мемлекеттік немесе қоғамдық мүдделерді қозғайтын қатынастарды реттейді. Қатынастарды бұйрық беру жөне тыйым салу жолымен реттеу, сондай-ақ басқару, құқық қорғау немесе өзге де билік органдары арқылы мемлекеттің жеке істеріне араласу мүмкіндігі осы құқыққа тән болады.
Жеке құқық, керісінше, оқшауланған жеке мүдделерді қозғайтын қатынастарды қамтиды, оларды қорғау қажеттігі мен мүмкіндіктерін мемлекеттің қатысуынсыз олардың иелері айқындайды.
Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы толық дәрежеде жеке құқықтың негізгі принциптеріне сүйенеді, дегенмен оның елдің қоғамдық және әлеуметтік жай-күйін, тарихи тәжірибесі мен ұлттық дәстүрлерін бейнелейтін өзіндік ерекшеліктері де бар.
Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқықтық жүйесінде (барлық заң нормаларының жиынтығында) азаматтық құқық — құқық салалары деп аталатын негізгі және жетекші буындардың бірі болып табылады. Басқа да салалар секілді, азаматтық құқық Қазақстан Республикасының Конституциясы
1. ҚР Конституциясы 30 тамыз 1995 (өзг. мен толықтырулармен 7 қазан 1998 ж). Алматы 2011
2. ҚР Азаматтық кодексі (жалпы және ерекше бөлімдер) 1994 ж 27 желтоқсан, 1999 ж 1 шілде. Алматы 2011

Негізгі әдебиеттер:

1. Қараңыз: Братусь С.Н. Предмет и система советского гражданского права. М., 1963; Алексеев С.С. Предмет социалистического гражданского права. Свердловск, 1959.
2. Бул арада өңгіме хун, түркі, моңғол-қыпшақ еуроазиялық үш империя жөнінде болып отыр.
3. Узбекүлы Сакен. Хан Тауке и правовой памятаик. — Алматы: Жеті жарғы, 1998, 32 бет.
4. Зиманов С.З. Состояние и задачи разработки проблем обьгчного права казахов. — Алматы: Наука, 1989, 17-бет.
5. ЦГА КазССР,ф. 1695, оп. 1, д. 27, св. 5.
6. ЦГА КазССР, ф.1695, оп. 1, д. 8, св. 1
7. Сартаев С.С. Развитие юридического образования в Казахской ССР — Вопросы государства и права. Сборник трудов юридического факультета КазГУ им. С.М. Кирова. - Алма-Ата, 1963, 4-бет.
8. Асфандиаров С.Д. История Казахстана (с древнейших времсн). - Т.1. - Алма-Ата-Москва, 1935; Мендешев С. Освобождение от калыма киргизской женщины. Советская Киргизия, 1925, 1, 12-15 беттер; Арыкова Н. Раскрепощение трудящихся женщин. - Алма-Ата, 1930 ж. және басқалар.
9. Зиманов С.З. Успсхи правовой науки Республики.- "Октябрь в науке Казахстана". - Алматы, 1967, 522-бет.
10. КСРО ХКК-нің 1941 жылғы 28 қарашадагы № 10631 өкімі мен Қазақ КСР ХКК-нің 1941 жылғы 29 желтоқсандағы Қаулысы.
11. ЦГА КазССР, ф. 1694, оп.1, д. 14, св. 2
12. ЦГА КазССР
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Экономика және Құқық Академиясы
Қорғалуға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
_________
“ ___” ________ 20 __ ... И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... ... ... пәні және әдісі”
Мамандығы 050301 – Заңтану
Орындаған: күндізгі оқу бөлімінің
Ғылыми жетекші: кафедра аға ... ... ... 3
1 ... Республикасында Азаматтық құқық ғылымының қалыптасу тарихы -----
----------------------------------------------------------------------------
-------- 6
1.1 Азаматтық құқық ғылымы -------------------------------------------------
----------- 6
1.2 Қазақ ... ... ... ... ... -------------------
-- 16
1.3 Қазақстанның кәзіргі азаматтық құқығына
қатысты ағымдардың сипаты --------------------------------------------------
----------- 21
2 Азаматтық құқық – құқықтың бір саласы ------------------------------------
-- 25
2.1 Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі ------------------------------------------
---------- 29
2.3 Азаматтық құқықтың басқа құқық салаларымен ... ... ... ... қағидаттары (принциптері) мен жүйесі ----------------
35
3 Азаматтық заңдар ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық заңдардың құрамы ---------------------------------------------
---------- 47
3.3 Азаматтық заңдардың уақытқа қарай және ... ... ... ... зандардың қолданылуы -----------------------------------------
------- 55
Қорытынды ------------------------------------------------------------------
--------------- 60
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ----------------------------------------------
---------- 63
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының бір тұтас
құкық жүйесі ... ... ... ... мәлім. Сол салалардың
бірі болып табылатын — азаматтық құқык. Азаматтық құқық сала ... ... келе ... ... ... бірден-бір негізі
десек те болатын шығар. Өйткені, бұл ... ... ... ... кең.Азаматтык құкығымен реттелінетін қатынастардың
түсінігін беру үшін ... ... ... ... ... ... Яғни ... реттеу пәні мен реттеу тәсілдері. Осы
жоғарыда көрсетілген екі категориянын, ... ... ... ... тек ... ғана емес, оның басқа құкық салаларынан ерекшелігін де
көрсетуге болады. Азаматтық кодекстің 1-ші бабында 1-ші ... ... ... ... ... және
қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де ... ... ... қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке катынастар реттеледі.
Сонымен катар, мүліктік қатынастарға байланысы жок ... емес ... да ... зандармен реттеледі, өйткені олар заң құжаттарында
өзгеше көзделмеген, не мүліктік емес жеке катынастар мәнінен туындамайды.
Жоғарыда көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... ... ... ... — мүліктік қатынастар. Сондықтан
да айтып кеткен жөн болар, кез келген ... ... ... ... қалайтын тауар-ақша катынастары, яғни ... ... кез ... ... және әр ... көріністерде (мүлік
беру, жұмыс, қызмет) байқалатын мүліктік қатынастар.
Сонау рим құқығы заманынан бері ... ... ... ... ... ... жария және жеке нормаларға бөлінген. Сондықтан
құқықтық ... ... ... ... және жеке ... ... ... көптеген мемлекеттерде қазірге дейін сақталған.
Жария құқық мемлекеттік немесе қоғамдық ... ... ... ... ... беру жөне тыйым салу жолымен
реттеу, сондай-ақ басқару, құқық қорғау ... өзге де ... ... мемлекеттің жеке істеріне араласу мүмкіндігі осы құқыққа тән болады.
Жеке құқық, ... ... жеке ... ... ... ... қорғау қажеттігі мен мүмкіндіктерін
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... толық дәрежеде жеке
құқықтың негізгі принциптеріне сүйенеді, дегенмен оның елдің қоғамдық ... ... ... ... мен ... дәстүрлерін бейнелейтін
өзіндік ерекшеліктері де бар.
Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқықтық жүйесінде (барлық ... ... ... құқық — құқық салалары деп аталатын
негізгі және жетекші буындардың бірі ... ... ... да салалар
секілді, азаматтық құқық Қазақстан Республикасының ... ... оның ... адам және ... ... оның құқықтары мен
бостандықтары біздің мемлекетіміздің ең жоғары құндылықтары ... ... ... ... ... ... жүйесіңде азаматтық құқықтың
маңызы: біріншіден, оның реттеу нысанасы болып ... ... ... ... оның ... аясының кеңдігіне; үшіншіден, оның
жеке адамның мүліктік жөне мүліктік емес құқықтары мен ... ... ... ... ... ... жалпы құқық жүйесіне, азаматтық құқықтан
басқа, құқықтың өзге де ...... ... ... ... да салалар кіреді. Азаматтық ... ... ... ... ... яғни реттеу нысанасы мен әдістерін сипаттайтын
және негізге алынатын принциптерімен көзге түседі[1.73].
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ... мен ... шет мемлекеттерде бұл тақырып жөнінде көптеген ғылыми жұмыстар ... ... үшін әлі ... дейін зерттелу үстінде деуге болады.
Қазақстан Республикасы Азаматтық ... ... пәні және ... мәселеге Ю.Г. Басиннің, Ғ.А. Жайлиннің, М.К. Сүлейменовтың, С.В.
Скрябиннің, Е.А. Сухановтың, Ю.К. ... А.А. ... ... М.Н. ... Л.А. ... О.М. ... және т.б.
ғалымдардың еңбектері арналған.
Зерттеу объектісі. Жұмыстың ізденіс-зерделеу және ... ... ... ... ҚР ... құқығы мәселесіндегі құқықтық
қорғау мен жүзеге асыруды мемлекеттік реттеу болып табылады.
Зерттеу пәні ... ҚР ... ... оның ... пәні және ... ... ... Қазақстан Республикасының заңнамалары,
сондай-ақ зерттелетін проблемаға қатысты мемлекеттік органдармен, ... ... ... ... құқықтық аспектілер кіреді.
Зерттеу мақсаттары мен міндеттері. Дипломдық зерттеу жұмысының негізгі
мақсаты – Азаматтық құқық ұғымына және қалыптасу тарихына ... ... ... осы ... ... кездесетін мәселелерді талқылау;
зерттеу мәселесі бойынша заңнамаларды жетілдіру жөнінде ұсыныстар келтіру
болып ... ... жету үшін ... ... ... ... шешілуге тиіс мынадай міндеттер туындайды:
- Қазақстан Республикасындағы ҚР Азаматтық құқығы институтын
құқықтық ... ... ... ... ... ҚР Азаматтық құқығы ұғымын салыстырмалы құқықтық негізде
зерттеу;
- ҚР Азаматтық құқығы жөніндегі ... ... ... ҚР ... ... оның түсінігі, пәні және әдісі жөнінде
туындайтын мәселелерге ... ... ... зерттеу
ұсыныстарын қамтамасыз ету;
Зерттеу жұмысының методологиясы мен ... ... ... ... ... ... ... және салыстырмалы-құқықтық әдістері
пайдаланылады. Ал теориялық негіздері ретінде, ... және ... ... ... және ... ... байланысты
мемлекеттік және ресми тілде жарық ... ... ... ... таяу және ... шет ... ... Ресей
ғалымдарының ҚР Азаматтық құқығы саласы бойынша ... ... ... ... ... жаңаша көзқарастар мен тұжырым-ұсыныстарды
айқындауға, дипломдық жұмыс ... ... ... ... нақты,
дербес шешімін табуға арқау болып, ұтымды көрініс тапты. Сонымен ... ... ... мәселелерін жеткілікті көлемде ашып көрсетуге
азаматтық құқықтық заңдар, арнайы ҚР Азаматтық құқығы ... ... ... ... ... түрлі (басқа да) нормативтік құқықтық
актілер айтарлықтай септігін тигізді.
Дипломдық зерттеу нәтижелерінің ... ... ... ... ... оған қойылған проблемалар мен автордың берген тұжырымдамалары
Экономика және ... ... ... пәндер кафедрасында өткен
мәжілісінде қаралып (талқыланып) мақұлданған.
Дипломдық жұмыстың көлемі және құрылымы. Жұмыстың құрылымы ... ... ... ... мәселелері мен қисындылығына және
деңгейіне байланысты кіріспеден жеті бөлімшеден ... екі ... ... ... ... ... мен әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1 Қазақстан Республикасында Азаматтық құқық ғылымының қалыптасу тарихы
1.1 Азаматтық құқық ... ... ... ... ... Қазақстандығы заң білімінің
тарихынан бөліп қарауға болмайды. Ғылыми зерттеудің қайсысы ... пен ... ... ... ... ... ... белгілі бір уақыт аралығын қамтитын болса, оны топтастыру да белгілі
бір кезеңге сай жүргізіледі. Осы тұрғыдан ... ... ... ... барысын мынадай 5 кезеңге бөлуге болады: көне дәуірдегі заң
білімі[2], дербес Қазақ хандығының заң ... ... ... отары
болған кездегі заң білімі, социалистік заң білімі, ұлттық заң білімі.
Қазақстандағы заң білімі мен құқықтану, оның ... ... ... ... сипатқа ие десек қателеспейміз. Өйткені, Қазақстан ұзақ
жылдар бойы өзге мемлекеттің құрамына еніп, яғни оның ... ... ... ... салдарынан заң білімі мен құқықтануы өз тізгініне өзі ие
бола алмағаны да ... ... ... ең ... бөгде елдің
ғылымы дәрежесіне көтерілу міндеті тұрды. Міне, сондықтан да ... ... ... тұрғыдан дамуы орыс азаматтық құқығының
тағдырымен тығыз байланысып жатыр. Әділіне ... орыс ... ... ... ... азаматтық құқық
теориясын сомдап берді. Дәл қазір де ол ұлттық цивилистиканы азаматтық
құқықтың биік ... ... оң ... ... ... ... ... толық жауап беретіндей азаматтық құқық ғылымын қалыптастыру
өзекті мәселе болып отыр.
Тарихқа жүгінсек, қазақ халқы өз алдына ел ... ... ... ... күрделі заң жинақтарын қабылдаған. Мұндай заң құжаттары
туралы сөз болғанда алдымен XVI ғасырдың бірінші ... ... ... жж.) дәуірінде қабылданған "Қасым ханның қасқа жолын" жатқызуға
болады. XVI ғасырдың аяғында XVII ғасырдың басында "Есім ханның ескі ... ... ... ... ... жж.) билік құрған Есім хан шығарғаны
тағы да белгілі. XVII ғасырдың аяғында XVIII ... ... ... хан
тұсыңда (1680 — 1718 жж.) атақты "Жеті жарғы" қабылданды. Бұл құжат аты
айтып тұрғандай жеті саланы, атап ... жер ... ... ... ... бала ... мен неке қатынасын, қылмысқа жауапкершілікті, ру
аралық дауды, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ... заң ... бәрі де сол ... қажеттілігінен дүниеге
келгені сөзсіз. Өкінішке орай, мәселенің байыбына бармай тұрып, Қазақстанда
құқықтық мәдениет ... ... ... де кездеседі. Әлі күнге
дейін ... ... ... ... мен ... еңбектерде ұлттық
құқықтың кенже қалғанын дәлелдеп ... ... ... ... ... болуы мүмкін емес, өйткені, онсыз жария-құқықтықты реттеу
мүмкін еместігі түсінікті жәйт.
Кезінде ... ... ... ... ... ... заң білімін
беретін оқу орындарының неліктен болмағаңын тәптіштеп айтып жатудың өзі
артық болар. Ол кезде ... үшін ... ... алу ... және ... ... ... еместұғын. Сонымен қатар талапкерлердің оқуға
қыруар қаржы ... ... тағы да ... ... ... орыс
университетіне түсу үшін 25 сом жарна ... ... ... ... ... ... емтихан тапсыруға және тағы да басқа төлемдер төлеу керек
болды. Тек ауқатты адамдардың балалары ғана Ресей университеттерінде ... ала ... ... мына бір жағдайды айта кеткен жөн, Қазақстан Ресейге отар
болуды бастаған, яғни 1731 жылғы 19 ақпанынан-ақ ... ... ... жүйесіне өзінің заңын енгізуді қолға алды. Қазақтардың ... ... ... ... ... жанып салып бақты, сөйтіп орыс
мемлекетінің құқық ... оның ... ... баса ... ... саясат өз дегенін істеп, айтқанға көндіріп, айдауға жүргізе
білді. Дейтұрғанмен қоғамның құқық ... ... ... орыс ... ... ... ... тоғысты[4.17]. Демек қазақтардың әдет-
ғұрып құқықтарын түбірімен өзгертемін деген патша ... ... ... ... жоқ, ... ... ... екі құқық жүйесі де қолданылып
келді.
Кешегі социалистік дәуірде заң білімін беру Мәскеу, Ленинград және
басқа қалаларда ... асты ... онда ... ... ... ... еді. Бірақ заман өз талабын алға тартты, нәтижесінде жоғары
оқу орындары мен факультеттер шет аймақтарда құрыла бастады. Айталық, ... ... ... ... ... ... бар қоғамдық
ғылымдар факультеті ашылып, онда бірқатар казақ жастары оқуға мүмкіндік
алды. Ал Қазақстанда тұңғыш рет ... ... ... курсы 1926 жылы
Қызылорда каласында ашылып, кейін ол екі ... заң ... ... ... ... бұл оқу ошағы 1954 жылға дейін зангерлер
дайындады.
Қазақстанда жоғары заң ... ... 1931 жылы 20 ... ... Бүкіл одақтық Орталық Атқару комитетінің "Кеңес құрылысы
қызметкерлерінің кадрларын даярлау және қайта ... ... ... қаулысы үлкен мән бергенін айтпасқа болмайды. Аталған құжатқа
институттың кеңестік құқық және кеңестік құрылыс деп ... екі ... ... Осы ... негізінде 1932 жылы Қазақ Автономиялық Кеңестік
Социалистік Республикасы Орталық Атқару Комитеті (ОАК) ... ... ... даярлау үшін алты айлық курс ұйымдастырылды, кейінірек
ол бір жылдық курс болып қайта құрылды.
Осы курстардың негізінде 1933 жылы 17 ... ... АКСР ... ... ... ... ... құрылып, 1934 жылдың 1
қаңтарынан жұмыс ... ... ... ... ... ... ... міне, осы сәттен басталды[5].
Кеңес құрылыс институты мемлекеттік аппаратқа ... ... ... тиіс ... Оқу ... онда үш жыл, ал ... екі жыл ... бекітілді. 1934 жылы 23 қазанда Қаз АКСР ОАК
Төралқасының қаулысымен институт құрамында заң ... ... ... және ... органдары үшін кадрлар даярлана бастады.
1934 жылғы 1 наурыздағы мәлімет бойынша институтта 88
адам, жұмысшылар факультетінде 87, ал дайындық курсында ... ... ... ... ... — 10, ... 7 оқытушы жұмыс істеді. ұлттық құрамына келетін болсақ,
олардың 5-і орыс, 3-і ... 1-і ... және 1-і ... ол ... әлеуметтік-экономикалық (кафедра меңгерушісі Ш.Х.
Сакаев), тарих (кафедра меңгерушісі А.П. Чижов) және ... ... ... Н.И. ... деп ... үш ... ... Шын мәнінде кафедралардың бірде-бірі әдістемелік және ғылыми
зерттеумен айналысқан жоқ.
Әрине, институттың ... ... ... ... ... ... ... рөл атқарды. Бірақ І мамандарды даярлау
жүйесі ол кезде нақты айқындалмаған еді, ... ... ... күн сайын өсіп тұрған сұранысты бұл институт ... ... ... ... ... ... шамадан тыс көп болуына
байланысты заң ғылымы өз дәрежесінде дами алған жоқ.
1935 жылы 5 ... КСРО ... ... ... ... "Құқықтық білім беруді кеңейту және жақсарту
шаралары туралы" ... ... онда төрт ... заң ... ашу ... ... ... істейтін заңгер қызметкерлерді қайта даярлаудан өткізетін
тұрақты курстар құру, бір жылдық ... ашу, ... оны екі ... ... ... Осы
қаулыны одан әрі жетілдіре түсу мақсатында 1938 жылы 28
сәуірде Қазақ КСР ... ... ... ... ... заң ... айналдыруға шешім
шығарды, кейін бұл республикадағы заң ... беру ... ... айналды. Институттың директоры болып доцент
Д.В. Кузнецов тағайындалды.
1938 жылы 15 ... ... заң ... 14 адам ... ... ... 2 доцент, 12 оқытушы болды, дәлірек айтсақ жұмысшылар
факультетінде — 6, ... ... – 8 ... ... Ол ... Институтта
дәріс беретін небәрі үш-ақ қазақ бар болатын, аты-жөндерін ... олар Р.А. ... ... ... ... А. ... тілінен) және философия маманы доцент У.М. Балқашов.
1938-39 оқу жылындағы студенттер құрамы мынадай еді: бірінші курста —
150, екінші курста — 75, ... ... — 40 ... ал ... ... ... ... Жасыратыны жоқ, студенттердің ішінде сол кезде қазақтар аз ... ... ... жеті ... ... марксизм-ленинизм
(кафедра меңгерушісі Л.В. Олейник), саяси экономия (кафедра меңгерушісі
экономика ғылымдарының ... ... ... Д.В.), ... пен
құқықтың жалпы теориясы (кафедра меңгерушісі, заң ғылымдарының кандидаты,
доцент Н.И. Кондратьева), кеңестік мемлекетгік құқық (каф. ... ... ... доцент А.И. Лепешкин), азаматтық ... ... заң ... ... ... А.Н. ... ... каф. меңгерушісі, заң ғылымдарының кандидаты, доцент М.П. Шаламов),
тілдер кафедрасы (каф. меңгерушісі, аға оқытушы Р.Л. Зор).
Сол кездің ... ... ... ... ... ... еді, бұл орайда Қазан кеңес құрылысы институтының үлесі аз
болған жоқ[6].
Жоғары заң оқу орны ашылғанға дейін ... ... ... ... келді, құқықтық проблемалар жалпы тарихи ... ... ... ... ... ... зерттеулері
көбіне-көп Қазақстан мемлекеті мен ... ... ... оның ... ... ... Т.М. Культелеев ... ... ... М.Т. ... ... өз ... Қазақстандағы кеңес
адвокатурасының тарихына мән берді, ал А.В. Якушев Қазақстанның Ресейге
қосылуына байланысты тақырыптарды ... ... ... С.З. ... ... ... сай ... мәніндегі сұранысқа жауап беретін саланың арнайы кадрларын ... ... ... ... даярлау мен ғылыми зертгеу ісінде ізденіске
толы кезең болды" деп өте ... ... ... сырттай заң білімін беру ісін дамытуға да айтарлықтай көңіл
бөлінді. Мәселен, 1937 жылы ... ... ... ... ... ... бөлімі құрылды. 1938 жылы 8 ... ... ... ... бұйрығымен Қазақ консультативтік бөлімі
Бүкілодақтық заң ... ... ... ... қайта құрылды, ал 1940
жылы қаңғарда аталған институттың Алматы филиалы деп ... ... ... ... 13 қыркүйегіне дейін жұмыс істеді. Осы филиалдың негізінде
Алматы заң институтының сырттай оқитын ... ... 1957 ... ... бөлімімен қатар заң факультетінің кешкі бөлімі жұмыс істей бастады.
Ұлы Отан соғысының басталуы институттың алға ... ... ... ... ... ... Соғыс жылдарында Мәскеу, Ленинград және
Украинадағы бірқатар заң жоғары оқу орындары ... ... ... заң ... ... ... ... Тараз)
орналасты, Украинаның Киев және ... ... ... ... ... ... заң факультеті де бар) Қызылордаға
көшіп келді. 1941 жылы Мәскеу және ... ... ... біріктіру
жолымен КСРО Әділет халық комиссариатының Бірінші мемлекетгік заң институты
деген атпен Алматыда жоғары оқу орны құрылды. [9.522] Оның ... ... Я. ... ... Бұл ... 1943 жылдың 14 тамызына дейін
ғана жұмыс істеді.
Осы кезде Қазақстанда С.И. Аскназий, В.М. ... Б.С. ... ... А.А. Пионтковский, М.К. Чельцов, С.А. Фукс, Б. Я. ... ... С.В. ... және басқа Мәскеу, Ленинград, Киевтен ... ... ... ... еңбек етті. Ресейлік және украиналық
жоғары оқу орындарынан келген ... ... оқу ... ... ... ... ... айтарлықтай жәрдемін тигізді.
Соғыс жылдарында ғалымдар тарапынан Қазақстанның мемлекет және ... ... ... ... ... Осы ... заң ... тұңғыш рет профессор С.Л. Фукстың бастамасымен Қазақстанның
революцияға дейінгі мемлекет және құқық тарихы ... курс ... ... ... ... мүше-корреспонденті С.В. Юшков пен заң
ғылымдарының докторы А.А. Пионтковскийдің бастамасымен 1942 жылы 8 ... ... заң ... ... КСРО ... ... филиалы құрамында Мемлекет және құқық ... құру ... ... КСРО ... ... Қазақ филиалының атына жазылған хатта
"... филиал құрамына ... ... ... ... ... ... ... теориясы мәселелері тәрізді ғылыми тақырыптарды ... жол ... ... ... ... тарихи,
экономикалық, философиялық бірқатар тақырыптарды талдау үшін қажет болып
табылады"[10] деп ... 1942 жылы 10 ... ... ... ... делінген: "...біз бұл арада философтардың, экономистердің,
тарихшылардың жұмысын ... ... бір ... тоғыстыруды мақсат
етіп отырмыз. Бұл сөз жоқ, пайдалы болар еді. Қазақстанның мемлекет және
құқық тарихы әлі ... бір ізге ... жоқ, ... да бұл өз ... ... ... ... Қазақстан тарихын немесе экономикасын зерттеп
жүрген тарихшы немесе экономист ... ... ... ... ... ... ол қиындыққа тап бола бермек. Сонымен қатар өз
кезегінде
заңгердің ақыл-кеңесі де ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз"[11].
Мәскеу заң институты еліне кері қайтқан соң, 1943 жылы ... ... ... ... оқу ... ... айналды. Институтга
Л.С. Фукс, С.Я. Булатов, П.И. ... М.И. Шац ... ... ... Г.М. ... В.А. ... П.И. Гавзе, Л.В. Дюков, В.Н. Маркелов,
А.Н. Агеев, Л.В. Оленин, М.Г. Левин сияқты доценттер еңбек етті[12].
Соғыстан ... ... заң ... беру 1946 жылы 5 ... СОКП ... "Елде заң білімін беруді кеңейту және ... ... ... соң ... ... алды3. Бұл қаулы ... ... жаңа оқу ... мен ... ... ... ғылымының
деңгейін көтеру мен ғылыми-зерттеу ісін ... ... ... оқу ... ... ... заң институты аспирантура ашып,
оған аспиранттарды қабылдауды бастады. ... ... 1938 ... ... ... ... он адам кандидаттық диссертация қорғады, оның
ішінде М.К. ... Л.В. ... М.С. ... В.А. ... ... және т.б. бар. ... он екі адамға доцент атағы берілді. Орталық
жоғары оқу ... ... мен ... ... жіберу
тәжірибесі де жалғасып, ол өзін-өзі ақтағанын да айтпасқа болмаса керек.
1955 жылы мамырда Алматы мемлекеттік заң институтын ... бес ... ... заң ... ... жөнінде шешім қабылданды.
Мұндай қайта құру бұрынғы құрылым бойынша мамандандырудың тар ... әрі оның өзі ... үшін ... ... ... ... ... заң факультетінің болмауы оның білім беру ісін
ақсатып тастағандай еді.
Заң факультеті өзінің зерттеу тақырыптарын айтарлықтай кеңітті. ... ... ... ... және ... ... ... жетілдіру, зандылықты нығайту мәселелері үлкен орын алды.
Осы жылдары С.С. ... А.Ж. ... К.А. ... ... Ю.Г. ... К.А. Абжанов, С.Н. Савицкий, Г.Ф. Поленов, Ш.М.
Мәжитов, Н.А. Жангелдин, К. ... және ... ... ... заң ... ... ... С.З. Зиманов болды, ол Алматы
заң институты КазМУ-дің заң факультетіне айналмас ... оның ... ... ... кезде университеттің заң факультеті Құқық және ... ... ... кадрлар даярлаудағы бірегей жоғары оқу
орындарының бірінен ... жылы ... заң ... ... рет қазақ бөлімі ашылып,
көп ұзамай қайта жабылып қалды[13.262].
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан ... ... заң ... ... қолға алды, мемлекеттік заң оқу орындарымен қатар коммерциялық заң
білімін беру ... де ... ... дами ... ... ... ... сұранысты қанағаттандыру және құқықтық реформаны жүзеге
асыру мақсатында 1994 жылы 14 наурызда Қазақстан Республикасының Президенті
Н.Ә. Назарбаевтың арнайы ... ... ... заң ... егеменді еліміздегі айтулы оқиға болды. Бұл университет қазір заң
білімін беру жүйесінде шоқтығы биік, жоғары оқу орны болып ... ... ... ... аталған Университетке (2000 жылдың 14
ақпанынан ... ... жаңа ... ... ... ... ... берді, атап айтқанда, ол — халықаралық
құқық және мемлекеттік ... ... ... ... ... факультеттері болып табылады. ... ... ... ... ... Республикада заңгер
кадрларды даярлауда ірі де беделді орталыққа айналып ... ... ... С.З. Зиманов, ұлттық Академияның ... М.К. ... Б.И. ... ... ... Ю.Г. ... Г.А. Шәйкенов, К.А. Жиреншин, Ө.С.
Жекебаев, М.С. ... Г.Б. ... Г.Г. ... А.Г. ... және
тағы басқа да Қазақстан юриспруденциясының марқасқалары дәріс береді.
Академияның кафедраларында 200-ден аса оқытушы ... ... бұл ... ... ... ... магистратурасы мен докторантурасы ... ... ... ... ... ... орталығы, қыпшақтану
тәрізді ғылыми Орталықтар құрылған.
Академияда 20-дан астам үйірме, арнаулы салалық ... ... ... ... театр студиясы жұмыс істейді. Оқытушылар ... ... ... еңбектерін "Мемлекет және құқық" журналына
жариялай алады. Көптеген студенттер мен ұстаздар Сорос-Қазақстан, Фулбрайт,
Айрекс және т.б. ... ... мен ... ... ... келісім шарты және "Болашақ" бағдарламасы бойынша студенттер
АҚШ, Англия, Франция және т.б. ... ... ... Университеттің
ғалымдары заң шығару ісіне белсене ... олар ҚР ... ... ... және ... да ... ... жобаларын
жасауға қатысты. Университет халықаралық заң орталықтарымен тығыз ... атап ... оның ... ... ... институты (АҚШ,
Вашингтон); Университеттердің халықаралық Ассоциациясы (Ұлыбритания,
Лондон), РФ Үкіметі жанындағы заң және ... ... ... ... ... ... және тағы басқа халықаралық заң
орталықтары бар.
Егемендік алған жас мемлекетіміздің білім беру жүйесінде ... ... беру ... ... ... ... бірге заң білімін одан әрі дамыта түсуде шешімін ... ... бар ... де ... тиіспіз.
Қазақстанның тәуелсіздігінің қалыптасу үрдісі, әртүрлі билік
тармақтарының өкілеттілігін ... және ... ... ... түбегейлі жаңарту, сот реформасы және азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарын сотен ... ... ... ... ... құру,
қазақстандық кәсіпкерлерді қорғау, қылмыспен күресу, осының бәрі ... ... ... ... ... ... етеді.
Бүгінде заңгерлікке әлеуметтік тұрғыдан өзгеше маңыз ... ол ... ... айналды. Оған күнделікті өмірде әркім де
көз жеткізгендіктен, талдап, түсіндіріп жатуды ... деп ... ... асып ... заң жүйесіндегі игі өзгерістер заң ... ... ... етеді. Өкінішке орай, құқықтық жүйедегі алғашқы қадамдар
тағдыры — ... беру ... ... ... даярлау деңгейіне қатысты
екендігін естен шығарып алатынымызды жасыруға болмас.
Ашығын айтсақ, заңгердің кәсіби дайындығын ... ... бар ... ... толықтыру арқылы жүзеге асады, тіпті кей жағдайда іс жүзінде
тәжірибе көлденең тартқан мәселелерді "куып жетуге" ... ... ... ... алатын" заң білімі қалыптасқан құқықтық қоғам үшін
тиімді болуы мүмкін, бірақ бұл ... ... ... ... ... үшін ... әдіс емес.
Заңгердің беделінің артуы мен оған деген сұраныстың өсуі көптеген жеке
меншік жоғары оқу ... ... алып ... ... ... ... және ... жоғары оқу орындары заңгерлер дайындайтын болып
алды. Мұндай көрініс орта арнайы оқу орындарында да ... ... ... құрылымдар құқықты оқытатын бизнес мектептерін
ұйымдастырды. Көптеген ... оқу ... ... білімі бар педагог
кадрлары да, қажетті оқу базасы да жоқ, осыған байланысты олардың сапалы
заңгер кадр ... ... ... бар. Әрине, мұндай жағдай заң
білімін берудің беделін түсіретіні өз алдына, құқықтық нигилизмнің күшеюіне
жол береді, заңнан ... ... ғана бар, ... білімі де,
біліктілігі де жоқ әлгіндей заңгерлер жұртшылықтың зандылықты сақтауға
деген сенімін ... ... да ... ... ... ... ... берудің ұлттық кешенді бағдарламасын қабылдаудың орны ерекше
болмақ.
Ондай бағдарлама заң ... ... ... ... ... ... ... болып табылады, әрі оған буын мәртебесі
берілуі қажет. Бағдарламаны жузеге асыру үшін ҚР Президенті жанынан кеңесші
орган тәрізді заң ... ... ... ... ... ... да бір ... мәселе, заңгер кадрларды даярлауға лицензия
берудің жағдайы. Қазіргі кезде жеке меншік ... оқу ... ... ісі, ... ... қанағаттандырмайды. Содан келіп ешқандай
дайындығы жоқ заңгерлер ... ... оқу ... қаптап кетіп,
жоғарыда айтқанымыздай, Республикамызда заңгер кадрларды даярлау ісін
босаңсытып жіберді.
Бәрімізге мәлім, ... ... ... жалпы талап мемлекеттік
жалпыға ортақ қалыппен бекітіледі. Біздің ойымызша, ... ... ... ерекшелігін айқындай түсу керек. Айталық,
оны ... ... ... болады: а) мемлекеттік басқару ... ә) ... ... ... ... ... б) халықаралық
құқық бойынша заңгермаман, одан әрі заң қызметінің нақты салаларына сәйкес
мамандандыру (сот, тергеу, ... ... және т.б.). ... мамандану тізбесін заңгерлерді әр түрлі салаға кәсіби ... ... ... ... ... ... ... оны ТМД елдерінің қалыптасқан талабына
сай етіп даярлау дұрыс. Салыстырмалы түрде айта кетелік, еуропалық ... ... заң ... профессорлық-ұстаздық ұжым оқу
жоспарларын, оқу әдістемесін ... ... ... ... одағының кез
келген елінде шын мәнінде ... ... ... етіп ... ... ... үшін де ТМД аумағында жұмыс істей алатын кадрларды
даярлау қажет.
Болашақта қазақстандық құқықтық білім беру ... ... да ... ... ... ... ... құқықтық білім
беру саласын "еуропалық", "англо-американдық" ... ... қана ... тәжірибеге бетбұрыс жасату мәселесін ... ... ... ... оқытуда ұлттық құқықтық жүйе басым түсе ... ... ... ... да құқықты оқытуды мемлекеттік тілде жүзеге
асыруға көңіл бөлудің орны ... ... ... ... ... ... ... ұғымдардан,
көзқарастардан, пікірлер мен жасалған қорытындылардан ... ... ... пәні аталған құқық саласымен ол реттейтін қатынастар,
азаматтық құқықтың тарихы, оның даму ... мен ... ... ... ... ... ұғымының өзі құқықтың саласы және заң
ғылымының жүйесін белгілеу үшін қолданылуы ... Оның ... ... ... екіншісінде — білімнің жиынтығы арқау
болады.
Азаматтық құқық ғылымы сол ... ... ... ... ... ... ... бірақ олар өзара тепе-тендікте бола қоймайды.
Азаматтық ғылым жүйесі азаматтық заңдарда, сонымен қатар Азаматтық ... ... де ... ... азаматтық құқық пәні, азаматтық-құқықтық
әдістеме ұғымдары, азаматтық құқық қатынастары туралы ілім тарихы, оның
субъектілері мен объектілері туралы, ... ... ... ... ... туралы, интеллектуалдық меншік туралы, мұрагерлік құқық
қатынастары туралы ... ілім ... ... та ... Ғылым азаматтық
құқықтың не екендігін зерттейді. Бұл орайда қоғамдық қатынастарды тиісінше
реттейтін құралдар мен әдістерге ерекше мән беріледі. Әдіс ... ... ... деп ... үшін ... жағдайлардан жол тауып шыға білуі үшін
дағды керек. Мұндай дағдыларға ғылыми талдау жасау және азаматтық-құқықтық
жағдайларды шешудің ғылыми ... ... ... ... ... тәсілдермен қатар талдаудың жеке
құқықтық әдістері де пайдаланылады. Жалпы ғылыми әдіске материалистік ... ... ... Жеке құқықтық әдіске азаматтық құқықта қолданылатын
құқықтанудың салыстырмалы ... ... ... сондай-ақ нақты
социологаялық зерттеу әдістері (мысалы, статистикалық мәліметтерді сараптап
бағалау) жатады.
Егеменді Қазақстанның азаматтық құқық ғылымы одан әрі ... ... ... және алда ... міндеттерді орындау үшін бүгінде зор
мүмкіндіктерге ие.
1.2 Қазақ азаматтық құқығы әдебиеттерінің қысқаша очеркі
Бұл тарауда біз, ... ... ... ... ... ... қандай жолмен дамығаны жөнінде баяндап көрелік.
Қазақтың көне азаматтық құқығында дін, оның ішінде мұсылман діні
құқықтың бір ... ... ... ... ... ... ... бөлім бар. Әрі оның өзі құдайдың ... ... ... өзгертуге жол берілмеген. Бұдан келіп құқықтың нағыз формализмі, ... ... ... жеткізу келіп шығады. Міне, сондықтан да ... ... ... ... мен салтанатты рәсімдерін
кездестіреміз. ... егер ... ... деп ... "Біз ... болайық, Мұхаммедтің үмбеті қазақтың жұрағатына саналмайын", — ... ... ... ... төбесіне қойып ант етеді.
Қоғам дамуының жоғары сатысында заңға ... ... ... ... күрделене түседі. Әдет-ғұрып өмірге ілесе алмай, ... ... ... бәрі де ... ... ... туралы алғашқы шығармалар XVIII ғасырда ғана пайда
бола бастады. Қазақтың ... ... ... ... жүзі ... ... ... тән көне кезеңдердің ... де ... ... ... ... ... жинаған қазақтың әдет-ғұрып құқығы
туралы дерекгерде ... ... ... ... деректер кездеседі.
Қазақтың азаматтық құқығына байланыстьі бұрын-сонды жазылып, кезінде
баспа жүзін ... ... ... ... мен монографиялық
еңбектерге, әдет-ғұрып, құқық туралы шыққан жинақтарға тоқталайық. XVIII
ғасырдың екінші жартысындағы қазақ азаматгық ... ... ... ... ... ... беретін мағлұматтарды орыс ғалымдарының еңбектерінен
көреміз. Айталық, П.С. Палластың, И.Г. Георгидің, И.П. ... және ... И.Г. ... ... ... ... XIX ... құқық туралы А. Левшин, Л.Ф. Баллюзек, Г. Загряжский, И. Козлов,
П.Е. Маковецкий, Қ. Халиди және Ә. Диваев өз ... ... XX ... ... ... қүқығы туралы И.С. Колбасенко, Е.А. Алекторов, А.К.
Белиловский, Г. Балғымбаев, Ишмұхаммет Букин, Отьшшы Әлжанов, Мәшһүр Жүсіп
Көпеев және К. ... ... ... ... соң ... азаматтық құқығына қатысы бар әр түрлі
шағын зерттеулер, мақалалар жарық көрді.
Осымен ... ... ... ... ... ... болса
да оның барлық мәселелерін толық қамтымағанын осы шолудан ... ... ... да ... проблемаларды терең зерттеп,
өздерінің бүл саладағы қол жеткен нәтажелерімен ұлттық заң ... ... осы ... ... ... ауыз толтырып айта алмаймыз.
Дегенмен нақтылы дара деректердің өзін орынды пайдаланудың маңызы зор.
Қазақстанның азаматтық құқығын арнайы зерттеу тек XX ... ... аяқ ... ... ... ... алып ... алғашқы
болып бастаған Г.М. Степаненко болып табылады, оның еңбегі "О ... ... на ... ... ССР" деп ... Бұл еңбекте
Қазақстан аумағында 1955 жылға дейін қолданылып келген кодекстерді РСФСР
Азаматтық кодексімен ... ... оның ... ... кейін де Г.М. Степаненконың "Законодательство Советского Казахстана о
праве собственности в первой фазе ... ... ... ж.) ... ... ... жарық көрді. Осы жылдары С. Зимановтың
және А. ...... ... ... на землю в
Казахстане", Б.В. Покровскийдің "Договор управления оросительной системы ... және ... ... ... ... ... ... и
деятельности совхозов" (Авторлар тобы, М.А. Ваксберг редакциясымен) атты
тұңғыш монография шығарылды (1959 ж.). 1964 жылы ... КСР ... ... соң ... ... ... ... сериялы
еңбектер жарық көре бастады. Оның қатарында ... ... ... к ГК ... ССР" ... ... 10 ... тұрады), осы
түсіндірмелердің жаңа басылымы 1990 жылы қайтадан жарық көрді.
60-жылдарда "Комментарий к ... о ... ... ... и товаров народного потребления"
(1962 ж.), "Правовые вопросы материально-технического снабжения ... ... М.Г. ... Б.В. ... Н.Ғ. Мурзин) (1962
ж.); "Правовые ... ... ... ... ... (авторлары: М.Г. Масевич, Н.Б. Мухитдинов, М.К. Сүлейменов) ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерді маңызды проблемалар
бойынша құқықтық салалар бойынша ... өріс ... ... ... ... ... ... мынадай еңбектер жарияланды: "Правовые
вопросы материалъного стимулирования предприятий" (1972 ж.); ... ... ... производственных объединении и предприятий"
(1975 ж.); "Правовые формы хозяйственного расчета строительных организаций"
(1978 ж.); М.К. ... ... за ... ... ... обязательств" (1971 ж.), сондай-ақ оның ... ... (1980 ж.); Ю.Г. ... ... ... и ... за ... заданий и
обязательств" (1969 ж.); М.Г. ... ... ... и его роль ... ... Н.Ғ. ... ... арбитраж по поставке
в советском гражданском праве" (1964 ж.). Сол жылдары күрделі құрылысты
құқықтық реттеу ... ... ... ... Бұл ... мынадай
еңбектерді атаған жөн: "Правовые вопросы строителъства в СССР" (1960 ... ... ... ... проекгирования в строительстве" (1962 ж.),
сондай-ақ оның "Проект. ... ... (1978 ж.) ... ... ... ... ... деятельности межколхозных
строительных организаций" (1968 ж.); А.Г. ... ... ... ... в ... (1982 ж.); А.Г. Диденко мен Қ.С.
Мәуленовтің "Управление ... ... в ... ... ... (1986 ж.) ... ... проблемасын зертгеу барысында да ... ... бұл ... мына төмендегі еңбектерді атамақшымыз: ... пен Ғ.И. ... ... ... доставки
грузов от склада отправителя до склада получателя (от двери до двери)" атты
монографиясы (1969 ж.); Р.И. ... Е.Л. ... ... ... ... ... (1968 ж.); ... "Правовое регулирование сельскохозяйственных грузов" (1972 ж.);
сондай-ақ аталған автордың қазақ тілінде жазылған ... ... ... ... (1978 ж.) ... ... ... реттеу, өнертабыс, өндіріске техниканың
жетістіктерін енгізу, ... мен ... ... ... ... ... рөл атқаратыны белгілі. Бұл орайда ғалымдар
ішінде көп еңбек сіңіргендер де баршылық, сондықтан да ... ... ... олар — С.И. ... ("Защита интересов советских
изобретателей за ... Қ.Н. ... ... и относительные
изобретательские правоотношения") (1978 ж.) және ... ... ... (1974 ж.); О.Қ. ... ("Право авторов
произведений изобретательного искусства") (1966 ж.).
Цивилист-ғалымдар басқа да проблемаларды қамтыды, бұл ... ... ... ... ... права" (1963 ж.); Ю.Г. Басин ... ...... ... советских граждан" (1966 ж.); А.И.
Беспалова мен М.А. Ваксбергтің ... ... ... ... ... А.Г. Диденконың "Право на жилье. Справочник в вопросах и ответах"
(1989 ж.) тәрізді зерттеу еңбектерін және ... ... ... ССР-ін" мысалға келтіруге болады.
1980-1999 жылдары қазақстандық цивилистердің ғылыми жұмыстары кеңінен
қанат жая түсті. Атап айтқанда, мынадай еңбектер ... ... ... ... ...... и комментирование. Общая часть"
(А.Г. Диденконың жалпы редакциясымен); "Комментарий к Гражданскому кодексу"
(жалпы ... (М.К. ... пен Ю.Г. ... ... ... екі
томдық; І.И. Жанайдаров "Проблемы реализации права ... (1994 ж.); М.К. ... Б.В. ... А.М. ... ... ... и предпринимательство в Республике Казахстан" (1994
ж.); Ғ.А. Ахмадиева ... ... ... ... ж.); И.В. Романкова "Проблемы ... ... ... в ... ... (1997 ж.); С.И. ... ... предпринимательства в Республике Казахстан" (1997 ж.); Қ.С.
Мәуленов "Право иностранных инвестиции в Республике Казахстан" (1998 ж.)
және т.б.
Қазақстан ... ... ... ... және ... қорғады.
Оқу құралдары, ең алдымен, азаматтық құқық жөніндегі оқулықтар түрінде
көрініс берді. Әдетте ... деп ... ... ... ... ... ... байланысты келетін бөлімдері бар шығарманы айтады. ... ... ... ... ... азаматтық құқық бойынша оқулық әлі
шыға қойған жоқ. Кеңес өкіметі кезінде азаматтық ... ... ... ... ... ... Саратов заң факультеттерінің, заң
институттарының ұжымдары 1944 жылдан бастап шығарған болатын. Қазақстанда
азаматтық құқық жөнінде орыс ... ... ... Ю.Г. ... ... А.И. ... М.А. ... А.Г. Двденко, О.Қ. Ықсанов, Ғ.
Төлеуғалиев, С.И. Меерзон тұңғьш рет қадамдар жасады. Оқу құралдарын шығару
жөнінде дайындық жұмысы ... 60 ... ... ... ... баспадан шығару арқылы басталған еді. Кейін 1968 жылы"Советское
гражданское право ... ССР" деп ... курс ... ... ... кең ... қамтыды (барлығы 5 рет басылып шықты). Өкінішке орай бұл
жұмыс аяқталмай қалды.
1978 жылы ... заң ... ... ... ... ... ... және Жоғары және орта білім беру Министрлігінің
арнайы ... ... ... ... ССР" оқу ... ... ... Осы оқу құралының екінші бөлімі 1980 жылы шықты. 1994 жылы
Азаматтық кодекстің қабылдануына орай 1998 жылы ... ... ... пен доцент Қ.С. Мөуленовтің редакциялық етуімен
"Гражданское право Республики Казахстан" оқу қүралының екі томы ... ... ... ... ... ... ... Ғ. Төлеуғалиев,
профессор М.А. Сәрсенбаев, профессор Н. Өсеров, профессор Б.Б. Базарбаев,
профессор Красавчикова Л.О., доцентгер О.Қ. Ықсанов, К.В. ... ... Ә.Ү. ... заң ... ... Ф.С. ... ... бар. 1999 ... ... оқу ... өзгертулермен,
толықтырулармен екінші басылымда бір томдық болып шықты.
Қазақстаңца ... рет ... М.А. ... ... "Международное частное право" (бірінші басылымы 1996 жылы, екіншісі
1998 жылы) және "Сыртқы экономикалық қызметті қүқықтық реттеу" ... 1995 ... ... — 1997 ж.) оқу ... ... ... Бүл
еңбектерді жазуға профессор Ғ. Төлеуғалиев, доцентгер Қ.С. Мәуленов, ... К.М. ... ... жылы профессор М.А. Сәрсенбаев "Международное торговое право" деп
аталатын оқу құралын ... ... ... ... орай ... ... ... етуімен 1999 жылы
төрт бөлімнен тұратын "Малый и средний бизнес: законодательства Республики
Казахстан" жинағы (құрастырушы А.О. Масатбаев) ... ... Қ.С. ... ... ... ... атты ... актілер
жинағын жариялады (1999 ж), "Сборник нормативных актов и международных
договоров по ... ... ... ... томы (құрастырушы М.А.
Сәрсенбаев) қолға тиді.
Сондай-ақ оқу құралдары жекелеген тақырыптар бойынша да жарық ... ... ... Ю.Г. ... ... лица по гражданскому
кодексу Республики Казахстан: понятие и общая характеристика", ... за ... ... ... Қазақстанның кәзіргі азаматтық құқығына қатысты ағымдардың сипаты
Қазақ азаматтық ... ... мән ... ... оның орыс
азаматтық құқығының жолын таңдағанын көреміз және де ... ... ... ... ... ... ... нормалар реттеп отыратын қоғамдық қатынастар
ауқымын азаматтық құқықтың нысанасы деп ... ... ... ... ... ... айқындайды: "Азаматтық заңдармен тауар-
ақша қатынастары және қатысушылардың тендігіне негізделген өзге де мүліктік
қатынастар, ... ... ... байланысты мүліктік емес жеке
қатынастар реттеледі". Осы баптың 2-тармағы былайша тұжырымдайды: "Мүліктік
қатынастарға байланысы жоқ ... емес жеке ... ... ... ... олар заң ... ... көзделмеген не
мүліктік емес жеке қатынастар мәнінен туындамайды".
Азаматтық құқық ... ... ... ... ... ... тән ... олар горизонталь мүліктік қатынастар деп
аталатын әрқайсысының өзіндік жеке мүдделері бар ... ... ... және міндеттермен өзара байланыспаған мүліктік оқшау
субъектілердің арасында ... ... ...... ... мен өзге
де материалдық игіліктерге қатысты құқықтар мен міндеттерді иелену жөне
пайдалану жөніндегі қатынастарды ... ... деп ... Әдетте,
мүліктік қатынастар объектісін ақшамен бағалауға болады.
Азаматтық кодекс нарықтық ... ... ... негізін
құрайтын тауар-ақша қатынастарын мүліктік қатынастардың ішіндегі алғашқысы
ретінде атайды, өйткені азаматтық құқық ... ... ... ... ... ... экономикасыз азаматтық құқық туралы сөз қозғау
бекершілік. Тіпті экономика ... ... ... кеңестік жылдардың өзінде азаматтық құқық сол кезеңде ... ... ... ... ... ... ... етілген
нарықтық қатынастар топтарын) қамтыды. "Азаматтық ... ... ... ... үшін ... жол ... ... экономиканы
реттеу теориясы мен практикасына белсене енгізілуі тегін емес-ті. ... ... сала — ... ... ... ... ол жөнінде
кейінірек сөз етеміз.
Алайда өзінің мәні жөнінен тауар-ақша ... ... ... ... ... ... ... мүліктік
тұрмыстық қызмет көрсету жөне басқа ... ... ... ... Тауар-ақша қатынастарымен салыстырғанда олардың көлемі
шамалы болғанымен, ... ... олар ... ... ... ... мүліктік қатынастармен байланысты мүліктік
емес өзіндік қатынастарды да атайды. Бұл ең алдымен интеллектуалдық меншік
объектілерін — ... ... ... шығармашылық туындыларын, азаматтық
айналымға қатысушыларды дараландыру ... және ... ... қатынастар. Бұл объектілер мен құқықтардың өздігінен тікелей
мүліктік мазмүны мен ақшалай бағасы болмайды. Бірақ ... бұл ... ... ... ... ... тығыз байланысты болғаңдықтан,
азаматтық-құқықтық реттеу саласына жатады, оларды азаматтық ... ... ... ... ... көрген кітаптың екі авторының біреуі кітапты осы
атауымен басқа баспадан ... және тең ... ... өзге ... Бұрынғы тең автор өзін қайта басып шығарылған кітаптың тең
авторы ретінде тану туралы және ... ... ... тең ... ... айыру туралы талап қояды. Бірнеше сараптаманы қатыстыра отырып,
іс сотта ... рет ... ... ... ... атап
көрсету керек: талап арызда да, сарапшылардың ... да, ... ... де ... мүліктік құқықтарының бұзылғаны
туралы сөз болмайды. Даудың нысанасы біреу ғана — кітаптың ... ... кім? Бұл ... ... ... және ... Алайда бір
нәрсеге күмән жоқ: өзінің авторлық ... ... ... ... ... дәл осындай негізде баспадан кітаптың 2-басылымы үшін
қаламақы үлесін талап ете алады, ал баспа жалған тең атордан оған ... ... ... ... ... ... ... деп танылу және авторлық
қаламақы алу құқығы ажырамастай тығыз ... ... ... ... ... ... ... ішінен мүліктік қатынастарға ... жоқ ... да ... Мысалы, азаматтың есіміне, оның ар-намысына,
тұрғылықты жерді таңдау мүмкіндігіне, жеке ... ... ... бейнесіне қол сұғылмайтынына, денесіне
тиіспеушілігіне және т.с.с байланысты ... ... ... ... ... ... қатынастарды өзі реттеп отырады, айталық: егер
оларды құқықтың басқа салалары (мысалы, Қылмыстық құқық) ... ... олар ... емес ... ... ... (мысалы, ішкі сырлас
жақындық саласында) қайшы келмейтін болса.
Кептеген ... емес жеке ... ... ... жатқызуды кейбір қосымша ойлармен түсіңдіруге болады.
Біріншіден, ... ... ... ... ... қатынастардың
айтарлықтай бөлігі мүлде құқықтық реттеусіз қалған болар еді. Екіншіден,
мүліктік ... ... бар ... ... жоқ ... арасындағы шекара тым шартты алынған (мысалы, адамның өз
есіміне құқығы да, өз ... ... да ... ... ... бір ақы
үшін, әдетте жарнамалық мақсаттарда беріледі). Үшіншіден, ең ақырында,
тіпті мүліктік қатынастармен ... жоқ ... ... олар ... ... ... ... азап пен қасірет үшін, құқық
бұзушылықты тоқтату не ... ... жою үшін ... ... ... ету ... беру ... азаматтық-құқықтық құралдар арқылы
қорғалады. Мұнысыз, мүліктік қатынастармен байланысы жоқ өзіндік құқықтар,
бұрын жиі байқалғанындай, мүлде ... ... тыс ... болар еді.
Сонымен, қатынастардың осы нысанасын құрайтын мүліктік және (немесе)
мүліктік емес сипаты ... ... ... ... ... ... табылады.
Алайда бұларға ұқсас қатынастар құқықтың басқа салаларының реттеу
нысанасы болуы ... ... ... ... ... ... ... алайда АК-ның 1-бабының 4-тармағы салық жөніндегі
қатынастарға азаматтық заңдар қолданылмайды деп ... ... ... ... ... барынша дәл анықтау ... ... ...... бір субъектісінің келесі ... ... ... білу қажет. Егер олар біріне-бірі бағынбайтын
болса және құқықтық өзара қатынастарында мемлекеттен алған биліктің күшіне
қарай басқа ... үшін ... ... ... мен ... бере
алмайтын болса, онда құқықтық қатынастар азаматтық-құқықтық модель бойынша
құрылады.
Егер, бұған керісінше, мемлекет қатынастардың бір қатысушысына ... ... ... үшін ... болып табылатын бұйрықтар мен
нұсқаулар шығару билігін ... онда ... ... құқықтың өзге
салаларының моделі бойынша, ең ... ... ... ... құрылады, бірақ азаматтық құқық моделі бойынша құрылмайды. ... ... ғана ... ... ... емес ... ... да қатысы бар (мысалы, азаматтың есімін ... ... ... ... өнертабыс деп тану, кейбір қызмет
түрлерімен шұғылдануға рұқсат алу).
Заң әдебиеттерінде құқық қатынастарына ... ... ... жайы ... көп ретте олардың тең құқылығы деп атайды. ... дәл ... ... ... ... ... тең (бірдей) болмайды,
себебі олардың мазмұны түрліше болатындықтан, олар тең бола алмайды ...... ... ... ... ... алған мүлікті беруді талап ету
құқығы, ал сатушыда — сатылған заттың төлемін ... ету ... ... тең ... ... ... ... құқық қатынастары
қатысушыларының өзара тәуелсіздігі, бағынбаушылығы жөнінде айту неғұрлым
дәлірек болады. ... бола ... да, бұл ... ... де бір ... ескеру керек.
Қазақстан Республикасының саяси құқықтық ... ... ... ... бейімдеуге бағытталғаны бежілі. Бұл орайда азаматтық
құқықтың қандай болуы керектігіне жауап беру және ... ... ... ... күн ... тұр. Атап ... құқықтың
қандай идеалын түпнұсқа ретінде алу керектігі шешімін ... ... ... лайық экономика мүддесі ме, табиғи құқық па, "жөні түзу" құқық, әлде
ұлттық идеал немесе индивидуализм бе? Бұл ... ... әзір ... жоқ, ... бұл орайдағы ізденіс жалғасуда.
Еліміздің қазіргі азаматтық құқығы әлеуметтік әділеттілік, азаматтық
құқықты әлемдік деңгейге көтеру және ... ... ... ... ... ... деп ... әділеттілік орта буындағы тапты қорғауды ... ... ... ... ... ... неміс немесе швейцария зандары)
экономикалық жағынан әлсіздерді қорғауға бағытталған. Әлсіздерді қорғау
ауқаттылар мен ... ... ... ... ... етеді. Демек,
экономикалық-әлеуметтік деңгейі орташа адам мен ... ... сол ... адам мен ... ... ... ... арасындағы
мүдделердің тоғысу нормаларын жасап ... ... ... ... социалистік жүйесінде де өзіндік орын адды. Біздің
қазіргі азаматтық құқығымыз күннен ... ... ... ... ... ал осы ... ... жеке тұлғаның жалпы мүддеден
шектелуі қатар жүріп келеді. Айталық, қазіргі азаматтық құқықтың негізі —
еркін ... ... ... жеке адамды заң тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... құқықтарын қорғау, есімді қорғау құқығы және т.б. Ал екінші
жағынан алып қарағанда, ... ... ... ... болуда,
яғни өзгенің мүддесімен санасуның үлкен қажеттілігі туындауда. Сонымен
қатар экология үшін ... ... ... ... ... және т.б. ... ... құқық адам құқығын қорғауға ерекше мән береді, мұның
өзін көптеген мемлекетгермен өзара және ... ... ... ... де ... ... құқықтың шетелдік тәжірибеге бой ұруынан келіп,
өзінің ұлттық ... ... ... ... да ... ... немесе міндеттемелік құқық). Бірақ ондай ағымға үрке қарауға да
болмайды, өйткені, әрбір ел азаматтық құқығының өзіне тән ... ... ... ... бар нарықты қатынас азаматтық құқыққа әсерін тигізбей
қоймайды. Сондықтан да қазіргі ... ... ... ... ... ие ... ерекшеленеді (мәселен, жерге жеке меншік
қатынасын енгізу). Демек, қозғалмайтын мүліктің де қозғалатын мүлік ... ... ... ... ... ... байқалады, сөйтіп,
азаматтық құқық нарық сипатын біртіндеп еншілей береді.
Біздің ойымызша, Қазақстанның қазіргі азаматтық ... ... ... ... ... ... ... – құқықтың бір саласы
2.1 Қазақстан Республикасы азаматтық құқығының ұғымы
"Азаматтық құқық" атауы ежелгі уақыттан бері белгілі, оны ... Рим ... ... - ... ... деп атаған.
Тарихтан белгілі римдіктердің құқығы осы атаумен белгіленді (квириттер
құқығы). Көне римдегі азаматтардың мемлекеттік, қоғамдық және жеке өзіндік
қатынастарын ... және ... ... ... қарағанда үғымы
әддеқайда кең ... ... ... ... ... ... ... оның мазмұны барынша өзгерді. Дейтұрғанмен оған қарамастан
"цивиль" ... ... ... еніп қана ... заң ... ... Сондықтан да азаматтық құқықты цивилистік деп атайды, ал ... ...... деп ... ... ... және жеке деп екі ... бөлгенін білеміз. Жария
және жеке құқықтардың классикалық аражігін Ульпиан былайша ашып көрсетеді:
"жария құқық дегеніміз рим ... ... ... ... ал
жеке құқық болса жекелеген адамның мүддесіне сай келеді".
Қазақстан Республикасының қазіргі құқық жүйесі жария және жеке ... ... ... ... азаматтық құқық тек өзіне ғана тән және
белгілі бір ерекшеліктері бар ... ... ... дей ... ... ... ... әртүрлі жүйелерінің арасында белгілі
бір дәрежеде ұқсастықтар бар. Сондықтан әлемдік ... ... ... ... ... ... ... азаматтық құқық
іліміне әсерін тигізіп отыр. Бұл орайда "біз жаңа мемлекетті, жаңа нарықтық
экономика мен жаңа ... ... өзге де жас ... ... ... ... басынан кешіп те үлгерген уақытта құру үстіндеміз"...,
ендеше осы ... ... ... ең ... ... ... зор.
Азаматтық құқық - Қазақстан Республикасының құқық ... ... ... ... ... азаматтардың, заңды
тұлғалар мен мемлекеттің өзімен, оның ... ... ... ... зерттемес бұрын азаматтық ... ... ... ... ... пәні не екенін белгілеп алуға тиістіміз. Ал
азаматтық құқықтың пәнін анықтаудың өзі оңай ... ... ... ... ... ... ... ауқымы өте кең де сан қырлы.
Құқық жүйесі іштей құқық салаларына ... ... ... ... ... ... ... үшін оның пәні мен құқықтық
реттеу әдістемесі қолданылады. Дәл осы пән мен ... ... ... ... Республикасының басқа құқық салаларынан аражігін айыра
отырып, сонымен бірге оның салалық ерекшеліктерін де айқындауға болады.
Қазақстан ... ... ... пәнін тауар-ақша
қатынастары және қатысушылардың ... ... өзге де ... ... мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке
қатынастар құрайды (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің[14.12] ... ... ... ... мүліктік қатынастарға байланысы жоқ
мүліктік емес жеке қатынастар азаматтық зандармен реттеледі, өйткені олар
басқа заң ... ... ... не ... емес жеке ... туындамайды (АК-тің 1-бабының ... ... ... қоғамдық қатынастар негізінен мүліктік ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетумен,
ақшамен, құнды қағаздар және басқа да мүліктермен) байланысы бар қоғамдық
қатынастар мүліктік ... деп ... ... қатынастар иемдену
немесе мүліктің тиістілігіне қарай ... ... ... бір адамнан
екінішісіне ауысуы, өтуі (міндеттемелік қатынас), меншік ... ... ... ... ... шешу ... ... тәрізді
қатынастар тұрғысынан көрінсе, онда олар азаматтық заңмен реттеледі. ... ... ... ... ... ... сатып алу, иемдену,
басқа адамдарға беру мен пайдалану жөніндегі қатынас болып табылады.
Дейтұрғанмен бұдан азаматтық құқық ... ... ... бірдей
реттей береді деген ұғым тумауы тиіс. Өйткені, олардың өзі әртүрлі сипатта
кездеседі. Сайып келгенде, мүліктілік (имущественность) ... ... ... ... ол тек ... ... ... да
азаматтық құқық пәнінің мазмүны оны біріктіретін әрі ... ... ... ... ... ... Қоғамдық қатынастарды бір-бірінен
ажырататын мүліктік қатынастардың ... ... атап ... белгілі
бір экономикалық құндылыққа ие болуымен байланысты материалдық объектілер
жайында адамдардың арасындағы қатынастар болғандықтан оның ерік ... ... ... ... иеленуші ретінде қимылдауы[16.18],
қатысушылардың өзара келісім және ... шарт ... ... осы ... болады.
Мүліктік құндылық қатынастарға ең алдымен қатысушылардың құн заңына
сүйенетін мүліктік қатынастарының теңдігіне ... ... және өзге де ... жатады десек, нарықтық экономика
жағдайында тауар-ақша қатынасы азаматтық ... ... ... ... ... ... арасындағы қатынас болғандықтан ол мүліктік
емес қатынастармен біте ... ... ... ... ... ... мүліктік емес қатынастардың
екі түрін, атап ... ... ... ... ... емес ... (АК-тің 1-бабының 1-тармағы) мен мүліктік қатынастарға байланысы
жоқ мүліктік емес жеке ... ... ... 2-тармағы) реттейді.
Мүліктік емес жеке қатынастың бірінші тобына мүліктік қатынаспен байланысы
бар ... емес жеке ... ... Бұл ... "байланыстылық" деген
сөз жеке қатынастардың мүлікке бағыныштылығын керсетпейді, қайта ... ... ... ... айқындайды (мәселен, авторлық,
өнертабыс және т.б. қатынастар) [17.92]. ... бір ұйым ... бір ... тауарлық белгісін заңсыз қолданса, онда ол әлгі тұлғаға зиянын
тигізеді. Мүліктік емес ... ... ... ... авторы үшін
мүліктік қатынастың мүмкінділігі пайда болады. Сондықтан мүліктік қатынасқа
байланысты мүліктік емес жеке ... ... ... ... ... байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастардың екінші
түрі мүліктік қатынасқа қарағанда өзге ... орай және ... ... да ... Ол жеке ... мен ұйымдарға ғана тән
әрі олардан ажырамайтын игілік болып табылады, сондай-ақ онда ... ... ... де ... ... емес жеке қатынас Қазақстан Республикасы ... ... II ... адам мен ... ажырамайтын
құқықтарына арналған. Сонымен азаматтық құқықтың реттеу ... ... ... жоқ ... емес жеке ... ... кең
ауқымы енеді3. Қорыта айтқанда, азаматтық құкыкты реттеудің пәні, міне
осындай.
Құқықтың ... ... ... құқықтың айырмашылығы
Құқықтың сабақтас салаларынан азаматтық құқықтың айыр-машылығын оның
ұғымы мен ... ... ... ... ... ... Ең
алдымен — оның нысанасына қарай айқындайды. Құқықтың ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік құқық, іс
жүргізу ... ... ... ... азаматтық құқықтан айқын
ажыратылады. Ал мүліктік қатынастарды құқықтың басқа салалары ... ... ... ... ... ... ... Жеке
құқықтың жария құқықтан негізгі айырмашылық белгілері бойынша ... ... ... ... бар және ... теңсіз жағдайда
(билік жүргізу және бағыну) болатын, ал ... ... ... ... ... тыйым салатын немесе міндеттейтін сипаттағы құқықтық қатынастар жария
(азаматтық емес) құқықтық қатынастарға жатады.
Нарықтық экономикаға өту, ... ... ... ... ... өнімдердің негізгі өндірушісі, бөлушісі және жеткізіп
берушісі рөлінен және жеке ... ... ... ... ... ... құқық реттеп отыратын қоғамдық қатынастар саласын
ұлғайтуға әкеп тірейді. ... ... ... ... — жер ... ... жер қатынастары жерге жеке меншік мәселесінің шешілуіне және
жерді пайдалану құқығының шығуына ... ... ... ... ... ... ... сайын еңбек, отбасы, табиғат ресурстары
қатынастарына ... ... ... бәрі мемлекеттің құқықтық жүйесін
мемлекеттік және қоғамдық мүдделерді қорғайтын жария ... және ... ... ... жеке ... ... бөлу процесі
көлемінде өтуде.
Азаматтық және кәсіпкерлік құқықтың ара-жігін ... ... ... ... қызмет саласына жататын және бұл салаға
жатпайтын, жоғарыда қарастырылған барлық құқықтық ... ... ... ... анықтайды. АК-ның 10-бабы мұндай ... мен ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру арқылы таза табыс табуға бағытталған, кәсіпкердің
атынан, оның есебінен тәуекел етуімен және ... ... ... ... қызметі ретінде анықтайды. Кәсіпкерлік қызмет
рыноктың сұранымына қарай, оны қанағаттандыру үшін жене ... ... ... ... асырылады.
Алайда азаматтық құқық, жоғарыда атап өткеніміздей, азаматтық құқық
субъектілері — кәсіпкерлердің, сол секілді ... ... ... ... ... емес ... ... өзіндік, отбасы,
материалдық және рухани ... ... ... ... ... да ... Солай бола тұрса да, ТМД елдерінің құқықтық
ғылыми және аса ғылыми емес әдебиеттерінде оқта-текте азаматтық ... ... ... ... оны ... "сауда", "коммерциялық" құқық
деп те атайды) құқық — бұлар құқықтың әр түрлі ... ... ... айтылады.
2.2 Азаматтық кұқықтың әдістемесі
Құқықтың салаларына сипаттама беру үшін оның ... ғана ... ... азаматтық-құқықтық реттеу әдісін де анықтаудың ... ... ... ... ... регулирования общественных
отношений" (Свердловск, 1972) деп аталатын іргелі еңбегінде профессор ... ... ... ... ... ... осы ... қатысушылардың керекті
мінез-құлқын қалыптастыра алатын құралдар мен әдістер жүйесін реттеу әдісі
деп түсінеді. Тыйым салу және ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы жалпыға рұқсат ету ... ... яғни ... ... ... өздері
қалайтын кез келген іс-әрекетті жасауына ... ... етуі ... мүмкін.
Әдіс, негізінен алғанда, нысанаға қарай анықталады. Белгіленген
тәртілпен ... ... ... ... ... бәріне рұқсат
етілген. Әлбетте, жалпы ережеге көнбейтін ерекше жайлар да кездеседі, бірақ
олар жалпы жүйені бұзбастан, кейбір жеке ... ... ... ... ... ... ... түзетін жекелеген әдістерді
былайша нақтырақ көрсетуге ... ... ... ... ... өз ... күштеп
таңбайтындықтан, азаматтық құқық императивтік (тегеурінді) ... ... ... пайдаланады, императивтік нормаларға
тараптардың еркін қалыптастыратын емес, толықтыра түсетін маңыз беріледі;
Б. ... ... ... пайда болуы (өзгеруі, тоқтатылуы),
сондай-ақ олардың мазмұны жөнінде міндеттейтін реттеу әдісін емес, жалпыға
рұқсат ететін реттеу әдісін ... ... да заң ... ... тәуелсіз болады, олар өздерінің еркімен ғана құқықтық
қатынастарға түсіл, олардың мазмұнын ... ... ... ... ерікті келісімдері арқылы анықтай алады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... болады, ал
ерікті шарт — оларды реттеудің негізгі әдісі қызметін атқарады;
В. ... ... ... отырып, мемлекет оларға қаты-
сушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... ... ... құқық бұзушылық нәтижесінде келтірілген залалды
мүліктік өтемақы ... ... ... ... етеді. Мұнда мүмкін
болатын қорғану құралдарын және олардың қолданылуын ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық құқық жария мүддені емес, жеке ... ... ... оны ... ... құқық бұзушының жеке басына емес,
оның мүлкіне қарай бағытталған;
Д. Тараптар бір-біріне немесе өздерінен ... ... ... ... ... ал ... орындау, құқық
бұзушылық үшін жауапкершілік секілді, мәжбүрлеу арқылы, негізінен ... ... ... ... ... ... саласының өзіне тән құқықтық реттеу әдістемесі
болады. Ал оның жеке ... ... ... ... ... қатынастарын қалыптастыру негіздерінде, олардың
мазмұнын айқындау әдістерінде және заң ... ... және ... емес ... ... ... бірқатар өзіндік белгілерге ие:
а) азаматтық құқықтық қатынастарға қатысушылардың жалпы ... ... ... және ... қатынастарына негізделген заңды
түрдегі теңдігімен сипатталады (АК-тің 1 және 2-бабының ... ... ... деп ... "Бұл заттар бір-біріне тауар ретінде қатысуы
үшін тауар иелері бір-біріне адам ретінде, бұл заттарды еркімен билейтін
адам ... ... ... ... бір ... иесі тек екіншінің еркі
бойынша, демек ... ... ... ... ... акт арқылы, өз
тауарын басқаға бере отырып, өзге ... өзі ... ... олар ... жекеменшікші деп білуге тиіс". Азаматтық-құқықтық қатынастарға
қатысушылардың заң жүзіндегі тендігіне ... ... ... ... ... ... субъектілер екендігін көреміз, әрі оның әрқайсысы
мүліктік оқшаулыққа ие болады, сондай-ақ ... ... ... ... ... Бұл ... құқық субъектілерінің бірде-бірі
азаматтық құқық қатынасында екінші жаққа біржақты міндет жүктеуіне болмайды
деген сөз. Сонымен қатар ... ... ... араларында дау
туындаған жағдайда, екінші жақ үшін ... ... ... ... ... азаматтар мен заңды тұлғалар өздерінің азаматтық құқықтарына өз
еркімен және өз ... ... ... ие ... және оларды жүзеге
асырады. Олар шарт негізінде өздерінің құқықтары мен міндеттерін анықтауда
және ... ... ... ... кез келген жағдайларын белгілеуде
ерікті. (АК-тің 2-бабының 2-тармағы). ... ... ... ... ... және ... сай келетін
жағдайларды таңдауына мол мүмкіндік ... ... ... кұқықтық қатынастарда тең дәрежеде
қорғану кұқығына ие және ... ... бір ... ерікті (теңдік және тұлғалардың өз кұқықтарын толық
пайдалану мүмкіндігі).
Азаматтық құқықты қорғау сотпен (төрелік ... ... ... ... ... бұл ... Азаматтық кодекстің 9-бабына сәйкес, қорғанудың
азаматтық істерді жүргізу заңдарының ерекше ережелерін сақтай отырып, ашық
әдістері қолданылады. Егер заң ... ... ... ... қорғау үшін өкімет билігі немесе басқару органына ... ... ... ... талап-арызбен сотқа шағымдануға кедергі жасамайды.
Былайша айтқанда, сот бұзылған ... ... ... құқықтарды қорғауға
тиіс. Егер қандай да бір құқық әкімшілік жолмен қорғалса, онда ол заңға
тікелей ... ... ... ... ... байланысты дау сотқа бірден
жіберілмей, алдымен әкімшіліктің шешімін ... ... ... кейін ғана оны сотқа беруге болады.
Азаматтық кодекстің 9-бабының 1-тармағына мемлекеттік басқару органының
немесе ... ... ... ... заңдарға сәйкес келмейтін
құжатын жарамсыз немесе орындауға жатпайды деп тану ... ... ... жаңа ... енгізілген. Азаматтық кодекс қабылданғанға
дейін көптеген құқық қолданушы органдар заңға сүйеніп ... ... ... ... келмегенімен іс жүзінде оның ... ... ... ... ... ешкімнің де теріске шығармағанына талай мәрте көз
жеткізген болатын, ал осындай келеңсіздік көп қиындық келтірді;
в) ... ... ... сипатымен,
атап айтқанда, мүліктік және өтем ... ... оған ... залалды толықтай өтеу талабы да
жатады; заң құжаттарында өзгеше көзделмеген жағдайда, бұл ... ... ... екендігіне де байланысты болады.
Осы айтылғандарға сүйене отырып, мынадай тұжырым жасауға болады:
азаматтық құқық — ... бір ... ол ... қатынастары және
қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастар, сондай-ақ
мүліктік қатынастарға байланысты немесе (байланысы жоқ) ... емес ... ... ... ... ... ... реттеу әдісінің элементтері, міне, осындай.
Азаматтық құқықтың нысанасы және әдісі ұғымдарына сүйене ... ... ... тұжырымдауға болады: құқықтың бір саласы — ... ... — бұл заң ... ... бір-біріне бағынбайтын
мүліктік оқшауланған ... ... ... және оған ... емес ... ... ... рұқсат етілген әдіспен реттейтін
заң нормаларының жиынтығы.
2.3 Азаматтық құқықтың ... ... ... шекарасы
Бұдан бұрын айтылған құқықтық реттеудің пәні мен әдістемесі ... ... ... ... ... бөліп қарауға мүмкіндік береді.
Бірақ та азаматтық құқықты ... ... ... ... көңіл аудару қажет: жаңа ... ... (1994 ... ... азаматтық қүқық өзіне тән қатынастарды реттеді.
Айталық, ... КСР ... ... (1963 жьшы ... ... ... жер қатынастары, ... ... ... ... ... қатынастар, суды пайдалану жөніндегі қатынастар
тиісінше - отбасы, жер, ... және су ... ... ... ... ... ... кодекстің 1-бабының 3-тармағына сәйкес ... осы ... ... ... белгілерге сай келетін отбасылық,
еңбек қатынастары мен табиғи ... ... және ... ... ... ... ... мүліктік қатынастар және жақтардың
зандық тендігіне негізделген болса), егер де тиісінше ... ... ... ... ... және ... ортаны қорғау
туралы зандармен реттелмеген жағдайларда, сондай-ақ ... ... ... ... ... және ... ... ара жігін ашу белгілі бір жағдайда
өзіндік қиындықтар да ... Бұл ... ... кодекстің кейбір
нормаларының тікелей еңбек қатынастарын реттей алатындығына мән берген ... ... ... ... ... 19-бабының 3-тармағы жеке кәсіпкер
мен азаматтардың арасындағы ... ... оның ... ... ... ... ... келген дауларға нүкте қояды. Жоғарыда айтып
өткеніміздей, еңбек қатынасына азаматтық қүқықты ... ... ... ... ... ... ... Осы
тұжырымдаманы түсіндіру жөнінде Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 1995
жылы 22 желтоқсандағы Пленумында ... 10 ... ... ... ... Бұл ... ... зиянды өндіртіп алу ... ... ... ... деп аталды. Оның 5-тармағында былай делінген:
"Еңбек туралы заңдарда рухани немесе дене зардабын шеккендерге өтем төлету
жөнінде тікелей ... ... ... ... орнын толтыруға
қүқығы жоқ деугеболмайды. Сот КСРО мен республикаларының азаматтық заң
негіздерінің ... ... ... ... ... ... шығарғаны
не басқа жұмысқа ауыстырғаны үшін, оған еңбекақы төлемей, ... ... ... ұшыратқаны үшін, сөйтіп, рухани және ... жол ... ... ... берушіден өтем төлеуді міндеттеуге
құқылы".
Осы орайда еңбек қүқығы пәнінің азаматтық құқықтан айырмашылығы — ... ... ... ... ... ... онда ... алып беру жоқ. Жұмыс күші тауар болып табылмайды. Сол себепті де
жекелеген жағдайда жалақы ... ... ... ... ... бола
алмайды, жұмыскердің еңбегіне ақы төлеу — оның ... ... саны ... ... келеді. Құқықтық реттеу әдістемесі түрғысынан қарағанда,
жұмыскер жұмыс берушімен шарт ... сол ... ... ... ... қиын ... ... жұмыскер ақыр аяғында еңбек
тәртібіне ... ... ... ... оның ... ету ... ... да міндеттерді орындайды.
Отбасы құқығы некеге және отбасына қатысты қатынастарды реттейді.
Отбасы құкығы некеге ... ... бұзу және оны ... деп ... мен ... реттейді, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған
балалардың ... қалу ... мен ... ... хал ... тәртібін, сондай-ақ отбасы мүшелері арасындағы мүліктік емес жеке
қатынастарды айқындайды. Қажет кезіңде ... мен ... да ... ... ... ... ... қаралады.
Отбасы құқығына реттеудің ерекше әдістемесі тән, ол ерікті түрде
болады, ал жарлық ету ... - ... яғни ... ... ... екі ... өзі оның ... білдіреді.
Отбасы құқығының дербестігіне қарамастан ол туралы заңмен ... ... ... ... заң ... Ал мұның өзі
отбасы қатынастарына қайшы келе қоймайды. Мысалы, Азаматтық кодекстің 223-
бабына ... ... ... ... ... ... мүлкі, егер
бүл мүлік ... ... ... болатыны, не олардың
әрқайсысына тиесілі немесе меншік құқығының ... ... ... әрқайсысына тиесілі екені олардың арасындағы ... ... ... ... ... ... Азаматтық кодекстің
223-бабының 2-тармағына сөйкес, егер некеде тұрған кезде ерлі-зайыптылардың
ортақ мүлкінің есебінен сол мүліктің ... ... ... қаражат
жұмсалғаны (күрделі жөндеу, қайта ... ... ... және ... ... ... мүлкі олардың бірлескен меншігі
деп танылуы мүмкін. Осы ... ... ... ... ... қолданудың айқын бір көрінісі болып табылады.
Азаматтық құқық ... ... ... және ... ортаны
қорғау жөніндегі қатынастардан былайша ерекшеленеді: а) табиғи объектілерді
пайдалану мен ... ... ... болмауымен, бірақ материадцық
қүндылық болып санала түрса да толық түрде ... ... ... ... бола ... ... ... объектілер арнайы есеп жүйесі (көлемі,
мөлшері және т.б.) кадастрмен есепке алынады; ә) әзірге ... ... ... ... ... дәрежедегі тауарлық қатынастарға түгел
қосылған жоқ. Солай бола ... да ... ... ... ... ... ... заңға сәйкес табиғат пайдаланушыларға табиғи ресурстарды
(жеке меншікке берілетін жерден ... ... және ... алуына рүқсат
етілмейді[18.976].
Экологиялық әдебиеттерде кездесетін осындай пікірлерге қарамастан
азаматтық құқық (бірінші кезекте Азаматтық кодекс) жерді ... ... ... ... ... ... кең ... реттейтінін айта
кеткен жөн. Бұл орайда тұлғалардың құқықтарын да (мысалы, ипотеканы, жер
учаскесіне сервитутты, ... ... және т. б.) ... Осыдан-
ақ табиғи ресурстарды пайдалану және айналадағы ортаны қорғау заңымен
реттеуге ... ... ... ... ... ... дау
туғызбайтындығын көреміз.
Азаматтық кодекстің 1-бабының 4-тармағына ... заң ... ... ... бір ... екіншісіне әкімшілік немесе
өзге де билік жағынан бағынуына негізделген мүліктік ... ... ... ... және ... ... қатынастарға азаматтық заңдар
қолданылмайды.
Жоғарыда аталған қатынастардың азаматтық құқықпен арадағы жігін ашу
онша ... ... ... жағдайда олар бір-бірімен пәні бойынша,
ал өзгедей ретте құқықтық реттеу ... ... ... ал кейбір
жағдайларда олардың жиынтығын талап етеді. Сөйтіп, бір жағы ... да бір ... ... мүліктік қатынас азаматтық заңмен
реттелмейді. Осыған орай ... ... ... ... ... не ... ... заңдар қарауынан шығып қалады.
2.4 Азаматтық құқықтың қағидаттары (принциптері) мен жүйесі
"Принцип" (қағидат) термині латынның сөзі — ... ... ... ... ... ... - ол нормативтік сипаты бар,
қоғамдық қатынастарды азаматтық-құқықтық реттеу ... ... ... Ол ... ... ... ... мейлінше маңызды
тұстарын көрсетеді. Демек азаматтық занды түсіну мен оны қолдану азаматтық
құқықтың тек жалпы принциптері ... ... ... ... ... құқық жүйесінде әрқашанда бастапқы норма болып
саналады. Сондықтан да басқа нормалар онымен ... ... ... ... ... ... ... өзгелерден басым түседі. Принциптер азаматтық-
құқық нормаларының барлық жүйесін қамтып, басшылыққа алынады. ... ... ... ... ... ... мен мәнісі беки
түсуіне байланысты, енді принциптер нормативтік ... ие ... және ... міндеттілікке айналды. Бұрын-соңды азаматтық принциптер заң
нормаларында арнайы термин ... ... ... ... ... тек ... заңдардың жалпы негіздері мен ... ... ... ... ... ... КСР АК-нің 4 бабы).
Қазіргі кезде азаматтық құқық принциптері нормативтік роль атқарады.
Профессор Ю.Г. Басрш азаматтық құқық ... рөлі мен ... ... деп ... ... олар ... ... ететін
нормалар түрінде кездеседі. Екіншіден, ол жаңа занды жасау немесе ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығын
қолдану қажет болған жағдайда заң ... ... ... ... ... ... ... бастапқы мазмұнының
немесе шарт талаптарының тиісті жағдайларының мазмұнының түсіңдірілуі
жүзеге асырылғанда назарға алынуы тиіс ... ... ... 6, ... ... ... заң принциптеріне сүйене отырып, заң
нормалары ... ... ... ... ... ... ... өзі аталған жағдай кездескеңде ғана қолданылады"[19.3]. Осы
мәселелерге орай оған екі ... ... ... ... еді: ... тек заң ... ... сипатын көрсетіп қоймайды, сонымен
қатар ол ... ... ... ... да ... ... ... принциптері өзінің реттеу жүйесі арқылы бірқатар
мемлекеттік құқықтық институттар мен нормаларды, яғни ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән
тәсілдермен қорғауды нақтылай түседі.
Азаматтық құқықтың мынадай принциптері бар:
азаматтық-құқықтық қатынастарға қатысушылардың теңдігі;
2) меншікке және ... ... ... қол сұқпаушылық;
3) шарт еркіндігі;
жеке істерге кімнің болса да озбырлықпен араласуына жол
беруге болмайтындығы;
5) ... ... ... ... асыру;
6) нұқсан келтірілген құқықтардың қалпына келтірілуін
қамтамасыз ету;
7) ... ... сот ... ... осы ... бәрі де Азаматтық кодекстің "Азаматтық
зандардың негізгі бастаулары" деп аталатын 2-бабында ... Яғни ... ... пен ... ... ... ... қойған мақсаты мен
міндетін орындаудағы азаматтық заңның демократиялық және ... ... ... Енді осы ... ... ... кұқықтық қатынастарға қатысушылардың теңдігі - Азаматтық
құқықтың басты қағидаттарының бірі олардың ... ... ... ... ... қатысушылардың тендік
принципі қоғамдық қатынастарды азаматтық-құқықтық реттеу әдістемесінің
өзімен айқындалады. Яғни ... ... ... ... ... тең дәрежеде болатындығын көреміз. Демек, азаматтық
қатынасқа қатысушының бірі екіншісіне тіптен бағынышты емес, ал ... ... ... ерік-жігеріне қатысты болмау керек. Азаматтық
заңмен реттелетін ... және ... емес ... ... ... ... ... білдіреді:
1) мемлекет немесе оның әкімшілік-аумақтық бөлінісі азаматтық-
құқықтық ... ... ... өзге ... ... ... Бір айта кететін ... ... ... ... ... ... занда көрсетілмеген (АК-тің 111-114 баптары); [20]
2) занды ... ... ... жеке ... ... ... ... келеді. Мысалы, қазіргі ... ... ... ... ... да ... ... қүқықтары мен
міндетгерін белгілей алады, сондай-ақ заңға қайшы ... ... кез ... таңдауға ерікті; занды тұлға және ... ... ... ... ... ... ... еңбек
шартын, оның ішінде
келісім шартты жасасуға хақы бар;
3) егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, ... жеке және ... ... ... жоқ ... ... ... ҚР-
ның азаматтары мен занды тұлғалары үшін қандай құқықтар мен ... нақ ... ... ие болуға хақылы, және ... ... ... ... 3 ... 7-тармағы).
Қазақстан Республикасы Конституциясының 6-бабында меншік иелерінің
құқын қорғауға байланысты тендік принципі тұжырымдалған. Мұның өзі ... ... ... қарсы қорғану құралын субъектілер бірдей
қолданады дегенді білдіреді.
Меншікке және басқа заттық құқыққа қол ... ... ... оған ... қол сұқпайтын елде ғана азаматтар жайбарақат өмір
сүре алады. Сондықтан да ... ... ... ... мәртебеге ие болып,
оны қасиетгі әрі қол сұғылмайтын нәрсе деп бағалайды. Адамның белгілі бір
затты ... оны ... ... бір ... яғни ... ... ... ал оның өз қалауын қанағаттандыру адамға тән, сондықтан бұл
орайда ол қызмет ету құралын ... де ... ... пен ... оның ... ... ... азаматқа мұндай
жағдайды қамтамасыз етеді.
Қашан да ... ... ... ... орталық институты болып
есептелген және меншік иесінің құқығын қорғауды барынша талап еткен. Міне,
сондықтан да азаматтық ... ... қол ... ... қол ... Азаматгық кодекстің басқа нормаларында ... ... ... ал оны ... тұжырымдама Конституцияның 26-
бабының 3-тармағында бекітікен. Яғни онда былай делінген: ... ... өз ... ... болмайды. Заңмен көзделген ерекше
жағдайларда мемлекет мұқтажы үшін мүліктен күштеп айыру оның құны ... ... ... ... ... ... бұл қағидалары
Азаматтық кодексте реквизициялау, күтімсіз ұсталған мәдени және тарихи
қазыналарды сатып алу және т.б. ... ... ... 253, ... ... занда меншік құқығымен қатар меншік иесі болып
табылмайтын ... ... ... да ... ... да ... принципі қолданылады, айталық:
а) жерді пайдалану құқығы;
ә) ... ... ... ... басқару құқығы;
в) өзге де заттық құқықтар (АК- тің 194, 195- ... ... ... ... ... ... да ... Мысалы, "Жер
туралы" Заңның 48-бабында жер қатынастары субъектілерінің өздеріне тиесілі
қүқықтарды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ басқа адамдардың құқықтары мен занды ... ... ... айтылған.
Бірақ та заң арқылы белгілі бір дәрежеде шектеу қойыла тұрғанымен
азаматтық заңдағы ... ... алар орны ... ал ... иесі
нарықтың басты түлғасы болып табылады. Бұл бұрын-сонды болмаған меншік
құқығын қорғаудың жаңа ... ... ... ... ... ... оған ... мүлікті мемлекеттік арнайы тіркеуге енгізу жатады
(АК-тің 118-бабы), сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... де жедел ұштастырудың жаңа тәсілдері
жасалды (АК-тің 129-140 баптары).
Шарт ... ... Заң ... ... ... ... ... негіз жасайды, сол арқылы азаматтық субъектілердің ... ... шарт ... ... ... айқындауға әрі оны
тағайындауға ... ... Бұл ... нарықтың дамуына және
бәсекеге қажетті алғышарттарды жасайды, міне, сондықтан да ол ... үшін ... ... ие. ... АК-тің 10-бабының 6-тармағында
көрсетілгеніндей әрбір тұтынушының ... ... алу, ... пен қызметті
пайдалану үшін еркін шарт жасасуға мүмкіндігі бар.
Шарт дегеніміз — шаруашылық ... ... ... Азаматтар мен
заңды түлғалар шарт негізінде өздерінің құқықтары мен ... ... өз ... ... ... ... ... бірге заң
қүжаттарына қайшы келмейтін ... ... кез ... шарт ... ... кодекс шарт жасасуға мәжбүр етуге тыйым салады, дейтұрғанмен
бүл орайда оған кейбір жағдайда жол ... ... ... ... заң ... ... өз ... қабылдаған міндеттемеде шарт
жасасу міндеті көзделген ... ... шарт ... ... ... берілмейді (АК-тің 380-бабы).
Бұл принципті қолдануда мемлекеттің тағайыңдауымен белгілі бір
дәрежеде шектеу қойылуы ... ... оған ... ... ... Айталық, Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісінің валютаға деген
резиденттердің экспорттық операциялары төлемдерін және экспорттық валюта
түсімін міндетті сату ... ... ... құқығы бар (Қазақстан
Республикасының "Валюталық реттеу туралы" Заңының 3-бабының 2-тармағы).
Шарт еркіндігін шектеуді тек мемлекет қана ... ... ... ... да ... ... ... Азаматтық кодекстің 11-бабына
сәйкес занды бәсекелестікті шектеуге немесе жоюға, негізсіз артықшылықтар
алуға, тұтынушылардың қүқықтары мен ... ... ... ... ... және ... ... да басқа қызметке жол
берілмейді.
Жеке істерге кімнің ... да ... ... жол ... ... Бұл принцип Азаматтық кодекстің 2-бабының 1-тармағында
тұжырымдалған және де ол жеке істерге ... ... да ... жол беруге болмайтындығын қарастырады. Азаматтық құқықтың бұл
нормасы Конституцияның 18-бабында бекітікен: "әркімнің жеке ... ... ... және ... ... ... ... мен абыройлы
атының қорғалуына құқығы бар" деген талапты алға тартады.
Жеке істерге кімнің болса да озбырлықпен ... жол ... ... басқару органдарының, ата-аналардың, қызмет орны жетекшілерінің және
басқа ... ... ... бар ... мен ... тұлғалардың
мүлкіне қожалық етуіне, пайдасын бөлісіп, ... ... ... Егер ... көзделмесе, әлдебіреудің рұқсаты, келісім беруі, ақпарат
ұсынуы талап етілмейді. Жеке, отбасылық, коммерциялық құпиялары ... ... ... ... ... ... кұқықтарды кедергісіз жузеге асыру принципі. ... бүл ... ... ... де ... ... ... еркіндігінде, өз мүлкін кез келген занды кәсіпкерлік
қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар" ... ... ... ... ... ... асырудың өзі осы принципке байланысты.
Азаматтық кодекстің 8-бабына сәйкес, азаматтар мен занды тұлғалар ... ... ... оның ішіңде өздерін қорғау құқығын өз
қалауынша пайдаланады. Бір айта кететін ... ... ... берілген
құқықтарды жүзеге асырудан бас тартқан жалпы ережеге орай бұл құқықтардың
тоқтатылуына әкеп ... ... мен ... ... өздеріне
берілген құқықтарды жүзеге асырған кезде адал, парасатты және әділ өрекет
жасап, ... ... ... ... ... ал
кәсіпкерлер бұган қоса іскерлік, әдептілік ережелерін сақтауға тиіс.
Бұл міндетті шарт арқылы алып тастауга ... ... ... ... қатынастарына қатысушылардың адал, парасатты және әділ
әрекет жасауы көзделеді ... ... ... Азаматтық құқық
конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен
бостандықтарын, халық денсаулығы мен имандылығын ... ... ... ғана және ... шектелуі мүмкін (Конституцияның 39-бабының ... ... ... ... ... ... ... және заңцармен қорғалатын мүдделерін бұзбауға, айналадағы ортаға
зиян келтірмеуге тиіс.
Азаматтар мен заңды тұлғалардың ... ... зиян ... ... ... ... ... пайдалануға, сондай-ақ құқықты оның мақсатына
келетіңдей етіп жүзеге асыруға бағытталған ... жол ... ... ... 3, 5-тармақтары). Осы талаптарды орындамаған жағдайда сот ... ... ... ... бас ... ... қатар, тауарлар мен қызметтердің еркін қозғалысы жөніндегі
ереже де маңызды. Тауарлар, қызметтер және ақша Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... не
заң шығарушының, не атқару билігінің тауарлар мен қызметтердің қозғалысын
шектеуге хақылары жоқ. Еркін ... тек ... ғана ... салуға
болады.
Нұқсан келтірілген құқықтардың қалпына келтірілуін қамтамасыз ... ... ... мен ... ... ... қатынастармен
байланысты. Демек, олар белгілі бір дәрежеде материалдық мазмұнға ие.
Азаматтық ... бүл ... ... ... құқықтың өзекті
мәселелерінің бірі ... ... ... болған жағдайды қалпына
келтіруді, ал ол мүмкін болмаған ... ... ... ... ету мәселесін шешуді жүзеге асырады.
Азаматтық құқықтарды сот арқылы қорғау принципі. Соттық ... ету ... Бұл ... ... әркімнің өз құқықтары
мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар (Конституцияның 13-
бабының 2-тармағы). Бұдан аз ғана уақыт бұрын сот ... ... рөлі ... ... яғни тек ... ... жағдайда ғана сотқа шағыну мүмкін
еді (мысалы, ... ... ... заң кодексіне тіркелген атышулы
тізімнің 1-және 2-кестесі).
Азаматтық кодекстің 9-бабына сәйкес азаматтық ... ... ... сот ... ... сот) ... ... асады. Белгілі бір
жағдайларда бұрмаланған азаматтық құқық басқа да тәсілдермен қорғала алады.
Заңда көзделген ретте мұндай ... ... ... ... асуы ... 9-бабының 2-тармағы).
Азаматтық кодекске дәстүрлі қорғау шараларынан басқа қорғаудың жаңа да
арнайы тәсілдері ... ... заң ... ... жағдайда
нақты және занды әрекеттермен тікелей қүқығы бұзылған адамның қүқығын
қорғауға (өзін-өзі ... заң жол ... ... ... ... ... қиянатгы өз күшімен женуі деуге болады, бүл өзін-өзі
қорғау, не мүлікті, немесе қаржыға қатысты төлемді ... ... ... ... кепіддік құқығын жүзеге асыру түрінде көрінеді. Өзін-өзі қорғау
ұғымы қылмыстық ... ... ... ... ... ... жазалауға
жатпаса, онда онысы заңды әрекет болып табылады.
Ұстап қалу құқығы деп меншік ... ... ... ... ... міндеттемесін орындағанша бермей, ұстай тұруын айтады. Мысалы,
Азаматтық кодекстің 712-бабы бойынша ... тек ... ... ... ақы ... жүкті ұстай тұру құқығы беріледі.
Азаматтық кодекстің 318-бабының 2-тармағына сәйкес кепіл ұстаушы кепіл
туралы шартта, сондай-ақ, ... ... және өзге де заң ... ... ... ... ... соттан тыс күштеу тәртібімен
сауда өткізу (аукцион) арқылы өз бетімен ... ... ... ... ... кепілге салынған нәрсені сату жөнінде кепіл ұстаушы
банктің де осындай құқығы болады.
Келесі жаңалық ... тағы бір ... ... ол моральдық
зиянның өтемін төлету болып табылады. Моральдық зиян Азаматтық ... ... ... және ... ... ... ... емес
игіліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айрылуы,
соның ... ... ... ... ... ... ... басынан кешірген (төзімін тауысқан, уайымға салған) жан азабы
немесе тән азабы (қорлау, ызаландыру, қысым ... ... ... тән ... залал шегу, қолайсыз жағдайда қалу және т.б.) ... ... зиян оны ... кінәсіне орайластырылып
өтеледі. Сонымен қатар, моральдық зиян оны ... ... ... егер ол ... ... байланысты орын алса:
1) зиян азамаггың өмірі мен денсаулығына жоғары қауіптілік көзі ... зиян ... оның ... ... ... қылмыстық жауапқа
тартылуының, бұлтартпау шарасы ретінде заңсыз қамауға алуды, үйде қамауда
ұстауды немесе ешқайда кетпеу ... ... ... ... қамауда
ұстау, психиатриялық емдеу ... ... ... ... ... ... ... жазаны заңсыз қолданудың салдарынан
келтірілсе;
3) зиян ар-ожданына, қадір-қасиеті мен іскерлік беделіне
нұқсан келтіретін ... ... ... ... заң ... ... өзге де ... өтеледі.
Занда көзделген реттен басқа жағдайда азаматтың мүліктік құқығын бұзатын
әрекетгер арқылы жасажан зиян өндіртіп ... ... зиян ... ... ... ... ... көлемін
анықтау кезінде жәбірленушінің шеккен рухани ... ... ... ... ... ... ... және денсаулығына
байланысты зардап шегуінің дәрежесін анықтайтын объективті ... ... ... ... бар ... ... ... объектісі
(өмірі, денсаулығы, абыройы, ар-намысы, еркіндігі, үйіне ешкімнің
тиіспейтіндігі және т.б.); ... ... ауыр ... ... ... денеге жарақат салу, сол арқылы мүгедек ету, еркінен
айыру, ... ... ... ... ... ету және т.б.); адамды
мазақ қылатын жалған мәліметтер тарату сипаты мен жүйесі; жәбірленушінің
өмірлік хал-ахуалы ... ... ... ... ... жасы және ... ... да назар аударуға
тұратын жайттар.
Мүліктік зиянның ... ... ... ... ... ... (АК-тің 952-бабы).
Азаматтық құқық жүйесі. Құқық жүйесі дегеніміз сол мемлекеттегі
құқықтық нормалардың жиынтығын ... ... әрі ... ... болып
табылады. Құқықтың әр саласына ... бір жүйе тән. ... ... ... ... құжаттары жағынан ең
ауқымды да күрделі заң саласы болып есептеледі. Нормалардың әр алуандығына
қарамастан азаматтық ... ... ... ... сай ... ... іштей салаларға, құрылымдар мен оның бөліктеріне бөлінеді. Ішкі
салаларға тән ... оның ... ... ... ... ... ережелерді[23.141] бөліп қарау ... ... ... ... ... ... ... оны қүқықтық реттеудің бір арнаға
жинақталуынан және зандық ... деп ... ... ... ... бөлімі" мен "жалпы ережелерін" бір-бірінен
бөліп ... ... ... айтарлықтай зерттеле қойған жоқ. Аталған
саланың "жалпы ... ... ... ... ... ... Ал осы ... ішкі салалардың "жалпы ережелерінде" мұндай дербес
институттар жоқ, сондықтан да ол ... ... бір ... ... ... ... нормалары азаматтық құқық бөлімдерінен тәуелсіз
негізде барлық мүліктік және жеке мүліктік: емес қатынастарға ... ... ... ... және өзге де заттық құқықтар" мен
"Міндеттемелік ... ... ішкі ... екі ... ... да ... ие ... дәлелденеді[25.40]. Мысалы, меншіктің түрлері мен
сипатына орай меншік ... ... ... ... қорғау мен оның
пайда болу тәсілдері туралы норма басқа институттарға, атап айтқанда, сатып
алу-сату, ... және ... ... ... ... ... ... органдардың, азаматтар мен ұйымдардың ... ... үшін ... ... ... ... ол ... олқы
тұстарды жоюға мүмкіндік береді.
Азаматгық құқық жүйесі төмендегідей ішкі ... ... ... ... ... мен өзге де заттық ... ... ... ... ... "Халықаралық жеке
құқық". Осындай әрбір ішкі саланың өз ... сай ... ... ... Оның ... өз ... іштей құрылымдар мен
бөлімдерге ... ... шарт ... және шарттан ... ... деп ... ... азаматтық-құқық жүйесі Жалпы және ... ... ... І-бөлім. "Жалпы ережелер" (тараулары: азаматтық-құқық
қатынастарды реттеу; ... ... ... ... ... ... ... және сенімхат; мерзімдерді есептеу; талап
қою мерзімі).
ІІ-бөлім. "Меншік құқығы және өзге де заттық құқықтар" (тараулары:
меншік ... ... ... ... жүргізу құқығы; оралымды басқару
құқығы; ортақ ... ... ... туралы шарт (жай серіктестік);
меншік құқығына және өзге де заттық ... ие ... ... ... ... де ... құқықтардың тоқтатылуы; меншік құқығы мен өзге де ... ... ... ... ... ... ... жалпы
ережелер", оған мына тараулар енеді: міндеттемелер ұғымы және олардың пайда
болу негіздері; міндеттемені орындау; міндеттеменің орындалуын ... ... ... ... ... ... ... міндеттемені тоқтату. ІІ-бөлімше: "Шарт туралы жалпы ережелер",
оған мына тараулар ... шарт ... және оның ... шарт ... өзгерту және бұзу).
Қазақстан Республикасы Азаматтық құқығының Ерекше бөлімі мыналарды
қамтиды:
ІҮ-бөлім. Міндеттемелердің жекелеген түрлері: сатып ... ... ... рента және өмір бойы асырауда ұстау; мүлік жалдау (аренда);
тұрғын үйді ... ... ... ... мердігерлік; өтемелі қызмет
көрсету; тасымалдау; көлік экспедициясы; заем; ақшалай талапты ... ... ... ... ... сақтау; сақтандыру;
тапсырма; басқаның мүдцесін тапсырмасыз іс-әрекет жасау; ... ... ... ... ... лицензия (франчайзинг);
конкурстық міндеттемелер; зиян ... ... ... ... ... салдарынан туындайтын міндеттемелер.
Ү-бөлім. "Интеллектуалдық меншік құқығы" (тараулары: жалпы ережелер;
авторлық қүқық; сабақтас ... ... ... модельге,
өнеркәсіптік үлгіге құқық; селекциялық жетістіктерге құқық; интегралды
микротәсілімдер типологиясына ... ... ... заңсыз
пайдаланудан қорғау құқығы; азаматтық айналымға тауарларға және қызмет
көрсету қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ... жалпы
ережелер; өсиет бойынша мұрагерлік; занды мұрагерлік; мұра алу).
ҮІІ-бөлім. "Халықаралық жеке құқық" (тараулары: ... ... ... құқық нормалары теорияда да, заңда да белгілі бір жүйе
бойынша реттеледі. Әлемдік азаматтық-құқықтық жүйе ... ... және ... ... екі жүйе бар. Оның ... құқықтық нормаларды: а) тұлға; ә) меншік және оның ... б) ... ие болу ... деп ... ... ... мен оның ... қолдаушылар осы жолды таңдады. Екінші,
пандектілік жүйе жалпы ... ... ... соның нәтижесінде
кодекстің арнайы бөлімдері қайталаудан, басы артық сілтемелерден және ... ... ... соң затгық, міндетгемелік, отбасылық және
мұрагерлік құқықтар тәртіптеледі. Мұндай ... ... ... ... және де ... ... бразилиялықтардың, гректердің және
басқа да азаматтық заңдарында бар.
Кешегі кеңестік азаматгық құқықта институционалдық және пандектілік
жүйеден ... ... ... герман-роман жүйесіне ұқсастығы
болатын.
3 Азаматтық заңдар
3.1 ... ... ... ... ... ... ... болуы үшін ерекше
жазбаша мәтіндермен бейнеленуі ... ... ... ... ... ... осындай мәтіндер болып табылады. ... ... ... өзге ... ... ... да ... мүмкін.
Бірақ бұл — айтарлықтай сирек кездесетін жағдай, оны кейінірек ... ... ... ... ... түрде
нормативтік қүжаттарда жазылады — заңдар, Президенпің жарлықтары, ... ... және ... ... ... ... аяқталған
күйіне дейін жеткізудің мұндай түрі олар арналған адамдарды, яғни оларды
орындаушыларды нормалармен толығырақ таныстыруға ... ... ... жүзеге асырудың және олардың міндетті түрде орындалуын
қамтамасыз етудің ... ... ... Бірішніден, жазбаша мәтін құқықтық
норманың мазмұнын нақ, анық әрі бір мағыналы етіп ... ... ... бұл кез ... ... ... ... дәл мазмұнымен
таныстыруды оңайлатады. Үшіншіден, бұл оның түрліше түсінілуін және қарама-
қайшылықтарын жою мақсатында түрлі нормаларды асқан ... ... ... пен ... ... ... құқық дегеніміз - бұл зандық
нормалардың жиынтығы, ал заң дегеніміз — осы ... ... ... ... ... пен ... құрылымында өзара айырмашылықтар бар. Құқық
нормаларының тобы бір ғана ... заң — ... ... ... ... ... үшін ... объективтік белгі - реттеу нысанасы мен
әдісі бойынша құрылатындықтан, құқықтың бір ...... ... ... ... ... нормаларды ғана қамтиды.
Зандар болса, заң актілерін қабылдау мақсаттарын, оларды қолдану
міндеттері мен ... ... ... ... жолмен
қалыптастырылады. Сондықтан ... заң ... ... немесе өзгеше
нормативтік құқықтық акт азаматтық, әкімшілік, іс жүргізу және ... де ... ... ... яғни ... сипатта болуы мүмкін.
Мысалы, Кеден кодексі осыған мысал бола алады.
Заң актілерінің оларды неғұрлым ... ... және ... ... ... тобы да ... мүмкін. Заңдардың кешенді
салалары (сала ...... ... ... ... ... және т.б. субъективті қалыптастырылады.
Соңдықтан заңдардың белгілі бір актілерін пайдалануда белгілі бір заң
құжаттарындағы нормалардың құқықтың қай ... ... ... ... ... ... ... сәйкес Қазақстан
біртүтас мемлекет болып табылады, ... оның ... ... да бүкіл
республика үшін бірыңғай деп танылады.
Кез келген деңгейдегі жергілікті органдар бүкіл мемлекет үшін бірыңғай
деп танылатын және барлық әкімшілік-аумақтық бөліністерде тең ... ... ... заң актілеріне жататын нормативтік-құқықтық актілерді
қабылдауға құқысыз болады. Бұл, атап ... ... ... ... ... ... аймақта тұратын немесе орналасқан алде бір азаматтық
құқық ... ... ... ... билік органдарының емес,
тек республикалық заңдардың ұйғарымы бойынша ғана ... ... ... ... азаматтық құқық субъектісінің құқықтық мәртебесінен
өзгеше болады.
Мұндай ... ... заң ... бойынша құқық берілген шектер мен
жағдайларда ғана ... ... бар ... ... мүмкін.
Заң актілерінің бірлігін мынадан да көруге болады: ең ... ... ... нормативтік актілері субъектінің
азаматтық-құқықтық жағдайын оның заң актілерінде белгіленген ... ... ... банк ... ... ... ... Ұлттық комиссия шетелдік
валютамен немесе бағалы қағаздармен мәміле жасайтын азаматтар мен заңды
тұлғалардың құқықтарын ... ... ... ... ... ... осыларға ұқсас нормативтік актілер шығарады, бірақ олардың әрекеттері
мынадай Заңдардың тікелей нұсқауларына сүйенеді: "Валюталық ... ... ж. 24 ... ... "Бағалы қағаздар рыногы туралы" 1997 ж. 5
наурыздагы (11-бап), "Бағалы ... ... ... ... 1997 ж. 5 наурыздағы (1-бап) және басқа Зандар.
Өзінің қызметін атқару үшін азаматтық зандар актілері ... ... ие ... ... ... ... ... тиісті тәртіппен шығаруы тиіс
және талап етілетін барлық міндетті мағлұматтары болуы тиіс.
Азаматтық заңдар актілерін ... ... ... және ... ... 1998 ж. 24 ... ... құқықтық актілер туралы"
Занда көзделген жалпы ережелерге бағынады[26].
Зандардың әрекет ... ... ... ... ҚР ... ... ... Конституцияның 4-бабының 4-тармағы азаматтардьщ
құқықтарына, бостаңдықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық
актілерді ресми ... ... ... ... ... шарты болып
табылады деп белгілеген. Өмірде осынау маңызды талаптар үнемі сақтала
бермейді, ... өзі ... ... пен ... ... ... Мұндай дауларды сот шешуі тиіс.
3.2 Азаматтық заңдардың құрамы
АК-ның 3-бабы азаматтық зандардың құрамына, біріншіден, ҚР Азаматтық
кодексі, оған сәйкес республиканың өзге де ... ҚР ... ... бар жарлықтары, Парламенттің және оның палаталарының қаулылары;
екіншіден ҚР Президентінің нормативтік жарлықтары және ... ... деп ... ... актілердің бірінші тобы заң актілері деген ұғымға
бірігеді. Екінші тобы, заң ... ... ... ... ... ... ... Заң актілерімен, зандармен және өзге нормативтік құқықтық
актілердің арасын межелеудің зор практикалық маңызы бар, өйткені ол ... ... ... міндеттерді нақ қандай ... ... ... ... тікелей көрсетуге мүмкіндік береді. Мәселен,
заң актшеріне сілтеме жасау тиісті норманы тек ... ... заң күші бар ... қабылдай алатынын білдіреді (АК-ның 8-
бабының 2-тармағы). Егер заңдарға сілтеме ... ... онда ... ... ... да, не Үкіметтің қаулысында да болуы ... ... ... ... заң актілері реттей алатын қоғамдық
қатынастардың шеңберін ... Бұл ... ... мен ... ... субъектілігін, азаматгық құқықтар мен бостандықтарды, азаматтар мен
заңды тұлғалардың міндеттері мен жауапкершілігін, меншіктің және өзге ... ... ... ... және ... ... мемлекеттің Қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуді
және басқа да кейбір мәселелерді қамтиды. Өзге қатынастардың ... ... ... реттелуі тиіс; Президенттің жарлықтары да, ҚР Үкіметінің
қаулылары да, әлбетте, ... ... Бұл ... ... ... азаматтық зандарға да таралады.
Ресей Федерациясының Модельдік Азаматтық кодексі мен Азаматтық кодексі
"заң актісі" терминінің орнына "заң" ... ... атап ... бұл, ... ... ... осы терминді бұлыңғыр ете түседі. РФ
АК-ның 3-бабы заңдардың құрамына Федерация ... мен ... ... ... олар заңға тәуелді нормативтік актілердің
жалпы ұғымы ішінде қала береді.
Азаматтық заңдардың нормалары императивтік және ... ... ... ... алғашқысы міндетгі түрде қолданылады, тараптардың
келісімімен өзгертілмейді. Мысалы, АК-ның 178-бабы ... ... ... үш жыл болып белгіленеді деп көрсетеді (1-тармақ). Бұл — ... ... ... ... ... қою мерзімінің өзгеше ұзақтығын
көздей алмайды. Егер олар осылай істеген болса, дау ... ... ... 3 ... ... қою ... қолданылады.
Заң кейде ұйғарымның императивтік ... ... атап ... ... ... ... ... деп жазылған:
"Сенімхатты берген адам сенімхаттың немесе сенім ауысуының күшін кез
келген уақытта жоя алады, ал сенімхат ... адам одан бас ... ... ... бас ... ... ... жарамсыз болады".
Ал азаматтық зандардың диспозитивтік нормалары құқық қатынастарына
қатысушылардың келісімі (шарт) арқылы ондағы ережелерді ... ... ... ... ... Құқықтық нормалардың диспозитивтік
сипаты азаматтық шарттың еркіндігі принципімен толығымен үйлеседі.
Азаматтық заңдардың толып жатқан ... ... ... және ... заң актісі — Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 1995 ж. 1 наурыздан, ал Ерекше бөлімі — 1999 ж. ... ... ... 1124 ... тұратын, Қазақстан
Республикасының келемі жөнінен ең үлкен заң ...... ... ... нысанасының құрамына кіретін — жалпы ... және жеке ... ... ...... барлық салаларындағы маңызды барлық ... ... ... ... Нақ осы ... ... құқықты
біртұтас, іштей үйлестірілген құқық ... ... ... ... Ал бұл, өз ... ... ... басқа заң актілерінде
қамтылған азаматтық-құқықтық нормалардың оған қайшы келмеуін талап етеді,
АК-ның 3-бабының ... бұл ... ... ... ... ... ... қатынастардың белгілі бір саласын
реттеу ерекшеліктерін актілердің ... ... білу ... АК-ның 1-бабының 3-тармағы және 3-бабының ... ... ... ... және еңбек қатынастарын, соңдай-ақ табиғат
ресурстарын пайдалану және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі ... ... ... ... ... ... және т.с.с.
заңдарда баянды етіледі, олар бұл ... ... ... ... ие ... және банк ... ... белгілі бір өзгерістерге
ұшырады. ҚР Президентінің 1995 ж. 31 ... заң күші бар ... ... 3-бабының 3-тармағына өзгеріс енгізілді, ол бойынша азаматтық және банк
заңдары арасында туатын ... банк ... ... АК-ның бұлайша өзгеруі азаматтық және құқықтың өзге де салалары
арасындағы межелену принципін айқын ... ... ... 1998 ж. ... Заң ... АК-ның 3-бабының 3-тармағының қазіргі ... ... бұл ... ... ... Қолданыстағы
редакцияға сәйкес, жария құқық қамтыган вертикальдық банк қатынастарын банк
заңдары ... ... ал ... өз ... ... ... банк клиентгері арасындағы банк арқылы қатынастарды
— азаматтық заңдар реттейді.
АК-ның ... ... ... ... арқылы реттеуге жол
береді, мұңда әдеттер ... осы ... ... осы этникалық
(әлеуметтік) тобында қалыптасқан, азаматтық-құқықтық ... ... ... түсіну керек болар. АК "әдеттер" ұғымынан іскерлік
айналым әдеттерін, яғни кәсіпкерлік қызметті ... ... ... ... ... ... ... тауарларды жеткізу шығындарын
әр түрлі мемлекеттерде тұратын сатушы мен сатып ... ... бөлу ... ... ... барынша маңызды және кең таралған әдеттері көбіне
қағазға түсіріліп, жүйеленеді, жарияланады және ... үшін ... ... сауда палатасы жасап шығарған Сауда термиңдерін
түсіңдірудің халықаралық ережелері — ... ... ... жеткізіп беру саласында кеңінен ... Бұл, шын ... ... ... мен ... ... арасында тауарларды жеткізу
жөніндегі міндеттерді бөлетін іскерлік айналым әдеттері. ... ... ... ... ... ... және ... байланысты шығындарды бөлу де осында баяндалады.
Мұндай әдеттер тұтас жинақтар түрінде ... ... ... және ... ... ... ... үшін ұсынылады.
Мысалы, ҒОВ терминіне сәйкес, шығындар мен тәуекелдің тауарларды
жеткізіп берушіден сатып алушыға өтуі ... ... осы ... ... ... ... басталады. СІР термині сатып ... ... ... ... ... ... ... жуктейді
және т.с.с. сатып алу-сату шартын жасаса отырып, ... ... ... осы терминдердің біреуін тандай алады. Шартты орындауда көрсетілген
термин ережелері ... үшін ... ... ... ... әдеттері) заңға немесе шартқа қайшы
келмейтін жағдайда АК-ның 3-бабы оларды ... жол ... ... ... ... және ... ... болады.
Қазақстан Республикасы мойындаған әрі өзі қатысушысы болып ... ... ... ... барлық халықаралық шарттар
(конвенциялар) Қазақстан заңдары алдында ... ие ... ... шарт пен ... заң ... арасында қарама-қайшылықтар
туатын жағдайда халықаралық шартгың нормалары қолданылуы тиіс ... ... ... ... мемлекеттер арасыңдағы шартты
халықаралық шарт деп ... ... ... ... ... Кейде ҚР Үкіметшің әр түрлі шетелдік корпорациялармен жасасатын
түрлі үкіметаралық немесе ведомствоаралық келісімдері бұған жатпайды. ... ... ... ... 7-тармағына сейкес келетін халықаралық
шарттар болып табылмайды, сондықтан қазақстандық ... ... ... бағынуы тиіс.
Қазақстан Республикасы құрамына азаматтық құқықтың нормалары
енгізілген ... ... ... мен ... ... ... ... Мысалға, халықаралық жүктерді тасымалдау шарты
туралы Конвенцияны, ... ... ... ... вексель
конвенцияларын, Күрделі қаржы жұмсауды мадақтау және өзара қорғау туралы
Қазақстан Республикасы мен АҚШ ... ... ... ... ... ... мен АҚШ ... Келісімді және басқаларын атауға
болады.
Халықаралық шарттың ұлттық заңнан басымдылығы туралы ереже 1969 ж. 23
мамырдағы Халықаралық шарттар құқығы ... Вена ... ... оған ҚР ... ... 1993 ж. 31 наурыздағы Қаулысы бойынша қосылған
болатын.
ҚР ... ... КСРО ... ... жөніндегі мәселе әлі
де толық шешілмеген. ҚР тәуелсіздік алған алғашқы 48 ... егер ... ... ... келмейтін болса, республикада КСРО зандары
қолданылатын: ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1993 ж. 30 ... ... ... ... ... ... реттеу туралы"
Қаулысымен КСР Одағы мен одақтас республикалардың Азаматтық заң негіздері
ҚР азамапық зандарының жүйесіне енгізілген ... ... ... ... ... ... реттеуді
қажет ететін қоғамдық қатынастардың басым көпшілігін қамтитын өзінің кең
құқықтық ... ... ... ҚР ... ... ... құқығының негізгі элементтері арасында бұрынғы КСРО заңдарын
атамайды.
Белгілі бір ... ... ... ... ... олқылықтар кездесетін жағдайда бұрынғы КСРО заңдарының нормаларын
қолдануға жол беріледі, бірақ мұнда олардың ҚР ... ... ... ... ... ... 4-бабы Конституциялық Кеңес пен Жоғарғы Соттың
нормативтік Қаулыларын Қазақстанда ... ... ... ... ... ... нормативтік қаулыларымен, әдетте, жаңа
құқықтық нормалар шығармайды, Парламенттің жаңа заң нормаларын қабылдауын
мақұлдайды не қазіргі қолданыстағы (оның ...... ... ең ... ... ҚР ... сәйкестігіне міндетті
түсіндірме береді. Мәселен, ҚР Конституциялық Кеңесінің 1996 ж. ... №8 ... ... мен банк емес ... ... мәжбүрлеп сатып алу мүмкіндігін белгілеген АК-ның 86-бабының 6-
тармағының қосымшасын ... деп ... ал ... ... 1996 ... ... №2/1 Қаулысы Парламент депутаты үшін ... ... және ... ... ... ... ... немесе
оған шектеулерге қатысты АК-ның 10 және 34-баптарының мазмұнын түсіндірді.
ҚР Жоғарғы Соты Пленумының ... ... ... ... тәжірибесіне арналған және айқын тұжырымдалған құқықтық ережелер не
әр түрлі заң актілерінде қамтылған азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ҚР ... Соты Пленумының 1996
ж. 25 шілдедегі "Соттардың тұтынушылардың ... ... ... ... ... туралы" №7 Қаулысында былайша көзделген: оның
жасалуы кезінде толтырылған бөлшектеп сатып ... ... ... ... ... болады, егер шарт ... ... ... онда ... ... ... жөніндегі іс-әрекеттерді
алған адам жасайтын тәртіппен қабылданған болса, ... ... ... түрі сақталған деп есептеледі (10-тармақ). Осы Қаулының 8-
тармағында АК-ның 141-бабына ... ... ... ... қарамастан,
тұтынушылардың мүліктік емес езіндік құқықтары қорғалады деп түсіндіріледі.
3.3 Азаматтық заңдардың уақытқа қарай және кеңістікте қолданылуы
АК-ның ... ... заң ... олар ... енгізілгеннен кейінгі
қатынастарға таралады деп көрсетеді. Бұған дейінгі құқықтық қатынастарға
олар ... ... ... жасалған актілердің зандық күші таралады. Егер осы
қатынастар шарттың негізінде пайда болса, ... ... ... осы
түрдің шарттық қатынастарына өзгеше ... ... ... ... ... ... сақтайды (АК-ның 383-бабы).
Азаматтық заңдардың уақытқа қарай қолданылуы туралы ... ... ... ... ... ... ... егер азаматтық құқықтар мен міндеттерді туғызатын, өзгертетін
немесе ... заң ... жаңа заң ... оның ... ... ... ... түрінен өзгеше анықталған болса, онда ... ... ... олар пайда болған кезде қолданылған
зандармен бағаланады;
б) заңдардың өзгеруі ... ... ... ... олар заңды түрде пайда болған күйінде сақталады;
в) егер заң бұған дейін тыйым салынбаған әлде бір әрекеттерді ... ... ... оңда ... ... ... ... ережелер "заңның кері күші болмайды" деген принциптің мазмұнын
құрайды.
Алайда аталған принциптен мынадай кейбір ауытқуларға жол ... заң ... ... кері күш беру және оны ол ... ... ... ... ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1994 ж. 27 желтоқсандағы "Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексін (Жалпы бөлім) қолдануға енгізу ... ... ... енгізгенге дейін пайда болған коммерциялық заңды
тұлғалардың ұйымдық-құқықтық нысандары 1998 ж. 1 ... ... ... нысандарға өзгертілуі тиіс деп көзделген;
— жаңа заң қабылданғанға дейін ... ... ... ... ... ... олардың мазмұны өзгереді. Мысалы,
пәтер ақы, коммуналдық төлемдер мөлшерінің өзгеруі және т.с.с.
Жаңа заң кейде құқық түзуші маңызы бар ... ... ... кері күш ... Керісінше, ҚР Жоғарғы Кеңесінің "Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексін (Жалпы бөлім) қолдануға енгізу туралы"
Қаулысының ... ... ... ... талап қою мерзімі АК қолдануға
енгізілгеннен кейін ... ... ... ... ... ... Бұл ... мерзімнің ұзақтығына ғана емес, сонымен қатар оны
есептеу тәртібіне де, мысалы, талап қою мерзімінің ... ... ... ... ... ... кеңістікте қолданылуына келетін
болсақ, онда бұл жерде бір ғана бастапқы ережені қолдануға болады:
- бүл заң халықаралық ... ... ... ... қабылданған
халықаралық әдеттерге байланысты мемлекеттің аумағына жататын жер көлемін
немесе жер бетін қоса ... ... ... ... ... ... ... кемелер) Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... және АК-ның 3-бабының 7-
тармағына сәйкес Қазақстан ... бұл ... ... ... ... тұлғаларға, азаматтығы жоқ адамдарға, шетелдік азаматтар
мен ... ... ... ... ... таралады. Тікелей заң
актілерінде белгіленетін жағдайларда ғана бұл ережеден ауытқушылық орын
алуы мүмкін.
Бірақ бір ... ... ... ... ... жағынан —
шетелдік құқық субъектілері болатын қатынастар үшін тәжірибеде өте маңызды
проблема туады, оны терминология ... ... ... ... деп ... Оның ... егер әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... болса,
ал түрлі мемлекеттердің заңдары мұндай қатынастарды түрліше реттеюін тұста
қай мемлекеттің құқығы ... ... ... ... Проблеманы
дұрыс шешудің зор практикалық маңызы бар, өйткені қолдануға болатын ... ... ... шетелдік инвесторлармен немесе сыртқы экономикалық
шарттар бойынша шетелдік серіктестермен құқықтық ... ... ... ... ... жеке құқық деп аталатын азаматгық
құқықтық институпың нормаларына сүйенеді.
Қолдануға болатын құқықты тікелей не заң, не шарт ... ... ... ... ... шарттан тыс қатынастарға пайдаланады.
Мысалы, халықаралық жеке құқықтың нормалары шетелдік ... ... ол өзі ... болып табылатын елдің ... ... ... занды тұлғалардың әрекет қабілеттілігін — занды тұлға құрылған
елдің құқығы бойынша анықтауды көздейді. ... ... ... сол ... ... құқығымен, ал мемлекеттік тізілімге ... ... ... ... меншік құқығы — көлік құралы тізілімге енгізілген
елдің құқығымен анықталады. ... ... және ... ... ... айналған ұшақ Нидерлаңдыда ұсталады. Осы ұшаққа меншік
құқығы жөнінде дау туады. Ұшақ Қазақстанның тізілімше ... соты ... ... ... ... ... деп таныды да,
оны қолдана отырып, қазақстандық әуе ... ... иесі деп ... ... болатын құқықтың шарттық қатынастарға ... ... ... шешімнің үш нұсқасы болуы мүмкін. Қолдануға болатын
құқық: а) шарттың қатысушыларының келісімі ... б) ... ... орнын толтыратын заңның нұсқауы бойынша; в)
қатысушылардың ... ... ... нұсқауы бойынша анықталады.
Заң, әдетте, шарттың тараптарына қолдануға ... ... ... етеді. Мұнда тараптар қолдануға болатын құқық ретінде ... ... ... не әлде бір ... ... ... тандауға
құқылы. Егер тараптар қай елдің құқығын ... ... ... болса, онда, едетте, сатып алу-сату шартында — сатушы болып
табылатын, мүлікті жалға беру шартында — жалға ... ... ... ... сақтандыру шартында — сақтандырушы, несие шартында — ... және ... ... табылатын тараптар құрылған, тұратын жері немесе
негізгі қызмет орны бар елдің құқығы қолданылады (АК-ның 1113-бабы).
Мысалы, қазақстандық фирманың ... ... ... жеткізіп беру
жөніндегі шартты бұзғаны туралы дау ... ... ... ... ... төрелік соты (Париж) қарады. ... ... ... ... ... ... француз құқығын қолдануды талап
етті. Алайда шарт бойынша сатушы қазақстаңдық фирма болғандықтан, төрелік
сот Қазақстан құқығын ... ... ... деп ... ... ... белгіленетін кейбір жағдайларда тараптардың осы
мәселе жөніндегі келісімдеріне ... заң ... ... ... ... ... ... зандары бойынша, шетелдік ... мен ... ... ... кәсіпорын құру жөніндегі шартқа
бірлескен кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... 1114-бабы).
Қолдануға болатын құқықты таңдауды олардың ... ... ... сот тараптарының тандауымен шатастыруға болмайды. Шетелдік
тұлғалар қатысатын шарттардың ... ... ... ... ... ... (аралық) сотты тандауға құқылы.
Мұндай жағдайда көп ретте ... ... ... ... Лондондағы немесе басқа жерлердегі төрелік сот тандалады. ... ... ... қол жетпеген кезде, егер осы мәселе жөнінде занда
тікелей нұсқау ... дау ... ... ... ... ... мүмкін.
Алайда дауды қай соттың — мемлекеттік немесе ... ... ... ... қарайтынына қарамастан, ол қолдануға болатын құқық
ретінде белгіленген құқықты қолдануға ... және ... ... ... ... ... ... қорытындылардың бірінде былай деп ... "Іс ... ... ... қарауына жатады, демек, қазақстандық құқықты
қолдануға болады". ... ... ... ... — екі ... ... тұр: істі ... соттың ұйғарымы және істі қарау
кезінде сот басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... мысал осыған дәлел ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының зандарына
негізделді.
3.4 Азаматтық зандардың ... ... ... ... үшін ол ең ... ... ... тиіс,
яғни керекті нұсқаманың дәлме-дәл мазмұнына толық сәйкестікте түсіңдірілуі
тиіс. Мұнда ... ... ... тиісті заң ережесінің мәтінінен көп
ретте өзінің ауызша мазмұнын жеткізе алмайтынын ескеру қажет. ... ... ... былай деп көрсетеді: "1. Міндеттемені бұзған борышқор несие
берушіге оның ... ... ... ... толтырып беруге
міндетті". Норма ... ... ... ... ... тұжырымдалған.
Алайда одан Азаматтық кодекстің ... ... ... көзделген
ауытқушылықтар болуы да мүмкін. Мысалы, 351-баптың ... ... ... "Заңдарда немесе шартта залалдарды емес, тұрақсыздық айыбын ғана
өндіріп алуға жол ... ... ... ... ... ... ... 350-бабының 1-тармағынан ... ... ... ... ... ... заң ... түсіндіруге арналған. Ол
азаматтық заң нормалары оларда айтылған сөздердің дәлме-дәл мәніне сәйкес
түсінілуі тиіс деп ... ... ... ... Республикасының
бұрынғы Жоғары төрелік сотының шешімімен жауапкердің талапкермен жасасқан
шартты бұзуынан ... ... ... ... ... ... бас ... Бас тартудың уәжі: шарттың бұзылуынан
келтірілетін шығындардың ... ... ... ... ... ... ... төрелік сот АК-ның 350-бабының 1-тармағының дәлме-дәл мәнін
бұрмалап жіберген, өйткені тармақтың дәлме-дәл ... ... ... залалдың орнын толтыруды талап етуге құқылы. ... да ... ... ... ... міндеттеменің бұзылуы үшін
жауапкершіліктің әмбебап ... ... ... ... мәтінінен құқықтық норманың мәтініндегі әрбір сөзді
әдеттегі әдеби сөйлеудегідей түсіну қажеттігі туындайды. Алайда кейбір заң
терминдерінің сөздің ... ... ... ... мазмұны болады.
Мысалы, әдеттегі түсінуде "жауапкершілік" ұғымы көбіне белгілі ... ... ... ретінде қарастырылады. Заң тұрғысыңда (оның
ішінде — АК нормаларында), "жауапкершілік" ... — бұл ... ... ... ... ... ол үшін қолайсыз болатын (мысалы,
тұрақсыздық айыбын) өндіріп алу шараларын қолдану. Әдеттегі түсінуде ... ... ... ... ... қарыз беруші адам белгіленеді, ал
"борышқор" дегеніміз — алған ... ... ... ... ... "борышқор" дегеніміз - бұл несие берушінің талап етуі ... ... ... ... ... ... ... емес сипаттағы әр
түрлі іс-ерекеттерді (мысалы, жұмысты орындау, белгілі бір ... ... ... міндетті адам, ал "несие беруші" — ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде сирек кездесетін, сондықтан маман емес
жүртшылыққа түсініксіз болатын көпгеген терминдер ұшырасады. Әдетте, ... ... ... оның ізін ала оған ... ... ... АК-
ның 10-бабы (кәсіпкерлік), 17-бабы (азаматтардың әрекет қабілеттілігі), 33-
бабы (заңды тұлға), 299-бабы (кепіл) және ... ... ... ... ... мәні мен түпнұсқа мазмұнының
бара-барлығы күмән туғызатын және азаматтық зандардың, ең ...... ... негізгі принциптеріне сай келетін түсінікке басымдылық
берілуі тиіс.
Азаматтық-құқықтық нормалардың дәлме-дәл ... яғни ... ... ... ... олар енгізілген тұстағы тарихи жағдайларды
ескеру де септігін тигізеді. Мысалы, 1990 ж. 11 ... ... ... ... және ... ... туралы"
Заңның[28.54] 17-бабы ... ... ... ... ол ... ... ... жасасқанға дейін тәуелсіз аудиторлық қызмет
куәландырған ... ... ... ... ... болса, сотқа
шаруашылық даулар туралы істерді қарауға қабылдамау құқығын береді. ... ... оның ... ... мен ... ... ... сот қорғауына
кепілдік берілмей тұрғанда, реформалар жүргізудің ең басыңда қабылданғанын
ескере отырып ... ... ... азаматтық заңдар нормаларының түсінілуіне АК-ның 6-
бабы зор маңыз береді.
Жоғарғы сот ... ... ... занды түсіндірудің
міңдетті күші бар. Алайда судьялар көп ретте сот органдарының, ең алдымен
Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының ... ... жоқ, ... ... ... ... ... басшылыққа алады. Мұндай шешімдер
басқа соттар үшін міңдетті болмайды, бірақ басқа ... ... ... заңды түсіндіруде олардың қисыңдылығы мен негізділігін назарға
алуы мүмкін.
Конституцияның ... ... пен ... ... ... занды түсіндірудің міндетгі күші ресми түсіңдірудің басқа
жағдайларыңда да, яғни оны шығарған құзыретті ... ... ... ... де ... тиіс (Норматавтік құқықтық актілер туралы
Заңның 44, 45-баптары).
Ғалымдардың, ... ... ... ... кең таралып
келеді, олар заңның ғылыми конференцияларда ... ... ... ... ... ... белгілі бір
ережелерін қалай түсіну керектігі жөнінде өз пікірлерін ... ... ... ... ... ... колдану, практиканың
қателіктерін жою, зандарды жетілдіру үшін ... ... зор ... Алайда тіпті көптеген мамандар қолдаған және конференцияларда
пайдалануға ұсынылған мұндай ... ... ... жоқ. ... ... емес, "беделдің билігі" бар.
Осы немесе ... ... ... ... ... ... деп ... басқа нормалармен салыстырғанда азаматтық-Құқықтық
нормаларды түсіндірудің зор практикалық ... бар. ... ... ... ... ережелерді қолдана отырып,
сонымен бірге ұдайы осы қатынастарды қамтитын жалпы ережелерді де ескереді.
Мысалы, сатушының ... ... ... ... үшін жауапкершілііі туралы
норманы қолдана отырып, осымен ... ... ... ... ... залалдардың құрамы туралы міндеттемелік құқықтың жалпы
ережелерін және т.с.с. назарға алу керек.
Азаматтық заңдарды ... көп ... ... ... ... бір ... реттеуді түрліше қарастыратын жағдайлар
да пайда болады, яғни азаматтық-құқықтық нормалардың және тіпті олардың
арасыңдағы ... тап ... тура ... ... ... шешілуі тиіс? Бұл мәселе жөніндегі
жалпы нұсқаулар "Нормативтік ... ... ... Заңның 6-бабында
көрсетілген. Азаматтық заңдарға қатысты алғанда ... екі ... ... тура ... ... ... ... нормативтік актілердің иерархиясы;
- нормативтік актінің немесе оның нақты ұйғарымының қолданысқа ену
уақыты.
Бірінші өлшем бойынша ... ... ... ... күші ... ҚР
Конституциясы ең жоғары акт болып табылады, одан соң
— конституциялық зандар, ҚР Азаматтық ... ... ... ... ... ... ... (констатуциялық не
әдеттегі заң күші бар жарлықтардың осы иерархиялық сатыда конституциялық ... ... ... ... сай келетінін ескере ... ... ... ... ең ... ... ... актілер, совдай-ақ жергілікгі билік орган-
дарының актілері. Мұнда иерархиялык саты ... ... ... ... тек азаматтық зандар тұрғысынан керек болып отыр.
Осындай өлшемге сүйене ... ... ... ... ... сатының неғұрлым жоғары баспалдағында тұрған акті едәуір төмен
баспалдақта тұрған актімен ... ... ... ... қолданылуы тиіс. Актілердің қабылдану уақыты бұл ... ... олар тек ... ... ... күшін жоймаса болғаны.
Екінші өлшемге сәйкес, заң күші тепе-тең актілер өзара ... ... ... ... акт басымдыққа ие болады.
Заң әдебиеттерінде бірқатар жағдайларда жалпы және арнаулы актілердің
арасындагы қарама-қайшылықтар ... ... ... шешіледі деген
пікір айтылады. Бірақ бұл пікір нақтылай түсуді керек етеді, өйткені кейде
салыстырылатын екі ... ... ... акт, ал қайсысы — арнаулы акт
болып ... ... ... ... ... егер ... мәтінінде "заңдарда немесе езге заң актілерінде өзгеше көзделмесе"
деген ескерту бар ... онда ... ... ... ... ... ал ... басқа актісінде көзделген норма — арнаулы норма болып табылады
деп есептеу ... ... ... Жер ... және жер қойнауын пайдалану
туралы жарлықтың 4-бабының ... ... ... ... кейбір түрлеріне және техногендік минералдық ... жер ... ... ... операцияларды жүргізуге байланысты
ерекшеліктер пайдалы қазбалардың және техногендік минералдық түзілімдердің
осы түрлері ... заң ... ... Бұл, мысалы, мынаны
білдіреді: екі жарлықтың нормалары арасынан қарама-қайшылықтар табылғанда,
Мұнай туралы жарлық жер қойнауы және жер ... ... ... ... қатысты да арнаулы жарлық болады.
Өзінің зандық күші жөнінен жалпы норма иерархиялық сатының неғұрлым
жоғары ... ... ... ... нормадан кейінірек қабылданатын
жағдайларда да осы түсіндіру ... ... ... Мұндай ескерту
болмағанда, бір қарағанда жаллы және арнаулы ... ... ... ... саты ... ережелері және
қолданысқа енгізілу уақыты бойынша шешілуі тиіс.
Бір нормативтік ... ... ... ... ... ... оларды үйлестіру жалпы нормадан гөрі арнаулы
нормаға ... беру ... ... мұны актінің құрылымымен (жалпы
бөлімінің, тарауларының болуы) ... ... ... ... ... ... орнын толтыру үшін
АК-ның 5-бабы азаматтық заңдардың ... ... ... арнайы
көздейді. Ол азаматгық заңдардың кейбір нақты ережелерінен ... ... ... ... құқықтар мен міңдеттер заңда көзделмеген
негіздерден пайда болады деп ... ... ... ... ... ... көзделмеген құқықтар мен міндеттерді
анықтау ... ... Мұны ... ... ... ... ... ғана жасауға болады.
Қылмыстық құқықта ұқсастықты қолдануға жол ... ... ... ... адамды қылмыскер деп тануға әкеп соқтыруы мүмкін. Мұнда
сотқа заңның тікелей ұйғарымын ғана ... ... ... ... ... азаматтық құқықта пайдалану үшін қажет болады,
өйткені мұнда заңмен тыйым ... кез ... ... істеу занды болып
табылады. Ұқсастықты қолданбайынша, заңды ... ... ... ... ... адам ... бұзушыларға қарсы қорғансыз қалған
болар еді. Мұнда ұқсастықты қолдану заңның ... оны ... ... ... де, ... ... ... де толықтыруға
болмайтын кезде заңның олқылықтарын толтырудың мәжбүрлі шарасы ретінде ғана
қолға алынады.
Бір заңды ... ... ... ... ... ... заң ... таратуды азаматтық заңдарды ұқсастығына қарай
қолданудан айыра білу керек. Мәселен, ... ... ... ... серіктестікке кейбір ерекшеліктерін ескермегенде, жауапкершілігі
шектеулі серіктестік туралы ережелердің ... ... ЖШС ... ... 3-тармағында да осындай норма бар.
АК-ның 5-бабы заңның ұқсастығы мен құқықтың ұқсастығын ажыратады.
Заңның ұқсастығы ... оның ... ... ... ... ұқсас
қатынастарды реттейтін нақты заң нормаларын қолдану арқылы жойылады.
Азаматгық кодекс, мысалы, көптеген мемлекетгердің, оның ... ... ... ... ... ... реттемейді. Алайда АК агенттік шарт
жасасуға ... ... Егер ... ... іс-әрекеттерін
бағалауда тікелей заң ұйғарымдарының жоқтығына байланысты қиындықтар туатын
болса, онда ұқсастығына қарай тапсырма ... ... ... ... нормалар қолданылуы ықтимал.
Дегенмен, кейбір жағдайларда ұқсас құқықтық қатынастарды реттейтін
нақты ... ... ... ... ... ... ... Мұндай
жағдайда зандардың жалпы бастаулары мен мәнін, ... ... және ... ... ... ... ала отырып, зандардың олқылықтарын
толықтыратын құқық ұқсастығын ... ... ... ... ... ... ... АК-ның Ерекше бөлімі қабылданғанға дейін мүлікті
сенімгерлікпен басқару мүліктің меншік иесі (акцияның ... ... ... ... ... ... ... мүлікті (акциялар пакетін) басқару
ісін тапсырады. Шарт кейде ... ... ... ... не оны ... беру ... да ... Жекешелендіру барысында
мемлекеттік мүлікті сенімгерлікпен басқаруға беруге қатысты ... ... ... аталған құқықтарды беруге қарсы
болады. Бұлардың пікірінше, ол меншік иесі ... ... алу ... ... ... ... ... Жекешеліндіруді
өмірге әкелген шенеуніктердің пайдакүнемдік іс-әрекеттері фактілері,
әдетте, бұған қарсы ... ... ... Бірақ назарды жекешелендіру
ерекшеліктерінен басқа жаққа аударатын ... онда ... ... сенімгерлікпен басқарушыға белгілі бір құқықтарды, оның ішінде
мүлікті сату, оны кепілге салу және т.б. құқықтарды беру ... ... ... болады да, тараптардың келісімімен баянды етіледі.
Мүлікті сенімгерлікпен басқару шартының ... ... ... ... — меншік иесі өкілеттігінің абсолюттік сипатына жөне шартгың
еркіңдігіне сүйеңді. Мұны қазіргі уақытта АК-ның 888-бабы растап ... ... ... отырып, мынадай тұжырым жасауға болады:
азаматтық құқық — құқықтың бір саласы, ол ... ... ... ... ... өзге де ... қатынастар, сондай-ақ
мүліктік қатынастарға байланысты немесе (байланысы жоқ) ... емес ... ... ... жиынтығы болып табылады.
Бұдан бұрын айтылған құқықтық реттеудің пәні мен әдістемесі азаматтық
құқықты онымен ... ... ... ... қарауға мүмкіндік береді.
Бірақ та азаматтық ... ... ... оқшаулағанда төмендегідей
жағдайларға көңіл аудару қажет: жаңа Азаматтық ... (1994 ... ... ... ... ... тән қатынастарды ... ... КСР ... ... (1963 жылы ... бойынша
отбасы, еңбек, жер қатынастары, ... ... ... ... ... қатынастар, суды пайдалану жөніндегі қатынастар
тиісінше - ... жер, ... және су ... ... ... келді.
Дейтұрғанмен бұдан азаматтық құқық мүліктік қатынастардың бәрін бірдей
реттей береді деген ұғым ... ... ... ... өзі ... ... ... келгенде, мүліктілік (имущественность) дегеніміз заңды
белгі болып табылмайды, ол тек экономикалық түсінік. ... да ... ... ... оны ... әрі ... ашатын түсті бөліп
қарауды қажет етеді.
Қазақ азаматтық ілімінің мақсатына мән ... ... оның ... ... ... ... ... және де англо-саксон мен
континентальдық (роман-герман) ... ... ... ... ... ... құқықтық ағымының азаматтық қүқықты
нарықты экономикаға бейімдеуге бағытталғаны ... Бүл ... ... ... ... керектігіне жауап беру және қавдай талаптар
дәрежесінен көрінуі керектігі күн ... түр. Атап ... ... ... ... ... алу ... шешімін күтер мәселе. Мысалы,
оған лайық экономика мүпдесі ме, табиғи құқық па, ... ... ... ... ... ... ... бе? Бұл сұрақтарға жауап әзір табыла
қойған жоқ, қазір бұл ... ... ... қазіргі азаматтық құқығы әлеуметтік әділеттілік, азаматтық
құқықты әлемдік деңгейге көтеру және ... ... ... ... ... сипатталады деп ойлаймыз.
Әлеуметтік әділеттілік орта буындағы тапты қорғауды талап етеді.
Алдыңғы ... ... ... ... ... немесе швейцария зандары)
экономикалық жағынан әлсіздерді қорғауға бағытталған. Әлсіздерді қорғау
арқылы ауқаттылар мен кедейлер арасындағы күресті жұмсартуды ... ... ... деңгейі орташа адам мен экономикалық жағдайы
күштінің, сол орташа адам мен ... ... ... ... арасындағы
мүдделердің тоғысу нормаларын жасап шығарады. Әлеуметгік ... ... ... ... де ... орын ... ... азаматтық құқығымыз күннен күнге тұлғаның дербестігінің ... ... ал осы ... ... жеке ... ... ... қатар жүріп келеді. Айталық, қазіргі азаматтық құқықтың негізі —
еркін бәсекелестік, соның ... жеке ... заң ... ... ... мәселен, моральдық залалды қалпына келтіру,
шетелдіктердің құқықтарын қорғау, есімді ... ... және т.б. Ал ... алып қарағанда, "іскерлік, парасаттылық принциптері пайда болуда,
яғни өзгенің мүддесімен санасудың үлкен қажеттілігі туындауда. ... ... үшін ... ... ... ... қорғау
мүдделілігі және т.б. күшеюде.
Қазіргі азаматтық құқық адам құқығын қорғауға ... мән ... ... ... ... өзара және тұрақты байланыс орнатұдың жемісі
десе де болады. Азаматтық құқықтың шетелдік тәжірибеге бой ... ... ... ... ... айрыла бастағаны да байқалады (мысалы,
вексельдік немесе міндеттемелік құқық). Бірақ ондай ағымға үрке ... ... ... ... ел ... ... өзіне тән ерекшелікгерін
сақтап қалуға тиіс.
Өз ерекшелігі бар нарықты қатынас азаматтық құқыққа әсерін ... ... да ... ... құқық міндеттеменің икемділігімен,
қозғалмайтын мүлікке ие болуымен ерекшеленеді (мәселен, жерге жеке меншік
қатынасын енгізу). Демек, қозғалмайтын ... де ... ... ... ... ... ... түсуге ұмтылатыны байқалады, сөйтіп,
азаматтық құқық нарық сипатын біртіндеп еншілей береді.
Азаматгық құқық және азаматтық заңдар ... ... және ... ... барлық мәселелер көлемін зерттейтін құқықтық ғылым
саласын ... ... ... деп атайды.
Азаматгық құқық ғылымының міңдеті — азаматтық-құқықтық нормалар
жүйесінің және оның ... ... ... ... мен ... анықтайтын жағдайларды зерттеу. Егер азаматтық-құқықтың пәні
қоғамдық қатынастардың белгілі бір ... ... ... ... ғылымының
пәні құқықтық нормалардың жиынтығы — нақ азаматтық-құқықтың өзі ... ... ...... ... ... ... азаматтық-құқықтық нормалар реттейтін қоғамдық қатынастарды да, бұл
нормалардың зандарда бейнеленуін де, ... әр ... ... де, ... сын ... ... бағаны да және жетілдірілу
мүмкіндіктерін де қамтиды[29.33].
Азаматтық құқық ғылымы бұрын қолданылып келген ... ... ... мен ... даму ... мен оған ықпал ететін
факторларды бағалай келе, ... даму ... ... ... ... даму ... зерттеуде ғылымның өзінің,
оның жасаушылары мен зерттеушілершің тарихы, ғылыми тұжырымдамалар мен
көзқарастардың тарихы ... орын ... ... замандасымыз, қазір АҚШ-та
тұратын, Ленинград мемлекеттік университетінде көп жыл ... ... ... ғылымының дамуына тікелей белсене қатысқан
профессор О.С. Иоффе азаматгық-құқықтық ... осы ... зор ... ... ... ... ... құқығына қатысты
ағымдардың сипаты, міне, осындай.
Пайдаланған әдебиеттер мен ... ... ... ҚР ... 30 ... 1995 (өзг. мен толықтырулармен 7 қазан 1998
ж). Алматы 2011
2. ҚР Азаматтық кодексі (жалпы және ... ... 1994 ж 27 ... ж 1 ... ... ... әдебиеттер:
1. Қараңыз: Братусь С.Н. Предмет и система советского гражданского права.
М., 1963; ... С.С. ... ... ... ... ... Бул арада өңгіме хун, түркі, моңғол-қыпшақ ... үш ... ... отыр.
3. Узбекүлы Сакен. Хан Тауке и правовой памятаик. — ... Жеті ... 32 ... Зиманов С.З. Состояние и задачи разработки проблем обьгчного
права ...... ... 1989, ... ЦГА ... 1695, оп. 1, д. 27, св. ... ЦГА КазССР, ф.1695, оп. 1, д. 8, св. 1
7. Сартаев С.С. ... ... ... в ... ССР —
Вопросы государства и права. Сборник трудов юридического факультета
КазГУ им. С.М. ... - ... 1963, ... Асфандиаров С.Д. История Казахстана (с древнейших времсн). - Т.1. -
Алма-Ата-Москва, 1935; ... С. ... от ... ... ... ... 1925, 1, 12-15
беттер; Арыкова Н. ... ... ... - ... ж. және ... ... С.З. Успсхи правовой ... ... ... ... ... - Алматы, 1967, 522-бет.
10. КСРО ХКК-нің 1941 жылғы 28 ... № 10631 ... мен ... КСР ... 1941 ... 29 желтоқсандағы Қаулысы.
11. ЦГА КазССР, ф. 1694, оп.1, д. 14, св. 2
12. ЦГА КазССР, ф. 1694, оп.1, д. 27, св. 4 2 ЦГА ... ф. 1694, оп. ... 40, св. 5. ... ... 1946, № ... Айта кететін бір жәйт, 1755 жылы қүрылган Мәскеу университетінде
лекцияларды орыс ... оқу II ... ... ... ... ... ... жетекшілік ететін Ададуровқа "юриспруденцияның
ерекшелігіне орай университетке ... орыс ... ... ... етті, ал бұған дейін барлық лекциялар латын тілінде
оқылатын еді. (Қараңыз: Коркунов Н.М. ... ... ... - ... 1908, ... ... ... Г.Ф. Учебник русского ... (по ... - М.: ... 1995, ... ... О.С. ... ... право. (курс лекций).. — Л.: Изд-
во Ленинградского ... 1958, ... С.С. ... ... ... права.
"Ученые труды". — Т.1, — Свердловск: 1959, серия "Гражданское право",
25-бет; Братусь С.Н. ... и ... ... ... — М.: ... 1963, ... ... әрі қарай.
16. "Гражданское право" / Под ред. Суханова Е.А.. — Т.1. — М.: ... ... ... О.С. Развитие цивилистической мысли в СССР. - Ч. 1 — Л, ... ... ... Б.В. ... ... ... — М.: ... Қараңыз: Басин Ю.Г. Принципы гражданского законодательства Республики
Казахстан / Гражданский кодекс Республики Казахстан - ... ... ... часть. - Выпуск 1. - Алматы, 1996, 3 бет.
20. Ресей Фсдсрациясының Азаматтық кодексіндс арнайы былай деп ... ... ... ... және ... Мысалы, Франция азаматтық кодексінің 1134-бабында "заңды ... ... оған ... ... занды қүшіне ие"
делінген.
22. Шетелдік Азаматтық кодекстердс әртүрлі шектеулер кездеседі. Мысалы,
Грецияның Азаматтық кодексінің ... ... егер ... ... ... немесе ізгі мінезділік ... ... ... ... ... ... көрер көзге шығып кетсе,
ондай құқықты жүзеге асыруга тыйым салынады.
23. Алексеев С.С. Проблемы теории права. Курс лекций, — Т.1. — ... ... ... ... / Под ред. Грибанова В.П. и Корнсева С.М. - Т.1. -
М., 1979. 33-бст.
25. Садиков О.Н. ... и ... ... в гражданском законодатсльстве
/ Советское государство и право. 1, 1971, 40-41 ... ... ... ... 1998. 28 наурыз.
27. Басин Ю.Г. Ответственность за нарушение гражданско-правового
обязательства. ... 1997, ... ... ... ... Казахской ССР. 1990, №51, 484-бет. 54
29. Красавчиков О.А. Советская наука гражданского права (понятие, предмет,
состав и система). Свердловск, 1961.
30. Иоффе О.С. ... ... ... в ... Ч. 1. Л., 1975, ... Л., №78 (Бұл ... еңбек АҚШ-та қайта басып шығарылған).
Қосымша әдебиеттер:
1. Гражданское право. Т. 3: под ред. А.П. ... Ю.К. ... ... ... к ГК РК. Т. 3: под ред. М.К. ... Ю.Г. ... 2003.
3. Гражданское право. Ч. 1. конспект лекций. Москва, ... ҚР ... ... ... ... 1 том. Ғ. ... ... 2001.
5. Сартаев С.С. Развитие юридического образования в Казахской ССР —
Вопросы государства и ... ... ... юридического факультета
КазГУ им. С.М. Кирова. - Алма-Ата, 1963, ... ... С.З. ... и ... ... проблем обьгчного
права казахов. — Алматы: Наука, 1989, 17-бет.
7. Асфандиаров С.Д. История Казахстана (с древнейших ... - Т.1. ... 1935; ... С. ... от ... ... Советская Киргизия, 1925, 1, ... ... Н. ... ... ... - ... ж. жөне ... Зиманов С.З. Успехи правовой науки Республики.- ... ... ... - ... 1967, 522-бет.
9. Юридический энциклопедический Шершеневич Г.Ф. Учебник русского
гражданского ... (по ... - М.: ... 1995, ... ... О.С. ... гражданское право. (курс лекций). — Л.: Изд-во
Ленинградского ... 1958, ... ... О.С. ... цивилистической мысли в СССР. - Ч. 1 — Л 1975 ... ... Ю.Г. ... ... ... Республики Казахстан
/ Гражданский кодскс Республики Казахстан - ... ... ... ... - ... 1. - ... 1996, 3 бет.
13. Алексеев С.С. Проблсмы тсории права. Курс лекций, — Т.1. — Свердловск
1972. 141-бет.
14. Гражданское право / Под ред. ... В.П. и ... С.М. - Т.1. ... 1979. ... ... О.Н. ... и специальные нормы в гражданском законодательстве
/ ... ... и ... 1, 1971, 40-41 ... ... О.А. ... ... гражданского права (понятие, предмет,
состав и система). Свердловск, 1961.
17. Иоффе О.С. Развитие цивилистической мысли в СССР. Ч. 1. Л., 1975, ... Л., №78

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматық іс жүргізу құқығы33 бет
Азаматтық іс жүргізу туралы мәлімет14 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы туралы ақпарат46 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы: пәні, әдісі, жүйесі6 бет
Азаматтық іс-жүргізу25 бет
Азаматтық құқық қатынастары туралы32 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы мәлімет34 бет
Құқық жүйесінде «Азаматтық құқықтың» орны14 бет
Автордың мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтары71 бет
Авторлық құқық жайлы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь