Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы

Жоспар:
Кіріспе

I тарау Есімдіктердің сөзжасамы
1.1. Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы

II тарау Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған есімдіктердің мағыналық түрлері

2.1. Сілтеу есімдіктерінің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы
2.2. Сұрау есімдіктерінің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы
2.3. Жалпылау есімдіктерінің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы

III Қорытынды
IY Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Есімдіктердің сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалуының қазақ тіл білімінде өзіндік орны бар. Негізгі мақсат- басқа сөз таптарының сөзжасамы сияқты есімдіктердің де сөзжасамы, олардың сөзжасамдық тәсілдер (синтетикалық, аналитикалық ) арқылы жасалуын нақты мысалдар арқылы көрсету.
Сөздерді таптастырудың белгілі бір жүйеге түсіп қалыптасақан, негізгі үш принципіне сай қазақ тіліндегі есімдіктер де лексика-семантикалық сипаты, морфологиялық ерекшеліктері және синтаксистік қызметтеріне байланысты жеке бір дербес сөз табы болып бөлінеді.
Есімдіктердің дәлді мағыналары, егер екі я онан да көп адам сөйлесіп отырған жағдайда (диалогта) қолданылса, сол сөйлемдерден бұрын айтылып, я аталып өткен сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Ал егер ондай есімдіктер монолог түрінде айтылған я жазылған болса сөйлемдермен байланысты тыңдаушы мен айтушыға ғана белгілі болады.
Есімдік сөздер әрқашан сөйлеуші немесе сөйлемдегі субъектінің субстанцияларға, құбылыстарға және олардың сапалары қасиеттеріне қатынасын көрсетуші сөздер болып саналады. Бұл қатынастар есімдіктердің өз ішінде тікелей нұсқау, аралық қатынас, белгісіздік т.б. сияқты болып келе береді. Қатынастардың осылайша әрқилы болып келуі ешқашан субстанциялар мен құбылыстардың қасиеттері мен сапаларына байланысты тумайды, қайта керісінше, оларға арналған субъектілік қатынастың негізінде, қатынастың субъектімен тығыз байланыстаа болуы негізінен барып пайда болады. Мәселен, жіктеу және өздік есімдіктерінде ондай қатынас сөйлеушінің сөйлемдегі субъектіге тікелей нұсқау амалымен беріледі. –Кідірмей-ақ, Қартқожа, сен құнаныңа мініп, бұ кісіге ер дағы, Балдекең аулына дұрыстап апарып сал, - дегенде сөйлеушінің қатысы тыңдаушымен тікелей жасалып тұрғанын көреміз, сен сөзі тыңдаушыға – II жақ (Қартқожа) тікелей нұсқау ретінде айтылып тұр.
Есімдіктердің мағыналары қаншама жалпы болғанымен, олар қандай сөздердің орнына қолданылуына қарай, сол сөздердің негізгі мағыналарына сәйкес (заттық, сындық, сандық т.б.) зат немесе заттық белгімен байланысты ұғымдарға ұштасып жатады.
Есімдіктердің бәріне де тән, бәріне де ортақ деп есептерліктей я танырлықтай белгілі бір жүйелі формалары немесе өзгеру тәсілдері жоқ. Бұл ерекшелік негізінде есімдіктердің іштей субстантивтік және атрибутивтік болып мағыналық екі жікке бөлінуімен байланысты.
Есімдіктер - мағынасы тым жалпы сөздер. Есімдік сөздер сөйлемнен жеке-дара тұрғанда немесе сөйлем ішінде қолданылғанымен өзіне қатысты басқа сөздер және оқиғалардан бөлек алғанда, мағыналары қашан да нақтылы болып келмей, өте жалпылама қалыпта кездесіп отырады. Мәселен: мен, сен, сол, кім?, не?, өзі, бәрі, біреу, ештеңе сияқты есімдік сөздердің мағынасына көңіл бөлейік. Бұл сөздерде дәл осылай жеке-дара тұрғанда ешбір мағыналық дәлдік, мағыналық нақтылық жоқ. Мен деген есімдік түптеп келгенде – «1 жақ – сөйлеуші», сен деген есімдік «2 жақ – тыңдауш», кім?, біреу-
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана, 2002. 480-492 б.
2. Қазақ тілі. Фонетика, лексика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Алматы, 2004. 40-43 б.
3. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы: Қазақ ССР- інің «Ғылым» баспасы, 1989. 232-237 б.
4. Абай. Алматы: «Жазушы», 2002.
5.Ж. Аймауытов. Күнікейдің жазығы. Алматы: «Олжас кітапханасы» Баспа үйі, 2012.
        
        Қазақстан республикасының Білім және ғылым министрлігі
Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды ... ... ... тіл ... кафедресы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы
Орындаған: ҚФ-21
Тексерген: аға оқытушы Ажарбекова Э. Н.
Қарағанды-2013
Жоспар:
Кіріспе
I тарау Есімдіктердің сөзжасамы
1.1. Есімдіктердің синтетикалық тәсіл ... ... ... ... тәсіл арқылы жасалған есімдіктердің мағыналық түрлері
2.1. Сілтеу есімдіктерінің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы
2.2. Сұрау есімдіктерінің синтетикалық ... ... ... ... есімдіктерінің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы
III Қорытынды
IY Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Есімдіктердің сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалуының қазақ тіл ... ... орны бар. ... ... ... сөз ... сөзжасамы сияқты есімдіктердің де сөзжасамы, олардың сөзжасамдық тәсілдер ... ... ) ... ... ... ... ... көрсету.
Сөздерді таптастырудың белгілі бір жүйеге түсіп қалыптасақан, негізгі үш принципіне сай қазақ тіліндегі есімдіктер де лексика-семантикалық ... ... ... және ... ... ... жеке бір ... сөз табы болып бөлінеді.
Есімдіктердің дәлді мағыналары, егер екі я онан да көп адам ... ... ... (диалогта) қолданылса, сол сөйлемдерден бұрын айтылып, я ... ... ... байланысты аңғарылады. Ал егер ондай есімдіктер монолог түрінде айтылған я жазылған болса сөйлемдермен байланысты тыңдаушы мен айтушыға ғана белгілі ... ... ... ... ... сөйлемдегі субъектінің субстанцияларға, құбылыстарға және олардың сапалары қасиеттеріне қатынасын көрсетуші сөздер болып ... Бұл ... ... өз ... ... ... аралық қатынас, белгісіздік т.б. сияқты болып келе береді. Қатынастардың осылайша әрқилы болып келуі ... ... мен ... қасиеттері мен сапаларына байланысты тумайды, қайта керісінше, оларға арналған субъектілік қатынастың негізінде, қатынастың субъектімен тығыз байланыстаа болуы негізінен барып пайда ... ... ... және ... ... ондай қатынас сөйлеушінің сөйлемдегі субъектіге тікелей нұсқау амалымен беріледі. - Кідірмей-ақ, Қартқожа, сен құнаныңа мініп, бұ кісіге ер ... ... ... ... ... сал, - ... ... қатысы тыңдаушымен тікелей жасалып тұрғанын көреміз, сен сөзі тыңдаушыға - II жақ (Қартқожа) тікелей нұсқау ретінде айтылып ... ... ... ... ... олар ... ... орнына қолданылуына қарай, сол сөздердің негізгі мағыналарына ... ... ... ... т.б.) зат ... ... ... байланысты ұғымдарға ұштасып жатады.
Есімдіктердің бәріне де тән, бәріне де ортақ деп ... я ... ... бір жүйелі формалары немесе өзгеру тәсілдері жоқ. Бұл ерекшелік негізінде ... ... ... және ... ... ... екі жікке бөлінуімен байланысты.
Есімдіктер - мағынасы тым жалпы сөздер. Есімдік сөздер сөйлемнен жеке-дара тұрғанда немесе сөйлем ішінде қолданылғанымен өзіне қатысты ... ... және ... ... алғанда, мағыналары қашан да нақтылы болып келмей, өте жалпылама қалыпта кездесіп отырады. Мәселен: мен, сен, сол, кім?, не?, өзі, ... ... ... ... ... ... мағынасына көңіл бөлейік. Бұл сөздерде дәл осылай ... ... ... ... дәлдік, мағыналық нақтылық жоқ. Мен деген есімдік түптеп келгенде - , сен ... ... , кім?, ... ... ... , ештеңе- әйтеуір бір т.б. сияқты жалпылама берілетін ұғымдарды ғана көрсете алады.Бұлардың түп ... , , , , т.б. ... ... ұғымдар аңғарылғанымен, олар нақтылы түрде айқын, анық болып берілмейді, өте жалпылама қалыпта ұғынылатын мағыналар есебінде беріледі.
Субстантивтік есімдіктер сөйлемнің барлық мүшесі бола ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Сөйлемнің өзге мүшелерінің қызметін тек субстантивтенген ... ғана ... ... ... ... жалпы синтаксистік бір ерекшілігі, есімдіктердің өзіне бағыныңқы сөздері ... Яғни ... ... ... ... өзіне тән анықтауыш немесе пысықтауыш мүшелерді қажет етпейді.
Сонымен, қорыта айтқанда, есімдіктер - ... тым ... ... қолдану мақсатына қарай әр түрлі нақтылы мағыналарға ие болатын, ... ... және ... болып күрделі екі жікке бөлінетін, соған байланысты бәріне ортақ түрлену формасы жоқ және синтаксистік ... де әр ... ... ... ... тарау Есімдіктердің сөзжасамы
Басқа сөз таптарына қарағанда есімдіктердің жасалу ... ... онша ... ... Мұның өзі есімдіктердің табиғатымен тығыз байланысты.
Зерттеушілердің айтуынша, қазақ тіліндегі жалпы есімдіктердің саны ... ... ... ... ... жасалу жолдарындағы заңдылық осы аз мөлшерімен де байланысты болса керек. Дегенмен де есімдіктердің де ... ... ... сөз ... сияқты синтетикалық және аналитикалық тәсілдер орын алып отырады. Мұндай тәсілдер ... ... жеке ... байқалып қалады.
Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуында жұрнақтар тіптен аз кездеседі. Синтетикалық тәсіл арқылы туынды есімдіктер жасайтын жұрнақтардың аз ... ... ... ... түрлерімен ғана байланысты. Олар: сілтеу есімдіктері, сұрау есімдіктері, жалпылау және белгісіздік есімдіктері.
Ал ... ... ... ... сұрау, сілтеу, болымсыздық, өздік, белгісіздік есімдіктері қосарлану және бірігу арқылы жасалады.
Есімдіктердің аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... аналитикалық жолдармен жасалады. Бұл ретте олардың бірігу, қосарлама айтылу және сөз ... ... ... ... ... ... осы жолдардың аясы да есімдік құрамында онша көп кездесе бермейді. Бұлардың өзін іштей саралап көрсетсек, мынадай ... ... ... ... ... ... ... жолында олардың белгілі бір түрі әр уақытта да сөздердің біріге жұмсалуына негіз болып ... Осы ... бір ... түбірден бірнеше біріккен тұлғадағы есімдіктер өрбіп жатады. Мәселен, бір еш ... ... ... ... ... ... ешкім, ешқайда, ешқайсы, ешқандай, ешқашан, ештеме, ешнәрсе, ешбір.
Мен ешкімнен байлық, бақ сұрамаймын. Мен ешкімге жағынып ұнамаймын (Ш. ... ... ... бармайсыңдар, маған бір кешті қимайсыңдар ма? (Ж. ... ... ... ... да ... ... (Ш. Құсайынов). Барлық күзетшілер орнында екен, күдіктенерліктей ештеме байқалмады (Е. Оразақов).
Осы тәріздес біріккен түбірлі есімдіктердің жасалуына бір сөзі де негіз ... ... Осы бір ... ... ... ... тәріздес белгісіздік есімдіктері пайда болады. Қасен бірдеме есіне түскендей ... ... ... қағып қалды (Б. Майлин). Нұрман тағы бірдеме деп ақтала ... еді, ... ... ... (З. Шашкин). Солардың бір-екеуіне барсам, ұзақ сөйлесіп, қатарында бірнеше күндер жүрсем деп ойлады (С. Бақбергенов).
Кейде бір сөзі қолданылу ретіне ... ... ... ... ... да орын ... болады: кейбір, қайсыбір, әрбір, әлдебір. Біреулер үйінің орынын өлшеп, біреулер қазып үлгіріп, қайсыбіруелері қалқитып та ... (Ғ. ... Жел ... ... құтырынып, құлаққа жат әлдебір тағы үнмен сарнайды (М. ... ... ... ... құрылысына әлде есімдігі де себепші болады. Осы есімдіктің негізінде бірнеше белгісіздік есімдіктері туындап ... ... ... ... ... ... ... әлденеше. Ән шырқайды аулақта, Әлдекімдер құбылтып... (Ғ. Орманов). Сұлтанмахмұттың көз алдында әлденелер елестеді (Д. Әбілев). Омашты тартатын көліктің ... - ... ... парлап жеккен (С. Мұқанов).
Осылар тәріздес белгісіздік есімдіктерінің біріккен түрінде әр есімдігі де ұйытқы сөз ретінде айрықша қызмет атқарады: әрне, ... ... Боз ... ... бағанадан бері әркімнің атын атап шақырып тұрған дауыс басылды (Ғ. ... ... ... ... ... өз ойына күпті болып отыра берді (З. Шашкин). Дүниеге өз көзқарасы бар, әрнені ақыл елегінен өткізіп, өзінше топшалайды (А. ... ... ... ... ... ... ... осылар. Талдаудан байқалғандай, осындай құрылыстағы есімдіктерге белгілі бір түбірі негіз ... ... ... барып бірнеше есімдіктер туындап шығып жатады.
Қосарлана келген есімдіктер
Қосарлана жұмсалған есімдіктер тілімізде өте аз кездеседі. Есімдіктердің қосарланған түрлерінің ... ... ... ... ... ... өзді-өзі, өзімен-өзі т.б. ). Ал қосарлана жұмсалған есімдікті сөздер есім мағынасында қалса ғана өз табиғатын ... ... ... ... ... мына ... ... жатады: өзін-өзі, ондай-мұндай, онысы-мұнысы, кіммен-кім, қай-қайсы т.б. Кімде-кім партиямен бірге болса, ол елімен бірге, кімде-кім елімен ... ... ол ... ... ... бәрімізге мәлім (Ғ. Мүсірепов). Соның қай-қайсысы да Нұрдәулеттен зәбір жапа шегіп, мүгедек халге түскен бұйымдар (Б. ... Бұл ... ... ... киініп, оны-мұнысын жинастырып, сумкасын қолына алды да, сыртқа қарай бет ұрды (Ж. Жұмақанов).
Есімдіктердің сөз ... ... ... ... ... десе де ... тек бірен-саран түрлері ғана қолданылып қалады: мына мен, осы сен, бір өзі тәріздестер. Осы атыраптың иесі бір өзі сияқты, кірпігін баяу ... ... ... өр қарайды (З. Қабдолов).
Есімдік сөздер өз ішінде бір-бірінен жіктері ... ... ... ... ... ... Есімдіктің бұлайша ішінара бірнеше топқа бөлінуіне лексика-семантикалық принцип негіз ... ... ... ... ... ... ... жеті топқа бөлінеді: 1) Жіктеу есімдігі; 2) Сілтеу ... 3) ... ... 4) ... ... 5) Жалпылау есімдігі; 6) Белгісіздік есімдігі; 7) Болымсыздық есімдігі. Осы есімдіктердің жеті мағыналық түрінен синтетикалық тәсіл арқылы жасалатын есімдіктерге тоқталатын ... олар ... ... ... ... тән ... негізгі лексикалық мағыналары аралық қатынастарды көрсету болып табылады. Сол себепті сілтеу есімдіктері әрқашан сөйлеушіге не сөйлемдегі субъектіге субстанциялар мен құбылыстардың әр ... ... не ... ... ... ... білдіріп отырады. Анау қалмақшының иті- мынау қасқыр тымақтың иті (Аймауытов). Бүгін қойды ... ... ... кең ... ... (Исабеков). - Түндегі бір даурыққан хабар екен ғой? - Естісең, сол. ... ... ... ән ... Оның тәтті оралған мәні оятар (Абай). Бір шалдың төрт ұлы болыпты, Бірде шал сол ұлдарын жинапты (ертегіден). Кімді айтса, сол ... ... ... бер ... ... ... (Ә.Ә). Бұл ұрыста Төлеген ерекше ерлік көрсетті (М. Ғ.). Бұлар- станцияның ... алды ... (Ө. ... Бұл- ... ана ... (Ғ. ... Кино ... бұлар бір-біріне бір ауыз сөз айтқан жоқ (Ж. Молдағалиев). Бұл сұраққа жауап бермей, аз отырып ... ... (С. ... ... ... бала ... есімдіктерінің аралық қатынастарды білдіру жағынан ішінара жақын-алысырақ, алыс-жақынырақ сияқты қарама-қарсы мағыналарда қолданылатын сөздер болып бірнеше жікке бөлінеді. Сілтеу ... бұл ... ... ... мағыналық жіктері әрқашан бір есімдік екінші бір есімдікті салыстыра қолданылуда, қарама-қарсы ұғымдардағы сөздердің мағыналық айырымдарын салыстыра көрсету ... ... ғана ... ... алады. Сонда ол амал мағыналық жіктерін қарама-қарсы қойып салыстыруға келетін және деген аралық ұғымды білдіре алатын ... ... ... Анау ... мынау ілулі тұрған киімдерім, басқа нәрсеміз жоқ (Дулатов). Әне жерде, міне жерде бұрқыраған түтін (Аймауытов) дегенде мынау, міне ... ... ... әне ... ... заттар мен құбылыстарға нұсқай айтылып тұр.
Сілтеу есімдіктері кез келген ... ... ... ... мен ... ішінен белгілі біреуін даралап бөліп алып, соған тыңдаушының ... ... ... ... - Үндемей жүріп мына Ыбыш бәрінен озды (Исабеков). Ана бір Ахметжан, Құлтас деген қулар бар, бәрі ... ... ... ерік қағазын алыпты (Дулатов) дегенде, мына, ана сөздері адам (кісі) біткеннің ішінен белгілі бір кісіге ғана, ... ... ... тұрғаны айқын көрінеді.
Сілтеу есімдіктерінің бұл белгілі бір субстантивті не құбылысты бөліп алып, ... ... ... аудару қызметі болса, екінші жағынан сілтеу есімдіктерінің қолданылу ретіне қарай контексте белгілі бір нақтылы ... ие болу ... ... ... Ол ... нақтылық өз тарапынан сілтеу есімдіктерінің қандай сөз ... ... ... ... ... ... ... мына сияқты сөз таптарының орнына қолданылып, солардың беретін нақтылы мағыналарына ие болады.
1) Сілтеу ... зат есім ... ... қолданылады. 80-ші жылдары жер аударылып барған Михаэлис деген бір білімді кісімен, қазақ ғұрпындағы қағидаларды жиюға елге ... ... ... ... Абай ... ... (Байтұрсынов) дегендегі Михаэлис, Гросс дегендер зат есім орнына қолданылып тұр.
2) ... ... сын есім ... да ... Кіші ... боз інгені бүгін тағы өлді. Мойнақтан ол үй енді таза болды (Аймауытов).
3) Сілтеу есімдіктер сан есімнің ... да ... ... алу үшін ... ... ... Дүйсебектер бірнеше мәрте барса да, әр түрлі себептер айтып бермей жүргенде, он бес күн өтіп кетіпті. Бұл күндердің ... арыз ... ... ... ... өткен қағаз да келіп қалған еді (Дулатов).
4) Сілтеу есімдіктері есімдіктердің орнына жұмсалады.
5) Сілтеу есімдіктерінің жеке ... ... ... қолданылу дағдысы кездеспейді. Бірақ сілтеу есімдіктері түгел бір сөйлемнің және ондағы берілген әрқилы ойлардың, ... ... ... ... ... алмасатын мағыналардың жетекші мәні сол етістік сөздердің бойына топталады. Әуезе мен ... ... зор ... осы ... ... осы есімдігі алдағы айтылған ойлар мен баяндалған оқиғаларға, амалдар орнына, соларды ауыстыра ... ... ... өзге сөз ... ... ... орнына қолданылуы тұрғысынан алып қарағанда, негізгі екі салаға ... Өзге ... ... ... есімдіктерге: бұл, ол, мына, ана, мынау, анау, осы, сол сөздері жатады.
2) Өзге сөздердің орнына қолданылмайтын ... ... әне, ... ... түу ... жатады.
Сілтеу есімдіктері субстантивтенгенде ғана тәуелдік, септік, көптік жалғауларын қабылдай алады. Тәуелдік жалғаулары сілтеу есімдіктерінің ішінде ... әне, ... ... ... ... ... ... жалғанбайды.
Сілтеу есімдіктеріне септік жалғаулары да біркелкі талғаусыз жалғана бермейді. Мәселен, бұл, ол, мына, ана, сол сілтеу есімдіктері ... және ... ... де ... ... ... жүйесі жіктеу есімдіктеріне ұқсас болады. Ал өзге міне, мынау, әне, анау, осынау, сонау, түу ... ... ... ... ... ... бұл - ... ол - олар, мына- мыналар, ана - аналар, осы - ... сол - ... ... ... ғана ... ... ... сөйлем мүшелерінің бәрінің де қызметін атқара алады. ... ... ... де ... ... ... ... атқаратын қызметтерінде ішінара ерекшеліктері болады. Мәселен, міне, әне, осынау, сонау, түу ... ... да ... ... болып қызмет атқара алмайды; бұл, ол сөздері баяндауыш болмайды; міне, әне есімдіктері анықтауыш қызметін атқармайды. Сол ... ... ... тек осы, сол ... ғана тән. ... ... Сұрау есімдіктері- заттар мен құбылыстардың атын, санын, сапасын, мекенін, мезгілін, амалын т.б. білу мақсатында айтылатын сөздер. Сұрау ... кім? не? қай? ... ... қалай? қайда? қайдан? қашан? қанша? неше? нешінші? қаншасы? сөздері жатады. - Кіммен күрес деп отырсыңдар?- Шәкіманмен ... ... ... ... тым жалпылама түрде берілетін кім? не? сияқты субстантивтік және қай? қайсы? деген атрибутивтік сөздерден тұрады. ... ... қай сөз ... ... ... айтылса, сол сөз табының орнына қолданылады.
Сұрау есімдіктерінің өзге ... ... ... ... ... ішкі ... бірлігі болмайды. Белгілі бір формалар не қызметтер арқылы бастары бірікпейтін сөздер болып саналады. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... белгі- олардың сұраулық мәнде қоданылуы.
Сұрау есімдіктерінің түрлену жүйесі ... ... ... жалғаулары сұрау есімдіктерінің бәріне бірдей жалғанбайды. Мәселен, қай? қашан? неше? қалай? сұрау есімдіктері мүлде тәуелденбейді. ... ... кім? не? ... ... ... ғана ... ... сұрау есімдігінің ішінен тек кім? қандай? қалай? қайсы? сөздеріне ғана жалғанады.
Септік ... да ... ... бәріне бірдей жалғана бермейді. Мәселен, қандай? қалай? есімдіктері мүлде септелмейді. Неше? қанша? сөздері барыс, жатыс, шығыс септік жалғауларын, қашан? сөзі ... ... ... жалғауларын, қай? сөзі жатыс, шығыс жалғауларын ғана қабылдай алады. Сұрау есімдігінен кім, не, қайсы? сөздері септеледі.
Көптік жалғаулары кім? не? неше? ... ғана ... ... ... ... ... ... қосарланып айтылуы арқылы беріледі.
Сұрау есімдіктері сөйлем мүшелерінің бәрінің де қызметін ... ... ... сұрау есімдігінің әрқилы сөз таптарына бейім болып келуіне байланысты кейбір сөздердің өзіндік ерекшелігі болады.
Өздік есімдіктері. Өздік есімдіктері- ... не ... ... өзге ... мен ... бөліп алып көрсетуші сөздер. Өздік есімдіктеріне тәуелдік жалғауларынсыз қолданылмайтын өз түбірінен тараған өзім, өзің, өзіңіз, өзі, өзіміз, өздеріміз, өздеріңіз, өздері ... ... ... ... ... ілік ... формаларының толық сақталып қолданылуы кейде олардың екінші сыңарларының тәуелдік жалғаулары түсіріліп айтылуының әсерінен де болып отырады. Біраздан соң өзі де ... ... ... ... ... ... біз де ... та (Аймауытов). Өзіміздің үй екен (Исабеков) дегенде, өздік есімдіктерінің толық формада айтылуы , сөздерінің қысқарған түрде қолданылуының әсерінен ... ... ... есімдігі әрқилы морфологиялық сөз түрлендіруші формаларды қабылдайды. Ол формалар әрқашан өздік есімдігіне қосылып айтылатын тәуелдік жалғауларының үстіне ... ... ... ... жалғауы жалғанады. Өз есімдігі тәуелденіп барып жіктеледі. Кейде жіктеу есімдіктері өздік есімдіктерімен тіркесіп қатар жұмсалады. Мен өзім елге бармағаныма ... жыл ... ... ... есімдіктеріне септік жалғаулары тәуелденген зат есімдердің септелу ізімен жалғанады. Өздік есімдіктері ... ... өзге ... бәрінің де қызметін атқара алады.
Жалпылау есімдіктері. Жалпылау есімдіктері деп ... бір ... мен ... ... ... ... ... нұсқай айтылатын жинақты - жалпылау мағынадағы сөздерді айтамыз. Олар кем ... екі ... ... толып жатқан біркелкі не әрқилы заттар мен құбылыстардың жиынтығын жалпылай көрсете алатын сөздер болып келеді.
Тәуелдік ... ... ... ... кейбір жалпылау есімдіктері субстансивтік мәнде қолданылады.
Ал, бүкіл, бүтін, күллі, тамам жалпылау есімдіктері тек ... ... ... ... жұрттың яки жеке адамдардың істеп жүрген істерінің бәрі дұрыс бола бермейді (Дулатов). Тамам қазақ малын шаңыраққа есеп ... бір ... 20 ат ... мал ... ... ... Бар ойы- өлең ... ән салалық (Абай). Түгел сөздің түбі бір, түп атасы- ... би ... Енді не ... Бәрінен де бос қалдық? (Абай). Біліпті дерттің барлығын (Абай).
Жалпылау есімдіктері сөйлемде қолданылу ретіне қарай сөз түрлендіруші ... ... ... ... ол заңдылық жалпылау есімдіктерінің барлығына тән қасиет ... ... ... ... бар, ... ... бәрі, сөздеріне ортақ тәуелдеу түрінде ғана болмаса, жекеше түрінде жалғанбайды. Мынау қымбатшылық баршамызға мағлұм (Дулатов). Бәрің де ... ... ғой? ... ... ... ... күллі, тамам есімдіктері тәуелденбейді.
Жіктік жалғаулары жалпылау есімдіктеріне мүлдем жалғанбайды. Жалпылау есімдіктерінің ішінде тек ... ... ғана ... ... ... Ол септелудің жүйесі тәуелдеулі зат есім сөздер жүйесімен бірдей болып келеді.
Жалпылау есімдіктері сөйлемде негізінен ... ... ... Ал ... ... ... бастауыш, толықтауыш қызметтерін атқарады. Бірақ ешқашан пысықтауыш қызметін атқармайды.
Белгісіздік есімдіктері. ... мен ... және ... сан, сапа ... ... амал тағы ... анық етіп ашып ... тұспалдап қана көрсететін, яғни мағыналары нақты түрде ... ... ... айтылатын есімдіктердің түрі- белгісіздік есімдігі деп аталады.
Біреу желіп, біреу ... ... ... ... ... ... әкеліп, үп- үлкен бір адамның үстіне жалп еткізді (Сонда). Кейбір қомағайлар қапыл-құпыл болып қалса керек ... ... ... ... ... ... ... Адамның кейбір кездері Көңілде алаң басылса (Абай). Бізде ерік жоқ, бастай бер, Әлденеге бастайсыз (Абай). ... ... үні, ән сазы ... (Қ. ... ... күн ... Директор біреумен сөйлесудің алдында көзінен көзілдірігін алып, әр уақытта да бір езу ... ... ... (С. ... Кей ... бүгін тату, ертең бату (Абай). Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол... (Абай). Кейбіреуге таяғым Тиіп те кетті бартылдап (Абай). ... ... ... ... Кейбір жігіт жүреді мақтан сөйлеп (Абай). Иә, ... айту ... бір ... ... әрбір қызметкердің бір-бір көмекшісі бар екен (Қыдырбекұлы). ... ... қолы бос ... ... тағы да ... ... ... (Шаймерденов). Мол күш тоғысқан майдан өмірінде өлім әр адамға әр түрлі жағдайда ... ... (Қ. ... ... ... қол ... Іші- залым; сырты- абыз (Абай). Нариманның бұндай қылығының қайсыбірін айтып түгесейін (Аманшин). Көкшетау, оның маңындағы қалың ... ... ... қалған (С. Сейфуллин). Жасы үлкен, денесі кең Сергей Петрович әрқашан осылай балаша қуанады, балаша ренжиді (Ғ. ... ... жете ... ... ... шана екпінінен гулей соққан жел ару сөзін қағып алып, әлдеқайда алып кетті (Саин). Бірен- саран шыққан астықтарын жұрт әлдеқашан жинап ... (С. ... ... ... ... Көтеріп бара жатқандай (Ғ. Қайырбеков).
Белгісіздік есімдіктері шығу төркіні, жасалу жолы жағынан күрделі екі салаға бөлінеді:
1) Кейбір сөздердің ... ... ... ... келе ... мағынаға ие болып, сол негізде белгісіздік есімдігі қатарына ауысу жолымен пайда болған ... яғни ... ... арқылы жасалған сөздер. Бұған сан есімдерден ауысқан бір, біреу сөздері және кей ... ... ... араб тілінен ауысқан әр, әлде, пәлен сөздері жатады.
2) ... бір ... ... ... ... арқылы жасалған, яғни морфологиялық тәсіл арқылы жасалған сөздер. Бұған негізінде лексикалық жолмен жасалынған бір, біреу, кей, әр, әлде есімдіктеріне ... ... мен ... ... ... өзара бірігіп айтылуы арқылы жасалған бірдеңе (бірдеме), бірнеше, бірнәрсе, кейбір, кейбіреу, әлдекім әлдене, әлденеше, әлденемене, әлдеқай, әлдеқайда, әлдеқашан, ... ... ... ... ... әрнеме, әрнәрсе, әрқайсы, әрбір сөздері жатады.
Белгісіздік есімдіктерінің бәріне бірдей тән өзіндік ерешелік деп ... ... ... ... не ... қызметтері де жоқ. Олар әрқайсы мағыналық тегі жағынан қандай сөздер ... және қай ... ... ... байланысты әр түрлі сөз таптарына бейім болып келеді. Сол ... ... ... ... формалары мен синтаксистік қызметтері де соларға үйлес келіп отырады. Мәселен: 1) бір, кей, әр, пәлен, әлдеқайда сөздері сын есімдерше қызмет ... ... бері ... ... ... ... жоқ еді, бір сыйлы жерге баратынын іші сезді (Аймауытов). Әр ауылдың, әр үйдің бір қазан бұзары, бір биі болады ғой ... Кей ... ... ... ... ... мың ... оқыса да түсіне алмайды (Байтұрсынов). Берілген сөйлемдердегі белгісіздік есімдіктері (бір, әр, кей) қай? деген сұраққа жауап беріп, анықтауыш болып тұр.
2) ... ... ... ... әркім, әрнәрсе, әрнеңе сөздері зат есімдерше түрленеді. Сөйлемде бастауыш, толықтауыш, ... ... ... ... ... мен ... менің жауымды да біреу өлтіреді екен деп, бұл оқиғаны өзінше жақсылыққа жорыды (Аймауытов). Мен келгенде ылғи да үйде ... ... сол ... ... ... деп ... жүреді (Исабеков). Әркімнің бетіне қарай құбылып, өз пікірін әсте сездірмеуші еді ... ... ... ... сан ... ... ... анықтауыш қызметінде қолданылады. Бірнеше жоба көрсетілді... Ыңқылдап, күрсілдеп тер пұшпағынан ағып, әлденеше дем ... ... ... ... ... әрең жетті (Аймауытов).
4) әлдеқайда, әлдеқашан, әлдеқалай есімдіктері үстеу сөздерге бейім болып келеді. Ойы бөлініп, қиялы әлдеқайда отыр еді (Аймауытов). ... ... ... ... ... бар ... айырған, әр дыбысқа белгілеп таңба арнаған (Байтұрсынов). Берілген сөйлемдердегі белгісіздік есімдіктері ... ... ... тұр. ... ... белгісіздік есімдіктерінің басын қосатын, оларды біріктіріп топтай алатын негізгі ... ... ... ... ... ... ... саналады.
Белгісіздік есімдіктері қолданылу мақсаттарына қарай, әр түрлі сөз түрлендіруші грамматикалық формаларды қабылдайды. Бірақ ол формалар ... ... ... ... ... ... олардың атрибутивтік не субстансивтік қалыпта қолданылуына байланысты жалғанады. Сонда ол түрленудің жүйесі мынадай болып ... ... ... ... ... есімдіктерінің әлде, әр, пәлен, әлдекім, әлдеқалай, әлдеқашан, әркім сияқты түрлеріне жалғанбайды. Бірнеше, бір, біреу, кей, кейбір ... ... тек ... тәуелдеу түрінде ғана тәуелдік жалғауларын қабылдайды. Белгісіздік есімдіктерінің өзге түрлері жеке және ортақ тәуелдік жалғауларын да қабылдай ... ... бірі ... жер ... ... Одан ... ... ысылдап ыстық бұғананы сыдырып жатыр (Аймауытов). Жігіттердің бірсыпырасы жалт берді, кейбірі аттың жалын құшты, кейбірі түсе қалды. (Сонда). Шошақайдың үкі ... ... ... өзі ... ... барады (Сонда).
Екіншіден, белгісіздік есімдіктері жіктік жалғауларын қабылдамайды.
Үшіншіден, көптік жалғаулары тек ... ... ... әлдекім, әлдене, әркім, әрнеңе, кейбіреу сияқты есімдіктеріне ғана жалғанады. Тайтері, ... ши, ... ... ... жатушы еді (Аймауытов). Біреулер пошта тасуға кірісіп, қайтсе жан қалудың қамын ... ... ... ... ... ... (Сонда). Оның артынан әлдекімдер қарсы сөйледі (Сонда).
Төртіншіден, септік жалғаулары да ... ... ... ... ... ... үнемі атрибутивтік қалыпта қолданылатын әлде, әр, пәлен, әлдеқалай есімдіктері ешқашан да септік жалғауларын қабылдамайтын болса, әлдеқашан, ... ... ... ... ... ... ... ғана қолданылады. Аққу әлдеқайда алыста алтын сәуле көреді (Жұмабаев). Оның ... мен ... ... едім ... Бір ... маған әлдеқайдан жаңа бір ой сап ете түсті (Исабеков).
Ал, бір, бірнеше, кей, ... ... ... ... есімдіктері тәуелденіп барыс септік жалғауларын қабылдай алады. ... ерні ... ... иек ... ... ... біріңді ала, біріңді құла көреді дейсің бе? ... ... ... ... ... қара аты бар, ... - торы байтал (Сонда). Кейбірінде бытыра, шиті (Сонда).
Белгісіздік есімдіктері, жоғарыда көрсетілгендей, сөйлемнің барлық ... ... ... ... соның өзінде олардың іштей субстансивтік және атрибутивтік сөздер болып келуіне байланысты кейбір сөздердің қызметтерінде ерекшеліктер кездеседі.
Болымсыздық есімдіктері. Болымсыздық ... ... ... мағыналарға қарама-қарсы болымсыздық мағыналарда қолданылады. Есімдіктің бұл түріне еш, ешкім, ештеңе (ештеме), ешнәрсе, ешбір, ешқайсы, ешқандай, ешқашан, бір де, бір де бір, ... ... түк, дым ... ... жатады.
Болымсыздық есімдіктері негізінде үш түрлі тәсілмен жасалады:
1) Лексикалық тәсіл;
2) Морфологиялық тәсіл;
3) Синтаксистік тәсіл
Лексикалық тәсіл өзінің негізгі лексикалық мағыналарынан алшақтау ... ... ... ... ... ... ... Бұл тәсілмен жасалған болымсыздық есімдіктер- түркі тілдерінің төл сөзі түк, дым есімдіктері және парсы тілінен ... еш ... Түк, дым ... ... ... ... ... қатарында аталмай келген сөздер. Олар өзінің пайда болу ... ... зат есім және ... ... сөздерімен байланысады.
Түк білмейміз, соқырмыз (Аймауытов). Ақсақалдар жиылып, бір-екі рет бас ... да, дым ... ... ... Жол ... адам еш ... таба алмайды (Байтұрсынов). Көнбеді ешкім сөзіме Әдетіне қарысып (Абай). Бұл жерде ешкім сырымды білмейді, айтып не істейін? (Абай). Ашық мінез, ақ ... ... жоқ ... ... әндері). Мылтық оқтағанда оның аузын ешқашан кісіге қаратпа, кісіге қаратып ойнап оқтама (Ш. ... ... ... шықты оған жер тең (С. Мұқанов). Сенен басқа еш жерден Таба алмадым орнымды (Абай). Кеудемде жаным тұрғанда Гауһарды ешкімге бермеспін (С. ... ... ... ... ... дарынды жазушы орыс әдебиетін, орыс әдебиеті арқылы дүние жүзілік озық әдебиеттің көрнекті үлгілерін аттап өте ... ... (Ғ. М.). ... ... ... басқа түрлеріне болымсыз мағынада қолданылатын еш сөзі және дә= қосымшасының бірігуі арқылы жасалады. Бұған ешкім, ештеңе (ештеме), ешнәрсе, ешқайсы, ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Әмірқандай әнді ешкім сала алмайды (Аймауытов). Ұялсам да ештеңе дей алмадым (Сонда). Жоқ, ол ... ... ... ... ... ... ешнәрсе татып алмайды... Аузыма ешқандай сөз түспей қойды (Исабеков). Бұл мен ешқашан күтпеген жаңалық еді (Сонда).
Синтаксистік тәсіл сөзі мен ... ... ... бір де, бір де бір ... ... Ертеңгі ататын таңның бүгінгі батқан күннен бір де бір айырмашылығы жоқ (Исабеков).
Болымсыздық есімдіктерінің түрлену жүйесі де әрқилы болып келеді. Оны ... ... ... ... ... жалғауларын және көптік жалғауларын тікелей қабылдамайды. Көптік жалғаулары тек тәуелдік жалғауларымен бірге жүріп қана ... Онда да ... ... бәріне бірдей емес, ештеме, ешнәрсе, ешқайсы, дәнеңе, түк есімдіктеріне жалғанады. Мысалы: ештемелері, ешнәрселері, түктері.
Бұның өзінде де ... ... тек II - III ... ғана жалғанады. Мысалы: ешқайсыларың, ешқайсылары.
Тәуелдік жалғаулары да болымсыздық есімдіктерінің жекеше ... ... ... ... Мәселен, ешкім, ештеңе, ешнәрсе, дәнеңе, түк есімдіктері жекеше түрде ... ... ... ... ... ... ... жігіттер жылда қалаға, параходқа барып, пайда тауып келіп жүр ғой, дәнемесі кеткен жоқ... (Аймауытов). Менен ... ... жоқ ... ... бір де бір ... көпше түрде ғана тәуелденеді
Болымсыздық есімдіктерінің септелу жүйесі де ... ... ... ... ... ешнәрсе, дәнеңе, түк есімдіктері жекеше түрінде септік жалғауларының барлық формаларын қабылдаса, көптік жалғауларын қабылдамайтын болғандықтан, көпше түрінде ... Ал ... ... ... ... де болып септеле береді. Бұл күнде оқудың керек екеніне ешкімнің таласы жоқ ... ... ... тіл ... ... О да түкке сеп болмады (Сонда). Мал бағу жайын ешкімнен үйренбей-ақ, өзіміз де білеміз деп жүр (Байтұрсынов).
Атрибутивтік ешбір, ... ... бір де бір ... жай ... ... ... ... та септелмейді. Ал тәуелденген кезде жекеше түрінде ғана II - III ... ... ... ... әр ... ... сөйлемдерде қолданылады. Ол сөйлемдердің баяндауыштары негізінде мынадай тұлғаларда тұруды талап етеді:
1) Сөйлемнің баяндауыштары - ма, -ме ... ... ... етіледі. Ондай баяндауыштар дара және күрделі болып келе ... - ... ... жүр ... ... ... бірдеңе дегені болмаса, Байманды ешқайсысы ауызға алмады (Аймауытов). Күнікей күйеуінің келуіне түк айтпады ... Мені ... ... бір де бірінің жүзімді жыртқысы келмейді (Исабеков). Дәнеңе ойламай, қатын қойын бағып жүре ... де бір ... екен ... ... ... ... ... сөйлем болып та келе береді. Ешқандай да сұрағың жоқ па?.. Өзіңізден басқа ешкім болмады ма? ... ... ... араласқан сөйлемдердегі - ма, -ме болымсыз жұрнақтары есімшенің - қан, -ған, -ген, -кен, -тын, -тін және - е ... ... ... ... кезде ол сөздер қолданылу мақсатына қарай сөйлемнің бастауыш, толықтауыш, анықтауыш мүшелерінің қызметін атқарады. Мұндай жағдайларда сөйлемнің баяндауыштары болымсыз болу ... ... ... ... ... ... ... машинаға қарай жүрді (Исабеков). Бір-екі кесе шайдан басқа әлі ештеме ішпегенім енді есіме түсті (Исабеков).
2) Болымсыздық есімдіктері сөйлемнің ... ... ... ... қажет етеді. Болымсыздық есімдіктері қажет еткен бұл сөзі сөйлемнің соңында болымсыздық есімдіктерімен немесе есім сөздермен қатар ... ... - қан, -ған, -кен, -ген ... ... ... ... түрде қолданылады. Дәнеңе жоқ... Әлі түк жоқ (Аймауытов). Ешқандай үн жоқ (Исабеков). Қамығатын ештеңе жоқ ... ... сиыр ... осы үйде дым жоқ (Сонда).
3) Болымсыздық есімдіктері сөйлемнің баяндауыштары ... ... ... ... ... еткен бұл сөзі болымсыздық есімдіктерімен, есім сөздермен және - қан, -ған, -кен, -ген формалы ... ... ... ештеңе емес (Дулатов). Әйтеуір, көшедегі көп таныстың бірімін, басқа ешкім де емес! (Исабеков). Егін жайында ешкімнен үйрене қоятын емес ... ... ... ... арамдық болып көрген емес (Исабеков)
Болымсыздық есімдіктері сөйлемде барлық сөйлем мүшелерінің қызметін атқарады.
1.1. Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы
Есімдіктердің бұл жасалу ... ... ... ... Олар ... өзіне жалғанып, белгілі бір мағынаны онан сайын айқындап нақтылай түседі. Сан жағынан алғанда ондай жұрнақтар онша көп те емес.
Құранды -а+у ... Бұл ... ... ... ... ... сөздерге жалғанып, сілтеу мағынасын одан сайын айқындайтын болады: ан+ау, мын+ау, сон+ау. Тарихи ... ... бұл ... ... ол, бұл, сол ... ... ... Есімдіктерді арнайы зерттеген А. Ибатов анау, мынау есімдіктерін бірігу жолынан пайда болған деп түсіндіреді:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі синонимдердің және синонимдік қатарлар118 бет
Адамды саудаға салу қылмысының жасалуы мен күресуінің шаралары6 бет
Амортизацияның синтетикалық есебі32 бет
Буынның жасалуы, түрлері7 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет
Жарнама шығындарын синтетикалық есепке алуды ұйымдастыру16 бет
Кіші жүз және Орта жүз қазақтарын басқарудың әкішілік басқарудың жаңа жүйесінің жасалуы21 бет
Киім және костюм қызметі. Киімнің сапасы және оған қойылатын талаптар. Киімдердің жаңа түрлерінің жасалуы21 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Неoлoгизмдердің жaсaлуы52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь