Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер

Жоспар:

Кіріспе
I тарау. Сөзжасам тәсілдері және оның зерттелуі
1.1 Сөзжасамның зерттелу тарихы
1.2 Сөзжасамдық тәсілдердің бөлінісі
ІІ тарау. Етістіктің жасалу тәсілдері
2.1 Етістік жайлы жалпы түсінік және оның түрлері
2.2 Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер
2.3 Етістіктердің тіркесім тәсілі арқылы жасалуы
2.4 Етістіктердің қосарлау тәсілі арқылы жасалуы
2.5 Етістіктердің сөзқосым тәсілі арқылы жасалуы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Қоғамдағы жаңалықтар жаңа атауды қажет ететіні, ол қажеттілікті үнемі қамтамасыз етіп отыратын сөзжасам екені баршамызға мәлім. Бұл тіл болғалы үнемі үздіксіз жасалып келе жатқан тілдік әрекет болғандықтан, тілдің сөзжасам жүйесі үнемі дамып, екшеліп, толығып қалыптасып отырады.
Сөзжасам 1991 жылы жоғары оқу орындарының оқу жоспарына кіріп, содан бері қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бөлімінің студенттеріне жеке пән ретінде оқытылып келеді.
Бұл пәннің оқу жоспарына қосылуы сөзжасамның тіл білімінің жеке саласы ретінде танылуына байланысты. Сөзжасам мәселесі бұл кезеңге дейін мүлдем оқытылмады деуге болмайды. Сөзжасам жеке сала болып танылмаған кезде, ол морфология саласына жатқызылып, морфология курсымен бірге оқытылып келді. Бірақ, морфология құрамында сөзжасам мәселелерінің тек сөз таптарының сөзжасамы ғана қамтылды. Сөзжасамның басқа мәселелері ол кезде зерттелмеді де, окытылмады.
Сөзжасам шетел тіл білімінде, орыс тіл білімінде тіл білімінің жеке саласы ретінде басқа салалардан кеш танылғанымен, қазақ тіл білімімен салыстырғанда оларда жиырма шақты жыл бұрын танылды. Оқу жоспарына да пән ретінде бізден ертерек қосылды. Қазақ тіл білімінде сөзжасамның дербес сала ретінде танылуы 1989 жылға жатады. 1989 жылы шыққан «Казіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі» атты монографияда сөзжасам казақ тіл білімінің жеке саласы деп дәлелденді [1, 26].
Тілдің сөзжасам жүйесі казақ тілінің сөздік қоры мен сөздік құрамын жаңа сөздер жасау арқылы толықтырып отыратын негізгі тілдік кұбылыс болғандықтан, тілде оны іске қосып отыратын сөзжасамдық заңдылықтар, әдіс-тәсілдер көне замандардан бері қолданылып, дамып іріктеліп, түрлі өзгерістерді басынан өткізіп, қазіргі қалыпқа түсіп, әбден қалыптасқан. Сондықтан тілде жаңа сөз кездейсоқ, қалай болса, солай жасала бермейді. Ол тілде қалыптасқан заңдылықтар арқылы жүзеге асады. Сөзжасам пәні студенттерді осы зандылықтармен таныстырады, ол туралы нақтылы ғылыми деректер береді.
Осы курстық жұмыстың мақсаты: сөзжасамның тіл білімінің дербес саласы болып танылуы оның өзіндік зерттеу нысанасы болуымен байланыстылығын, сөзжасам тілдің сөзжасамдық жүйесін, сөзжасамдық бірліктерді, сөзжасам заңдылықтарын, сөзжасамның амал-тәсілдерін, сөздердің жасалу жолдарын, сөзжасам арқылы жасалған туынды сөздерді, олардың түрлерін, сөзжасамдық үлгілерді, сөзжасамдық мағынаны, әр сөз
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Н.Оралбай. Қазақ тілінің сөзжасамы, Алматы, 2002.
2. Н.Оралбаева. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі, Алматы, 1988.
3. Қасым Б. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер: уәждеме және аталым, Алматы, 2001.
4. Қасым Б. Күрделі зат атауларының мағыналық құрылымы және сөзжасамдық үлгілері, Алматы, 2000.
5. Қасым Б. Сөзжасам: семантика, уөждеме, Алматы, 2003.
6. Қазақ грамматикасы, Астана, 2002.
7. Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология, Алматы, Ғылым, 1967.
8. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология, Алматы, Ана тілі, 1991.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік ... ... тіл ... ... Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер
Орындаған: ҚФ -21
Тексерген: аға оқытушы
Ажарбекова Э.Н.
Қарағанды ... ... ... ... және оның ... Сөзжасамның зерттелу тарихы
1.2 Сөзжасамдық тәсілдердің бөлінісі
ІІ тарау. Етістіктің жасалу тәсілдері
2.1 Етістік жайлы ... ... және оның ... ... ... арқылы жасалған етістіктер
2.3 Етістіктердің тіркесім тәсілі арқылы жасалуы
2.4 Етістіктердің қосарлау тәсілі арқылы жасалуы
2.5 ... ... ... ... ... ... ... ... жаңа ... ... ... ол ... ... етіп отыратын сөзжасам екені баршамызға мәлім. Бұл тіл болғалы
үнемі үздіксіз жасалып келе ... ... ... болғандықтан, тілдің
сөзжасам жүйесі үнемі дамып, екшеліп, толығып қалыптасып отырады.
Сөзжасам 1991 жылы жоғары оқу орындарының оқу ... ... ... қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бөлімінің студенттеріне жеке ... ... ... пәннің оқу жоспарына қосылуы сөзжасамның тіл білімінің жеке ... ... ... ... мәселесі бұл кезеңге дейін мүлдем
оқытылмады деуге болмайды. ... жеке сала ... ... ... ... ... ... морфология курсымен бірге оқытылып келді.
Бірақ, морфология құрамында сөзжасам мәселелерінің тек сөз ... ғана ... ... басқа мәселелері ол кезде зерттелмеді
де, окытылмады.
Сөзжасам шетел тіл білімінде, орыс тіл ... тіл ... ... ретінде басқа салалардан кеш танылғанымен, қазақ тіл білімімен
салыстырғанда оларда жиырма ... жыл ... ... Оқу ... да ... бізден ертерек қосылды. Қазақ тіл білімінде сөзжасамның дербес сала
ретінде танылуы 1989 жылға жатады. 1989 жылы шыққан «Казіргі ... ... ... атты ... ... ... тіл білімінің жеке саласы
деп дәлелденді [1, 26].
Тілдің сөзжасам жүйесі казақ тілінің сөздік қоры мен сөздік құрамын жаңа
сөздер ... ... ... отыратын негізгі ... ... ... оны іске ... ... ... ... әдіс-
тәсілдер көне замандардан бері қолданылып, дамып іріктеліп, түрлі
өзгерістерді ... ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Сондықтан тілде жаңа сөз кездейсоқ, қалай болса, солай жасала бермейді. Ол
тілде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... осы зандылықтармен таныстырады, ол туралы нақтылы ғылыми
деректер береді.
Осы ... ... ... ... тіл ... ... ... танылуы оның өзіндік зерттеу нысанасы болуымен байланыстылығын,
сөзжасам тілдің сөзжасамдық жүйесін, ... ... ... ... амал-тәсілдерін, сөздердің жасалу жолдарын,
сөзжасам арқылы жасалған туынды сөздерді, олардың түрлерін, ... ... ... әр сөз ... сөзжасамын т.б. толып
жатқан сөзжасамға қатысты мәселелерді, яғни ... ... ... жұмыстың міндеттері:
1. Қазақ тіл білімінде сөзжасам жүйесінің қалыптасқан кезеңдеріне
тоқтала отырып, тәсілдерін ажырату.
2. ... ... ... ... Сөзжасам тәсілдерінің ішінде аналитикалық тәсіл арқылы жасалған
етістіктерді көркем шығармалардан ... ... ... ... жүйесінде қызмет атқаратын үш тәсілдің бәрі де – ертеден
келе жатқан тәсілдер. Оларды үшке бөліп көрсеткенмен, әрқайсысының ... ... ... үш тәсілдің сөз жасауға ... ... ... да,
мағынаға негіз болатын тұлғалар арқылы да, тіпті жаңа ... ... ... ... да, жасаған жаңа сөздің тұлғасы жағынан да үлкен-
үлкен айырмашылықтары бар. Міне, осы айырмашылықтар сөзжасамда үш ... ... ... ... бірі ... ... ... жасалған
етістіктерге тоқталайық.
I тарау. Сөзжасам тәсілдері және оның зерттелуі
1. Сөзжасамның зерттелу тарихы
Қазақ тілінің сөзжасам мәселесіне байланысты біршама зерттеу ... ... ... 1989 жылы ... ... ... ... сөзжасам жүйесі” атты еңбегінде сөзжасам жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... сөз
таптарының сөзжасамдық қасиеттеріне жан-жақты талдау жасаған. 1991 ... ... ... ... ... (морфология) курсы бойынша
теориялық және практикалық сабақтың мазмұны” атты ... ... ... ... берілген. Бұдан кейін сөзжасам туралы арнайы
сөз қозғалмаса да, “Қазақ тілінің ... (1967), ... ... (1982), ... ... ... ... (1991), А.Ибатовтың
“Сөздің морфологиялық құрылымы” (1983), ... мен ... ... ... ... ... (1986) ... еңбектерінде осы
мәселеге қатысты біраз мәліметтер қарастырылады.
Н.Оралбаеваның “Қазіргі қазақ тіліндегі сан ... ... ... ... ... тілінің сөзжасам жүйесі” (1989), “Қазақ
грамматикасы” (2002), ... ... ... ... ... т.б. ... атап ... жөн [2, 93].
Тіліміздің сөздік қорынан туынды түбір сөздердің кең орын алатынын
сөзжасамдық ұялар анық дәлелдейді. ... әр ... ұя бір ... ... ... туынды түбір сөз ... ... ашық ... ұя бір ... ... туынды түбір сөздердің жасалуының
барлық жолын, тетігін ашып береді. Әр сөзжасамдық ұяда бір ... ... және одан ... туынды түбірлер болады.
Әр сөзжасамдық ұядағы туынды түбір сөздердің бәрінің құрамында түп негіз
сөз үнемі қатысып отырады. ... бас, ... ... ... басқарма
т.б. деген бас негізгі түбірінен тараған сөзжасамдық ... ... ... ... құрамында бас негізгі түбірі бар. Бір сөзжасамдық ұядағы
туынды түбір ... бәрі бір ... ... сөзден өрбігендіктен, олар
түбірлес сөздер деп аталады.
Түбірлес сөздер бір сөзжасамдық ұяның ғана құрамына ... ... ... әр ... ұя әр ... түбірлес сөздерден тұрады. Сөзжасамдық
ұядағы ... ... бәрі ... ... ... ... ... міндетті емес. Тек ұядағы ... ... ғана ... ... ... ... болатын сөздер болады. Ал ... ұяда ... ... ... бола ... де, әр ... түп
негіз сөзден өрбиді.
Сөзжасамдық ұядағы туынды сөз ... бәрі ... ... ... ... сөзжасамдық ұяға ондай талап қойылмайды, мұнда
бір ұядағы сөздердің ... ... бір ... ... ... ... саналады.
Сөзжасамдық ұяның құрамындағы туынды сөздер әр түрлі сөз табына қатысты
бола ... ... ... келтірілген біл түп негізінен жасалған ұяда
білім, білік, білгі, білімділік , біліктілік деген зат ... ... ... ... ... білікті, біліксіз, білгіш, білгір
тәрізді сын есімдер, білімдарсы, білімпаздан, ... ... ... ... ... ... ... деген етістіктер
де бар.
Әр сөзжасамдық ұялар ... ... ... ... ... ... сөздердің саны әр түрлі. Құрамы жағынан сөзжасамдық ... ... ... ... жоқ. Ол үлкен де, кіші де бола береді. Сөзжасамдық ұяның
көлемі түп негіз сөздің сөзжасамдық қабілетінің күштілігіне, ... ... ... ең кіші ... ... жұп, ал ... жұп
сөзжасамдық тізбектен орын алады. Яғни сөзжасамдық ... те ... ... ... ... ... ... саты арқылы өсіп, көбейіп
отырады, ... ... ... ... ... ... ұя
болмайды. Ұядағы сөзжасамдық тізбектің саны сөзжасамдық тарам ... ... Олай ... ... тарам да сөзжасамдық ұяның
құрылымына жататын негізгі мүше. Міне, сөзжасамдық ұяның осы ... ... ... сөзжасамдық ұяның жүйесін жасайды.
Осы мүшелерсіз сөзжасамдық ұя болуы мүмкін емес, сондықтан сөзжасамдық
жұп, сөзжасамдық тізбек, сөзжасамдық ... ... саты ... ... ... ... ... табылады.
Сөзжасамдық ұя қанша сөзден құралса да, онда ... ... ... ең ... бір, екі туынды сөз болады. Мысалы,
жи – жиын, ек – егін – ...... бас – ......... сөз бен ... ... сөздің жиынтығы сөзжасамдық жұп деп
саналады. Ол негіз сөз бен одан ... ... ... ... ... ... мағынасы байланысты болады. Яғни жұп тек мағынасы
байланысты сөздерден құралады.
Сөзжасамдық ұядағы түбірлес ... ... ... ... ... түп ... сөзжасамдық жұптан басталады.
Сөзжасамдық жұптың сыңарларының мағыналары байланысты болуы бірінен-бірі
жасалуынан деп санау ... ... ... ... ... ... ... сөзді жасаушы, екінші сыңары – одан жасалған туынды сөз. ... ... оны ... ... ... ... жасалады.
Туынды сөзді жасаушы негіз сөздің мағынасы туынды сөзде жойылмайды,
сақталады, ол тек ... бір ... ... ... ... ... жұптың құрамындағы сөздердің мағыналары байланысты болуын
туғызған.
Бір жұпта туынды ... сөз ... ... сөз ... ... қызметін
атқарады. Осымен байланысты тізбектегі бір туынды сөз әр жұптың құрамына
кіріп, әрқайсысында әр ... ... ... Тек ... ... ... сыңары мен тізбектегі соңғы жұптың соңғы сыңары ғана бір ... ... осы ... қарай ұядағы туынды сөздердің мағынасында
түп негіз сөздің мағынасынан ерекшелік күшейеді. Мәселен, сөзжасамдық
ұядағы басшы – ... ...... басқар – басқарт, басқарт –
басқартқыз сияқты сөзжасамдық жұптарды алсақ, олардың ... ... түп ... сөз болған бас етістігінен алыстьаған. Бірақ оларда ... ... ізі ... [3, ... тіл ... дербес саласы деп бірден қалыптасқан мәсе-ле
емес ... ... тіл ... сөзжасамның дербес сала болып ... ... ... ...... ... тіл білімінің негізгі салаларының көбімен байланыстылығы,
тіл білімінде бірімен-бірі байланыспайтын саланың кездеспеуі, олардың ортақ
объектілері, яғни нысандарының ... ... ... ... күштілігі, ол байланыстың ұзақ
уақыт сөзжасамның ... ... ... ... болғаны. Сонымен
бірге олардың айырмасы. Тілде сөзжасам көрсеткіші мен қолданылған ... ... ... мен ... сөз лексема болып саналса, сөз
түрлендіруші қосымшамен қолданылған сөз формасы болып танылады, яғни ... екі ... ... жататыны туралы.
Сөзжасамның синтаксиспен байланысы. Сөзжасамның аналитикалық тәсіл
арқылы жаслған күрделі сөздердің табиғаты, ... ... ... тіркестерімен ұқсастығы, ол ұқсастық осы ... екі ... ... лексикологиямен байланысы. Лексикология тілде бар сөздерді
зерттейтін ғылым екені. Сөзжасам тілде бір кезде жоқ сөздің ... ... ... ... ... сөзді қалай жасауға болатынын зерттейді.
Сөзжасамдық әрекет нәтижесінде ... сөз ... ... ... ... ... мен ... арасында байланыс
пайда болатыны. Сөзді екі сала екі ... ... ... ... мәселесімен байланысы.
Сөзжасамның негізгі тілдік бірліктерді жұрнақтардың ... ... ... ... ... фонетика заңдылықтары
бойынша қалыптасқан, оны ... ... ... бұл ... ... байланысы көрінеді.
2. Сөзжасамдық тәсілдердің бөлінісі
Тілдің жүйесіне лайық қалыптасқан белгілі-белгілі тәсілдер бойынша ... ... сөз ... ... деп ... Сөз тудыру дегеніміз –
жаңадан сөз ... ... мен ... ... ... ... жүйесінде әбден орныққан, қалыптасқан сөзжасамның негізгі үш
тәсілі бар:
1) синтетикалық тәсіл,
2) аналитикалық ... ... ... ... олар таза күйінде келе бермейді, кейде керісінше бұл
тәсілдердің бірнешеуі ... ... ... Қайткен күнде де мәселе
жаңа ... ... ... онда семантикалық сипат болып
отырады.
Синтетикалық тәсіл арқылы туынды сөз ... ... ... ... бар. Бұл ... ... туынды сөз жасау үшін, оған екі тілдік ... ... ... ... сөз,
2) сөзжасамдық жұрнақ.
Лексикалық бірлік туынды сөздің мағынасына арқау болады, ... ... сөз ... ... мағыналы сөздер ғана қатысады. Мысалы,
қызметкер, көрікті, әсемпаз сөздеріне қызмет, ... әсем ... ... тұр, сондықтан олар негіз сөздер деп аталады. Бұл ... ... одан ... ... туынды сөздердің мағынасы байланысты [4, 19].
Туынды сөз жасауға қатысатын лексикалық ... ... ... - оның лексикалық мағынасы болуы. Ал оның тұлғасы мен құрамына ешбір
шек қойылмайды, сондықтан ... ... ... ... ... ... сөз де, біріккен сөз де, қысқарған сөз де атқара береді. Мысалы, ән
деген сөзден –ші ... ... әнші ... жаңа сөз ... ең ... -ші ... ... жаңа мағыналы (адам, яғни ән
айтатын адам) сөз туған. Міне, бұл - -ші ... ... ... ... мағынасы.
Екіншіден, жаңа мағыналы сөздің ұғымы адамға байланысты, ... ... ... т.б. ... ... әрі ол лексикалық мағына жалпыланып ... ... ... жаңа туынды сөз зат есім болып тұр.
Туынды түбірлердің құрамында негіз сөздің өзіндік атқаратын қызметі –
жаңа лексикалық мағынаға ... өзек ... ... ... ... екінші тілдік бірлік – сөзжасамдық
жұрнақ. Синтетикалық сөзжасамда жұрнақ негізгі мүше болып саналады, оның
қатысынсыз синтетикалық тәсіл ... ... ... түбір жасалмайды.
Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған туынды сөздер ... ... ... Туынды түбір негіз сөзден сөзжасамдық жұрнақ арқылы жасалады.
Сөйтіп, туынды сөздер деп ... ... ... ... ... ... сөз тек түбір сөзден ғана жасалып қоймайды, ... ... де өрби ... ... сау, ... ... ... сауыққой,
сауықойшылық, сауыққойшылдық десек, сау негізгі түбірінен де, сауық ... де ... ... тұр.
Туынды сөздер жұрнақ арқылы жасалғанымен, жұрнақтар барлық сөзге бірдей
жалғана ... ... ... бір ... ғана емес, белгілі бір топ
сөздің қайсысына болса да, талғамай жалғанса, кейбір жұрнақтар бірді-екілі
сөздерге ғана ... ... ... да, ... ... ... ... сөздерге жаппай жалғана беретін жұрнақтарды тірі жұрнақтар,
бірді-екілі сөздерге ғана жалғанып, орнығып, қалыптасып қалған ... я көне ... ... ... ... ... жент дегендерде –пат,
-т, -нт - өлі жұрнақтар. Ал –шы, -ші жұрнағы ... ... ... ... т.б. ... ... ... яғни тірі жұрнақтар.
Аналитикалық тәсіл. Сөз тудырудың аналитикалық тәсілі сөздерді
біріктіру, қосарлау, ... ... ... де, ... ... ... оның бір тәсілі болып табылады. Яғни бұл тәсіл сөздерді
біріктіру, ... ... ... ... іске асады.
Сөйтіп барып жаңа мағыналы сөз, жаңа ұғымның атауы туып, тілдің сөздік
құрамы дамып, оның қатары өрістей түседі. Бұл – ... ... ... ... ... осы жолдар арқылы жасалған жаңа туындылар
морфологиялық құрамы жағынан күрделі сөздер тобына жатады.
Сөзжасамның аналитикалық ... ... ... өзінің сөзжасамдық
бірліктері арқылы ерекшеленеді. Егер синтетикалық тәсілде туынды сөз
жасауға лексикалық бірлік пен ... ... ... ... ... ... тек екі я одан көп лексикалық бірліктер ғана сөз жасаушы
қызметін атқарады.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған сөздер күрделі сөздер деп ... ... ... жағынан әрқайсысының өзіндік жасалу
жолы, құрамдық-тұлғалық ерекшеліктері бар.
Қазақ тілінде аналитикалық тәсіл жиі ... ... ... ... оның ... бірнеше түрі бар: 1) сөзқосым, 2) қосарлау, 3)
тіркестіру, 4) қысқарту.
Аналитикалық ... ... ... ... түрі ... ... екі я
одан да көп сөздің біртұтас дыбыстық құрамға кірігіп, бір лексикалық ... бір ... ... бір ... ... бір лексикалық бірлік
яғни бір сөз жасайды.
Қазақ тіліндегі сөзқосым тәсілінде сөз бен ... ... ... жоқ. Екібастұз, қосаяқ, бүгін тәрізді ... ... ... ... ... ... ... еш дәнекерсіз
мағына, дыбыстық құрамы жағынан жымдасқан.
Сөзқосым арқылы жасалған туынды сөздер біріккен ... ... ... Бұл ... біріктіру, кіріктіру тәсілдері деп екіге бөлуге
болады. Біріктіру тәсілі арқылы ... ... ішкі ... ... жеке ... дыбыстық құрамын толық сақтайды:
айбалта, ақсақал, аққу, орынбасар, шекара т.б.
Бұл біріктіру арқылы ... ... ... ... сыңарлар
дыбыстық құрамын толық сақтаған, бірақ сыңарларының дербес кезіндегі
мағынасы сақталмай, біртұтас ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы сыңарлар дербес қолданылғандағы
дыбыстық құрамын толық сақтамай, олар біртұтас жымдасқан дыбыстық ... ... ... ... ... ... биыл (бұл+жыл),
күндіз (күннің+жүзі) т.б.
Қосарлану тәсілі – екі ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі тілімізде қосарлану тәсілі арқылы жасалған
сөздер қос ... деп ... ... ата-ана, көрпе-төсек, аға-іні,
үлкен-кіші т.б.
Қосарлау тәсілі арқылы қос сөз жасауда оның сыңарлары кез келген сөзден
бола алмайды. ... ... ... қос сөз ... үшін, оның сыңарлары бір
сөз табынан ғана болуы – міндетті шарт.
Тіркестіру тәсілі ... ... қос ... ... ... ... күрделі сөздердің сыңарлары емле бойынша бөлек жазылып
қалыптасқанмен, сыңарлары мағына дербестігін ... ... ... Мысалы, қара ала десек, заттың өзінше бір түсі, алпыс бес, ... бес ... ... сөздер санның аттары.
Қысқарту тәсілі – қазақ тілі үшін жаңа ... ... ... ... ... орыс ... ... қолданылды. Мысалы, ҚарМУ
(Қарағанды Мемлекеттік университеті), ТМД ... ... ... (педагогикалық колледж) т.б.
Лексика-семантикалық тәсіл. Сөзжасамның лексика-семантикалық тәсілі
белгілі бір сөздердің жаңа ... ие ... көп ... ең ... ... келуі арқылы жасалады. Сондай-ақ осы жол кейбір сөздердің
ол бастағы мәнін ... не ... ... ... ... бір ... қатарынан танылуға жол береді [5, 28].
Қай кезде де бір тілден екінші ... ... ... ауысып отырады да,
олар өзі ... ... ... құрамын байытып, қажетін өтеп отырады.
Қазіргі ... ... ... ... орыс және орыс тілі ... ... шетел тілдерінен енген ... ... ... ... лексикалық
құрамынан берік орын алған.
Сонымен бірге тіліміздің өз ішкі даму негізінде әр түрлі ... ... ... (сөз ... ... тарылуы, бөлшектің бүтінге
айналуы, функционалды ұқсату заңы т.б.) арқылы да тілдің лексикасы баийды,
сөйтіп, жаңа сөздер ... ... ... де, бұл ... ... тәсілі болып табылады. Тілдегі бір сөз табынан екінші сөз
табына ауысу процестері , олардың ... ... да ... көрсетеді.
ІІ тарау. Етістіктің жасалу тәсілдері
2.1 Етістік жайлы жалпы түсінік және оның ... - ... ... сөз ... ішіндегі ең күрделі және
қарымы ең кең грамматикалық категория. Етістіктің түрлері:
Жақсыз ... – өз ... ... ... ... қимылды
немесе күйді білдіретін етістіктер, мұндай етістіктер болған кезде бастауыш
қолданылмайды.
Өздік етістіктер - ырықсыз етістіктен ... орыс ... ... -ся ... ... жасалған етістіктер.
Көмекші етістіктер - аналитикалық ... ... ... ... Сол формалардағы көмекші етістіктер ... ... ... бірақ жақ, жекеше-көпше түрі, шақ, т.б.
грамматикалық мағыналарын білдіреді ... ... ... тұр, жүр, жатыр
деген қалып етістіктер бар).
Қимыл қозғалыс ... - ... ... ... ... ... (қаз. ... жүзу, тасу, т.б.).
Дефектілі етістіктер - толық емес жіктеудегі, яғни кейбір жіктеу
формалар болмайтын етістіктер.
Динамикалық ... - ... тура ... қимыл (қаз. кесемін)
немесе кейбір өзгерістерге байланысқан процесстерді және ... ... ... ... ... ... етістіктер - қимыл қозғалыстың басталуын белгілейтін
істің толык аяқталғанын көрмететін етістіктер (қаз. тілінде ойнай ... ... ... ... - қимылға себеп бар деген мағынадағы ауыспалы
етістіктер (қаз. суару).
Жанама-сабақты ... - тек қана ... ... етістіктер (қаз. көктемге қуанып тұрмын).
Жіктеу етістіктер - бастауышпен пайдаланылатын етістіктер.
Модаль етістіктер - айтылғандарға пікір көрсететін етістіктер (қаз.
көсемше + ... ... - бір ... ... ... ... бір ... болатын қимылды белгілейтін етістіктер (қаз. жағаға қарай
жүзу, тағамдарды қалаға тасу, т.б.).
Моторлы-еселі емес етістіктер - бағыты ... ... ... ... ... ... тармақталған қимылды белгілейтін етістіктер (қаз. суда
қалқу, ... ... ... ... ... - ... ... етістіктер (қаз.
отыру, ұйықтау, ауыру, т.б.).
Сабақты етістіктер - іс-әрекет мағынасы тура толықтауышқа ... (қаз. ... ... ... ... - аяқталатын қимылды белгілейтін динамикалық
етістіктер (қаз. кесені сумен ... ... ... ... ... де шекті емес те мағынасындағы етістіктің бір тобы бар
(қаз. жазып ... ... ... емес ... - ... ... ... динамикалық
етістіктер (қаз. күліп отырмын). Грамматикадағы шекті де шекті емес те
мағынасындағы ... бір тобы (қаз. ... ... жазады)
[6, 43-44].
2.2 Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер
Аналитикалық тәсіл - сөз ... ... ... яғни түбір
(негізгі я туынды) сөздердің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі арқылы жаңа сөз
тудыру тәсілі. Бұл ...... ... ... кең орын ... ... ... Оны дүние жүзі тілдерінің сөзжасамына ортақ тәсіл деуге
болады. Қазақ тілінде аналитикалық ... жиі ... ... тәсіл
болумен бірге іштей бірнеше түрге бар: сөзқосым, қосарлау, ... ... ... ... төрт түрі бар. ... ... сөз
табының бірі етістік көбіне осы аналитикалық тәсіл ... ... ... ... мен ... етістіктерді жатқызамыз. Соның ішінде
етістіктер қосарлау, ... және ... ... ... ... ... – тілдің сөзжасам құбылысына жататын белгілі
сөзжасамдық үлгі арқылы жасалып, күрделі ... ... ... ... ... мен ... мағынасы тіл біліміндегі жалпы
күрделі сөз атауларының ... ... сай ... ... ... ... туынды сөздердің жасалу заңдылықтарымен
ұштасып ... ... ... да ... ... ... ... етістіктердің өзіндік ерекшеліктері, нақтылы жасалу үлгісі,
белгілері бар. Соңғы кезеңге дейін ... ... ... ... ... де ... сал, айта бер, өте бер, келе бер, ... ... ... ... тұр), ... ... де (жүрек жұтқан, көз ілмеу),
құранды етістіктер де (қызмет ет, риза қыл, ... бол), ... ... де ... ... ... ... күлімсірей кірді) аталып келді.
Қазақ тіл білімінде бұларды бір – ... ... ... ... ... ... пен ... аналитикалық формасы тілдің жалпы екі
саласына жатады. Бірі – сөзжасам нысанасы, ...... ... тіл білімінің қазіргі жетістігі бойынша бұрын күрделі
етістік саналып жүрген сөздердің тобынан аналитикалық формалы ... ... ... ... ... ... табиғатын ашып,
оның жолдарын көрсетіп өзіндік белгілерін анықтауға әкелді. Күрделі етістік
те екі сөздің тіркесуінен жасалады, бір ... ... ... ... жаңа сапалы туынды күрделі етістікке айналады.
Күрделі етістіктің пайда болуы кездейсоқ құбылыс ... Олар ... ... негізделу нәтижесінде түзілген тұлғалар. Күрделі
етістік құрамындағы жеке сөздер сөйлемге дербес мүше болу ... ... жеке – жеке ... бір ... айтылып, лексикалану
үрдісінен өту нәтижесінде пайда болған [7, 32].
Сөз таптарының ішінде етістіктің алатын орны ... Ол ... ... кең әрі ... ... өте мол, көне замандардан келе жатқан ... ... алып кет, ... кет, ... шық, ... кет, алып ... кет т.б. деген күрделі етістіктер семантикалық жағынан бір күрделі
қимылды білдіреді, яғни тұтас ... ... ... ал ... ... ... ... жасалған, синтаксистік жағынан сөйлемде
бір қызмет атқарады. Төрт – бес ... ... ... ... ... кіріп кетіп,
көп айналмай қара киізге серейтіп буып тастаған бір ... алып ... ... сөзжасамдық құбылыс болуы оның тілдегі күрделі сөз
атауының жасалу ... ... ... байланысты. Осы тұрғыдан
алғанда, күрделі сөздердің ... ... ... ... ... ... ... сыңарлары лексикалық мағына беру үшін бір-бірімен
тіркеседі, екі сыңары да лексикалық мағынаның жасалуына өз ... ... алып бар, ... шық, кіре кел, алып ... біле кел ... ... талдап көрейік.
Осылардың құрамындағы сыңарлардың ешқайсысын қандай да болмасын
грамматикалық мағына беру ... ... тұр деп ... ... ... етістіктердің (жалпы күрделі етістік ... ... ... жасаушы – сөзжасамдық тұлға қызметін атқарып тұр. ... ... ... алып бар ... ... Алып бар ... ... лексикалық мағынасы – алудың да, барудың да мағынасын
қамтитын біртұтас қимылдың аты. Оның мағынасы жеке ... алу ... бару ... да тең ... ... ... да кең мағына. Өйткені ол
– біртұтас қимыл болып түсінілетін, ... ... ... ... қимылдың аты. Ол күрделі қимыл екі дара ... ... ... ... ... ... ... отырған алып бар
етістігі, ал, бар етістігінің мағыналары жымдасып, кірігіп күрделі қимылды
білдіруге көшуі ... ... ... ... ... ... ... ал етістігінің сол сияқты бар етістігінің ешқайсысының
жеке мағынасына сай ... Бұл ... ... ... ... ... арқылы, соның ішінде сөздердің тіркесіп ... ... Әрі ... ... бір тұтас мағынаны білдіреді. Сонымен қатар
аналитикалық тәсіл арқылы ... ... яғни ... ... ... жасалады. Бұлар ұзақ уақыт біртұтас сөз ... ... ... ол бір ... ... ... қалыптасқан сөздер. Сондықтан да
олардың кейбіреулерінің сыңарлары – дыбыстық жағынан да ... ... әкел ... кел), апар (алып бар), әкет (алып кет). Ал, қалған
күрделі етістіктер мұндай дыбыстық ... ... ... ... ... ... әбден жеткен, сондықтан оларды ешкім екі сөз
ретінде қабылдамайды, ... сөз деп ... ... ... ... ... тілде дара сөздің барлық белгілеріне сәйкес келеді.
Сөйтіп, күрделі етістіктер – бір лексикалық мағына білдіретін, ең кемі
екі ... ... ... жеке ... ... қызметін атқаратын
лексикалық бірліктер. Тек күрделі етістіктің сыңарлары дыбыстық ... ... ... ара ... ... Бұл ... ... сөз
ретінде танылуына кедергі болмайды. Өйткені сөз атаулыға тек қана дыбыстық
тұтастықта болу керек деген талап қою ... ... Сөз ... ... дыбыстық жағынан тұтастығы жоқ күрделі сөздер өте көп. Күрделі сөздер
тұтас тұрпатты да, ... ... да бола ... ... ... ... көбіне сөзжасамдық тұрғыда
аналитикалық тәсіл арқылы ... Оның ... ... және ... ... ... мысал келтірдік. Енді құрама етістіктер
арқылы, соның ... ... ... ... жасалған етістіктерге
тоқталып өтсек.
Құрама етістіктерде аналитикалық ... ... ... ... ... бастап кездеседі. Онда есім мен
етістіктен болған ... ... ... Яғни сол ... өзінде-
ақ зерттеушілер есім мен етістіктің тіркесуі жай тіркес еместігін, оның
қимыл мәнге ... ... ... мағынасының бар екендігін байқаған. Алайда
т.б. ғалымдардың есім + ... ... ... ... ... нақты тілдік сипаты құрылымдық және семантикалық табиғаты күні
бүгінге дейін жете ашылмай келеді.
Құранды етістік жасауға мынадай ... ... ... айт, ... ет, ... қыл, бол, сал, бер, қой, көр, шық, кел, сат, түс ... ... – етістіктің аналитикалық тәсіл арқылы жасалуының
нәтижесінде тілге қосылған етістіктердің ... бір ... Яғни ол ... ... оның лексикалық мағынасын өзгертіп, бір сөз табынан екінші
сөз табына ауыстырады. ... ... ... ... та, назды мұң мен
толқынды ыстық ой да, барлық пердесіз, қытықсыз шынын осы әнге ... ... ... ... бұл ... бір ... жылқы беруге уәде еткен
(сонда). Бұл сөйлемдердегі табыс еткен, уәде еткен сияқты тағы мәлім еткен,
қыбыр ... ... ... ... еткен деген тіркестерді алсақ, қазақ
тілінде оларды құранды етістіктер деп атайды, ... ... есім ... ... ... оған ... мағынасын қосып, оны етістікке
ауыстырған. Бұл сөйлемдердегі құранды етістіктердің ... ... ... ... ... ... деген дара
етістіктер. Бұл дара етістіктердің мәні құранды етістіктерде ... ... ... өйткені табыс, уәде, мәлім, арман деген зат
есімдерде қимыл ... жоқ. Оны ... ... ... ... ... Бұл ... етістіктердің барлығы дерлік аналитикалық тәсіл
арқылы, сөздердің тіркесімділігі арқылы жасалып тұр.
Құранды етістіктер ... ... ... да, ішкі мазмұны жағынан да
басқа етістіктермен салыстырғанда, құрамы өзгеше ... ... ... біртұтас ұғымын білдіреді: ғалым бол, қабыл ал, ес көр,
ағат кет, ант ет, көңіл бөл, ғашық бол т.б. ... ... бір ... ... ... ... ... болады. Құранды етістіктердің арасына
басқа сөздер қосылмайды, егер қосылса ... ... ... ... ...... күйінде бір лексикалық мағына
білдіріп, сөзжасамның аналитикалық тәсілімен жасалған лексикалық бірліктер
(единицалар) [7, ... ... ... жасалған етістіктерге көмекші етістіктердің
басқа сөз таптарымен, яғни зат есім, сын ... ... ... ... сан ... есімдік, үстеумен бірігіп келіп жасалған ... де ... ... зат есім + ... ... ... етістіктерге
тоқталар болсақ, құранды етістіктің ауыспалы сыңары көбінесе зат ... ... ... жағынан әр түрлі формада болады. Бірінші
сыңар зат есім ... ... Ал, ... сол ... ... ... ... әнші болды, аңшы болды, ғалым болды т.б.
Зат есім ... ... ... ... ... ... ... сөз қызметін атқарады. Мені бірінші учаткеге барады екен
деп әуреге ... ... Зат ... ... ... келетініне
мысал келтірейік: Осы маңның әр жерінде бөлек-бөлек ауылдар ... ... зат ... ... ... ... ... толғандым, Өз мінімді қолға алдым, Мінезіме көз салдым, Тексеруге
ойландым (Абай); Құранды етістік зат ... ... ... ... келіп ем, көзім жетейін деді (Әуезов).
Сын есім + көмекші етістікті құранды етістіктер.
Құранды етістік құрамында сын ... аз ... ... ... кішік бол (Мақал). Тіршілікте құрыштай бол, сан мәртебе алдаса да
өзіңді (Әл-Фараби). Абай да бұл ... қоса ... ... ... ... ... Естіп алған әңгімесін әдемі тілмен қызықты етіп
әңгімелеп ... ... ... оты ... ... жерді жап-жарық қылып
жатты (Шәріпов). -- Бұл мысалдарға құранды ... ... ... ... сын есімдер кіші, құрыштай, беделді, қызықты етіп, жап-жарық қылып
жатты деген сөздер.
Еліктеуіш сөз + ... ... ... етістіктер.
Құранды етістік жасауға ең белсенді қатысатын сөздер тобы еліктеуіш
сөздер, олар ... ... дара ... де, қос сөз түрінде де
қолданыла береді. Мысалы: мырс ет, маңқ ет, саңқ ет, селк ет, шиқ ет, ... ... бір салт атты ... ... ... жетіп келгенде ғана
жиын елең етіп ... ... ... Екі ... балпылдап сөйлегендері
Қабылды селк еткізеді (Шәріпов).
Көмекші етістік еліктеуіш ... ... ... ... ... мағынасын сақтап қалады. Мысалы: тарс-тарс ету – тарсылдау, баж-
баж ету – ... т.б. ... ... білдіруде аналитикалық,
синтетикалық тәсілмен жасалған ... ... ... ... ... жеке ... ... бірінің аясы жетпегенін, екіншісі толықтыратын
өзіндік реңк, ерекшелік жоқ емес. Оны тарсылдады деген сөзді тарс ... ... етті ... ... ... арқылы байқауға болады.
Есім, еліктеуіш сөздермен көмекші етістіктің тіркесуінен қалыптасқан
құранды ... ... ... ... орын ... Ол ... жүйесінің қажетіне жарап, белгілі бір ... ... ... бірлік ретінде қызмет атқарады. Жалаң сөздердің ... ... ... ... осы тәріздес күрделі сөздер арқылы беріледі.
Ойды нақтылы әрі көркем етіп жеткізуде, оған ерекше сұлулық беруде бұлар ... ... ... Оған Абайдың мына бір өлең шумақтары айғақ:
Салаң етіп жолықса қайтқан ізі,
Сағадан сыңпың қағып із шалғанда.
Төмен ұшсам ... ... ... ... көз қайқаң қағып, шықса
Жарқ - жұрқ етіп өздері айқасады,
Жеке батыр шыққандай қан майданға (Абай).
Осындағы салаң етіп, сыңпың қағып, қайқаң ... жарқ - жұрқ ... ... ... ... ... ... білгенін айтпағанның
өзінде, аспанғашумаққа бұлардың қаншалықты өң, ажар, көрік беріп ... ... сөз + ... ... құранды етістіктер.
Модаль сөздер құранды етістік жасауға онша белсенді қатыспайды.
Мысалы: жоқ қыл, жоқ ет, аз қыл, бар бол. Омар ... ... ... жоқ ... ... Ақмоладан әрі асырып салатын адам керек
болды (Ғ.Мүсірепов). Жылқы көп ... ... ... ... ... ... қасын шүншитіп жоқ қып жіберген (С.Мұқанов).
Сан есім + көмекші етістікті құранды етістіктер.
Сан есім де құранды етістікке негіз бола алады. Бұны мына ... ... ... ... да, балуан денелі Жұмақанды да бірден
ондық етіп белгіледі (Есенжанов). Әрқашан атқа кешеңдеп мінетін осы ... ... ... + ... етістікті құранды етістіктер.
Құранды етістікке үстеу де негіз бола алады. Алдыңнан ару ана боздап
шығар, Шын ... күй ... ... ... ... Абай ... болғанша, кеш болды (Әуезов). Екеуі бірін-бірі бұлдыр ... ... ... + ... ... ... ... де құранды етістіктерге негіз бола алады: солай ет, бұлай
ет. Бүгін алаңда адам ... ... ... ... жоқ (ҚӘ) [8, ... ... ... барлығы дерлік етістіктің өзге сөз
таптарымен бірігіп ... ... ... ... атқаратындығын
көрсетеді және жасалу жағынан алып қарайтын болсақ сөзжасамның аналитикалық
тәсілі арқылы ... ... ... бір ғана сөз ... ... ... тіркесім тәсілі арқылы жасалуы
Аналитикалық тәсілдің тіркестіру түрі де өте өнімді. Тіркестіру
тәсілінде күрделі сөз екі ... ... ... ... ... арқылы
жасалған күрделі сөздердің сыңарлары тілде бөлек жазылып қалыптасқан. Олар
күрделі тіркесті сөздер деп аталады. Тіркесті күрделі ... ... ... бөлек жазылып қалыптасқанымен, сыңарлары мағына дербестігін
жоғалтып, біртұтас мағынаны білдіреді. Тіркесім ... ... ... көркем шығармалардан мысал келтірсек: Әзімбай жауап айтпай,
үндемей тұрды да, атына мініп кетті (М.Әуезов). Мен ... ... ... азын – ... еншімді бөліп берсін (М.Әуезов). Мүсіреп пен Шынар
ауылына қайтып кетті (Ғ.Мүсірепов). ... ... ... ... ... ... ... кетті (Ғ.Мүсірепов). Үш –төрт күннің ішінде Тұрлығұл
ауылының үсті ... ... ... Көп ... барымташылар жүз
елудей жылқыны айдап келді (С.Көбеев). Ахмет пен Омардың үлкен баласы Қасен
құрдас, жасынан ... ... ... ... біте ... сырлас еді
(С.Торайғыров). Неге тұрсын, құлағын тігіп, ентелеп тұрған құдалар айтылмыш
күнде сап ете түсті (С.Торайғыров). ... бұлт ... ... ... ... ... көшіп жатыр, кетіп жатыр (Д.Досжан). Әйтсе де
ауылының сыйлы қарияларына қарсы сөз ... ... ... ... ... ... (Д.Досжан). Оның жүрегі де, құлағы да жарылып бара жатқан
тәрізденіп кетті ... Мен де ... ... кеп ... ... ... оң ... қағып кеп жібердім (С.Сейфуллин).
Жамал мен Әсия арасындағы осы бір сәл ұқсастық Аталық көңілін әлдебір жаққа
бұрып, басқа бір көлденең ойға ... ... тұр ... ... ... кейін өзгере бастады (І.Есенберлин). – Неге ұрасың,-деп, ұзын сары
солдатты сонда ғана ... ала ... ... ... ... ... ... анда-санда бір аңырая қарап қойды да, өзі ... ... ... ... ... Ана жолы ... ... жатқандағы әңгімеден
кейін көңілі біраз салқындап, көргісі келмейтін боп жүр еді ... шыр ете ... да, ... ... ... ... штаб бастығы оған
бір нәрсе хабарлап тұрса керек (Б.Момышұлы). Ашуы тарқамаған, ызалы жаңа
комдив ... ... пен ... ... орындарынан қағып түсірді
(Б.Момышұлы). ...Менің әскери төл атым да жауынгерлерше мерт болып, майдан
шебінде ... ... ... ... ... ... мысалдардың барлығында курсивпен жазылған етістіктер
осы аналитикалық тәсіл арқылы, соның ішінде тіркесіп ... ... бір сөз ... ... атқарады.
2.4 Етістіктердің қосарлау тәсілі арқылы жасалуы
Енді қосарлау тәсілі ... ... ... ... ... ... тәсілінің тілде қалыптасқан өз заңдылығы бар. Қосарлау
тәсілі ... қос сөз ... оның ... кез ... сөзден бола
алмайды. Қосарлау тәсілі арқылы қос сөз жасау үшін, оның сыңарлары бір ... ғана ...... шарт. Мысалы: Осыған дейін Оспан үлкен үйге
келіп-кетіп қана жүрген еді (М.Әуезов). Айтып - ... не ... ... ғой, ... көп күні ... Ақан тұлпатын да, құсын ... да ... ... ... түбі неге ... ... халқы көріп
отыр (С.Жүнісов). Мүсіреп іштей барлығын ой елегінен өткізді, санасында
қалыптасқаны өніп – ... ... ғана ... ... денесі
қалтырап, көз алдын шел басқандай көруі нашарлап, ... ... ... ... ... ... жүрегі дауалап тиіп-қашып
орындап жүрді екен?! (Б.Момышұлы). Жастық шағыңда жүрегің жастай жараланбай
ойнап – ... ... не ... ... да жоқ, қайғы да жоқ (О.Бөкей).
2.5 Етістіктердің сөзқосым тәсілі арқылы жасалуы
Аналитикалық тәсілдің келесі бір түрі – ... ... ... ... ... ... ... (кіріккен) сөздер деп аталады.
Тіліміздің мұндай сөздерге бай екеніне қарап, сөзқосым ... ... ... ... ... Тек сөзқосым тәсілі арқылы жасалған сөздердің
көбі емле ... ... ... де ... ... Енді
кіріктіру тәсілі арқылы жасалған етістіктерге мысал келтірсек: Асқар
Ботагөзге ... ... ... ... ... (С.Мұқанов). Кіргендер
Сүйіндік ауылынан екен, Абай ... ... ... түрегеп сәлем берді
(М.Әуезов). Жан - жүрегі қаламаса да, ... ... ... де ... ... тура келді (Д.Досжан). Жомарт осы жолы Гүлсанадан
бергелуін өтінді (Д.Досжан). Бұл ... ... әкел сөзі ... + кел, ... сөзі - тұра + кел, апар сөзі – алып + бар, ... ... бері + кел ... сөздердің кіріге бірігуі арқылы жасалған.
Келтірілген мысалдар тілдің сөздік құрамын байытуда аналитикалық
тәсілдің өзіндік орны ... ... ... арқылы жасалған туынды сөздердің бәрі сөзжасам
процесінің нәтижесіне жатады. Сондықтан да туынды сөздер сөзжасам ілімінің
зерттеу ... ... ... да, ... ... негізгі орын алады.
Қорытынды
Жалпы алғанда түрколог ғалымдар, сөзжасамды арнайы зерттеп жүрген қазақ
тіл мамандары сөзжасам тәсілдерін үшке бөліп көрсетіп жүр:
1. Синтетикалық ... ... ... ... ... бөлу ... жағынан алғанда ғана істің жайыну ... ... ... жасалуының амал-тәсілдері (бірігу, қосарлану,
тіркесу, аффиксация) әр ... ... ... ... жаңа ... ... ... семантикасы жағына келгенде сөзжасамдық процесті, оның
нәтижесін ... ... дей ... ... ... тәсіл бойынша
сөздердің барлығы бірдей жаңа мағына білдіре бермейді. Мәселен: мая-мая,
тау-тау, жиі-жиі ... ... я ... ... яғни әр ... мағына білдіріп тұрады. Дегенмен,біз бұл ... ... ... ... ... ... ... тоқталып, олардың
басқа сөз таптарымен бірлесе келіп те ... ... ... ... жаңа ... үстей алатындығына көз жеткіздік.
Етістіктердің, соның ішінде құранды және құрама етістіктердің өзге ... ... ... ... ... ... ... жасалу жолдарын айқындайтынын аңғардық. Қазіргі қазақ тілінде
сөзжасам жүйесінің, соның ... ... ... сөз ... жаңа ... ... ерекше қызмет атқаратындығын байқадық және
алдымызға қойған мақсат пен міндеттерді орындадық деп айта аламыз.
Осы курстық жұмыстың ... ... ... ... ... ... аналитикалық тәсіл арқылы жасалатынын аңғардық. ... ... ... ... ... ... ... Ш.Мұртаза, Х.Есенжонов, С.Көбеев, С.Сейфулин,
Б.Майлин, С.Торайғыров, М.Мақатаев, Х.Рахимов, ... ... ... ... ... аналитикалық тәсіл
арқылы жасалған етістіктерді тауып, талдау жасадық. Шығармалардан алған
етістіктердің ішінде өте жиі ...... келу ... ... ... Осы зерттеу барысында жазушы шығармаларында кездескен
етістіктерден картатекалар жасалынды. Сонымен қатар ... ... ... етістіктердің сөйлем ішінде қалай келіп, қай сөз табының
қызметін атқаратынын бағамдадық.
Көркем ... ... бұл ... ... ... аналитикалық тәсілдің жасалуының жолдарын, яғни сөзқосым,
қосарлау, ... ... ... Осы ... арқылы
жасалғандарынан картатекалар жинадық. Сөзжасам тәсілдерінің әрқайсысы да
тілдің сөзжасамында өнімді қазмет ... олар ... ... ... ... ... өте мол екенін және аналитикалық тәсілдің ішкі
төрт түрі күрделі сөздердің төрт түрін ... көз ... ... ... жүйесінің қазақ тіл білімінде ерекше орын алатындығын
аңғардық.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Н.Оралбай. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі,
Алматы, 1988.
3. Қасым Б. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер: уәждеме және аталым, ... ... Б. ... зат ... ... ... және сөзжасамдық
үлгілері, Алматы, 2000.
5. Қасым Б. Сөзжасам: семантика, уөждеме, Алматы, 2003.
6. Қазақ грамматикасы, Астана, 2002.
7. Қазақ тілінің грамматикасы. ... ... ... 1967.
8. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология, Алматы, Ана тілі, 1991.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет
Етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет
Көмекші етістіктердің грамматикалық әлеуеті69 бет
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет
Фразеологизмнің сөз тіркесіне ену тәсілі28 бет
«Жан күйзелісі жағдайында жасалған кісі өлтіру»61 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь