Сан есімнің (күрделі) сөзжасамы

Ж О С П А Р

Кіріспе

І тарау. Сан есімнің зерттелуі
1.1. Қазақ тіл біліміндегі сан есімнің зерттелу тарихы
1.2. Сан есімнің лексико.семантикалық тәсілінің зерттелуі
ІІ тарау. Жалпы сан есімнің ерекшеліктері
2.1. Сан есімнің лексико.семантикалық сипаты
2.2. Сан есімнің морфологиялық ерекшеліктері
2.3. Сан есімнің мағыналық топтары
2.3.1. Есептік сан есім
2.3.2. Реттік сан есім
2.3.3 Жинақтық сан есім
2.3.3. Топтық сан есім
2.3.4. Болжалдық сан есім
2.3.4. Бөлшектік сан есім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
К і р і с п е
Сөзжасам тіл білімінің жеке саласы. Әлемнің тілдік бейнесін таңбалауда кез келген тілде арнайы сөзжасам жүйесі калыптасқан. Тілдің дамуы төл сөздердің мағыналық және тұлғалық кұрылымының дамуымен тікелей байланысты. Осы реттен сөзжасам теориясының кешенді бағытта жүйелі зерттелуінің маңызы ерекше. Бұл тілдегі төл сөздердің ұғымдық, мағыналық және тұлғалық даму жүйесін зерделеуге мүмкіндік береді.
Қазақ тілінің сөзжасамы - өзінің негізгі зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеттері бар, белгілі даму желісі қалыптасқан, өзіндік зерттеу тәсілі мен
әдістері бар тіл білімінің бір саласы. Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі - атаудың жасалу, қалыптасу жолын, мағынаның дамуын, сөз жасаудың тәсілдерін ұғым-мағына-атаудың кешенді бірлігін қарастырады [1, 282].
Сөзжасам негізгі сөзден туынды сөздердің анығырақ айтсақ, туынды түбірлердің жасалу жүйесін зерттейді. Ал ол сөзжасамдық ұяда жасалған туынды сөздердің бәрі тілдің сөздік құрамына кіретін лексемалар, сөздер. Әр туынды лексема тілдің лексикалық жүйесінен орын алумен бірге, ондағы семантикалық топтарға да қосылып, олардың құрамын кеңітіп отырады. Бірақ лексикалық мағынаның топтарындағы сөздер құрылымы жағынан, ондағы сөздердің құрылысы жағынан түрлі-түрлі болады. Олар мағынасы жағынан ұқсас болғанымен, тұлғасы түрлі бола береді.
Жаңа сөз жасаудың көне тәсілі деп есептелетін аналитикалық тәсіл Кеңес дәуірі кезінде ғылым мен техниканың қарқынды дамуымен байланысты тірек болған, қызметі артқан, бір сөзбен айтқанда, ең бір ұтымды, актив тәсілге айналған: радио-хабар, радио-қабылдағыш, сірке суы, сірке қышқылы, көркемөнер, таңдай безі, сутегі, тамыр жүйесі, үш бұрыш, азот қышқылы, агрономия, халықаралық, социалистік жарыс, оқшау сөздер, зат есім, сын есім, радиотехника т.б. Бұл аталған терминдер, сөз жоқ, лексикамыздың баюына үлкен себеп болды.
Тіл білімінде сөзжасамның аналитикалық тәсілі ерекше орын алады. Яғни, аналтикалық тәсіл дегеніміз – тілімізде көне заманнан келе жатқан, тілімізде көптеген күрделі сөздермен толықтырған өнімді тәсіл. Бұл тәсіл – басқа тілдердің сөзжасамында кең орын алатын, кең таралған тәсіл. Оны дүние жүзі тілдерінің сөзжасамына ортақ тәсілі деуімізге болады.
Осы крустық жұмыста күрделі сан есімдерді және сан есімнің күрделі сөзжасамын яғни, аналитикалық тәсілдерін қарастырамыз. Оның берілу жолдарын, мағыналық катигорияларын, жазылу тәртіптерін, сонымен қатар, сөйлемде қолданыстарында қамтимыз.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Анар С. Қазіргі қазақ тілі: Оқу құралы – Алматы: Қазақ университеті. 2008. – 340б.
2. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. – Астана, 2002. – 784б.
3. Әуезов М. Қилы заман. – Алматы: Жазушы, 1975 – 384б.
4. Ғабит М. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 2002. – 288б.
5. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі: морфология – Алматы: ана тілі 1991. – 381б.
6. Оралхан Б. Кербұғы. – Алматы: Атамұра, 2003. – 204б.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министірлігі Е.А.Бөкетов
атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Қазақ тіл білімі ... ... САН ... (КҮРДЕЛІ) СӨЗЖАСАМЫ
Орындаған: ҚФ-21
Тексерген: аға оқытушы
Ажарбекова Э.Н.
Қарағанды 2013ж.
Ж О С П А Р
Кіріспе
І ... Сан ... ... ... тіл біліміндегі сан есімнің зерттелу тарихы
2. Сан есімнің лексико-семантикалық тәсілінің зерттелуі
ІІ тарау. Жалпы сан есімнің ерекшеліктері
2.1. Сан есімнің лексико-семантикалық ... Сан ... ... ... Сан есімнің мағыналық топтары
2.3.1. Есептік сан есім
2.3.2. Реттік сан есім
2.3.3 ... сан ... ... сан ... Болжалдық сан есім
2.3.4. Бөлшектік сан есім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
К і р і с п е
Сөзжасам тіл білімінің жеке ... ... ... бейнесін таңбалауда
кез келген тілде арнайы сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... және ... ... дамуымен тікелей байланысты.
Осы реттен сөзжасам теориясының кешенді бағытта жүйелі ... ... Бұл ... төл сөздердің ұғымдық, мағыналық және тұлғалық даму
жүйесін зерделеуге мүмкіндік береді.
Қазақ тілінің ... - ... ... ... ... ... ... бар, белгілі даму желісі қалыптасқан, өзіндік зерттеу тәсілі ... бар тіл ... бір ... Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі -
атаудың жасалу, ... ... ... ... сөз ... ... кешенді бірлігін қарастырады [1, 282].
Сөзжасам негізгі сөзден туынды сөздердің анығырақ айтсақ, туынды
түбірлердің жасалу ... ... Ал ол ... ұяда ... ... бәрі ... сөздік құрамына кіретін лексемалар, сөздер. Әр
туынды лексема ... ... ... орын ... ... ондағы
семантикалық топтарға да қосылып, олардың құрамын ... ... ... ... ... сөздер құрылымы жағынан, ондағы сөздердің
құрылысы жағынан ... ... Олар ... ... ... тұлғасы түрлі бола береді.
Жаңа сөз жасаудың көне тәсілі деп есептелетін аналитикалық ... ... ... ... мен ... қарқынды дамуымен байланысты
тірек болған, қызметі артқан, бір сөзбен ... ең бір ... ... ... ... ... сірке суы, сірке қышқылы,
көркемөнер, таңдай ... ... ... ... үш ... азот ... ... социалистік жарыс, оқшау сөздер, зат есім, ... ... т.б. Бұл ... ... сөз жоқ, лексикамыздың
баюына үлкен себеп болды.
Тіл білімінде сөзжасамның аналитикалық тәсілі ... орын ... ... ... ... – тілімізде көне заманнан келе жатқан,
тілімізде көптеген күрделі сөздермен ... ... ... Бұл ... ... ... ... кең орын алатын, кең таралған тәсіл. Оны дүние
жүзі тілдерінің сөзжасамына ортақ тәсілі ... ... ... ... ... сан ... және сан есімнің ... ... ... ... ... Оның берілу
жолдарын, мағыналық катигорияларын, жазылу тәртіптерін, сонымен қатар,
сөйлемде қолданыстарында қамтимыз.
І ... ... сан ... ... сан есімнің зерттелуі
5. САН ЕСІМ
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есім - ... сөз ... Ол ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
5.1. САН ЕСШНІҢ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер - ... ... ... ұғымдар мен
құбылыстардың са-нын, мөлшерін, бөлшегін, ... ... сөз ... ... ... ... алып оты-рып, арманын есітті. (Әуезов).Жетшатасын
білген үл жеті жұрттың ... жер ... ... тамаша
әншілігімен даңқы шыққан (Мағауин). Жетінші тілек тілеңіз... (Бүқар ... ... ... 14-15, жетінші сан есімдері есім сөздердің
санын, ретін, мөлшерін білдіріп, сандық белгісін анықтап тұр.
Қазақ ... ... сан ... ... ... ... ... жасалады.
Оларды бірлік, ондык, жүздік, мыңдық сандар деп беруге болады.
|Бірлі|Ондық |Жүздік ... ... | | | ... |он |бір жүз |бір мың ... |жиырма |екі жүз |екі мың ... ... |үш жүз |үш мың ... ... ... жүз |төрт мың |
|бес |елу |бес жүз |бес мың ... ... ... жүз ... мың ... ... |жеті жүз |. жеті мың|
|сегіз|сексен |сегіз жүз|сегіз мың |
|тоғыз|тоқсан ... ... мың ... ... сан ... ... тілдері-не, соның ішінде қазақ тіліне
де орыс тілі арқы-лы енген. Қазақ тілінде қолданылатын ... сөзі ... ... сансыз көп деген мағынаны бідціреді.
Морфологиялық құрамы жағынан сан есім ... ... ... ... ... түбірден құралған негізгі және туынды сан есімдер дара сан есімдер деп
аталады. Екінші тілек ... ... ... сан есімдер іштей негізгі және туынды болып белінеді. Негізгі дара сан
есімдерге мор-фемалық бөлшектерге бөлінбейтін сөздер жата-ды. ... ... ... екі ... оның ... ... түсіп, екі қолынан тастай
ұстап, дедектетіп отырып... (Жүнісов).
Туынды дара сан есімдер әр ... ... ... ... ... Салқын судың ағынына бірер сүңгіп алып ем (Мүсірепов).
Үшеуі шүрегейді қайтеміз ... ... ... ... сан ... дара сан ... ... және қосарлануы арқылы
жасалады. Он төртінде дөп-дөңгелек болып мінсіз толған ай иыққа
кетерілгенше жүрді (Жүнісов). Екі ... ... ... ... бір-
екі сағат дем алды (Момышұлы).
Сан есімнің негізгі бір ерекшелігі - басқа сөз таптарынан ... ... ... есептік сан есімдердің өзара тіркесу, қосарлану, әр түрлі
жүрнақгардың жалғануы негізінде қалып-тасқан.
Сан есім зат ... ... ... ... ... ... сан ... ай-қындап, анықтауышы болып табылады.
Бір кісі мыңға, жүз кісі ... Әлі ... ... жоқ ... ... нәзік
белім бүраң қаққан, қырық түрлі дана кеудем енер ... ... ... ... ... ... шақырым жерде оқшау түр (Есенжанов) деген сейлемдердегі
бір, жүз, кырық, ... сан ... ... ... ... ... ... анықтап тұр.
Сан есімдер кей жағдайда зат есімсіз де қол-даныла береді. Мүндай
қолданыста сан есім зат-тық мағынаны, оның ... және ... өз ... жүмсалады.
Мысалы: Мыңнан біреу шыққанда басшы болып, Жүзден біреу шықса екен ... ... ... ала ... ... ... төртеу түгел болса,
төбедегі келер (Мақал). Шаруаның біреуі екеу болып (Абай). Өтемістен туған
он ... ... атқа ... (Махамбет) деген сойлем-дердегілш//нан,
жүзден, алтау, төртеу, біреуі, онымыз сан есімдері адам ... ... ... ... ... әрі ... мөлшерін білдіріп тұр.
Қазіргі қазақ тілінде семантикалық жағы-нан сан есімге жақын біраз сөздер
тобы бар. Олар:
-салмақ олшемдерін білдіретін создер: қадақ, пүт, ... ... ... білдіретін сөздер: бір шым-шым, бір уыс, бір тілім, бір
күшак т.б.
- ... ... ... созер: пы-шақ сырты, шынашақ, бармақ,
екіеліт.б.
- қашықтық олшемін білдіретін сөздер: адым, таяк тастам, шақырым, козы көш
жер, am шап-тырым т.б.
- ұзындық өлшемін ... ... ... ... ... кере ... кез,
аршын, күлаш т.б.
- сан есімдердің тура мағынасындағы ... ... ... ... ... мағынасын білдіретін создер: жеке, дара, жалғыз, жалқы;
екі ... ... ... егіз, кос, пар;
торттен бір мағынасында: ширек созі;
уақыт мөлшерін бідціретін создер: сүт ... ... шай ... биенің
бір сауымындай уакыт.
Бұл создер молшерлік мағынада қолданыл-ғанымен, лексика-грамматикалық
ерекшеліктері-не қарай басқа соз таптарына жатады.
5.2. САН ЕСІМНІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Сан есім - ... ... ... ... ... ... ... қызметі бар соз табы. Санлығы - зат
есіммен тіркесіп, сандық жағынан ... және зат ... ... атауды білдіру. Сан есім басқа сөз таптарынан жасалмайды.
Сан есім контексте қолданылуына қарай зат-тың нақты санын, ретін, мөлшерін,
бөлшегін ... ... ... ... ... ... Осымен
байланысты сан есімдерге сөзтүрленім жұрнақтарының жалғануы да біркелкі
емес.
Сан ... ... ... ... ... мен құбылыстарды сандық жағынан
анықтау бол-ғандықтан, әдетте морфологиялық өзгерістерге түспей
қолданылады. Бес нәрседен қашық бол (Абай). Алты атанға қос артып, Алты жыл
қоныс ... ... Аран ... е/с/атқа же-гулі тұрған шананы алып
шықты (Бегалин). Ол үш-төрт адам ... ... ... балық аулайтын ау
сатып алып, кәсіпке кірісті (Шәріпов).
Сан есімдер зат есімнің жалғауларын қабыл-дап, заттық ... да ... Онын ... ... дәме ... ... Жеті күшіктің бесеуін
көздеріне қарап өлтірді де, екі кішкенесін тірі калдырды (Әуезов). Жиырмаға
келмеген бала жігіттің сөзінде нәр де, зәр де бар екен ... ... ... ... ... ... сан ... тәуелденіп,
септеліп, әрі заттық, әрі сандық ұғымды қатар білдірш тұр.
Сан есімдер кұрамына қарай дара сан есім және ... сан есім ... ... Бір ... ... ... және туынды сан есім-дер дара сан
есім деп аталады. Екеуі де маған жалт қарасып... (Мағауин). Соның жетіжылы
-баспасөз ... ... ... сөйлем-дердегі екеуі, жетіст есімдері
бірі негізгі, екіншісі туынды күйінде келіп, дара сан есім ... ... және ... сан ... ... я ... жасалған
сан есімдер күрделі сан есімдер деп аталады. Үш жүзден аса крестьян соғысы,
қарсылығы болған екен (Әуе-зов). Тіпті ... ... бар ... ... ... ... деп ат ... та үлгіріпті (Мағауин).
/72#жылы орыс патша-сы ПетрІ Ертіс бойын өрлеп... (Нұршайықов) деген
мысадцардауш, жүз, жиырма-отыз, 1720cm есімдері тіркесу және қосарлану
арқылы ... сан есім ... ... сан ... ... сан ... ... мынадай
жолдармен болады:
а) бір санды екінші санға қосып айту аркы-лы. Бұл ... ... ... ... бір ... ... санды косу жолымен бері-леді. Мысалы: 13-
14 жасында Гүлияны Бүзау-баққа алты қараға бергеніне, міне, төрт-бес жыл
бодцы (Сейфуллин). Холмға жеткенше 150 километр жер ... ... ... 13, 14, 150 сан есімдерінің құрамындағы сан есімдер 10,
/00сандарына5, 4, 5Ссандарын қосу арқылы жасалып ... бір ... ... ... ... айту жолы ... Бұл тәсіл арқылы
жасалған күрделі сан есімдер қүрамы бір санды екінші санға көбейту жолымен
жүзеге асады. 5000 жылқы 25 ... 125000 ... ... ... 5000 қүрамындағы жеке сандар (5 пен 1000) көбейту (5x1000)
аркылы жасалып тұр.
Күрделі сан ... ... ... ... осы ... ... көбейтіл-мелі, ал екеуінің де араласып келіп жасалуы ара-лас күрделі
сан есімдер тіркесі деп аталады. 1931 ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі бір мың (1x1000), тоғыз жүз (9x100) -
көбейтілмелі сан да, отыз бір (30+1) - қосылмалы сан.
Контексте қосымша күрделі сан есімнін ... ... ... ... ... ... ең көнесі, әрі келемдісі - бір мың тоғыз жүз
алпыс тоғызыншы жылы ... ... ... ... - "Қүтадғу
білік" (Мағауин) деген мысалдағы реттік мағына білдіріп тұрған ... яғни ... ... жалғанған.
Дара сан есімдер де, күрделі сан есімдер де зат есіммен тіркесіп
қолданылғаңца, зат есімге көптік ... ... ... отыз ... кетпен беріп, жер тегістеп, егін егуге кірісті (Алтынсарин).
Қазіргі қазақ тіліндеолиыс, жетпіс, сексен, тоқсан сан есімдерінің қүрылысы
ерекше.
Ал-пыс, жет-піс ... -пыш, -мыш ... ескі ... он мәнін
берген, ал сексен, тоқсан - сегіз он, тоғыз он сөздерінің бірігуі арқылы жа-
салған сан есімдер.
Сан есім ... жеке ... ... ... ... ... күрделі сөз
құрамына кіріп, күрделі сөйлем мүщесі қьйметін атқарады.
- етістікпен тіркесіп күрделі баяндауыш болады. Қанаев кекірейіп
кербезденбей, көптің бірі болып, жүпыны түрмен отыр ... рет, ... есе, ... күн, жыл сөздерімен тіркесе келіп, қанша? детен
сүраққа жауап ... ... ... ал дуя, ... сан ... ... ... сұрағына жауап беріп, пы-сықтауыш қызметін атқара
алады. Алыстан алты ... бала ... ... ... ... сәлем берер
(Мақал). Он алты жасар Бақтығұл он жасар осы Тектіғұлды біресе жетектеп,
біресе арка-лап, нағашы ... ел ... ... ... еді ... ... ... Осы-дан 2-3 жыл бұрын есірік інісі Ерібай
оттың ба-сын сипап ... ... Хан ... ... он күн ... ... есім сағат сезімен тіркесе келіп, екі жақты қызмет атқарады.
Біріншіден, сан есім сағат ... ... ... оны ... ... ... ... береді де, күрделі анық-тауыш болады. Айналдырған 23
сағаттың ішінде... (Момышұлы). Екіншіден, сағam ... ... ... ... ... жауап беріп, уақыт, мезгіл мағынасын білдіреді. Ертең
таңертең сағат сегізде барлықтарыңыз ... сай ... ... сөйлемде са-ғат сегізде тіркесі - мезгіл пысықтауыш қыз-метін атқарып
тұр.
5.3. САН ЕСІМНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ
Сан есімдер қолданылу ... ... бір тобы зат ... ... ... ... ретін, мөлшерін білдірсе, біразы жинақтылық ұғымды,
белшектік үлесті, шамалық, болжалдық мағыналарды білдіреді. Осындай
мағыналық ерек-шеліктеріне қарай сан есім алты ... ... ... сан ... ... сан ... жинак-тык сан есім, топтау сан есімі,
болжалдык сан есім және бөлшектік сан есім.
5.3.1. ... сан ... сан есім ... ... ... және ... сандық ұғымды
білдіріп, канша?неше? деген сұрақтарға жауап береді. Есептік сан есімнің
арнайы грамматикалық көрсеткіштері жоқ, олар түбірден тұрады. Абай ... ... деп бір ... 2-3 бие сауын жіберіп отыратын (Әуе-зов). Тірі
боп жүз жыл жасап тек түрудан, Бір күн ... ел үшін ... Екі ... ауыл болмас, ауыл боса, кауым болмас (Мақал). Ғылымға
жас күнімнен еттім талап, Талпынып mopm үлағаттан тағлым алып (Әріп) ... бір, 2-3, жүз, екі, төрт сан ... ... ... ... бие, жыл, күн, жаман, үлағат сөздерін сан жағынан анықтап,
қанша ?неше?деген сүрақтарға жауап ... ... сан есім ... ... ... сан ... ... са-науға болатын зат пен заттық
ұғымдарды білдіретін сөздерді ғана айқындап, солармен сөз тіркесін жасай
алады.
Есептік сан есім ... зат ... ... ... ... сандық
ұғымды білдіріп, соның атауы ретінде қолданылады. Елу үш пен жиырма алтыны
қоссаңыз қанша болады? (Мо-мышұлы) деген сойлемдегі елу үш, жиырма алты ... ... ... ... оның ... ... ретінде қолданылған.
Есептік сан есімдер құрылысы мен дәреже-сіне қарай бірлік, ондық, жүздік,
мыңдық сандар болып болінеді. ... ... бір ... ... ои-ға
дейінгі, ондық сандарға он, жиырма, отыз, кырык, елу, алпыс, ... ... ... ... ... сандарға жататын созер:жүз,
екіжүз..., мьщ, екімьщт.б.
Осы аталған топтарды қүрамына қарайдара және күрделі деп болуге болады.
Дара сан есім-дерге ... ... сан ... және жүз, мын ... Осы ... жықпылынан сылдырап сег/збүлақ ағады (Шашкин).
Күрделі есептік сан есімдер жоғарыда атал-ған сан ... ... ... ... жасалады. Оларға он бірден басталған, жүздік, мыңдык
атауларға дейінгі сандар жатады. Алдымен жоғары ... ... ... ... дәрежелі сандар арнайы грамматикалық корсеткішсіз тіркеседі. Осыдан
он бес, жиырма күн ... Абай мен ... елге келе ... ... ... қаланың солтүстік жағына қарай отыз бес шақырым жерде... ("Дала ... ... ... он бес, отыз бес ... есептік сан есімдері болып
табылады.
Есептік сан есімдер зат есіммен тіркесіп, оны ... ... ... ... Жас бала ... ... мінез-
бен туады (Абай). Коп үзшттөрт салт атты да озектің ... ... ... ... Отыз екі ... ... ... аққан қара қан
(Доспамбет жырау) деген сойлемдердегі екі, торт, отыз екі сан есімдері
түрлі, салт атты, омыртка создерінің алдында келіп, ешқандай морфологиялық
озгерістерге ... ... ... ... ... түр. Бұл - сан есімнің
негізгі атқаратын қызметі.
Есептік сан есімдер септік, коптік, тәуелдік жалғауларын қабылдағанда,
заттық мәнге ие ... зат ... ... ... ... ... ... те, тәуелден-бей де бастауыш бола алады. Мен
істедім деген-ше, Мың істеді десейші, Мың ... ... Ер ... ... Бәріміз бір босаға-да, біріміз кұл, біріміз күң болып
жүргенімізді көріп қалай отыра аламыз? (Мүсірепов).
Ілік септік ... ... ... бай-ланысып, анықтауыш болады.
Біріңнің астыңа бірің түсіп жатқандарыңцы ендігәрі көрмейін деп едім
(Мүсірепов). Бірдің кесірі мыңға, Мыңның кесірі түменге ... ілік ... ... ... ... ... қызметін
атқарады. Қос басы төрт кісі еді ғой, онға жеткізерсің (Мұстафин). ... ... ... ... ... Секілді тұрпаттары сайыпқыран,
Сарқылып оз-ара шыққан жүзден, мыңнан (Омаров).
Күрделі етістік қүрамында келіп немесе сойлем аяғында келіп жіктеліп,
баяндауыш қыз-метін атқарады. Бір коруге ... Сені ... ... ... қара жал ... аты ... ... аттың бірі еді
(Әуезов). Олар жүз сексен, біз жүз жиырмамыз (Макаренко). Бір ... ... Әзім ... Онан соң медресеге барып түсті (Торайғыров).
Сан есім жатыс септікте тұрып, сөйлем аяғын-да баяндауыш болады. Жасым ... ... ... ... жасы биыл отыз ... (Ахтанов).
Осылармен бірге есептік сан есімдері томен-дегідей тұрақты тіркестер
қүрамында кездеседі:
БІР саны: бір жасап қалу, бір киер, бір қай-науы ... ... жер, ... жіп ... бір ... бір ... сегіз қырлы, бір шокім, бір
қайнатым уақыт т.б.
ЕКГсаны: екі асығыс, бір қарбалас, екі дүние-де, екі жарты бір бүтін, ... биге ... екі ... екі ... ... олу, екі иығына екі кісі
мінгендей, екі иығынан дем алу, екі кеме басын ұстау, екі козі ... козі ... ... екі ... бір ... екі ойлы, екі ұшты, екі
еткізбеу, екі шоқып бір ... ... ... үш ... ... ... үш ұйықтаса түсіне кірмеу т.б. Сыздық
Қоқан хандығын қорғап шығатыны оның-пптіүшұйык-шаса ... ... ... торт ... ... торт аяғы тең ... торт түлік мал, торт
қүбыласы сай, торт козі түгел, торт тағандау т.б. Тобе би болмасан да, төрт
арыстың төбе биін сен ... ... ... ... ... ... бес бересі, алты аласы жоқ, бессайыс, бесенеден
белгілі, бес сау-
сақтай білу т.б. Тілеуберген - шынында да, онерді ... ... ... ... алты ... асты, алтыбақан т.б. Алты қырдың астынан ән
шырқасам, Дау-сым отарбадан кейін емес (Біржан сал).
ЖЕТІ саны: жеті ... жер ... жеті ата, жеті күн, жеті түн, ... ... жеті коян ... т.б. Бұларжеш/түнде үркіп, қиқулап, үшқан
қаздардай болып, озекке қарай құлай ... ... ... тоғыз жолдың торабы, тоғыз қабат торқа, бір тоғыз, тоғыз
құмалақ т.б. Тоғыз жолдың шорабы Ташкентке кімдер келіп, кімдер ... ... ... отыз күн ... ... күн ... қылу, отыз тістен шыккан соз
отыз рулы елге ... т.б. Отыз күн ... ... күн ... ... ... кенеліпті ("Әлем халық-тарының ертегілері").
ҚЫРЫҚ саны: Қырыктын бірі қызыр, қысқа күнде қырық шабу, қыркын ... ... т.б. ... Егер Кене шын ... ... ... ... маңайындағы
қазакруларынқырык күнде қырық рет шауып неге маза бермейді? (Мука-нов).
Есептік сан есім озге соз таптарынан жасал-майды. Тілдің тарихи даму
процесінде ... сан ... ... ... әр ... ... арқылы
жаңа создер жасалған.
Есептік сан есімдердің ішінде лексика-семан-тикалық және грамматикалық
жағынан бір сан ... ... ... ерекшелігі сан алуан.
Бір сан есімі, ең адцымен, есептік сан есімі ретінде заттың санын, молшерін
білдіреді. Жарас деген молданыңбір ұл, бір қызы бар екен ... ... бір адым ... да, ... да жоқ ... ... ... күйдім, Қазысы оның - арым мен бір-ақ қүдай! ... ... ... ... деп, - бір ... бәкі, бір қаламсап және бір кітап
берді (Алтынсарин) деген сөйлемдердегі бір созі үл, кыз, адым, күдай,
каламсап, кітап деген зат есімдерді сан ... ... тура ... ... бір сан ... ... қолданылу ерекшеліктеріне
қарай баска да ауыспалы лексикалық мағыналарды білдіре ... және әр ... ... бір сан есімнің қосарлануы, создермен бірігіп қолда-
нылуы аркылы жаңа создер жасай алады. Бір сан есімінің сан ... ... ... ... сан ... басты ерекшеліктері: - етістіктің алдында келіп, бастапқы
нақты сандық мағынасы көмескіленіп, күшейткіштік ма-ғына үстейді: Бала
көзінің астымен бір қарап алды (Бақбергенов). ... іске ... ... ... деп ... сүйсініп. (Кете Жүсіп). Қан жылаған халқын
көріп, жүрегі бір ... қаны бір ... қан ... халқын тағы көріп
жүрегі екі өртенеді (Есенберлин). Май айында ке-ремет, Бұлттан аспан
күркіреп, Рахман жаңбыр қүйып, Бір басылады, сіркіреп (Сейфуллин).
- ... ... ... ... есімдігі болады. Бір үшеу
көшені ба-сына көтеріп келеді (Мұстафин). Кдз, тырна қатар-ланып ... ... ақ ... ол бір керуен (Абай). Бірақ жаңағы бір ой сап
ете түстіде... (Мүсірепов).
- сын есіммен тіркескенде, сындық мағына-ны күшейту ... ... ... ... ... ... ... зарарлы надандық (Абай).
Оқушы талапкер тірлігінде ол - ең бір бақытты шақ (Әуезов).
- сандық мағынадан ауытқи келе бір сөзі біресе шылауының ... ... Көзі бір ... ашылып, бір жұмылып қалуға кетеді (Әуезов).
Қалқай Жүсіптің сөзінебір қыза-рып, бір сұрланып отырып, төзе алмады (Май-
лин). Жандос бір ... бір ... ... ... ... ... күн, ... кез, cam, заман, жолы си-яқты сөздермен тіркесе келе,
болжалдық мағы-нада мезгілді білдіреді. Бір күні Кәдіберген ота-ғасы
сасқалақтап... (Майлин). Амалсыз тағдыр бір күн кез ... ма? ... ... ... ... досым (Сейфуллин). Бір сәт ақ жүзі нұр тамғандай
бүлбүл ... бір сәт ... қара ... ... үзақ теңкеріп сағы-на
қарағандай (Нүршайықов). Бір жолы алдың-ғы шептегі жермен ... ... бір ... бақылау пунктіне кірдім (Момышүлы). Бір кезде
Қарашолақ өзінше мәде-ниет ошағы болған (Аймауытов).
Бір сөзінің жаңа сездер жасауы:
Бір сөзі арқылы қазақ ... ... ... ... жүрнақтарының
жалғануы және қосарлану, бірігу арқылы біраз жаңа сездер жа-салған. Осымен
байланысты жаңа сөздердің жа-салу жолдарын ... ... ... жасалған деп қарастырамыз.
а) синтетикалық тэсілі.
- лік, -тік жүрнақтары арқылы ... ... зат ... ... түбі - ... (Макал). Бір дегеніңіз - бірлігі кеткен ел жаман (Қаз
дауысты Қазыбек). Үнемі бірлікке шақыратын.
-ік, -лес жүрнақтары арқылы етістік сөздер жасалған. Мысалы: ... ... ... жігіт (Әшім ақын). Жеңгесімен біріктіАлтауына үршық ақ жібек,
Алтауына иіртті ("Қамбар батыр" жыры).
-дей жүрнағы ... ... ... сөзі бірде сын есім, бірде үстеу
мәнінде қызметін ат-қарады. Нүрымға қиямет-қайымның тар көпіріне
тірелгенмен бірдей болды (Есенжанов). Жаман-ның көңілі көкте, жерде ... қой ... екі ... ... өзі кішік, бойы биік, Бірдейме
екеуінің мәртебесі? (Жамбыл).
-еу жүрнағы арқылы жасалған ... сөзі ... сан есім ... мағынасын біддіріп, есімдік қызметінде де қолданылады. Біреуге
жақсылық етсең, ол ... ... етпе ... ... ... ... есімдігі сеп-теліп, тәуелденіп, заттанып та
қолданыла береді. Мысалы: Біреуден жіберген бір ауыз сөзің екеу болып елге
жайылады (Мүсірепов). Ол біреуден бір жылқының ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасал-ған бірде сөзі біресе шылауымен
қатар қолданыл-са, кейде мезгілді ... ... бола ... ... ... шын ықыласымен апы-рып-жапырып істейді, бірде қолының үшын
ғана ... ... ... ... ... ... ... бірден сөзі үстеу қызметін
атқара алады. Ақ үйдің екі ашпалы сырлы есігін бірден ашып үйге ... ... ... кенеленуі арқылы жасал-ған бірге сөзінің мынадай
ерекшеліктері бар:
- коса, кабат, катар ... ... ... ... ... бірге
отырғандарының
азғана жылқылары жүйрік болады (Сейфуллин).
- бірге туған, туысқандық мағынада: Хажы ... ... ... ... ... "Бірге тумақ бар, бірге олмек жоқ" секілді мақалдарда кездеседі.
ә) аналитикалык тэсілі.
- қосарланып, болжалдық, шамалық мағы-наны білдіреді.
бірен-саран, бірді-екілі, бір-екеуі. Ошақ ... ... адам ... ... түйе қорадай үзын болғанымен, қой қорадай аласа ғана
(Майлин).
- бір сөзі ... ... ... үстеу, есімдік орнына
жүреді: бір-бір, бір-біріндеп,
бірден-бір, бірте-бірте, бір-бірлеп, бірде-бір т.б. Қабырғасын қаусатып бір-
біріндеп сөксе де... ... ... ... ... ... ... халықтарының көзібірте-бірте жетіп келеді (Мырзалиев).
Бір санының әр түрлі сөздермен бірігуі ар-қылы жасалған сөздер біраз. Атап
айтқанда:
- өңкей, ... ... ... ... ... ... ... сөздерімен
бірігуі арқылы сын есімдер жасалған.
Артын тіле құдайдан, бірқалыпты тұрмайды (Абай). Біркелкі жас буын шығып
еді (Әуезов). Бірқалыпты қатты жүрісті бәсеңдетпей... (Әуе-зов). ... ... ... жан, ... ... жетім қалған (Абай).
- бір сөзіне неше, деме, деңе сөздерінің кірігіп кетуі ... ... ... ... ... ... ... күн жыласып аза
са-лып болды (Әуезов). Бірдемеге ұрынып, пәлеге ұшырап жүрме
(Жармағамбетов). Бірнеше ... ... ... ... ... ... аз, ... сыпыра, шама, талай сөздерімен бірігу арқылы бірде сын ... ... сөз ... ... ... ... ... біржолата, біршама,
бірталай. Ұлбосынның жауабынан Әбу-лақап бірталай нәрсе аңғарды (Майлин).
Бірсы-«ь/^ауақытқа шейін Шермек аң-таң больш... (Майлин). Құйма ... ... ... ... ... ... ... Осылай арада өттібіраз
заман (Сералин). Өкінішті күндер біржолата өтіп, қарасы өшті (Мүсірепов).
Ақлима Еркебұланның қолында біржола көзін жүмды (Омаров).
- бір ... ... ... ... тіркес жасайтындары да аз емес: бір
ауыз сөз, бір сырлы, сегіз қырлы, бір сөзді, бір жасау, бір киер киім, бір
сабақ жіп, бір ... ... бір тал шаш ... ... сан ... сан есім заттың саналу ретін, орын тәртібін білдіріп, нешіншП ... ... ... де, есептік сан есімдерге дауыссыз дыбыс-тардан соң
-ыншы/-інші, ... ... соң ... ... ... арқы-
лы жасалады. Бірінші рет қатты өкпелегенін жа-сыра алмай барады
(Мүсірепов). Әбіш бұдан бөлек екінші ... тағы ... ... ... ... ... ... (Жүнісов). То-ғызыншы тілек тілеңіз (Бұқар
жырау) деген сөйлем-дегі бірінші, екінші, төрпгінші, тоғызыншы ... ... ... ... ... ретін, орын тәртібін білдіріп тұр.
Ретгік сан есімдер қүрамына қарайдара және күрделі болып екі топқа
бөлінеді. Дара реттік сан есім бір сан есім ... ... ... ... ... ... ... жіберді (Майлин).
Күрделі реттік сан есім бірнеше сан есім-дердің тіркесіп ... ... ... ... жүз ... ... жылы ... келгенімде...
(Момышүлы). Құранның жүз сегізіншісүресінде... (Досжан). Күрделі реттік сан
есімдерге қосымша соңғы компонентіне жалға-нады.
Қолданылу ... ... ... ... сан есімдерін жасайтын
жүрнақтар ондық, жүздік, мыңдық сандарға қарағанда, бірлік сандарға жиі
жалғанатыны байқалады.
Ескерту: -ыншы/ннші, -ншы/-нші жүрнақта-ры - ... ... V-VIII ... -нч түрінде, ал кейінгі дәуірдегі ескерткі-штерде -ты болып
келеді. Сонымен, -ншы ... ... ...... жалғауы
деген пікір бар. Бірақ бұл пікір дәлелдей түсуді қажет етеді, өйткені
тәуелдік ... өзі ... ... ілік ... ... тіркесін
талап етеді, ал бұнда ондай байланыс (матасу) байқалмайды.
Синтаксистік қызметі жағынан ретгік сан есім зат ... ... ... болады. Бүл - оның негізгі қызметі. Тентекті тәртіпке шақыру -
бірінші парыз (Иманжанов). Екінші ... ... ... болу ... ... ... екінші сан есімдері парыз, мәселе секілді зат
есімдерді реттік жағы-нан анықтап түр. Синтаксистік ... ... ... сын ... ... болғандықтан, сын есімнің алдынан келетін күшейткіш
үстеуі реттік сан есімнің тек бірінші созімен ғана тіркеседі. Бұл
қолданыста ол күшті, мықты, ... ... т.б. ... ... ең ... адам - біздің Қасен (Сатыбалдиев).
* Реттік сан есім сандық ұғымды білдірумен қатар заттық мағынада
қолданылады. Осындай мәнге ие болуымен байланысты әр ... ... ... ... яғни ... ... ... Каспий теңізінің статусына байланысты болса, екіншісі -әлемдік
мүнай ... ... шығу ... саналады ("Ег. Қазақстан").
Біреуінікі бүйра-лау мол болған да, екіншісінікі - жайылма, үзын сақал
(Әуезов). Адамның бәрі бірдей емес қой, ... тіл ... ... ... ... ... (Момышүлы). Бұл жерден үш жүрттіпті,
төртіншісі - біз едік (Жүсіпқожаұлы) мысалдарындағы біріншісі, екіншісі,
екіншісінікі, ... ... ... ... ... ... сан есім ... аяғында келіп, жіктеліп, баяндауыштың да қызметін
атқара ала-ды. Мысалы: Мынасы -төртіншісі (Мүсірепов).
Ретгік сан есім ... ... ... тұрып және шығыс септігінің
көнеленуі арқылы жасал-ған ретгік мағынаны білдіретін қыстырма сөздің де
қызметін атқарады. Менің қалада ... ... ... ... ... баласын оқытқаным ғой, екіншіден, Балқия оқу оқысын, шаһар тұрмысымен
біраз таныссын деп едім (Ду-латов). Екінші, орыс-қазақ ... ... бірі ... ... (Мүсірепов). Екінші жағынан, Зейнептің ашуы
барын сезген соң... (Майлин) деген сөйлемдерде біріншіден, екіншіден,
екінші, екінші ... ... ... бола ... олар ... сөз, ... сөз дәре-жесінде қолданылған.
Реттік сан есімдер сөз тудырушы жұрнақтар ... ... сөз ... кетеді. Мұндай сөздер көп емес. Олар -лей жұрнағы ар-қылы жасалған
екіншілей сөзі (үстеу), -лік жұрна-ғы арқылы жасалған біріншілік сөзі ... Бір ... ... ... ... (Махам-бет).
Әлембіріншілігіндеалғашқы бестікке ілініп... ("Алматы ақшамы")-
5.3.3. Жинақтық сан есім
Қазіргі қазақ тіліндегі ... сан есім ... ... ... білдіріп, нешеуі деген сұраққа жауап беріп, сан есімдерге -ау/-еу
жұрнақтарының ... ... ... ... тізелерін қосқанда, найзалы
баран атты атының басын тартыңқырап, анау екеуімен қатарласа берді
(Сейфуллин). Адам баласы екі нәрседен: бірі - тән, бірі жан. ... ... да, аз деп біл, ... ... ... да, сақтан (Мақал) деген
сөйлемдердегі екеуі, біреу, үшеуі сан есімдері жинақтық мағынаны білдіріп
тұр.
Жинақтық сан есімдер бір мен жеті ... сан ... ... арқылы жасалады: біреу, екеу, үшеу, төртеу,
бесеу, алтау, жетеу. Мұндае/d, алты, жетісөзт-ріндегі қысаң -ы, -/дыбыстары
түсіріліп қолда-нылады.
Жинақтық сан есімдердің бір ... ... зат ... ... ... ие ... әрі ... әрі заттық мағына-ны бірдей білдіріп турапы.
Алтау ала ... ... ... төртеу түгел болса, төбе-дегіні
түсірер (Әбу Хаийан). Екеуі коп отырмай, үйге қайтгы ("Ғашық Наме"). Біреуі
- сол сұмдар-дың ... ... ... Осы ... ... ... қаракет
етеді (Әуезов). Ғылым, білім әлгі айтылғанүшеуінен болады (Абай) деген
сөйлем-дердегі a/zway, төртеу, екеумізге, екеуі, біреуі, үшеуі-нен жинақтық
сан есімдері әрі ... әрі ... ... ... ... жинақтық сан есімдер зат есім-дердің орнына жүретіндіктен, зат
есімнің ... ... ... яғни ... ... ... коп болса да, біреуі жетпей тұрады (Баласағұни). Абай
оның екеуінет ауылда болуды ұйғарды (Әуезов).
Жинақтық сан есім ... атау ... ... ... ... ... де мүздай киініпті (Мүсірепов). Үшеуміз де жас едік,
үшеуміз де коңілді едік, үшеуміз де қуанышты едік ... сан есім ілік ... ... ... ... Дәме ... оңынан тұрды (Шашкин). Екеуінің аяқ жағында көлде-нең жатқан
(Әуезов). Екеуіңнің баққан ... екі ... ... ілік ... ... ... ... толықтауыш қызметін
атқарады. Екеуін алдап (Әуезов). Таңдаулы қызметкерлеріміздің біреуін ... ... ... ... ... құрамында, сойлем аяғында келіп, баяндауыш болады. Қазір
Мусинде қалған лауазым екеу-ак (Қабдолов). Ердің сөзі - ... көгі - ... ... ... - ... ... ... - жалқы (Мақал).
Жинақтық сан есімдердің негізіңде лексика-семантикалық, морфологиялық,
синтаксистік тәсілдер арқылы томендегідей ... ... сан ... ... ... сөзі озінің нақты мағынасы негізінде
субъекті орнына жиі қолданылуымен ... ... соз ... ауысқан. Осы тұрғыда біреу созінің мағынасы контексте
ғана ажыратылады. Біреу тойып секірер, біреу тоңып секірер ... ... бұл ... ... ұғар (Абай) деген сойлемдерде&реу созі - белгісіздік
есімдік мәнінде қолданылып тұр. Ал мына ... ... - ... ... ... ... ... Ырғызбайдың белгілі қырты - Жұман (Әуезов).
Морфологиялық тәсіл негізінде етістік ту-дыратын -ла/-ле жұрнақтарын
қабылдап, жаңа сөз жасайды: екеулеп, үшеулеп т.б. ... ... ... ... (Мақал).
Сабанды шанағаүшеулеп ілезде тиедік (Се-ралин). Қазақша соғым сояды екен
және ... ... ... (Мұқанов).
Синтаксистік тәсілмен жинақтық сан есім-дер қосарланып немесе орасөзімен
бірігу арқы-лы үстеу сөз табына ... ... ... ... т.б. ... шамның түбінде екеуден-екеу күңкілдесіп отырғанбыз
(Сәрсенбаев). Екеу-вкву жүптасып, дөңгеленіп би ... ... бір ... бар (Дәуренбеков).
Жинақтық сан есімдер қүрамы жағынан тек іара түрінде ғана қолданылады.
5.3.4. Топтық сан ... ... ... ... сан ... аттар мен қүбылыстардың санын
топтап көрсетіп, ;аншадан?нешеден?деген сүрақтарға жауап беріп, септік,
болжалдық сан есімдерге шығыс септігінің ... ... ... ... Біз ... бөлініп кеттік (Керім-еков). Беті шиқандай
екі еркек, қасында бір-ірден бала жігіт бар (Мүсірепов).
Топтық сан ... ... ... ... дара және ... болады.
Дара топтық сан есім есептік сан есімдерде өнеленген шығыс септігінің
жалғануы арқылы асалады: Екі ана үш рет екеуден туған (Мүқанов).
Күрделі ... сан ... ... ... ш ... ... соңғысына
көнеленген [ығыс септігінің жалғауы жалғануы арқылы асалады.
Десятидворканың әр үйіне 10-15-тен еміс қонуға барды (Момышұлы). Екі
моторлы айыққа алты алаиүш-үштен ... ... ... бет ... ... екі-екі-гнталдап өріп... (Біржан сал).
Сонымен бірге топтық мағынаны білдіретін )ан, -ден, -тан, -тен ... ... ... ... ... ... ... жалғана-ын реттері де
болады. Жұмабекке жұмыскер ба-ына үш сомнан ақша алу керек (Мүстафин).
Іөпей бәйбіше бес-он түйеден тізіп, кейінгі :үктерін де ... ... ... келік үшін жүріп қойған, Кемітіп ақша-ына бір-бір
қойдан (Торайғыров).
Топтық сан есімдер грамматикалык көрсет-іштермен түрленбейді және жана
сөздер жасай шайды.
5.3.5. Болжалдық сан ... ... ... ... сан ... ... мен құбылыстардың
санын дәл білдірмей, шамамен болжамдап, тұспалдап керсетіп, қанша ? неше ?
кай шамалы ? ... ? ... ... ... ... Он мыңдаған қой,
мыңдағантүйе иттің қүлы итақайда ереді (Мука-нов). Жиырма бес күндей
армияның жорығына біздің полк та ... ... ... төрт-бес жүз
атымен кеп, Ақан серінің үйіне қонады (Мүканов). 2-ітеңгем жетпей қап, ана
байға ... ... ал деп ... ... (То-райғыров). Қойшылыкпен он
шақтыжыл кыр-шын жас күнін кешіріп еді (Әуезов) деген мы-сатарлағымыңдаған,
жиырма бес күндей, 4-5жүз, 2-3, он шақты ... ... ... ... оны шамалап, түспалдап корсетіп тұр.
Болжалдық сан есімдер, біріншіден, сан есім-дерге немесе сан есім анықтап
тұрған есім сөздер-ге әр түрлі ... ... ... ... сан ... ... аркылы жасалады. Осымен байланысты оларды
синтети-калық, аналитикалық тәсіл аркылы жасалған ... сан ... ... ... сан ... ... тәсіл арқылы жасалуы:
1. Есептік сан есімдерге -лаған/-леген, -да-ған/-деген, -отағйн/-
шегенжұрнақтарының жал-ғануы арқылы жасалады.
Өз сыбағасын ешкімге жібермегендігіл«ь/«-даған жыл ... ... ... ... ... кіре ... ... (Мүсірепов).
2. Сан есімдерге -дай/-дей, -тай/-тей жұрнақ-тары жалғану аркылы жасалады.
Терт лш//дяй жылқы сату керек (Мүсірепов).
-дай/-дей жұрнақтарының сан есімдерді жа-сауда мынадай ... ... ... бүл ... біріншіден, бірлік саны қосар-ланған
түлғаларға (қырық-елудей, жиырма-отыз-дай), екіншіден, ондык, жүздік,
мындык көбейтіл-мелі сандарға (үш жүздей, он мьщдай) ... ... ... ... сан ... ... мезгілдік,
колемдік мағынаны білдіретін сөздерге жалғанып, болжалдық ... ... ... ... орау ... ... жүрдік (Момышұлы).
Мезгілді білдіретін сағат/тай, күн/дей, тэулік/тей, апта/ дай, ... ... өтті ... Екі айдай мен ауылға
барғаным жоқ (Момышұлы).
3. -лап/-леп, -дап/-деп, -тап/-теп ... сан ... ... ... сан есімдер жасалады. Ауыл тұрғындары қалағалшя-дап ағылып келіп
жатыр ("Ег.Қаз."), Ірі ... ... ... екен ... -ер жұрнағы бір сөзіне жалғану арқылы болжалдық ұғым білдіреді. Бұл өте
көне форма, қазіргі қазақ ... тек бір ғана ... ... ... ... ... екен әр ... айып болады екен енерде (Иүгінеки).
5. Есептік сан есімдерге көптікжалғауы, со-нан сон жатыс септігінің жалғауы
жалғануы ар-қылы ... ... ... Жасы он ... не ... жетпеген жас қыз келіп кірді (Әуезов). Біз жасы35-40-тардағы полк ко-
мандирлерін машыктандырып алуымыз керек (Момышұлы).
Болжалдық сан есімнің аналитикалық ... ... ... ... сан ... ... арқы-лы жасалады. Түбектің аумағы -
кырық-елу гектар (Мұстафин). Үй саны ... ... ... ... 7-8бала бар (Жұмаді-лов). Қазір копті тосып отырған 30-40 ацам
бар екен ... ... сан ... ... және барыс, шығыс тұлғаларында) шақты,
шамалы, тралы, таман, жуық, астам, асқан, келген, тарта, таяу сездерінің
тіркесуі ... ... ... ... жүз ... мал ... ... "Пәлен-түген комитет", Жуан шілен он шақты (Жансүгіров). Бір
миллионной астам жас жаңашылдар жұмыс істейді ("Білім және еңбек"). Бір
сүмдықтыжиырма шақты үйлі ... ауыл ... күні ... ... ... ... ... келісерміз деймін (Мүсірепов). Сағатекі шамасында
кыстақтың дәл артына шыктық (Момышүлы). Қарашолактың 60-ка тарта үйі бар
(Аймауытов).
Болжалдык сан есімдер сандық ұғымды білдіріп, зат ... ... ... ... ... ара-мызда5-6адам
(Аманжолов). Бірінен-бірі алшақ салынған он шақты үйлер түр (Мүсірепов).
Сан есім зат ... ... жеке ... ... орнына жүрсе,
коптеледі, тәуелденеді, сеп-теледі. Екеу-үшеуі қосылып "келелі" бір соз сал-
ды (Әуезов). Болжалдык сан ... ... ... ... ... Оны ішінде -дай/-дей формасы арқылы жа-салған тәсілі ... сан ... ғана ... ... сан ... ... ... арқылы жасалған бірнеше үстеу
создер бар. Олар: бірді-екілі, бесті-онды т.б. Отан соғысы жылда-рында
туған бірді-екілі мақалаға токталайық (Әлімбаев).

5.3.6. Болшектік сан ... сан ... - ... мен ... болшектік санын, үлесін
білдіреді.
Болшектік сан есім морфологиялық құрамы жағынан күрделі болып келеді. Ол
сан ... ... бір ... ... ... ... сан ... тілде жай болшек және ондық болшек болып жүмсалады.
Жай ... ... сан ... ... ... ... не-месе ілік
септігінін бірінде, ал алымы тәуелдік түлғада тұру аркылы ... ... ... ... ... ... ... деген сойлемде
болшектік сан есімнің алымы шығыс септігінде тұрған соз ... және ... ... ... бірі ... ... ... сан есімдер есептік сан есімдерге жарты, жарым, ширек сездерінің
тіркесуі аркылы және жеке ... ... ... да ... ... километрдей жер жыл-жыдық (Момышүлы). Жярьш жолға келгеніміз-де
артымыздан директор куып жететін (Маката-ев). Бір түйе бір жарым жылқы, ... - бір ... огіз ... ... Екі ... -бір бүтін (Мақал). Ал
соңғы бір жарым айда екеуі күн сайын кездесіп тұрды десе де болған-дай
(Жүмаділов).
Біздің үлы ... ... ... ... ... ... жарты,
екініңбірі, тен жартысы деген үғымды білдіреді де, ширек сезі төрттін бірі
деген ұғымда қолданылған. Ширек ғасыр - жүз ... ... ... ... ... бес жылын айтады.
Ондық болшектік сан есім болімі ондық, жүздік, мыңдык сияқты болып
жасалады. Бес бүтін оннан үш немесе үш ондық (5,3), бес ... ... ... бес ... (5,05) т.б. ... жәрдем-ақы 2,5 миллиард сомнан
аста^і ("Соц. Қаз."). Ұлы баба кесенесінің биіктігі - 37,5 метр ... ... ... бар бүл қаланың езіндік тари-хы калыптаса бастаған
("Білім және еңбек").5.4. ЛЕКСИКА-СЕМАЩИКАЛЫК, ЖАҒЫНАН САВДЫҚ ҰҒЫМДЫ
БІДЦІРЕТІН СӨЗДЕР
Қазіргі ... ... ... ... сан ... жақын сөздер бар.
Олар: кос, егіз, жарты, жарым, жалкы, жалғыз, дара, ... ... т.б. ... мөлшерлік мағынада қолданылады, бірақ лексика-грамматикалық ерек-
шеліктеріне қарай әр түрлі сөз таптарына ... ... бар ... ... сиы-ры (Майлин). Шеттерінен кос ат, інген, жамбы (тайтұяқ)
сияқтыларды атасты (Әуезов).
Туған Кубан, туған Дон! Егіз өскен саясың (Әбілов). Оларды лексика-
семантикалық ... ... ... ... ... бөлуге
болады:
Санның тура мағынасында қолданылатын сөздер: - тең жартысын білдіретін
сөздер: жарты, жарым. Мыс:
-бір ... ... ... ... ... ... ... білдіретін сөздер: сыңар, егіз, кос,
пар.
- төрттен бір мағынасын білдіретін сөз: ширек сөзі.
- салмақ өлшемдерін білдіретін сөздер: мыс-қал (I гр.), ... (750 ... (I кг)., пүт (16 кг.), ... (100 ... ... ... ... сөздер: бір иымшым, бір шөкім, бір уыс, кос
уыс, бір тілім нан), бір үйір, бір ... бір ... бір ... бір ... шелек, бір касык, бір тамшы, бір шана, бір оба, бір табак, бір ... тал), бір топ ... р ... бір ... бір калта.
- қалыңдық өлшемін білдіретін сөздер: пы-ак сырты, кылыш сырты (3-5 мм.
шамасы), шы-шак, елі, бармак (1-2,5 см.), екі елі, үш ... сере -10 ... ... ... ... ... елі 5 см.), екі елі, үш елі..., түтам,
сынык сүйем -15 см.), сүйем (17-18 см.), ... кере ... -22 см.), ... см.), ... (75 см.), ... 80-2 м.), жарты күлаш т.б.
- қашықтық өлшемдерін білдіретін сөздер: м, кадам (1 м.)таяктастам (10-15
м.), "әй" ... (100 ... ... жер (250-300 м.), ырым (1 км.), иек
астында, бір төбе ... км.), козы кош жер (5-6 км.), коз ... ... ... (4-5 км.), ... шапты-(8-10 км.), am шаптырым (25-30 км.),
бір ік жер, айшылык жол т.б.
Чскерту. Кейбір мысалдардағы сандык ды білдіретін ... ауыс ... САН ... ... ... ... ... негізгі қызметі - мағынасы жа-ғынан заттың нақты санын білдіру
болғандық-тан, әдетте, сөйлемде сан есім анықтауыш қыз-метін атқарады.
Сонымен бірге сан есім ... ... ... ... мүшелерінің
қызметін де аткара алады.
1. Сан есім заттың мөлшерін, санын, ретін, бөлшегін білдіретіндіктен, зат
есім алдында келіп, аныктауыш болады. Ондайда сан есім өзі ... ... орын ... ... ... ... ... араласып адам бола
бас-таганы 2-Зжылдан бері ғана (Момышұлы). Ор-тасында бес үлкен ақ үйлері
бар коп үйлі ауыл (Әуезов).
Сан есім ілік ... ... та, ... ... ... ... ... екеуміздің арамызды алтын копірдей жалғайтын - үлы Абай-дын
рухы еді (Қаратаев). ... осы ... ... адамның сыртынан
бақылаған күзет-тегі қарауыл секілді (Майлин).
2. Сан есім атау ... ... ... ... ... Екеуі де
жарасымды қал-жың сияқты (Мүсірепов). Үшеуіміз жүргенде, то-лып жатқан күш
едік (Махамбет).
3. Сан есім ... ... ... ... ... болады. Екінші - ұят,
сосын шын-дық - үшінші (Баласағұни). "Бурабай" - қазақ ... ең ... ... ... бірі (Шашкин). Ендігі соңғы кезек - екеуінікі
(Жүнісов).
4. Сан есім барыс, табыс, жатыс, ... ... ... ... озі ... түрған созге меңгеріле байлынысып, жана-ма, тура
толықтауыш қызметін атқарады. Андыс-тырған екеуін құдайым-ай! (Абай). ... ... б/р/н ... ... ... ... отыр (Мүсірепов).
5. Сан есімдер септікжалғауын қабылдамай-ақ, етістік алдында тікелей келіп,
пысыктауыш болады. Үстінен "бес", "төрт"деп сатылай тол-тырылған жиырма ... ... ... ... ... Сан есім зат ... ... қатыстық сын есіммен тіркесе келіп,
сойлемнің күрделі мүшесі, тіпті кейде үйірлі ... де бола ... Бүл ... төрт ... ... жүз ... ... үш найза (Жүмабаев). Қазақ
әдетінде, кырыктан аскан әйел құдай жолына берілуі ... ... ... ... ТІРКЕСУ ЖОЛДАРЫ
Қазіргі қазақ тілінде арифметикалық амал-дарды жүргізу үшін белгілі бір
формаларда тұру-ды қажет ететін тіркестерді қолдану қалыптас-қан.
Математикада амалдың төрт түрі ... ... ... алу, кебейту,
бөлу.
1. Қосу амалы. Бұл табыс септігі мен жатыс септігінің жалғаулары арқылы
жасалады. Екі жүзді екі ... ... ... екі ... косу ... Алу ... Шығыс септігі мен табыс септігі арқылы жасалады (орындары
ауысып қол-даныла береді) Бес жүзден екі жүз елуді алу ... екі ... бес ... ... ... ... Бұл қосу ... формалар арқылы жасалады. Бесті беске
көбейту немесе беске бесті көбейту.
4. Болу амалы. Бұл табыс септігі мен барыс септігі ... ... онға бөлу ... ... ... сан ... есім ... аналитикалық тәсіл негізгі орын алатындықтан, бұл
сөз табы күрделі сан атауларына өте бай. Осы сөз ... ... ... ... ... ... ... мұнда дара сан атаулары өте аз.
Сондықтан аналитикалық тәсіл нәтижесінде жасалған ... сан ... сөз ету ... сан есім сөз ... ... сөздердің жиырма шақтысы ғана
дара сандар. Олар ... мен ... ... аты. ... ... ... болса, олар түгел дара сандардан тұрады, мұнда ... ... ... ...... олар да тоғыз ондықтың атынан тұратын
дара сандар. Мысалы: он, жиырма, отыз, қырық, елу, ... ... ... ... ... ылғи ондықтардың атынан тұрғанымен, бір ондықтан
екінші ... өте ... ... қатарға жету үшін, екінші мен ... ... ... екі сан ... ... ... мен бірліктер,
яғни бұл күрделі сандар екі компоненттен тұрады. Мысалы: қырық екі, жетпіс
екі, тоқсан бес, жетпіс жеті, ... үш т. ... ... ... ... әр ... ... өз ішіндегі сандар
да, бір сандық қатар мен келесі сандық қатардың ... ... ... ... ... және олардың компоненттік құрамы да ... ... ... Тек ... ... ... ... жүздіктер аты ғана екі
компоненттен тұрады: екі жүз, үш жүз, төрт жүз, бес жүз, алты жүз, ... ... жүз, ... жүз. Бір жүздіктен екінші жүздікке, одан төртінші
қатар мыңға дейінгі аралықтағы күрделі ... ... ... ... дейін жетеді. Мысалы: жүз қырық екі, тоғыз, жүз сексен бес
т. б.
Екі я онан да көп ... ... ... ... ... ... ... білдіретін түрі күрделі сан атаулары аталады. Мысалы:
алпыс бес, жүз ... ... төрт жүз ... сегіз, үш мың төрт жүз елу алты
т.б. Мысалда келтірілген төрт күрделі сан ... ... — екі ... — үш ... үшіншісі — төрт сөзден, төртіншісі — алты ... Осы төрт ... ... ... ... ... ... да бір ғана күрделі сандық ұғымды білдіреді, яғни төртеуі — төрт
түрлі санның аты. ... сан ... ... ең кемі екі сөзден тұрады,
бүл — міндетті шарт, оннан кем болуы мүмкін емес. ... он үш, ... жүз бес, жүз елу, мың, он т. ... ... ... ... ... әлдеқайда көп бола береді. Мысалға
миллионға дейінгі ... ... ең көбі ... ... тұрады: тоғыз жүз
сексен жеті мық алты жүз елу төрт, бір жүз он үш мың төрт жүз ... ... б. ... ... екі күрделі санның әрқайсысы тоғыз сөзден
құралған. Миллионға дейінгі ... ... ... ... ... Ал
миллионнан асқанда ғана, одан жоғары ... ... Ал ... дейінгі
күрделі сандардын құрамы тоғыздан жоғары болуы мүмкін емес. Бұдан ...... сан ... ... екі ... басталып, тоғыз сөзге
дейін жетіп, миллионнан асып, триллионға ... одан да ... ... ... күрделі сандардың құрамы неғұрлым көбейген сайын күнделікті
өмірде оның ... ... ... Күрделі сандардың мыңға дейінгі
түрлері өмірде көп кездеседі, көбірек ... ал ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Күрделі сандардың құрамы қанша сөзден құралсада, олар тұтас бір ... ... ... он бір ... мен он екі деген екі түрлі ... ... ... ... мағынасы оның құрамындағы сандардың
мағынасынан басқа-басқа. Он бір деген сан — он және бір ... ... ... сан және оның ... ұғымы компоненттерінің сандық мәнінен
үнемі жоғары болады. Сол ... он екі ... де жеке ... он және ... ешқайсысына тең емес және олардан сандық ұғымы жоғары. Олай
болса бір сан мен ... сан ... ... бір ... ... ... ... Бұл күрделі сандардың жаңа мағына беруінің нағыз куәсі.
Тілдегі күрделі сандардың — ... ... ... ... да ... ... білдіреді. Оларға синонимдік қасиет тән емес.
Мысалы, тілдегі қырық бес, елу бес, алпыс ... ... ... жуз елу ... мың алты жүз ... тоғыз сияқты күрделі сан атаулыны қанша тізе ... ... ... ... ... ... бірімен-бірі түйіспейді.
Бұл арада күрделі сан атауларының мағына дербестігі тағы да ... ... ... әр күрделі сан атауының өзіндік мағынасы, өзіндік
тұрақты құрамы бар, олар бірімен-бірі еш ... ... ... ... ... бұл ... ... сөз атаулыға қойылатын ортақ шартқа
сай келіп тұр. Тілдегі әр ... ... ... ... ... ... сол арқылы сөз бір-бірінен ажырауы белгілі жалпы заң. Бірақ
тілдік түрлі процестер бұл заңдылық өзгеріс енгізгені, түсінікті, сондықтан
да ... ... ... да, ... да ... сәйкес сөздер кездесетіні
белгілі жағдай. Ал күрделі сандарға ондай өзгеріс енбеген, әр ... ... ... жағынан да, құрамы жағынан да ... ... ... сан атауларының осы қасиеті оның сөз статусына қойылатын талапқа
нақтылы сәйкестігін көрсетеді.
Күрделі сан атаулары ... ғана ... ... ... Оның ... ... жатқаны жоғарыда айтылды. Әрине, күрделі сандардың бәрі бірден
жасалды деген пікірден аулақпыз. ... ... ... жасалу тәсілі,
модельдері ертеден келеді. Мысалға ... ... ... ... ... ... екон, учон, йетміш, сегіз он; ондық пен бірлік
аралас сандар: йеті йегірмі, секіз йегірмі, алты отуз, йеті ... екі ... ... біс йегірмі, алты йегірмі, бір отуз, жүздіктер: йеті йуз, беш ... — йеті бің, екі —үч бщ, алты біқ, бес ... (елу мың) т. ... ... пен ... ... ... өзгеріс енгені түмен сөзі біздің
тілімізде ... ... ... ... ... ... жасалуындағы негізгі тәсілдер, модельдер, заңдылықтар сақталғаны
анық. Бұған қарап күрделі сандардың тілде ұзақ ... ... Бұл ... да есептен шығаруға болмайды.
Күрделі сандардың құрамы қанша сөзден құралғанына қарамастан, олар
сөйлемде бір сөздің, қызметін ... бір ... ... ... ... жеріндегі жеті жарым мың өзеннің бірде-бірі қолбала ... жоқ ... Осы ... жеті ... мың деген күрделі сан сөйлемнің бір ... ... ... тұр; оның ... мың, жүз деп ... та, мың, ... дара сандар да сондай анықтауыш болады. Сол сияқты мың, жүз дегендер
қандай белгілі сандық ұғымды білдірсе, жеті ... мың ... де ... нақтылы сандық ұғымды білдіреді.
Күрделі сандардын, дербес сөзге жататынын оларға ... ... ... да дәлелдеуге болады. Тіліміздің жалпы заңдылығы бойынша
сөйлемдегі сөздерді бірімен-бірін байланыстырушы ... сөз ... ... сандар бір сөз болғандықтан, қосымшалар күрделі сандарды
аяқтаған соңғы компонентіне жалғанады. Мысалы: төрт мың алты жүзден, қырық
алты ... жеті жүз мың ... ... ... ... ... септік жалғауы күрделі ... ... ... Бұл ... ... мың ... санның соңғы шегі, сөз
мың компонентімен аяқталады, сондықтан қосымша оған жалғанған. Міне, бұл ... ... ... ... ... көрсететін белгілердін, бірі.
Күрделі сандар біртұтас сөз болғандықтан, олардың арасына еш уақытта
ешбір морфема кіре алмайды, оларды ... ... ... Қүрделі сандар өз
тұтастығын берік сақтайды. Әрбір күрделі сан ... бір ... орын ... ... ... тұрақты қолданылады. Бұл да —
сөз құрамының тұрақтылығына байланысты ... ... ... ... ... сөйлемге тілдегі дайын қалпында алынады. Бұл — тілдегі
сөз атаулыға тән негізгі ... ... ... ... жасалып қолданылып
жүрген дайын лексикалық единицалардан құралады. Күрделі санның әрқайсысы да
тілде көне замандардан келе ... ... ... ... ... ... жай сөз тіркестері сияқты әр сөйлем ... ... ... ... ... ... басқа сөздер сияқты дайын
қалпында сөз тіркесінің бір ... ... ғана ... ... Бұл ... ... ... дербестігіне дәлел.
Күрделі сөздердің дербес сөз ретінде танылмауына кедергі болып ... ... ... ... бөлек жазылуы, бірікпеуі.
Бұл белгі орыс тілі сияқты ... ... ... ... ... қолданылады. Орыс тілінде сөздерді біріктіруші қосымша бар, ол
тұрғанда, сөз бірігеді. Ал түркі ... ... ... ... жоқ. ... бүл тілдерде толып жатқан сөздердің сөз ретінде танылуына кедергі
жасап, алғаш емле ... ... ... кейбір олқылықтар
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... де белгілі, көбі бірде бөлек, бірде бірге жазылып жүр. ... ... ... ... я ... ... ... тануда түркі
тілдерінде негізгі, шешуші белгі ретінде қарауға келмейді.
Әрине, ... ... ... ... бөлек жазылып келеді,
бұған емле ... ... тиді ... ұғым ... Ал ... я ... ... тілдерінде сөзді тануда шешуші қызмет атқара алмаса, онда ол
күрделі сандардың сөз ... ... да ... ... ... тілдерінің өзіндік ерекшелігінің бірі — олардың ... ... ... ... сын ... ... ... оқулықтарда
беріліп жүргені белгілі. Күрделі зат есімдер де кейде аталып жүр. ... да сөз ... ... ... ... бар. ... бәрі ... сөзжасам ерекшеліктеріне байланысты. Ал күрделі сөздерге ең ... ... ... ... олардың, сөз статусы танылуы ол сөз табының
байлығын танытады, тіл ... ... ... ... кемітпейді.
Түркі тілдеріндегі сан есім бастаған күрделі сөздердің орны ... ... да ... болады. Күрделі сөздер жай сөз тіркесіне
жатпайды, өйткені олар сөйлемнің сөз ... бір ... ғана ... ... ... бар тілдік элементтер. Күрделі сандар тұрақты сөз
тіркестеріне де ... ... сөз ... ... сай емес.
Сөз ретінде тағы нақтылы, толық танылып жүрген жоқ, сонда бұлардың тілдің
қандай құбылысына жатуы да ... ... жүр. ... дара сандармен
қатар күрделі сандардың барын басқа түркі ... де ... жүр. ... бәрі күрделі сандардың сөз статусының танылуын қажет етеді
[2, 369, 370, 371].
2.2. Күрделі сандардың тірек компоненті
Сөзжасам процесіне ... ... ... ... ... ... Сөз синтетикалық тәсіл арқылы жасалғанда, қосымша, яғни сөз
тудырушы жұрнақтың қызметі өте күшті, ол ... ... ... ... ... және ол ... туынды сөздің жасалуына ұйытқы болады. Сол сияқты
күрделі ... ... ... ... ... ... сөздін жасалуына
ұйытқы болатын сөздер де болады ... ... ... ... сутегі,
қара ала, көк ала, қызыл ала т. б. ... ... ... ... ... ... ... компонент — бау деген сөз. Оттегі, сутегі
дегендерде тегі деген компонент олардың жасалуына тірек ... тұр. Ал ... қара ала, ... ала ... ... сөздердің жасалуына ала деген сөз
ұйытқы болып тұр. Осы сияқты бірнеше күрделі ... ... ... сөздер күрделі сөздің тірек компоненті деп аталады.
Күрделі ... ... да ... ... ... ... Күрделі сандардың тірек компоненті, бірнеше күрделі ... ... ... олардың бәрінің құрамынан бір орын алып, бәрінде ... ... ... күрделі сөздердің басқа компоненті ауысып, ... ... ... қосып отырады. Ондық пен бірлік аралас күрделі
санда ... ... пен ... ... шығады. Мысалы: он бір,
он екі, он үш, он төрт, он бес, он ... он ... он ... он ... ... саны тоғыз бірлікпен тіркесіп, тоғыз күрделі сан жасаған. Әр ондық та
осылайша ... ... ... ... ... сан ... тірек компонент болуы арқылы барлығы тілде 81 күрделі сан
жасалған. Бұлардың бәрінде ... ... ... ... ... ... ... компоненттер екінші орында тұрады.
Бірлік пен ондық аралас күрделі сандардың бәрінде тірек компоненттің
мағынасы сақталып, олардың ... ... ... ... қырық
бір, қырық екі, қырық үш, қырық төрт, қырық бес, қырық алты, ... ... ... ... ... ... бір тірек компонент арқылы жасалған күрделі
сандарда қырық санының мағынасы олардың бәрінің ... ... ... ... ... ... болатын сандар көп емес, олар: ондықтар,
жүздіктер, ... ... ... ... компонент болуын
келтірейік. Жүз сөзі жүздіктердің жасалуына тірек компонент болады. ... жүз, екі жүз, үш жүз, төрт жүз, бес жүз, алты жүз, жеті жүз, ... ... жүз. Жүз саны ... бірлікпен тіркесіп, тоғыз түрлі ... ... яғни бұл ... ... аты жасалған. Осы күрделі сан
атауларының жасалуына жүз саны негіз ... бұл ... ... жасалуына
ұйытқы, тірек компонент болып тұр.
Жүздіктердің атында ... ... ... ... ауыспалы компонент
бірінші орында тұрады. Жүздіктердің мағынасы ... пен ... ... Жасалған осы күрделі сандардың бәрінде жүз санының
мағынасы бар, ол осы жүздіктердің мағына байланыстылығын ... ... өзек ... тұр. Осы жасалған әр ... ... ... де, ... пен бірлікті бірден қосып алып та күрделі сан жасап,
оның бәрінде тірек компонент болады. Мысалы: төрт жүз бір, бес жүз он, ... он алты т. ... жүз саны ... ... ... да, жүздіктер мен ондық,
бірліктер араласқан күрделі сандардың жасалуына да тірек компонент ретінде
қатысады. Жүз саны, ол ... ... ... ... компонент ретінде
қатысып, тілімізде өте көп күрделі сан атауын жасаған. Миллионға ... ... ... тірек компонент қызметінде қолданылатын
сандардың ең өнімдісі — мыңдықтар, ... ... де мол. ... ... ... ... ... негіз болады, анығырақ айтсақ,
ондық пен жүздіктер арқылы жасалған күрделі сандарды шығарғанда, қалған
күрделі ... бәрі ... ... ... ... мың, саны тоғыз
бірлікпен тіркесіп, тоғыз мыңдықтың атын жасайды: бір мың, екі мын, үш ... мың, ... мың, ... мың. ... ... ғана ... ... ондықпен де, жүздікпен де, жүздік аралас күрделі сандармен де ... ... ... он мың, жүз мың, жүз елу мың, тоғыз жүз тоқсан тоғыз
мың т. б. Бұлардың барлығында ... ... — мың ... Ол ... ... ауыспалы компоненттер тірек компонентінің алдында тұрады. Тірек
компонентінің мағынасы бұл күрделі сандардың бәріне ортақ, ... ... ... ... ... ... түрлі сандарды қосып алып, тірек
компонент ретінде миллионға дейінгі ... да ... ... ... жүз елу алты мың алты жүз ... ... жүз елу алты мық ... жүз
тоқсан тоғыз т. б. Бұларда тірек компонент болып тұрған сан жүз елу ... Осы ... ... ... ... ... негіз болады.
Мыңдықтардың атында мың саны тірек компонент болғанда, күрделі ... ... ... ал ... үстіне қосылған миллионға апаратын
күрделі ... ... ... болған мыңдықтар бірінші орында тұрып,
ауыспалы компонент соңында ... ... сан ... ... ... орны екі ... ол
күрделі санның алғашқы компоненті де, соңғы компоненті де бола береді.
Мысалға ондық пен ... ... ... ... ... компонент бірінші
орында, ауыспалы компонент екінші орында тұрады. Мысалы: он бір, отыз екі,
қырық бес т. б. Ал ... мен ... екі ... ... бар.
Жүздік, мыңдықтардың аттары жасалғанда, жүз, мың сандары тірек компонент
қызметінде күрделі ... ... ... ... ... тоғыз+жүз,
сегіз+жүз, алты+мың, жүз +мың, екі жүз алпыс екі+мың т. б. Ал жүздіктердегі
мыңға, мыңдықтардан миллионға дейінгі, ... ... ... ... бәрі ауыспалы компонент болып, күрделі сандардың
соңында тұрады. Мұндай ... ... ... ... ... қызметінде күрделі санның алдында тұрады. Мысалы: жеті жүз+ елу
бес, тоғыз жүз + қырық үш т. б. ... ... мен ... тірек
компонент қызметінде күрделі сандарда бірінші орында да, ... ... ... ... ... ... ... санда қай орында тұруы қандай
сандарды жасауына байланысты. Біз ... ... ... ... одан ... ... тірек компоненті мұнда сөз
етілмейді.
Күрделі сандардың жасалуына ұйытқы болатын ... ... ... бір ... ... құрамы туралы. Күрделі сандарға тірек компонент
болатын сандар дара да, ... де бола ... ... ... ... ... ... тоғыз+мың, жүз+мың т. б. Мұнда
келтірілген күрделі сандар да тірек компонент ... ... Ал ... жеті ... жүз ... екі, бес ... бес ... сияқты күрделі
сөздердің алғашқысында тірек компонент төрт сөзден тұрады, соңғысында ... ... ... сан ... ... ... құрамы түрлі болатыны
— заңды құбылыс, өйткені ... ... ... ... ... сан ... қатысады, сондықтан да күрделі сандар жасаушы
компоненттердің құрамы түрліше бола ... [2, 371, ... ... Сан ... ... сөзжасамы
2.1 Сан есімнің аналитикалық тәсілі
Сан есім сөзжасам жүйесінде екі тәсіл қызмет етеді. ... ... ... ... ... тәсіл — сан есім сөзжасамының ... ... ... ... сан ... ... ... тәсіл
болып саналатын, себебі — сан есімнің нағыз сандық ... бәрі ... ... ... жасалған. Сан есімдегі негізгі түбір сан
атауларынан басқа ... ... бәрі ... ... ... түбір сан есімдерге көбіне бірлік, ондық атаулары және жүз,
мың деген сандар жатады, бірақ олардың бәрі емес. ... ... ... бұл ... ... да ... Олар ... кейінірек айтылады. Ал
ондық атауларының ішінде де тарихи тұрғыда ... ... ... ... дара ... жататын алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан
сандарының алғашқы құрамы бірлік пен ... ... ... ... ... кең ... оны көпшілік түркологтар жақтайды. Сондықтан
мүндағы -пыс/-піс морфемасы қазір қосымша деп ... ... бұл ... ... ... ... ... бірлік пен ондық ... ... ... ... Ал ... ... ... пен ондық
атауының тіркесінен жасалуы — түркі тілдерінде бар құбылыс. Оған ... якут ... ... ... ... бола ... ... атауларының
бірлік-ондық моделімен жасалуы — түркі тілдеріне кең ... ... ... ... жасалуы осы модельге сай келеді.
Тіліміздегі сандық ұғымдар тек бірлік, ондық, жүз, мың, ... ... дара ... ғана шектеліп қоймайды, ең көп сандық ұғымдар
— осы сандар араласып келген, күрделі сандық ұғымдар. Олардың саны ... ... ... ... сондай алуан түрлі. Сондықтан тілде күрделі
сандық ұғымдарды білдіру үшін, аналитикалық тәсілдің тіркестіру түрі ... Бұл ... ... бір сан ... ... сан атауы тіркесіп,
үшінші бір күрделі ... ... ... ... он ... жүз елу, ... үш, төрт мың бес жүз қырық алты т. б. Мұндағы ... он және ... ... ... ... ... ұғымды білдіру үшін он және төрт
саны тіркесіп, он төрт ... ... ... сан ... Бұл ондық пен
бірлік аралас сандардың тобынан алынды. Ал жүз елу ... ... сан ... пен елу ... тұратын күрделі сандық ұғымды білдіреді. Жүз сексен
үш деген бұдан да гөрі күрделірек, мұнда ... ... ... ... Осы ... ұғымды білдіру үшін, жүз және сексен үш деген ... ... ... ... үш саны ... қалпында бір
компонент ретінде кіріп отыр, сөйтіп олардан жүз сексен үш саны ... ... төрт мың бес жүз ... алты ... санда екі күрделі компоненттің
тіркесі арқылы жасалған. Осы төрт ... ... ... күрделі сан
атауларының құрамы да, ... де, ... ... ... ... де ... ... екенін көруге болады, ол тәжірибеден де
белгілі. Күрделі сан жасаушы жеке ... ... ... ... ... ... Олардың өзі де — аналитикалық тәсіл арқылы ... Бір ... ... ... ... сөз жасала беретіні сияқты бір
күрделі ... ... ... одан да әрі қарай күрделі сандар жасала
береді. Бұл күрделі сан ... мол ... жол ... Кіші ... ... санның жасалуына үнемі ... ... Осы ... ... ... компоненттердің молдығын туғызады.
Сөйтіп, аналитикалық тәсіл ондық атауларының жасалуынан басталып,
тіліміздегі барлық ... сан ... ... қамтамасыз еткен.
Әсіресе, курделі сан атауларының жасалуы тек қана ... ... ... ... пен ... (он екі), ... пен ондық (жүз
алпыс), жүздік, ондық, бірлік (жүз жиырма екі), мыңдық, ... ... (бір мың жеті жүз ... ... ... ... ... сандарға
тіліміз өте бай.
Күрделі сан атаулары дара сан атауларынан бірнеше ... ... көп ... болады. Есептік сандарды ... ... ... ... саны ... ... сөзден ғана тұрады. Олар бірліктер: бір, екі,
үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз; ондықтар: он, жиырма, отыз, ... ... ... ... ... және жүздік пен мыңдық атаулары: жүз,
мың. Осы жиырма шақты сөздер ... ... ... 999980 күрделі сан
атаулары жасалған, миллиард, триллионға дейінгі сирек қолданылатын күрделі
сан ... тағы бар. Бұл — аз сөз ... ... көп сан ... ... ... ... тіркесуі арқылы ғана, яғни аналитикалық тәсіл
арқылы жасалған. Сөйтіп, сан есім ... ... ... ... негізгі тәсілге жатады.
Сан есім сөзжасамы аналитикалық тәсіл арқылы жасалғанда, екі я онан ... сан ... ... ... ... модельдер бойынша
тіркесіп, құрамындағы компоненттердің жеке мағынасынан басқа сандық атаудың
атын ... ... кез ... сан ... болса, солай тіркесе бермейді.
Мысалы: қырық бес, елу екі, ... бес, екі жүз ... ... мың алты ... т. б. ... ... тіркесуі күрделі сандық ұғымның мазмұнына
байланысты. Мысалдан ... сан ... ... тек қана сан есім
сөздер қатысады, яғни сан атауын жасауға ... ...... Бір сан мен ... ... ... келесі бір санның аты
жасалады. Мұндағы тіркесетін сандарды бірімен-бірін ... ... жоқ. Сан есім таза ... ... арқылы жасалады.
Сондықтан сан есім сөз жасамында компоненттердің орын ... ... бар. ... ... ... қай орында тұруы қандай санның
жасалуына байланысты. ... пен ... ... ... мен жүздіктердің
атының жасалуына да бірлік қатысады, бірақ ... орны ... ... ... он бес, ... екі, елу төрт, алпыс үш, бес жүз, екі жүз,
алты жүз, ... жүз т. б. ... пен ... ... ... ... екінші
компонент болса, жүздіктерде бірлік ... ... ... тұр. ... ... тұрақты, міндетті, оны өзгертуге мүлдем болмайды. Басқа
сандардың да жасалуы осы сияқты, оларда да ... орын ... ... ... сан есім ... ... орын
тәртібі қатал сақталатын заңдылықтарға жатады.
Аналитикалық тәсіл арқылы сан есім жасалуындағы келесі ... ... ... Сан есім ... қатысатын нақтылы
сандардан ... бір ... ... тілде белгілі жолдары,
зандылықтары қалыптасқан. Ол заңдылықтар бойынша сан ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Ол
қарым-қатыстың нәтижесінде ғана басқа сандық атау туады. Олар төмендегідей
екі түрлі ... ... ... тәсіл арқылы жасалған сандық ұғым күрделі ... ... ... ... ... алты жүз, ... ... мың, төрт жүз, елу мың, салпыс бес мың, сексен екі мың, жүз мың, ... жүз мың, төрт жүз ... екі мың, ... жүз тоқсан сегіз мың т. б.
Компоненттердің көбейтілу тәсілі кез келген есептік ... ... ... Ол белгілі компоненттен құралған күрделі сандарда ғана
кездеседі. Анығырақ айтсақ, ... ... ... ... компоненттер бір-
бірімен көбейтіледі. Мысалы: бір жүз, екі жүз, үш жүз т. б. ... ... ... ... ... белгілі ғана сан атаулары, олар:
бірліктер мен жүз ... яғни ... он сөз ғана ... бола ... ... бірліктер тек бірінші компонент болады, ал жуз ... ... ... ... ... сан ... ... жүз саны тірек
компонент болып, күрделі санда екінші орында тұрады. ... ... ... тірек компонент өзгермейді: төрт жүз, бес жүз, алты жүз,
жеті жүз, ... жүз, ... жүз т. б. ... ... ... ... атауының жасалуында қолданылады. Мысалы: үш мың, он мың, жиырма жеті
мың, бес жүз алпыс екі мың т. б. ... ... атын ... қатысатын
компоненттер өте көп, бірақ олардың ішінде ... ... бір ғана ... сөз, ол ... ... ... ... қана болады, ал оның
алдынан келетін компонент алуан түрлі, оларға қатысатын сандар өте ... олар ... ... да, ... ... қана ... ... ондықтар, жүздіктер және осылар аралас сандар, олардың
санын көрсету де қиын. Бұл заңдылық арқылы тілде ... ... ... және ... аты ... ... ұғым күрделі сандардың компоненттерінің қосындысынан шығады.
Мысалы: он+төрт, отыз+үш, қырық+сегіз, жүз+сексен, жүз+жетпіс, жүз+тоғыз ... ... сан есім ... ... сандық ұғымының қосындысынан
жасалатын күрделі сан есімдер тілде өте көп және ондай күрделі ... ... де мол. ... бұл ... есептік сан есімнің
жасалуындағы өте өнімді тәсіл, ... ол ... ... қолдану
аясы кең, түрлі курделі сан атауларының жасалуына қатыса ... ... ... екі, ... ... ... ... алты мың+тоғыз жүз
елу бес т. б.
Сөйтіп, есептік сандар түрлі сандардың жай ғана тіркесі емес, олардың
бір-біріне не ... не ... ... жаңа ... ... жасайтыны
анықталды.
Аналитикалық тәсіл сан есімнің семантикалық топтарын ... ... ... ... ... жүз ... елу-алпыс т. б. Бірақ онда
аналитикалық тәсіл онша өнімді емес, кейбір семантикалық топтарда ғана ... ... ... оның ... әсері де дәл есептік сандағыдай емес,
өйткені онда ... сан ... ... ... ... түрлі мағына ғана
қосылады [2, 366, 367, 368].
2.2. Сан есімнің ... ... ... ... ... ... – ол ... сан есімге жатады. Жоғарыда
айтып ... ... сан ... ... ... кемінде екі я
болмаса одан да көп сан ... ... ... ... ... Міне ... сан есімнің тіркесуі арқылы ... ...... және ... ... сан есімдері осы тіркесімге
белсенді қатысады.
2.2.1. Есептік сан ... ... ... сан есім ... дара сан
және күрделі сан болып бөлінеді. ... ... ... дара ... аса көп ... ... бар болғаны – жиырма шақты ғана сөз: бір, екі,
үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз, он, ... ... ... ... ... сексен, тоқсан, жүз, мың.
Күрделі сан есімдердің дара сан ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасатын мынадай екі түрлі
жолы бар:
Біріншіден, дара сандардан жасалатын күрделі сандардың ... ... ... ... бір санды қосу жолымен, яғни ... бір ... ... ... ... айту ... жасалады. Ондай күрделі сан есімдер
белгілі бір жүйе бойынша ... жай ... ... қосындысы
есебінде қабылданады да, қосындысы есебінде ... ... Бұл ... ... ... өзгеше, ортасынан көше қалдыра салған он бір
болашақ үй [4, 8]. ... екі қыз бір ... құл ... ... ... [4, 247]. Әлі жүз ... метр жерді аршуымыз керек-ау, Сейтен! [4,
25]. Бір сом жиырма ... ... ... ... ... емес еді, биылғы
жыл жиырма бір мен қырық бестің ... ... алым ... ... ... 58]. ... ... ішіндегі күрделі сан есіидердің
құрамындағы жеке сан ... ... бір ... – он, жиырма, жүз, жиырма,
қырық сандарына – басқа бір сандарды – бір, екі, тоқсан, бір, бес ... ... айту ... ... Яғни бұл ... ... он бір (11), жиырма
екі (22), жүз тоқсан (190), жиырма бір (21), ... бес (45) ... ... ... сан есім ... бұл жолын қосылмалы жол деп атауға
болады [5, ... дара ... ... ... сандардың құрамы бір санды
басқа бір санға көбейту жолымен, яғни белгілі бір санды келесі бір ... ... ... жолымен жасалады. Ондай күрделі сандар белгілі ... сан мен ... ... ... есебінде қабылданады және
солай танылуға да тиіс. Мысалы: «Қос ... екі мың ... ... бір мың ... деп ... [4, 4]. ... адам ... ғұмыр кешіп келедіге жорып, он сегіз мың ғаламда бұл кісіге тең
келетін ақылды әйел жоқ деп ... [6, 61]. ... бес жүз ... ... ... [4, 36]. Биыл үй басына екі жүз, үш жүз пұт егін алайық деп
отырмыз [4, 7]. ... ... жүз ... ... алып ... ... Ақмолада
тұр. [4, 22]. Елу миллионға жетуге уаде берген біз емес [4, ... ... ... сан ... ... жеке сандар
біріне-бірін қосу емес, көбейту жолымен, яғни жүз, мың, миллион ... бір, он ... бес, үш, ... елу ... ... жолымен жасалған.
Демек, мұндай тіркескен сандар екі Х мың (2000), бір Х мың (1000), ... Х мың (18000), бес Х жүз (500), екі Х жүз (200), үш Х жүз ... Х жүз (900), елу Х ... (50 000 000) деген ұғымдарды ... ... ... ... бұл ... көбейтілмелі жол деп атауға
болады [5, 194].
2.2.2. Болжалдық сан ... ... ... ... зат, құбылыс
атаутының барлық уақытта саны, мөлшері анық бола бермейді, сөйлеушіге
заттардың саны нақтылы ... оның ... ... болжалдап қана айту
тілде кең орын алады. Осымен байланысты тілде болжалдық сан ... ... ... сан заттың, нәрсенін, санын дәл, нақты
білдірмейді, тек шамамен, болжалдап қана оның сан ... ... ... ... ... ... болған сандық ұғым нақтылы өз ... ... ... ... саны ... ... негіз болып тұрған
есептік саннан артық болуы да, кем болуы да мүмкін ... ... ... ... ... ... топ болып, жәрмеңкеге жақындап қалып еді [4, ... ... үш ... жақын қалың топ дегенде топтың нақты саны
үш жзге жетпеуі де, жетпеуі де мүмкін. Сонда үш ... ... ... ... дәл ... ... ... тұрған жоқ.
Сөйтіп, болжалдық сан есімдерде нақты сан мөлшер ұғымы жоқ, ... ... ... бар, бұл оның ... ... ... мағына айырмашылығы.
Болжалдық сан есімдер тілімізде өте жиі қолданылады, оның жасалу жолы
жағынан да мүмкіндігі өте мол. ... ... ... ... ... ... сан есімдер синтетикалық және аналитикалық ... ... ... сан ... ... ... ... жасалуы да өте
өнімді, онын, өзі іштей бірнеше түрлі. Олардың ... ... ... ... ... ... турызады, бірақ оған
біз кейінірек тоқталамыз, ал қазір болжалдық сан ... ... ... сөз ... сан ... ... ... арқылы болжалдық сан есім
жасалады. Мысалы: алпыс шамасында, сексенге ... ... ... жетпіс мың
шамасында т.с.с.
1) Атау түлғалы есептік сан есімге ... ... ... ... ... оған ... мағына қосады: жүз шақты, мың ... ... ... алпыс шақты, мың шамасында, жүз алпыс бес мың шақты,
тоқсан мың қаралы, төзт жүз ... ... ... ... аса, септеулік шылаулары есептік сан есімге тіркесіп,
одан болжалдық сан есім жасайды. Төрт-бестен астам дуадақ атып ... ... ... аса, ... ... септіктегі есептік санға тіркеседі.
3) Жақын тарта, таяу, жуық септеулік ... ... ... ... ... оған болжалдық мағына қосады: жүзге жуық, мыңға
тарта, ... ... онға ... ... ... сексенге жуык, мыңға таяу т.
б. Мысалы: Сойылдарын ... жүз ... адам бір ... топ, үш ... ... бір ... топ болып тұр екен [4, 198]. Сонымен ... үш ... ... топ ... ... жақындап қалып еді [3, 98].
4) Есептік санға талай, бірнеше, әлденеше ... ... ... оған ... ... ... Мысалы: бірнеше мың
айлар, әлденеше миллиондаған адам, талай ғасырлар бойы, неше жүз жылдар т.
б. Әрине, ... ... сөз ... ... контекске байланысты,
сондықтан оларды сан есімнің сөзжасамына жатқызу қиын [2, 377].
2.2.3. Бөлшектік сан есімнің ... ... ... ұғым ... ол ... ... дамуына да қатысты. Бірақ соған ... ... ... ... ... жоқ. Ол ұғым ... сандардыд
белгілі синтаксистік қатысқа түсуіне байланысты беріледі. Мысалы: бестен
үш, ... ... ... ... ... бір т. ... ... құрамына карай күрделі болып келеді, өйткені оның
құрамына бөлім және алым сан кіреді. ... осы екі сан ... үш ... ... ... ... Бөлшектік сан есімдердің құрамындағы бірінші компонент ілік
септікте, екінші компонент тәуелдік жалғаудьң ... ... ... ... ... алтының екісі, отыздың бірі, жетпістің оны, жүздің елуі т.
б.
2. ... сан ... ... ... ... ... ... компонент атау септікте тұрып, бірімен-бірі тіркесіп,
бөлшектік сан ұғымын білдіреді: екіден бір, ... ... ... екі,
жүзден алпыс т. б. Мұнда көбіне бөлігі ... сөз ... ... ... ... көрдім.
3. Бөлшектік санның құрамындағы бірінші ... ... ... ... ... ... ... тұрып тіркесіп, бөлшектік
сан ұғымын білдіреді: екіден бірі, алпыстан үші, мыңнан бірі т. б.
4. Бөлшектік сандар ... ... ... ... есептік сандармен
тіркесуі арқылы жасалады: мың жарым, жарты мың, ... ... ... жеті ... төрт ... т. б. [2, ... есімнің қосарлану арқылы жасалуы
2.3.1. Топтық сан есімнің ... ... сан ... ... келе ... -ер ... бар. Бұл ... арқылы қазақ тілінде
бірер деген жалғыз сөз ғана жасалады. ... бұл ... ... ... қазақ тіліндегіден әлдеқайда өнімді қызмет атқаратыны байқалады.
Осы жұрнақтың бірсыпыра түркі тілдерінде -ар, -әр ... ... -сар, ... -шәр ... да бар. ... татар, башқұрт,
түрік, қарақалпақ, гагауз, қарачай — ... ... ... болады. Ал осы
қосымшаның бұл тілдерде қолданылу жайына келсек, қазақ тілінде ... ... -ер ... ... ... жалғыз бір сан есімі ғана негіз
болса, басқа түркі тілдерінде топтық санға ... ... ... ... ... ... ... ол тілдерде бұл семантикалық топ біздің
тілімізден өнімді. Кейбір түркі тілдерінде осы ... ... ... есептік саннан, ал кейбіреулерінде оннан кейінгі күрделі санға да
жалғанып, олардан ... сан есім ... ... ... ... тән бұл ... қазақ тілінде бір ғана дыбыстық варианты және
бір сөзде ғана сақталып, ол көнерген өнімсіз аффикске айналған және ... ... ... ... қос ... тұратын болжалдық сан есімдерден ... ... ... топтық сан жасалады. Мысалы: бес-алтыдан, мың-мыңнан, төрт-
бестен т.с.с.[2, 374, 375].
2.3.2. Болжалдық сан есімнің қосарлануы. ... сан ... сөз ...... бір ... мен ... сан мөлшерін
дәл атамай, тұспалдап қана шамамен айтатын сөздер.
Есептік ... ... ... ... туғызады. Мысалы: Кеудеме
мың-миллион гүсәрі тұлпар тасұр-тұсыр жарысып бара жатқандай. [6, ... ... ... әйел суға келе ... [6, 106]. ... ... ... Серік бай айналаға үндемей қарап, табиғаттың Албан
баласына берген ... ... ... ... ... ... ең
алғашқы рет соны көпсінгендей еді. Бүгін осы Дөңгелек саздан тақ отыз-қырық
тоқты не ғып ... екен [3, ... ... ... сан ... қосарлану арқылы жасалуы бойынша
екі түрлы жол бар. Біріншіден, болжалдық сан есімдер есептік сан есімдердің
я өзді-өзі қосарлану арқылы, я ... сан ... ... ... ... ... сан есімдардің құрамындағы компоненттердің екеуі
де дара сөздер болып келуі мүмкін). Мысалы: Рахмет марқұм бір мінезді еді:
«Кет ... ... ... ... ... айт, қолыма биялай,
бір-екі сабақ ... ... ... [4, 5]. ... ... ... соң ғана ... қырғызға қараған бет бөктеріне барып ілінеді [3,
102]. Бүгін осы Дөңгелек ... тақ ... ... не ғып ... [3, 63]. Осы ... ... ... елдер түгіл, Қарқаралы,
Шыңғыстау арасындағы елдердің байлары мен саудагерлерді, болыстары ... ... ... ... [4, ... ... сан есімдердің құрамындағы компанеттердің екеуі де
дара сандардан болатын сияқты, не екуі де бірдей, не біреуі (я алдыңғысы ... ... сан ... ... ... де ... ... Бұл суреттің
батыр көз алдынан өткеніне он бес-жиырма жыл болса да, әлі күнге ... ... ... өз-өзімен мұндасқандай болғанда, осы пішін ... ... ... ... ... ... ... еді [3, 41]. Мұның жасы
Байтығұлмен ... ... ... [3, 186]. ... 11 буынды қара
өлең өлшемінен басталады да 12-13 буынды өлеңге ауысып, аяғына қарай 7
буын, 4 ... 2 ... ... 23-26 ... ... да, мен де Орынборда
оқыдық.[4, 223]
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... сан есім ... ... ... ... дербес сөз
табы. Ол басқа сөз таптарынан лексико-семантикалық, грамматикалық жағынан
ерекшеленеді.
Сан атаулары өте көне ... келе ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады. Сан ... ... ... ... сан ... ... жасалғаны анық көріне
бермейді. Н.А. Баскаков: «Сан есімдер – есімдерден бөлініп шыққан сөз табы,
олар сын ... ... ... ... ... ... — деген.
Қазақ тілінде сан есімді зерттеген Ә. Хасенов осы пікірді қуаттай отырып:
«Түрік тілдеріндегі ... ... ... ... сан ... ... конкретті заттаналынған, яғни зат есімдерден шыққан». ... ... ... ... ... ... ... дамуымен байланысты,
адамзат қажеттілігінен туды деген пікірге ешбір қайшы келмейді, қайта оны
толықтыра, растай түседі.
Сан атауларын ... ... ... ... ... жоқ. Сан ... жасалуы таза аналитикалық тәсілге жатады.
Сондықтан сан есім сөзжасамының аналитикалық түрінде сөзжасамға қатынасатын
компоненттердің орын тәртібінің маңызы өте зор. ... он бір, он ... ... елу ... тоқсан тоғыз т.б. осы сандық ұғымды білдіру үшін
компоненттердің осы орны ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы сандардың компоненттерінің орнын өзгертіп бір он, ... алты ... ... елу, ... ... түрінде алсақ, жоғарыдағы мағына
сақталған жоқ, мүлдем басқа мағына туды. Бұдан сан ... ... ... ... ... орын тәртібі өте тұрақты, оның
ерекше мәні бар.
Сан есімдер туынды сын есімдердің сан ... ... ... ... бір ... ... ... анықтауышы ретінде де
қолданылады. Мысалы: Мектеп ... ... ... ... он ... ... бар еді, соны қиратыпты [4, 70]. Мынау алаптан
Қосымға екі мың шөп ... ... біз ғой [4, 7]. Шай ... ... ... ... үш ... болып қалдық [4, 222]. Жиырма бес әскер берер едім, -
деген еді ғой [4, 37]. Осы ... ... сан ... ... да ... ... атқарып тұр.
Сан есімдер контекске байланысты субстантивтеніп қолданылғанда,
сөйлемнің барлық мүшесінің де ... ... ... есімдер сөйлемдегі сөздердің барлығымен бірдей қарым-қатынасқа
түсе бермейді. ... ... ... ... ... тіркесе
бермейді. Олардың тікелей тіркесетін негізгі сөздері – зат есімдер, зат
есімнен ... ... сын ... және ... ... Өзге ... ... да сөздерді талғамайтын ғана, ақ ... ... Ал сан ... өзара бір-бірімен тіркесуі күрделі сан есімдер де
кездеседі.[5, 197]
Сан есімдер де — ... ... ... бар сөз табы және ... ... ... өте ертеде қалыптасқан. Сан есімнің ... ... ... ... ... ... бар. Сан есім
сөзжасамында тілде қалыптасқан сөзжасамдық тәсілдердің біразы қолданылады,
бірақ бәрі ... Сан ... ... тәсіл қолданылмайды, синтетикалық
тәсіл өте өнімсіз, ал сөзжасамның аналитика ... сан есім ... ... ... әдебиеттер:
1. Анар С. Қазіргі қазақ тілі: Оқу құралы – Алматы: Қазақ ...... ... ... ... сөзжасам, морфология, синтаксис. –
Астана, 2002. – ... ... М. Қилы ...... ... 1975 – 384б.
4. Ғабит М. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 2002. – 288б.
5. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі: ...... ана тілі 1991. ... ... Б. Кербұғы. – Алматы: Атамұра, 2003. – 204б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сан есімнің мағыналық топтарының сөзжасамы27 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі туралы мәлімет9 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі6 бет
Артикльдердің аудармасы17 бет
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет
Ағылшын тіліндегі сын есім туралы жалпы түсінік19 бет
Бастауыш сыныпта сын есімді оқыту47 бет
Бастауыш сыныптарда грамматиканы оқыту мәселесінің зерттелуі42 бет
Баяндауыш.туралы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь