Есімдіктердің мағыналық топтары

Ж о с п а р

Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
І ТАРАУ. Қазақ тіліндегі есімдіктердің зерттелу тарихы . . . . . . . . . . . . 6
1.1. Есімдіктердің пайда болуы туралы ғалымдардың пікірі . . . . . . . . . . . 6
1.2. Есімдіктердің мағыналық топтарының пайда болу тарихы . . . . . . . .14
ІІ ТАРАУ. Есімдіктердің мағыналық топтарының ерекшеліктері. . . . . . 21
2.1. Жіктеу есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
2.2. Сілтеу есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.3. Сұрау есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.4. Өздік есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34
2.5. Жалпылау есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
2.6. Белгісіздік есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
2.7. Болымсыздық есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
Пайдаланылған әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Кіріспе

Есімдер табына жататын сөз табының бірі – есімдіктер. Есімдіктер заттың атын, сынын, санын, я олардың аттарын білдірмейді, бірақ солардың (зат есім, сын есім, сан есімдердің) орнына жұмсалады. Есімдіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама түрде мегзеу арқылы білдіреді. Есімждіктердің нақтылы мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай айқындалады. Мысалы: Ол Прутковтың барлық афоризмін білетін (С.Ерубаев); сен қымсынба, артыңда біз бармыз (М.Әуезов) дегендердегі есімдіктердің қайсысының болса да мағынасы нақтылы емес. Өйткені бірінші сөйлемдегі ол деген сөзден тек бір адамның Прутковтың барлық афоризмін білетінін ғана аңғарғанымыз болмаса, ол адам кім? – Бейсенбай ма, әлде Мұрат па? Жоқ, тіпті біз білмейтін басқа бір адам ба? Әйтеуір, оның кім екенін бірден айқын біле алмаймыз. Екінші сөйлемдегі сен, біз дегендердің де мағыналары нақтылы емес, олар жалпылама түрде ғана айтылған. Ондай болатын себебі: Ол деген сөз мен және сен деген ұғымнан басқаның бәрін білдіреді, демек, көзбе-көз я бетпе-бет сөйлесіп тұрған екі адамнан басқаның бәрі ( адам ба, зат па – бәрі бір) – ол болады. Ал, мен тек бірінші жақ (сөйлеуші я айтушы) болады да, сен – тыңдап (сөйлесіп) тұрған адам, демек, сөйлеушімен (менімен) әңгімелесіп отырған адам болып шығады. Сонымен, жоғарыдағыдай дара тұрған сөйлемдердегі есімдіктердің дәлді мағыналары бірден айқын болмайды.
Есімдіктердің дәлді мағыналары, егер екі я одан да көп адам сөйлесіп отырған жағдайда (диалогта) қолданылса, сол сөйлемдерден бұрын айтылып, я аталып өткен сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Ал егер ондай есімдіктер монолог түрінде айтылған я жазылған сөйлемдерде қолданылса, олардың дәлді мағыналары, яғни олар туралы мәлімет, сол сөйлемдерден бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты тыңдаушы мен айтушыға (оқушыға) ғана белгілі болады. Демек, есімдіктердің дәлді мағыналары бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты анықталады. Мысалы: мен жаратпаған атшыға қарап едім, ол «тек отыр» дегендей басын шайқап, ернін тістей қойды (С.Көбеев) деген мысалды алсақ, сөйлемдегі ол деген сөздің дәл кім екенін бірінші сөйлемдегі атшы деген сөзден аңғарамыз. Сол сияқты, кімді айтса, сол келеді деген мақалдағы кімді, сол деген есімдіктердің де кімді нақтылы білдіріп тұрғанын, яғни дәлді мағыналарын бұрынғы сөйлемде аталған адамға қарап барып аңғарамыз. Шынында, ол, мен деген есімдіктерді алсақ, әркім я әр адам ол да, мен де бола алады.
Есімдіктердің мағыналары қаншама жалпы болғанымен, олар (есімдіктер) қандай сөздердің орнына қолданылуына қарай, сол сөздердің негізгі мағыналарына сәйкес (заттық, сындық, сандық т.б.) зат немесе заттық белгімен байланысты ұғымдарға ұштасып жатады. Мысал үшін сен, ол жіктеу есімдіктерін, бұл, сол сілтеу есімдіктерін, кім, не, қай сұрау есімдіктерін алайық. Егер осы есімдіктердің негізгі мағыналарын саралап қарайтын болсақ, қандай сөздердің орнына қолданылуына байланысты, біріншіден, заттық ұғымды білдіретін сөздердің орнына қолданылатын есімдіктер, екіншіден, заттың
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Төлеуов Ә. Сөз таптары. Алматы : Мектеп, 1982. -125б.
2. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі морфология. Алматы: Ана тілі, 1991. -384 б.
3. А.Ибатов .Қазақ тіліндегі есімдіктердің тарихынан. Алматы: Ғылым, 1966. – 73 б.
4. Оразбаева Ф.Ш.Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Prints издательство, 2005.-535 б.
5. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана: Елорда, 2002. -784 б.
6. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы. Астана: Елорда, 2000.
7. Дулат Исабеков «Қарғын». Алматы, 1993
        
        Ж о с п а р
Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
І ... ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . ... Есімдіктердің пайда болуы туралы ғалымдардың ... . . . . . . . . . . . ... ... мағыналық топтарының пайда болу тарихы . . . . . . . .14 ... ... ... ... топтарының ерекшеліктері. . . . . . 21
2.1. ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Болымсыздық есімдіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... табына жататын сөз табының бірі - есімдіктер. Есімдіктер заттың атын, сынын, санын, я ... ... ... бірақ солардың (зат есім, сын есім, сан есімдердің) орнына жұмсалады. Есімдіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама ... ... ... ... ... ... ... өздерінен бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына ... ... ... Ол ... барлық афоризмін білетін (С.Ерубаев); сен қымсынба, артыңда біз бармыз (М.Әуезов) дегендердегі есімдіктердің қайсысының болса да ... ... ... ... ... ... ол деген сөзден тек бір адамның Прутковтың ... ... ... ғана ... ... ол адам кім? - ... ма, әлде ... па? Жоқ, тіпті біз білмейтін басқа бір адам ба? ... оның кім ... ... ... біле ... Екінші сөйлемдегі сен, біз дегендердің де мағыналары нақтылы емес, олар жалпылама ... ғана ... ... болатын себебі: Ол деген сөз мен және сен ... ... ... ... ... ... көзбе-көз я бетпе-бет сөйлесіп тұрған екі адамнан басқаның бәрі ( адам ба, зат па - бәрі бір) - ол ... Ал, мен тек ... жақ ... я ... ... да, сен - ... (сөйлесіп) тұрған адам, демек, сөйлеушімен (менімен) әңгімелесіп отырған адам ... ... ... жоғарыдағыдай дара тұрған сөйлемдердегі есімдіктердің дәлді мағыналары бірден айқын болмайды.
Есімдіктердің дәлді мағыналары, егер екі я одан да көп адам ... ... ... ... ... сол сөйлемдерден бұрын айтылып, я аталып өткен сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Ал егер ондай есімдіктер ... ... ... я ... ... ... ... дәлді мағыналары, яғни олар туралы мәлімет, сол сөйлемдерден бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты тыңдаушы мен ... ... ғана ... ... Демек, есімдіктердің дәлді мағыналары бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты ... ... мен ... атшыға қарап едім, ол дегендей басын ... ... ... ... ... ... мысалды алсақ, сөйлемдегі ол деген сөздің дәл кім екенін бірінші сөйлемдегі атшы деген сөзден аңғарамыз. Сол сияқты, ... ... сол ... ... мақалдағы кімді, сол деген есімдіктердің де кімді нақтылы білдіріп тұрғанын, яғни ... ... ... ... аталған адамға қарап барып аңғарамыз. Шынында, ол, мен деген есімдіктерді алсақ, әркім я әр адам ол да, мен де бола ... ... ... ... ... олар ... қандай сөздердің орнына қолданылуына қарай, сол сөздердің негізгі ... ... ... ... ... т.б.) зат немесе заттық белгімен байланысты ұғымдарға ұштасып жатады. Мысал үшін сен, ол жіктеу ... бұл, сол ... ... кім, не, қай сұрау есімдіктерін алайық. Егер осы есімдіктердің негізгі мағыналарын саралап қарайтын ... ... ... орнына қолданылуына байланысты, біріншіден, заттық ұғымды білдіретін сөздердің орнына қолданылатын есімдіктер, екіншіден, заттың белгісін білдіретін сөздердің орнына ... ... ... ... екі жікке бөлінеді. Сонда сен, ол кім? не? есімдіктері заттық ұғымды ... ... бұл, сол, қай? ... ... ... орынбасарлары болып шығады. Осындай екі жік сөздерді, біріншіден, заттық ұғымды ... ... ... - ... ... екіншіден, заттың белгісін білдіретін сөздердің орынбасарлары - атрибутивтік есімдіктер деген екі салаға бөлінеді.
Морфологиялық жағынан есімдіктер ... ... ... ... Ал ... ... жалпы алғанда, есімдерге ұқсастықтар болмағанымен, өздеріне тән ерекшеліктері де бар. Мысалы, ... ... ... ... ... зат ... ... көртеліп те, тәуелденіп те, септеліп те, жіктеліп те қолданыла ... ... ... есімдіктер дәл өз мағынасында, нағыз сын есімдер ретінде қолданылып тұрғанда грамматикалық жағынан түрленбейді, демек, грамматикалық формаларының ешбірін де қабылдамайды. ... ... де тән, ... де ... деп ... я ... ... бір жүйелі формалары немесе өзгеру тәсілдері жоқ. Бұл ... ... ... ... ... және ... болып мағыналық екі жікке бөлінуімен байланысты.
Курстық жұмыстың мақсаты: Қазақ тіліндегі есімдіктердің тарихынан, есімдіктердің пайда болуы туралы ... ... ... алу және ... ... ... пайда болуы тарихын жан-жақты зерттеп, терең меңгеру.
Курстық жұмыстың міндеттері. ... ... ... жұмыс мақсатына байланысты мынадай міндеттер туындайды:
* Қазақ тіліндегі есімдіктердің тарихын ... ... ... болуы туралы ғалымдардың пікірлерін қарастыру
* Есімдіктердің мағыналық топтарының пайда тарихын зерттеу
* Есімдіктердің мағыналық топтарын ... ... ... қарастыру
* Сілтеу есімдіктерін қарастыру
* Сұрау есімдіктерін қарастыру
* Өздік есімдіктерін ... ... ... ... Белгісіздік есімдіктерін қарастыру
* Болымсыздық есімдіктерін қарастыру
Дәйектеме: Есімдер табына жататын сөз табының бірі - ... ... ... ... ... айрықша көзге түсуі негізінде ғалымдар зейінін ерте кезден бастап-ақ өзіне ... ... ... тән ... ... мен ... ... олардың тарихы мен қалыптасу жүйесін анықтауға арналған еңбектердің саны аз емес. Еңбектердің бәрінде де жеке ... ... ... және ... ... мен ... жүйесі т.б. мәселелер жайында айтқан өзіндік пікірлер көп. Есімдіктердің мағыналық топтары: жіктеу есімдіктері, сілтеу есімдіктері, сұрау есімдіктері, ... ... ... есімдіктері, белгісіздік есімдіктері және болымсыздық есімдіктерін бір-бірінен ажыратып талдау - күрделі мәселердің бірі. Оның үстіне қазақ тіл ... бұл ... ... ... түсіндіруде әр түрлі пікірлер де жоқ емес. Сонымен қатар олар ... ... ... есімдіктердің ғана емес, жалпы сөз таптары бойынша құрамдық ерекшеліктерін игеруге мүмкіндік алады.
І ... ... ... ... зерттелу тарихы
+ Есімдіктердің пайда болуы туралы ғалымдардың пікірі
Есімдіктер өзінің құрамдық ерекшеліктерінің айрықша көзге түсуі негізінде ... ... ерте ... ... ... ... Сондықтан есімдіктерге тән жалпы қасиеттер мен заңдылықтарды зерттеуге, олардың тарихы мен қалыптасу жүйесін анықтауға арналған еңбектердің саны аз емес. ... ... алға ... ... мен ... мәселелерінің көлеміне байланысты кейде есімдіктерді өте кең түрде, яғни ... тілі ... ... ... ... ... не манжұр-тұңғыс тілдері тұрғысынан, кейде жеке тілдердегі ... ... сол ... жеке топтары мен жеке сөздеріне тән заңдылықтар мен ерекшеліктер тұрғысынан жазылған еңбектер болып келеді. ... өте ... ... атап ... ... мына ... ... мен олардың авторларын еске алуға болар еді.
Қазіргі ... ... ... ... сөз табы ретінде қарастырылып жүр. Ал орыс тілінде бұл мәселеде екі ... ... ... Ғалымдардың біразы есімдікті есім сөздермен бірге қарау ... ... ... ... есімдік өз алдына жеке сөз табы болу керек деп ... ... есім сөз ... ... ... ... дейтін пікір ұстанушы ғалымдардан А.А.Шахматов, А.М.Пешковский, А.Н.Гвоздевті атауға болады. Ал есімдікті жеке сөз табы деген ... ... ... Е.Н.Сидоренко т.б.
Қазақ тіл білімінде есімдіктер мәселесі А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, А.Ысқақов, А.Ибатов, А.Төлеуов еңбектерінен орын ... ... ... ... да ... ... ... ретінде қарастырады. Мәселен, А.Байтұрсынлв есімдікке былайша анықтама береді: . Ғалым есімдікке осылайша анықтама бере ... ... ... ... бес ... бөледі. Олар: 1) жіктеу есімдігі, 2) сілтеу есімдігі, 3) сұрау есімдігі, 4) жіктеу есімдігі, 5) танықтық есімдігі. ... ... ... саны да, ... да ... басқаша. сондай-ақ ғалым деген атауды екі рет қолданып, біріншісіне қазіргі мен, сен (сіз), ол деген ... ... ... ... бәрі, барша деген қазір жалпылау есімдіктері аталып жүрген есімдіктер тобын кіргізеді.
Профессор Қ.Жұбанов есімдікке: - деген анықтама ... ... ... ... ... ... мен, сен, ол (зат есім орнына), бұл, сол, ол (зат пен сын ... ... ... (сын есім ... сонша, мұнша (бұ да), олай, бұлай (бұ да), өйтіп, сөйтеді (етістік орнына), өйткені онда ... ... т.т. ... ... деп таныған сөздердің ішінде есімдіктер де, есімдіктен басқа сөз таптарына қатысты ... де ... ... ... - деп ... ... - деп, орынбасарлық қызметті есімдіктің белгілі бір топтарына ғана ... ... ... - ... А.Ибатов. Ғалым А.Ибатов есімдіктердің сөз табы ретіндегі тұлғасын, олардың ... ... ... сөз ... Ғалым: - деп, - деген түсінік береді [4;288].
Ал алтай тілдеріндегі ... ... ... ... рет ... ... әйгілі ғалым Кастрен болды. Оның 1850 жылы Гельсингфорсте жарияланған атты ... осы ... ... ... ... сөз етуге арналған тұңғыш ғылыми зерттеу болған еді. ... соң ... тілі ... ... еңбек О. Бётлингктің атты Санкпетербургте басылып шыққан еңбегі болды. Онда ... ... жіне ... ... ... тілдер жайында да өте құнды пікірлер айтылған еді. Ол ... дені ... ... ғалымдардың көбінің ойынан шыққан нағыз қажетті пікірге айналған. Бұларға жуық В.Шотт ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізді. Солардың ішінде атты еңбегін баса айтуға болады. Кейінірек Б. Мункачи зерттеулерінде де урал-алтай тілдеріндегі есімдіктердің ... ... ... ... орын ... ... ... Г.Рамстедттің, В.Бангтың, Ж.Денидің, В.Богородскийдің, К. Грёнбектің жалпы түрік тілдеріндегі есімдіктер мен кейбір жұрнақтар және ... ... ... ... ... ... ... соң алтай тіліндегі есімдіктерді талдауға түсірген құнды еңбектің бірі В.Кoтвичтің атты жұмысы болды. Түрік туыстас тілдердің есімдіктер жүйесін зерттеуге ... және ... , ... , ... сияқты еңбектері арналды.
Жеке тілдерге тән есімдіктер жүйесі мен ондағы есімдіктердің жеке топтарын сөз етуге арналған зерттеулер қатарында: Н.К.Дмитриевтің , , ... , ; ... , ... , , ... , С.Құдайбергеновтың , А.Ибатовтың , А.Боржаковтың деген сияқты еңбектерін атауға болады [3;5].
Бұл келтірілген еңбектердің бәрінде де жеке ... ... ... және ... ... мен қалыптасу жүйесі т.б. мәселелер жайында айтқан ... ... ... қай кезде, қай замандарда пайда болғанын дәлелдеп айту қиын. Бірақ ғалымдар арасында кең тараған ... ... ... өте көне ... ... болған сөздер қатарына жатқызылады.
Есімдіктердің ерте заманда пайда болуы, ең ... ... ... жоғары дәрежеде абстракциялануынан, яғни мағыналарының тым жалпылама түрде ... ... ... ... ... ... мен ... кездесетін өте көне формалардың сақталып қалуынан да айқын көрінеді. ... ... ... ... әр ... өзіндік ерекшеліктеріне қарай аздаған өзгешеліктері болмаса, барлық түрік тілдерінде бірыңғай ... ... ... де ... ... ... ... мен, сен есімдіктері өзге түрік тілдерінде, айталық, түрікмен, құмық қарачай, ... ... ... шор, ... алтай тілдерінде мен, сен; гагауз, караим, ноғай тілдерінде бән, сән; азербайжан, ұйғыр, тува тілдерінде мән, сән; түрік тілінде бен, сен; ... ... ... мин, син; башқыр тілінде мин, һин болып қолданылады. Бұл ... жеке ... ... ... байланысты, кейбір фонетикалық өзгешеліктерімен ажырасатыны болмаса, барлық түрік туыстас тілдерде бір түбірге тән сөздер ... өте анық ... Сол ... ... есімдік сөздер белгілі бір грамматикалық көрсеткіштер арқылы немесе қолдану мақсаттарына қарай өзге сөз таптарына және грамматикалық ... ... ... да ... ... ... Есімдіктердің бір кездерде өзге категорияларға, яғни қосымшалар мен грамматикалық көрсеткіштерге ауысу қабілеті өте ... ... ... ... түседі. Бұл жағдай негізінде жіктеу есімдіктерінде кездеседі. Мысалы: мен, сен, ол жіктеу есімдіктерінен -мын, -мін, -сың, -сің сияқты жіктік ... және -м, -ң, -ы ... ... ... біз, сіз ... ... -мыз, -міз, -сыз, -сіз сияқты көптік, сыпайылық мәндегі жіктік жалғаулары және ... ... ... - ... дерлік туынды сөздер. Олардың қайсы бірі біріккен сөздер болса, ... ... ... жасалынған, кейбірі сөздердің синтаксистік тұрақты тіркестері арқылы жасалынған сөздер. ... ... ... келуі дербес сөздер тіркесінен бастап ол тіркестегі сөздердің кейбірінің мағыналық солғындауы, тіпті аффикстер дәрежесіне көшуіне дейінгі ... ... де ... ... ... ... ... процесіне қарай ежелгі (байырғы, көне) есімдіктер және бертінде пайда болған (кейінгі, ... ... деп ... екі топқа бөлуге болады.
Бірінші топқа: а) бір кездерде дербес сөз не қосымшалар есебінде қолданылған, қазіргі кезде есімдік сөздердің белгілі бір ... ... ... боп ... -н, -м, -з ... ... ... мен, сен, ол (

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын-қазақ тілдеріндегі есімдіктер және орын алмастырушы сөздер61 бет
Қазақ тілі сабағында есімдіктерді оқыту әдістері33 бет
Зат есімнің мағыналық топтары16 бет
Сан есімнің мағыналық топтарын оқытуда интерактивті әдістерді қолдану30 бет
Сан есімнің мағыналық топтарының сөзжасамы27 бет
Түркі тілдеріндегі сан есімдердің мағыналық топтары5 бет
Түркологиялық еңбектерде зат есімнің зерттелуі6 бет
Қазақ тіліндегі периссология мәселесі48 бет
Есімдік8 бет
Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь