Экология - Дәрістік курс

1 Қоршаған ортаға әсер етуді басқарудың негізі – табиғатты қорғаудың, табиғат ресурстарын сақтаудың, жаңғыртудың, молайтудың, тиімді пайдаланудың қоғамдық тиімділігі. Басқарудың негізгі мақсаты - өндірістің және басқа әрекеттердің табиғи ортаға зиянды әсерлерін шектеу, табиғат байлығын тиімді пайдалануды, қорғауды, өсіруді қамтамасыз ету, табиғат пайдалану ережелерін, талаптарын, нормаларын орындауды ұйымдастыру және бақылау.
Қоршаған ортаға әсер етуді басқару табиғатты тиімді пайдалану, табиғи ортаны қорғауды ғылыми негізде жоспарлау, құқықтық ережелерді дайындау, экономикалық ынталандыру техникалық – ұйымдастырушылық экологиялық, экономикалық шараларды белгілеу, оларды қаржыландыру және орындалуын қадағалау арқылы жүргізіледі.
Қоршаған ортаға әсер етуді басқару аса күрделі үрдіс, өйткені мұнда табиғи және қоғамдық құбылыстар бір – бірімен тығыз байланысып жатады. Сондықтан кешенді, жүйелі басқаруды талап етеді.
Басқару әдістерінің жүйесін екіге бөлуге болады: әкімшілік және экономикалық. Басқару әдістерін екі жүйеге бөлудің өзі шартты түрде ғана. Іс жүзінде олар бір – бірімен тығыз байланысты. Әсіресе жоғарыда айтылған экология саласындағы еңбектің қоғамдық сипатына байланысты басқарудың барлық әдістері үйлесімді, кешенді қолдануы тиіс, сонда ғана ол нәтижелі болады.
Әкімшілік басқару жүйесі – табиғат қорғау, пайдалану заңдарының, ережелерінің, нормаларының орындалуын ұйымдастыру қадағалау негізінде жүзеге асырылады. Мұнда бір орталықтан басқару, жоспарлау табиғат пайдалану шектерін белгілеуге басым назар аударылады.
Экономикалық жүйеде шаруашылық еркіндікке мүмкіншіліктер беріледі. Табиғат пайдалану нормаларын, ережелерін орындау экономикалық жолмен (ынталандыру, материалдық жауапкершілік) басқарылады.
2 Қоршаған ортаға әсер етуді басқаруда қолданылатын тәсілдердің мынадай түрлерін айтуға болады:
        
        Дәрістік курс
 
I Қоршаған ортаға әсер етуді басқару  ұғымы мен ... ... әсер ... ... ортаның сапасын бақылау
3.Қоршаған ортаға әсер етуді бақылау ... ... ... әсер ... ... ... – табиғатты қорғаудың,
табиғат ресурстарын сақтаудың, жаңғыртудың, молайтудың, тиімді пайдаланудың
қоғамдық тиімділігі. Басқарудың ... ... - ... және басқа
әрекеттердің табиғи ортаға зиянды әсерлерін шектеу, табиғат байлығын ... ... ... ... ету, ... ... ... нормаларын орындауды ұйымдастыру және бақылау.
Қоршаған ортаға әсер етуді басқару табиғатты ... ... ... ... ғылыми негізде жоспарлау, құқықтық ережелерді ... ... ...... ... шараларды белгілеу, оларды қаржыландыру және ... ... ... ... әсер ... басқару аса күрделі үрдіс, өйткені мұнда
табиғи және қоғамдық құбылыстар бір – ... ... ... ... кешенді, жүйелі басқаруды талап етеді.
Басқару әдістерінің жүйесін ... ... ... ... ... ... ... екі жүйеге бөлудің өзі шартты түрде ғана.
Іс жүзінде олар бір – бірімен тығыз байланысты. ... ... ... саласындағы еңбектің қоғамдық сипатына байланысты басқарудың
барлық ... ... ... қолдануы тиіс, сонда ғана ол нәтижелі
болады. 
Әкімшілік басқару жүйесі – ... ... ... ... ... ... ... қадағалау негізінде
жүзеге асырылады. Мұнда бір орталықтан басқару, жоспарлау табиғат пайдалану
шектерін белгілеуге басым назар аударылады.
Экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ережелерін орындау экономикалық жолмен
(ынталандыру, материалдық жауапкершілік) басқарылады.
2 Қоршаған ортаға әсер ... ... ... тәсілдердің мынадай
түрлерін айтуға болады:
Құқықтық – Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес құқықтық ... ... ... ... адамдардың, халықтың және
табиғат пайдаланушылардың міндеттерін, құзіретін, құқықтарын ... ... ... ... әкімшілік актілер қабылдау. Әкімшілік
актілер орындалуға міндетті.
Техникалық ...... ... және ... ... ... , технологиялық тұрғыдан қамтамасыз ету.
Ұйымдастырушылық – табиғи ортаны ... ... ... пайдалануға
байланысты  шешімдер даярлау, қабылдау және олардың  іске  асырылуын 
ұйымдастыру.
Әлеуметтік–психологиялық – жеке ... ... ... ... табиғат қорғау турасында үгіт – насихат,   түсіндіру
жұмыстарын жүргізу, оларға психологиялық әсер ... әдіс – ... ... ... ынталандыру, қаржы, несие, т.б.
экономикалық тетіктер арқылы жүргізіледі.
  Қоршаған ортаны басқару республикалық және ... ... ... ... ... ... ... фунцияларды атқаруы тиіс:
•    Қоршаған орта жағдайын сараптамалау;
•    Әрбір ластаушы зат үшін (қоршаған ... ... ... ... ...   Аралық лимиттерді және  оладың мерзімін енгізу;
•    Рұқсат етілген шығарындылар мөлшерін белгілеу;
•    Әрбір шығарынды зат үшін әрқайсысының ... ... ... тыс
қорларға түсетін төлем мөлшерін анықтау;
•     Қаражат қорларын көзделген мақсат үшін тиімді ... үшін ... ... ... ... ... ... мен саудаласуда және
шығарындыларға мониторинг жүргізу және де ... ... ... ... ... ұйымдастыру, қабылданған ережелермен
жүргізілуін қадағалау.
3 Қоршаған ортаға әсер ... ... ... ... ... сараптау әдістері кеңінен қолданылады. Табиғат
пайдалануды басқарудың маңызды ...... ... ... ... барлық болжамдар, тұжырымдамалар, жобалар,
жоспарлар, нақты шаруашылық және іс- әрекеттер, ... мен ... ... ... ... отын – ... шығарылатын
қалдықтар міндетті түрде Мемлекеттік экологиялық сараптамадан өтеді. Ішетін
су, тағамдар, дәрі – ... т.б. ... ... ... әсер ететін
өнімдер, процестер санитарлық – экологиялық ... ... ... ... табиғатқа адамның денсаулығына зиянды
әсерлердің ... алу, ... ... ... пайдалануды басқару Қазақстан ... ... ... ... ... ... :  ШРК ұғымы, ШРК түрлері; Эмиссия  ... ... ... не? Ұғымдарға анықтама беріп, талдау жасау.
Бақылау сұрақтары
1.                 Қоршаған ортаға әсер ... ... ... ... ... ... ... қандай?
3.                 Басқару әдістерінің жүйесін нешеге бөлуге болады ?
4.                 Мониторинг ... ... ... ... ... ... ... Қоршаған ортаның сапасын бақылауды қалай түсінесіз?
7.                 Экологиялық сараптама ... ... ... ... ... ... қалай беріледі?
9.                 Табиғат пайдаланушыға сертификаттар қалай беріледі?
10.            ... ... ... ... ... бойынша бағаланады?
 
 2 Қоршаған ортаға әсер етуді басқару  ұғымы мен мәні
1. Қоршаған ортаны қорғаудың тарихи кезеңдері
2. Экологиялық іс - ... ... және ... ... байланысы
3. Бақылау түрлері
 
1  Қоршаған  табиғи ортаны  қорғау  және табиғи  ресурстарды  тиімді
пайдалану – қоғамның  экономикалық  даму  ... ... ... .
         Біздің елімізде  табиғатты  қорғау  және  оның  байлықтарын 
тиімді  пайдалану  ... ... ... ... ол ... ... ... ретінде  жалпы – мемлекеттік, жалпы
халықтық  ... ... ... ... екінші  жартысынан  бастап адам мен орта және қоғам,
табиғат арасындағы  қатынастар шиеленісе   ... ... ... тыс ... обьективті анықтылық  және адам  жаратылысының өмір
сүру ортасы. Ол  адамға  байланысты  негізгі 3 ... ... ... ... ... ... ... жағдайды  қамтамасыз ететін 
экологиялық  қызмет;
2. Адамдардың  материалдық  қажеттіліктерін  қанағаттандырудың  қайнар
көзі  ... ... ... ... ... жан  ... ... әсер ететін негіз-құлықтылық 
қызмет.
         Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы негізі 2 нысандағы  ... ...... ... ... мен ... ... табады. Табиғат  ресурстарын пайдалану – ... ... ... қоғамның экономикалық 
мүддесімен  анықталады. Табиғатты қорғау – қазіргі  ... және ... үшін ... ... ортаның  сапасымен байланысты  қоғамның 
экологиялық  даму  мүддесі  болып табылады. Бірақ,  тірі  организмдердің 
(соның ішінде адамның да, ... да) ... ... ... ... табиғи 
ортамен  байланысты  екендігін де  көрсету  керек. Міне тек осы  ... ... ... ... ) ... ... заңдарды  сақтауға
аса назар аудару керек. ... ... оның ... ... ... ... кіреді. Құқықтық экология деп – қоғам мен
табиғаттың өзара  ... ... ... (экологиялық) 
қатынастарды  реттейтін  ... ... ... ... ... бірі ... ... құқығы танылады. Экология
құқығы – бұл қазіргі және болашақ  ұрпақ  үшін  қоршаған табиғи ... ... мен ... ... қоғам мен  табиғаттың қарым-
қатынасын  анықтайтын  ... ... ... ... ... ... Экология құқығы, құқық саласы  ... ... ... үйіміз
–жерде  өмір сүретін адамдардың мүдделері  үшін қоғам мен табиғат 
арасындағы ... ... ... ... экологиялық 
қоғамдық  қатынастарды  жүзеге асыратын арнайы  тәсілдерді  ... ... ... ... .
2 ... ... ... басқарудың негізгі ұстанымдарының бірі
қабылданатын шешімдердің іс - ... ... алу ... ... ... ортаға келтірілген зиянды жоюдан гөрі оны болдырмау әлдеқайда
тиімді. Сондықтан басқарудың ең ... ... ... ... және ... ... ұзақ ... болжамдар, тұжырымдар,
бағдарламалар жасалады, содан кейін олардың негізінде ұзақ қысқа мерзімдік
жоспарлар бекітіледі. ... ... ...... ... ... ... ортаны басқару негізгі үш жүйе бойынша қалыптасады:
 1) басқару жүйесі;
 2) ірі ресурспен қамтамасыз ету;
 3) түсіністік.
1.         Елдің ... үшін ... ... ... өте ... ... байлығын пайдаланумен қатар табиғат қорғау іс –
шараларын басқару, ... ... ... ... ... ... және ... құраламы белгілі бір тепе- теңдікке, табиғи
ресурстарға баға беріп және өндірістің тоқтап қалмауын ескеру қажет.
3.         Экологиялық және ... ... ... жүзеге асырғанда
күйзелістен шығып, тұрақты дамуға көшу экономиканың және ... ... ... ... ... ... және ... көзқарастың
өзгеруі нәтижесінде жүзеге асатындығын ескеру керек.
Қоршаған ортаны басқарудың құрылымы
       Экологиялық басқару қоршаған орта ... ... ... ғана ... жоқ, ... ... ... кезеңдегі ғылыми –
техникалық прогресс ... ... ... ... ... және ядролық технология) заңды түрде дамуына байланысты және
басқару ... ... ... ... қалыптасты. Сонымен қатар
кәсіпорынның өңірлік орналасуы, жаңа технологияның ... ... ... ... ... және де өндіріс  әсерінің ушығуы, тек
өңірлік табиғатқа ғана ... ... ... ... ... әсерінен
әлемдік экономикада қауіпті қалдықтар өндіруші ... ... ... ... ... ... енгізілді.
       Табиғатты қорғау іс–шараларын жүргізуде ... ... ... ... және ... ... кіретін ресурстардың адам өз
қажеттілігіне жаратудағы ... және ... ... ... ... ... шешуде, тұрақты даму концепцияларын жүзеге асыруда
мүмкіндік беретін әдіс және іс ... ... ұйым ... ... ... ... ... – қоғамның өмір сүру жағдайын сақтауда
бағдарламаны жасау және жүйелі түрде оны іске ... ... ... және ... ... сұрауы бойынша экологиялық ақпарат
беру жүйесін ... ... ... ... ... таным қағидасы. Бұл экологиялық басқару процесінде
мақсатқа жету барысында, озу мақсатында жасақталып дамуы ... Іс ... ... ... ... Оның іс-әрекеті
экологиялық проблемаларды шешуге бағытталған ... ... ... ... ... және ... күштер басқармасын қолдану
тиімсіз.
3.     Мамандану қағидасы. Бұл қағиданың мақсаты басқарушының экология
    саласындағы білімін ... ... ... ... ... Озу ... ... экологиялық проблемалардың алдын алу оңайға
соқпайды. Экологиялық басқарудың барлық ... ... ... ... іске ... ... Мақсатқа жету және стратегия қағидасы. Экологиыялық ... ... ... ... және алға ... мақсаты болжанылмаса, онда ... ... ... ... алу ... Экологиялық проблемалар байланыстарын
көрсететін, тіке және ... әсер ... ... және ... ... шешуде және басқару шешімін табуда оның іс ... ... ... ... ... керек.
7.     Жауапкершілік қағидасы. Экологиялық басқарудың әр–түрлі факторларға
байланысты туындайтын проблемаларына жауапкершілікпен ... ... ... қағидасының механизмі 1-2- суретте көрсетілген:
 
 
Сурет 1 - Экологиялық менеджментті басқару ... ... ... 2- ... ... ... ... жіктеу
 •  Өзінің білімін  іске асыру өнері, басты мақсатқа жету ... ... ... және ... ... ... өте аз мөлшерде
жұмсап, максимальды нәтиже алуға адамдардың көзін жеткізу;
•  Өнеркәсіпті басқарудың экологиялық ұстанымдарын ... сол ... ... ... ... ... ... құрылымының интеграциялық процесі
түрінде, оны экологиялық басқаруда әдістердің  тиімділігін арттыру .
         Тәжірибе жүзінде қазір  ... ... ... ... ... басқаруда, табиғатты пайдалануды ақылы негізде жүргізуге
байланысты экономикалық тәсілдер ... ... ... үшін ... және ... ... негізінде экономиаклық
тәсілдер қолдану жекелеген түрде бұл ... ... ... ... ... ... жергілікті табиғат қорғау бағдарламаларында басты
стратегиялық бағыттар айқындалады. Олардың қатарында:
•        ... ... ... ... сақтау, халықтың
әлеуметтік, психологиялық амандығын қорғау;
•        Бірқалыпты әлеуметтік – экономикалық даму үшін ... ... ... ... ... келу және оны ... теңдестігін сақтау;
•        Жеке аймақтардың және әлемдік деңгейде биосфералық ... ... ... барлық тұқым түрлерін сақтау;
•        Осы мақсаттарға жету үшін басты міндеттер белгіленеді.
Олар:
•        Табиғат қорғау шараларын ұдайы жүзеге ... ... ... ... ... ... сақтау, өнеркәсіпті ... және аз ... ... ... ... ... ... келетін табиғат ресурстарын ұлғаймалы ... ... ... ... ... қорғау заңдар жүйесін құрып, нормалар мен
стандарттар жүйесін жетілдіру;
•        ... ... ... ... ... ... молайтуды
экологиялық негізде жүзеге асыру;
•        табиғат пайдалануды басқарудың экономикалық ... ... ... ... ортаның жай – күйін бақылаудың бірыңғай автоматты жүйесін
құру;
•        экологиялық білімдерді жетілдіріп, халықтың, қоғамдық ұйымдардың
табиғат ... ... ... ... ... негізінде барлық мемлекеттермен, ұйымдармен
бірлесіп табиғат қорғау ... ... ... ... және ... пайдалануды жоспарлаудың басты мақсаты – табиғи
ортаның теңдестігін сақтау, табиғат ресурстарының ... ... ... ... ету.
Жоспарлаудың басты нысандары:
1.     Жоспардың ғылыми негізділігі;
2.     Қоғамдық, ұжымдық және жеке табиғат ... ... ... ... ... ... салаларының, жалпы ұлттық мүдделерді ... ... ... ... ... ... ортаға әсер ету жобасын бағалау – соның шегінде шаруашылық
және өзге қызметтердегі қоршаған орта үшін және адам ... үшін ... ... ... жағымсыз салдарлардың алдын-алу бойынша
шаралар әзірленеді (табиғи экологиялық жүйелердің және табиғи ресурстардың
жойылуы, деградациялары, зақымдануы мен ... ... ... ... ... ... ... ортаны сауықтыру.
 Қоршаған ортаға әсер ету жобасын бағалау қоршаған орта мен тұрғылықты
халықтың денсаулығына тікелей ... ... әсер ... ... ... ... ... түрлері үшін  міндетті болып табылады.
2 Бағалық әсерісіз қоршаған ортаға ықпалы бар ... және ... ... мен ... ... ... салынады.  Әсер ету
бағасының нәтижесі ... ... жоба ... ... ... ... болып табылады. 
3. Қоршаған ортаға әсер ету жобасын бағалауында қазіргі ... сай, ... және ... ... ... ... бар іс
әрекеті жатыр.
4 Тапсырыс беруші (инициатор) және жобаны әзірлеуші жүргізілген қоршаған
ортаға әсер ету ... ... ... ... ... ... ортаға мен адам денсаулығына өте аз зиян ... ... ... етуі ... ... үшін ... сұрақтары [1, 2, 3, 4, 5,6,7]
    1) «Экологиялық сараптама құзыры» тақырыбы бойынша глоссарии құру
    2) «Экология қауіпсіздігі» ұғымына  ... ... ... Табиғаттың адамға  байланысты  негізгі атқаратын қызметті қандай ?
2.       Қоғамның  экономикалық  ... ... ... ... Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы қандай нысандар ... ... ... ... не ?
5.       Табиғат қорғау саласында басқарудың негізгі принципі қандай?
6.       Ұлттық, аймақтың, жергілікті табиғат ... ... ... бағыттар қандай?
7.       Қоршаған ортаға әсер ету жобасын бағалау дегеніміз не?
 
3  Экологиялық мөлшерлеу
1.Нормативтік және ... емес ... ... мен ... ... нормативтері мен ережелері бекітілген негізгі заңдар
(нормалар, ... ... ... ... ... стандарттар)
 
1 Барлық табиғатты қорғау ісшараларының негізі қоршаған орта сапасын
мөлшерлеу ... ... ... орта ... мөлшерлеу аданың өмір
сүруі үшін қоршаған ортаның тарамдылығын айқындайтын және биологиялық алуан
түрліліктің ... мен ... ... ... ... ... қоршаған орта сапасының көрсеткіштерін белгілеу.
Экологиялық нормативтерді ... ... ... экологиялық
қауіпсіздігін; адам, жануарлар мен өсімдіктер генофондын сақтауды; тұрақты
даму жағдайында табиғи ... ... ... мен ... ... ... және стандартазациялау – адам қоғамы қызметінің ... ... ... құралы – өндірістен әлеуметтік-тұрмысқа дейін.
Дәстүрлі түрде, мөлшерлер адамдар мен ... ... ... орта
арасындағы қарым-қатынасты реттеу үшін пайдаланылады.
Қазіргі түсінікке ... ... ... (ЭМ) ... ... ететін шектеу қойылған қалыптарды бекітуге бағытталған ғылыми,
құқықтық, әкімшілік және ... да ... ... ... ... ... дағдарысы болмайды, биологиялық әртүрліліктің сақтап
қалынуы және халықтың экологиялық қауіпсіздігі кепілденеді. ЭМ ... және ... осы ... ... ... етуін сақтап
қалатын антропогенді әсер мөлшерлерін әзірлеуге бағытталған. ЭМ мақсаты –
экожүйелердің ... ... ... ... ... ... қоғамда тек қана қоршаған табиғат орта
объектілеріне ... ... және ... ... ... ... экологиялық санасын жоғарылату, әр ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға
деген құқығын сақтауға экологиялық мөлшерлер құқықтық кепіл болады.
Экологиялық мөлшерлеудің тиімділігі мыналармен қамтамасыз етіледі:
•        ... ... мен ... ... ... деңгейіне сәйкестігімен;
•        Әділдігімен және заңдылығымен, өйткені ... де, ... ... арнайы өкілетті органдарымен жүзеге асырылады;
•        Барлық шаруашылық субъектілермен орындаудың міндеттілігімен және
оларды орындамағаны үшін ұйымдардың және ... ... ... ... келесі ұстанымдар жатыр:
•        Мақсаттар (қоғамның ұзақмерзімдік ... ... ... және ... салдардың жергіліктен басымдылығы,
т.б.);
•        Озықтар (қалыптарды әзірлеу бойынша зерттеулер ... ... ... болу ... Шектемдер (әсерлердің критикалық ... ... ... ... ... ... ... «Әлсіз бөлім» (қалып ең сезімтал бөлікті қорғау керек);
«джиу-джитсу» (теріс әсерлердің орнын ... ... ішкі ... ... ... ... ... ластаушылардың әрқайсысында жол
берілетін ластаушы заттардың шығарылу шегі белгіленеді. Ластаушы заттардың
шоғырлану ... осы ... ... олар адам ... ... зиян ... деп есептеледі. Нормативтердің орташа тәуліктік
және тәуліктегі ең жоғары шамасы белгіленеді.
Табиғи ортаға әсер ету ... ... ... үрдістерінен
шығарылатын ластаушы заттардың шамасын реттейді. Стандарт бір уақыт
аралығында ... ... ... ... ... заттардың белгілі
мөлшерінің шығарылатын уақытына белгіленуі мүмкін. Табиғи ортаға әсер ... жол ... ... ... ... ... Барлық
ластаушылар әсер ететеін территорияда ... ... ... жол ... ... ... керек. Әрбір ластаушы көздерге
ластаушы заттар шығару шегін ... ... ... ... ... ... таралу немесе шоғырлану мүмкінділігі және басқа
ластаушылармен қосылатын жиынтық әсері ескеріледі.
Әдетте ластаушы ... ... ... ... ... ... ... нормадан артық болса, ластаушыларға норма азайтылып,
шоғырлану дәрежесі қайта есептеледі. ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл процестерді төмендегі блок –
сызбадан көруімізге болады (сурет3).
3- сурет  А,В,С, - ... ... ...... ... К – ... нүктесі.
 
Технологиялық және тағы басқа объективті себептермен ластаушы заттардың
шығарылуы нормасын жол берілетін нормаға бірден жеткізу мүмкін болмағанда,
аймақтың экологиялық ... ... ... ... ... ... және оны жол ... шамаға жеткізу шаралары белгіленеді.
Ластаушы заттар шығару нормативін белгілеу көп ... ... және ... барлық ластаушылардың табиғи ортаға жиынтық әсері,
аймақтың табиғи жағдайы ескеріледі. Бақылау нүктелерінде ластаушы заттардың
шоғырлануы жол берілетін ... ... ... ... береді (сурет
4).
 
 
 
4- сурет  Ластаушы заттардың жол берілетін шығару нормасын белгілеу
 
2. Бүгінде Қазақстанда табиғат қорғау ... және ... ... астам нормативті-техникалық және басқа да құжаттарға кіреді. Олардың
ішінде негізгілері:
•                   Құрылыстық қалыптар және ... ... ... ... ... ... ... Салалық жоспарлауда әзірленетін шаруашылықтың ... ... ... ... стандарттар – ССТр);
•                   Аумақтық жоспарлауда қолданылатын табиғатты
пайдаланудың ... ... ... ... орта ... санитарлы-гигиеналық қалыптары.
Табиғи ортаның сапалық стандарттары ауа,су бассейндерінің, топырақтың
және басқа табиғаттың құрамды бөліктерінің жай – ... ... ... - ... ... ... ... тазалау
қондырғыларына белгіленеді. Стандарт бойынша табиғат ... ... ... сай ... керек.
Өнімдердің сапасының стандарттары – азық – түлікте, суда, ... ... ... ... ... реттейді.
Табиғи ортаның тазалық нормативтері: санитарлық – гигиеналық;
санитарлық қорғау; экологиялық; өндірістік ... ... ... ... ... ... ... қолданыстағы нормативтік құқықтық
актілерінің тізбесі 1-кестеде.
 
1-кесте   Жаңа нормативтік-құқықтық құжаттар
|АТАУЫ ... КҮН ... ... ... ... ... РЕТТЕУІ ... ... ... ... ... 2007 ... ... ... 9 ... № 212 Заңы ... ... ... ... 2007 ... (қазақ тілінде) ... 9 ... № 212 Заңы |
|3 ... ... 2007-2024 |Қазақстан Республикасы ... ... ... ... көшу ... 2006 жылғы 14 |
|тұжырымдамасы туралы ... № 216 ... |
|4 ... Республикасының 2004-2015 |Қазақстан Республикасы ... ... ... ... 2003 ... 3 ... ... туралы |желтоқсандағы № 1241 Жарлығы |
|6 ... ... және ... ... ... ... ... маңызы бар қоршаған ортаны |2007 жылғы 21 маусымдағы № 521 ... ... ... ... ... ... | |
|7 ... учаскелерінің мемлекеттік |Қазақстан Республикасы Үкіметінің |
|тізілімін жүргізу ережесін бекіту |2007 ... 3 ... № 566 ... ... |
|8 ... ... ... ... |ҚР ... орта минінің 2007 |
|іс-шаралардың типтік тізбесі ... 24 ... № 119 (ҚР ЭК ... ... 29 т. ... ... |
|9 ... орта ... ... |Қазақстан Республикасы Үкіметінің |
|көрсеткіштерін айқындау ережесін бекіту|2007 жылғы 1 маусымдағы № 448 ... ... ... ... ... ... нормативтері мен ережелері бекітілген
негізгі заңдарды (нормалар, ережелер, ... ... ... ... ... ... ... жасау.
 
Бақылау сұрақтары
1.                Қоршаған орта сапасын мөлшерлеу дегеніміз не?
2.                Мөлшерлеу және стандартазациялау дегеніміз не?
3.                Экологиялық мөлшерлердің атқаратын қызметті қандай?
4.                Нормативті ... ... ... ... емес ... ... не?
6.                Технологиялық стандарттар дегеніміз не?
7.                Табиғи ортаның тазалық нормативтері   дегеніміз не?
8.                ... ... ... ... ... қандай
нормативтік құқықтық актілері бар?
 
4 Санитарлық - гигиеналық нормативтер
1.Санитарлық-гигиеналық ... ... ... ... ... жауаптарының заңдылықтары
3.Өндіріс шарушылық нормативтері
 
1 Экологиялық нормативтер – антропогендік әсерлердің табиғи ортада
залал келтірмейтін шегін ... ... ... ... және ... ... әсер ету ... кіреді. Кейбір тірі
организмдер табиғи ортаның тазалығына адамнан да ... ... ... қалыпты жағдайда өмір сүру жағдайын ескеріп белгіленеді.
Нормативті жүйесі табиғи ортаның ... ... ... ... ... ... ... молаюын
көздейді.Бұл нормативтер белгілі табиғат кешеніне антропогендік әсерлердің
ғылыми дәлелденген шегі ... ... ... – бұл адам ... ... факторлардың
әсер ету жағдайларын үйрену бойынша және ағзаға қауіпсіз жағдайда ... ету ... мен ... ... әділетті дәйектеу бойынша қызмет.
Санитарлы-гигиеналық мөлшерлеу, адамды қоршаған табиғи ортаға антропогенді
әсерінің ... ... ... үйлесу (яғни,
санитарлы-гигиеналық қалыптарды сақтау) негізінде құрылады.
Қоршаған орта ... ... ... ... ... және ... ластайтын заттардың шекті рұқсат
концентрациясы (ШРК) және физикалық ... ... ... ... (ШРД) ... ... ... химиялық қосылыстың шекті рұқсат концентрациясы) –
бұл максималды концентрация, адам ... әсер ... ... ... ... бойы ... жүйелер арқылы тікелей немесе біреу арқылы, сонымен
қатар мүмкін экономикалық зиян арқылы)  ... ... ... ... ... ... ... уақытша орны толтырылған) немесе
қабілетті физиологиялық реакциялар шегінен шыққан және тез ... ... және ... ... өмірі мерзімінде қазіргі әдістермен анықталатын
денсаулық жағдайының өзгеруі.
ШРД мазмұны бойынша ШРК сәйкес.
Санитарлы-гигиеналық мөлшерлеу адамның ... ... ету ... ... ... ... ... үй және қоғамдық ғимараттардың
ауасын, ауыз суды су объектілерінің суын, топырақты, азық-түлікті.
Қазіргі кезде, Қазақстан ... ... ... ... ... ... оған ... санитарлы-
эпидемиологиялық хал-ахуалын қамтамасыз ету бойынша нормативті ... ... ... және ... ... ... ұйымдастыру
жатады. Берілген жүйенің құқықтық негізін ҚР ... ... ... ... заңы ... ... ... қауіптілігін бағалауға және мемлекеттік санитарлық бақылауды жүзеге
асыруға, сонымен қатар ... ... ... мен ... ... оған ... беруге негіз болады.
2 Қазіргі кезде, санитарлы-гигиеналық мөлшерлеуде ағзаға кері әсер
ететін ... ... ... үш ... ... ... тұжырымы, ол әр зат (фактор) үшін мөлшерден төмен ағзаға кері
әсер етпейтін мөлшер бар екендігі қағидасында ... ... ... ... ... ... емес, жоғарылатуға
болмайтын шекті тәуекелді орнатуын қарастырады. Сонда да ... ... ... зиян ... ... ... Яғни,
жалпы қоғамға зиян әкелмей-ақ популяцияның бір бөлігіне ғана зиян әкелуі
мүмкін. Бұл тұжырым АҚШ-та және ... ... ... ... ... ... және басқа да пікірлермен дәйектеледі.
3. Шексіздік тұжырымы келесі қағидалармен негізделеді:
•                   Жеке ... ... жеке ... ... түрде
орнатылған, нақты адамдардың ластайтын заттарға ... ... ... ағза ... ... деңгейіне ауысқан кезде популяция
өлшеміне тура пропорционалды ... ... ... ... ... ... туралы біздің білімдеріміздің қатыстылығы.
Біздің елімізде шексіздік тұжырымы әсер ... ... ... ... ... ... ... мөлшерлерді есептеуді
эпидемиологиялық мәліметтер негізінде жүзеге асырады.
Санитарлы-гигиеналық мөлшерлеу негізінде келесі негізгі ұстанымдар ... ... ... ... ... ... ... әсер
ететін шоғыр рұқсат етілген);
•                   Ағзаға зиянды факторлардың әсерінің ... ... ... ... ... у, у ... бірде-
бір зат жоқ. Тек қана мөлшер у мен дәріні айырады».
•                   Зиянды заттарға үйрену қолайсыз ... ... ... ... рұқсат етілмеу дәлелдігі қарастырылады;
•                   ШРК ең сезімтал ағзалар бойынша және сезімтал үрдістер
бойынша орнатады;
•                   ШРК ҚО жеке әр ... ... ... ... өсімдіктер және жануарлардан алынатын азық түлікке);
•                   Қолайсыз әсерлердің әр ... ... ...... және ... ... әсері,
рефлекторлық әсері, бір ортада басқа ... ... ... ... ... жағдайына әсері, токсикологиялық көрсеткіштер;
•                   ШРК соңғы көрсеткішін лимиттік көрсеткіш бойынша
орнатады («әлсіз бөлім»  ... ... ... ... ... ... әсерін есепке
алу, әсерлерді бірыңғай интегралды мөлшерлеудің қажеттілігі.
және оған рұқсат беруге негіз болады.
3 Өндірістік ... ... ... ... ... ... әсерінің шегін белгілейді.Оларға технологиялық,
қала құрылысы, рекреациялық, т.б. шаруашылық нормативтері жатады.
Технологиялық нормативтер – ... ... ... ... суға ... бетіне орналастыру,отын жағудың жол беретін шекті шамалары. Нормативтер
табиғи ортаға ластаушы әрбір көзге ... және ... ... ... ... ... байланысты болады.
Құрылыс және қала құрылысы нормативтері – қалаларды және басқа елді
мекендерді жоспарлау, ... және салу ... ... ... ету үшін ... ... – табиғат кешендерін пайдалану шектерін
белгілейді.
Табиғат қорғау, пайдалану нормативтері ... ... ... ... ... ... тұрақты нормативтер белгілеу
мүмкін болмағанда, уақытша нормативтер тағайындалады. Ғылыми – ... ... ... ... қатандату бағытында өзгертіліп
отырады. Өзгерту мақсаты – табиғи ортаға зиянды әсерлерді неғұрлым азайту.
 СӨЖ ... ... ... ... жауаптарының заңдылықтары
талдау жасау.
 
Бақылау сұрақтары:
1.Санитарлы–гигиеналық нормалаудың қызметі және ол қалай құралады?
2.Санитарлы-гигиеналық ... ... кері әсер ... әсерлердің
нормативтерін орнатудағы үш тұжырым қандай?
3. Шексіздік тұжырымының негізгі қағидалары қандай?
4. Экологиялық норматив дегеніміз не?
5.Технологиялық нормативтерді қалай түсінесіз және олар ... ... ... жай ... ... Экожүйелерді нормалық және патологиялық бағалау ... ... ... ... ... ... мен шығындыларын шығарудың
шекті рауалы мөлшері
2. Экожүйелердің экологиялық ... ... ... ... апат ... Химиялық, физикалық және биологиялық ластаулардың ерекшелігі және
олардың әсерін нормалау
 
       ... өте қиын ... ... ... ауысқан аумағы және
антропогенді немесе ... ... ... ... ... деп танылған шаруашылықтың жүргізілуі мүмкін емес аумағы
экологиялық апат аймағы деп танылады. Халықтың денсаулығының көрсеткіштері
(бала ... ... мен ... ауруға шалдығуы, психикалық ауытқулар
және т.б.), мүгедек болып қалу жиілігі мен жылдамдығы бұл ... көп ... ал ... өмір ... ... бойынша бұндай әсерге душар
етпеген аумақтарға, немесе осы аумақта ... әсер тап ... ... ... ... ... ... экожүйемен алмастыру процессі
қайтарылмайтын түрде өтетін аумағы (даланың шөлейттенуі) экологиялық апат
аймағына жатқызылады. ... ... ... ... ... де ... ... іс-әрекеттер экономикалық залалға душар болады.
Экологиялық апат аумағындағы экожүйе өзінің трофикалық буынының үлес
салмағының 50 пайызға көбеюімен немесе ... ... ... ... ... ... түрде болып, экожүйе өзінің
ресурстарын жаңадан өндіру қабілетінен айырылады .
«Төтенше жағдай зоналарын немесе экологиялық апат зоналарын  ... ... ... ... ... ... экологиялық сәтсіздік
деңгейінің жоғарлаумен келесідей жіктеледі:
а) қанағаттанарлық жағдай;
ә) қауырттылық;
б) өте қиын жағдай;
в) дағдарыс (экологиялық төтенше жағдай)
г) апатты жағдай (экологиялық апат ... ... ... ... ... пайда болған
жағдайларда келесі зоналар белгіленеді:
а) оқшаулау;
ә) көшіру;
б) көшірілу ... ... ... ... апат зонасына келесідей сипаттама беріледі: «Егер
қолайсыз экологиялық ахуал салдарынан халықтың денсаулығына елеулi ... және ... ... ... ... ... өсiмдiктер
дүниесi мен жануарлар дүниесi азып-тозса, экологиялық ахуал төтенше
аумақтар экологиялық апат ... деп ... апат ... ... жеке ... өз ... төтенше
экологиялық ахуалдың күрделiлiгi мен ауырлығына немесе осы ... ... ... қарай кiшi аймақтарға (экологиялық апаттар, экологиялық
дағдарыс, экологиялық дағдарыс алдындағы жай-күйлер және ... ... ... ... ... ортаны сауықтыру,
халыққа медициналық көмек көрсету ... ... ... бекiтетiн
республикалық нысаналы бағдарламаларға сәйкес экологиялық апат аймағының
белгiлi бiр кiшi ... ... ... әзiрленедi және жүзеге
асырылады.
Экологиялық апат ... ... ... ... ... болуына себепшi болған
шаруашылық ... ... ... ... ... мен ... ... зиянды ықпал ететiн
ұйымдардың, ... ... мен ... ... тоқтатыла тұруы
мүмкiн;
3) табиғат пайдаланудың жекелеген түрлерiне шек қойылады;
4) қажет болған ... ... ... ... шаралар
жүргiзiледi». Қазақстан Республикасының нормативтiк құқықтық актiлерде
экологиялық аймақтарды жариялау және қорғау мәселелері қарастырылған ... - ... ҚР- ның ... актілерінде қарастырылатын
экологиялық қолайсыз аймақтарының мәселелері
 
Қоршаған ортаның химиялық ... ... ... адам ... ... ... әсер ... қатар
(жалпытоксикалық немесе арнайы әсерлер – ... ... және т.б.), ... ... ... қатар халық өмірінің санитарлы
жағдайын нашарлатуға байланысты, оларды ҚО объектілерінде болуын мөлшерлеу
кезінде, келесі қауіптілік өлшемдерін ескеру ... ... ... ... ... ҚО ... ... тағамға пайдаланатын
ағзаларда және адам ағзасында кумуляциялауға қабілеттілігі; аса зиянды
қосылыстарға ... ... ... ортаның физикалық факторларын мөлшерлеу
Физикалық орта түрлі табиғаттың факторларының қосындысын құрайды, олар
ағзаға энергетикалық әсер етеді. Физикалық ...... әр ... ... ... ... (дыбыс, вибрация, инфра және
ультрадыбыстар); инерциялы күштер ... ... ... электр, электромагниттік); космостық және радиоактивті
корпускулярлы ағындар). Соңғы уақытта, физикалық ... ... осы ... өсуімен көрсетілген; әсер ету тәртібі ... ... ... ... сипатты емес қосылыстардың
өздері арқылы және басқа да факторлар ... ... ... ... ... ... ... ағзаға әсер ететін
факторлардың ... ... ... ... ... әсер ... және ... байланысты орнатылады. Ол үшін биологиялық
үлгілерде (жануарларда) тәжірибе және ... ... ... ... ... ... бір ... болғандықтан, тірі
ағзалар көп немесе аз болсада оларға үйренген. Физикалық факторлар үшін
мөлшер болып, фактордың ... ... ... ал оның ... ... деңгейі болады. Сондықтан, қоршаған ортаның физикалық факторларын
мөлшерлеу үш ... ... ... ... ... ... ... оптималды және шектеу етілген деңгей (ШЕД). ... ... ... ... ... ... деңгейінің
жоғарылауы бақыланып жүр, зиянды әсер етудің ең жоғары мәні ШЕД ... ... ... ... мөлшерлеу кезінде олардың
спектрлік сипаттарын (толқын ұзындығы және тербеліс жиілілігі) ... ... ... ... жиілілікке байланысты күш бойынша ғана
емес, сондай-ақ факторлардың биологиялық ... ... ... ... ... ... Тербеліс жиілілігі қалай жоғары болса, солай
биологиялық әсер де қатты. Осы факторлардың нормативтер үздіксіз ... ... және ... ... жиіліктеріне қарай ШЕД шамасына байланысты
қисықтармен белгіленуі керек.
Кейбір физикалық факторлардың (шу, температура, жарық) әсер ету ... ... ... уақытынан, адамдардың бос еместігінен тәуелді. Сондықтан,
осы факторлардың әсер ету ... ... әр ... ... ... уақыты үшін тәуелді.
Ағзаға физикалық факторлардың әсер ету кезінде басқа бір заттың келмеуі
емес, ал энергияның бір түрі әсер ... ... ... ... нормативтерді орнату кезінде мөлшерлік ыңғайды
күрделендіреді.
Қоршаған орта объектілерінде биологиялық ластаушыларды  ... ... ... ... ... және ... ... көбеюімен немесе ағзалардың анықталған деңгейден ... ... ... және ... ... ... ... вирустар), шартты-патогенді микроорганизмдер;
•        Паразиттер (лямблийлер, дизентериялық амебалар, аскаридалар);
•        Патогенсіз микроорганизмдер – ... ... ... Су қоймаларында көп мөлшерде дамитын фитопланктондар.
Биологиялық ... ... ... және ... ... ... ... басты ұстаным – эпидемиялық қауіпсіздік
ұстанымы. Осы ... ... ... ... тұзсыз және теңіз су
қоймаларының суының, рекреацияда ... ... ... ... ету, ... ... және ... сулардың сапасының
нормативтері, топырақ жағдайының микробиологиялық (санитарлық) нормативтері
орнатылған.
Нормативті деңгей ... су ... ... ... бактериялар
және ішек вирустары бөлінбейтін, олардың өнеркәсіптік-тұрмыстық ластануынан
және ... ... ... ... жағдайында
микроорганизмдердің түрлі көрсеткіштері бойынша су қойманың ... ... ... қабылданған.
Ауызсудың эпидемиялық қауіпсіздігі, оның микробиологиялық ... ... ... ... ... (1дм3 суда ішек ... ... 3 аспауы керек.
Үстіңгі су қоймаларында және жер асты суларында негізгі ... ... және 1см3 ... ... ... Үстіңгі су
қоймаларында, тазарту құрылғыларының толық емес кешені бар, ... ... ... ... 5000 нан ... ... ... және тазарту
құрылғыларының толық кешені бар су қоймаларында 1000. ... жер асты ... ... 10 нан ... ... 3. ... ауыз су мақсаттары ... ... ... ... 5000 нан аспауы керек.
Сапрофитті бактерия саны 5*106 кл\мл ... ... ... ... (лямблии, дизентериялық амебалар),
гельминттармен (тениидтер, аскаридалар) және ... ... ... ... және су ... ... ... рұқсат
етілмейді. Актиномицеттерге бірреттік кездесу рұқсат етіледі.
Ауаның, қалыпты жағдайда, бактериалды және ... ... ... маңызы жоқ. Аэрогенді инфекциялардың ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Жабық бөлмелердің ауасының микробтық ластану нормативтері тек қана ... және ... ... үшін ... белсенді микробтық ластануы егін ... ... ... ... ... байланысты. Топырақта келесі
көрсеткіштер бойынша ... ... мен ... ... ... ... ... (топырақтың ең аз салмағы, онда
бір ішек таяқшасы бар); ... ... ... ... ... ... және құрттары;
синантропты масалардың жұмыртқалары және ... ... ... ... көрсеткіштер бойынша бағалайды,
соның ішінде санитарлы мөлшер бойынша, яғни, ақуыздық ... ... ... ... микроорганизмдердің (актиномицеттер, бактериялар және ... ... ... ... ... ... ... олардың өнімдерімен биологиялық ластанудың сапалы
жаңа түрін пайда болуына ... олар ... ... ... және осы ... қасында тұратын
халықтың денсаулығына ауаның және өндірістік бөлмелердің ауасының, судың,
топырақтың ластануы кері әсер ... ... ... ... ... ... ... ішкі
мүшелерде микроорганизмдердің диссеминациясы) лимитті әсерден шыға отырып
орнатылады. Шекті шоғырды орнату негізінде, химиялық заттарды мөлшерлегенде
де, ... ... ......... ... Микроорганизмдер-
продуценттердің максималды ШРК шамасы жұмыс аумағының ауасында 50 000 млн
кл\м3 ... ... ... 5000 млн ... ... Экожүйелердің экологиялық тұрақтылығы. Экожүйелердің
буферлік сыйымдылығы талдау жасау.
 
Бақылау сұрақтары:
1. Табиғи ортаға әсер ету стандарттары қалай құралады?
2. Ластаушы заттардың жол ... ... ... ... ... ... Шексіздік Төтенше жағдай зоналарын немесе экологиялық апат зоналарын 
анықтау үшін ... ... ... Қоршаған ортаның химиялық факторларын мөлшерлеу қалай жүргізіледі?
5. Қоршаған ортаның физикалық ... ... ... негізде
жасалады?
6. Қоршаған ортаның биологиялық ... ... ... ... ... орта ... табиғаттың факторларының қосындысын құрайды, олар
ағзаға қалай әсер ... ... орта ... ... ... ауаның ластану мөлшерін нормалау 
2.Су сапасын нормалау
3.Топырақ сапасын нормалау
4.Тамақ өнімдері мен тұтыну заттардың сапасын нормалау
 
1. Ауадағы ластайтын заттарды ... ... ... ... деп, оның ... ... болуына
қарай, өзгеруін айтады. Қосынды деп (сол МСТ бойынша), ауа таралған, оның
қалыпты ... ... ... ... Ауа ... өлшемі ретінде ШРК
орнатылған – ауадағы қосылыстардың максмималды шоғыры, анық ... ... ол ... ... өмірі мерзімінде немесе мерзімдік
әсер ... оған ... әсер ... ... ... ... үшін ШРК үш ... қолданады: ауаға –
ортатәуліктік ШРК (ШРК о.т.) және ... ... ШРК (ШРК ... ... ... ... мерзімі бойынша айырады; жұмыс аумағы
үшін -  жұмыс ... ШРК (ШРК ... ... ШРК (байқауды орташалау уақыты 20…30 мин)
ластайтын заттардың ... ... ... ... ... ... сезу, жөтел, түшкіру, жас шығу, тамақтың қышуы,
көздің ашуы және т.б.) ... ... ШРК ... ... ... әсер тудыратын ауа
ластаушыларының үнемі әсерін болдыртпауға арналған.
ШРК м.б – бұл ... ... ... 30 ... ... ... рефлекторлық
реакция тудыртпауға тиісті ластаушылар шоғыры. Ортаға маңызды зиянды жоғары
қысқашауақытты токсинды заттармен ... ... Осы ... ... ең ... ... орнатылған ШРК м.б аспауы тиіс.
ШРК о.т. – адамға, бүкіл өмірінде ауаны жұтқанда, тікелей немесе жанама
кері әсерін тигізбейтін тұрғылықты ... ... ... ... ... ... ... барлық есептер ШРК о.т. бойынша
жүргізіледі, егер де бұл ... ... ШРК м.б ... ж.а.(жұмыс аумағындағы ауадағы химиялық ... ... ... – бұл ... ... басқа, күн сайын 8 сағат жұмыста немесе
жұмыс күнінің басқа ұзақтылығы ... ... ... ... ... мерзімінде
аптасына 41 сағаттан артық емес уақытта, зерттеудің қазіргі әдістерімен
табылатын,  жұмыс үрдісі немесе қазіргі және ... ... ... ... ... ауру ... басқа да өзгерістер тудырмайтын шоғыр.
Максималды бірреттік және ... ШРК бар. ... ... ауыл ... пайдаланылатын химиялық заттардың
барлығы үшін орнатады. Орташаауысымдық ШРК кумулятивтік қасиеттерге (яғни,
ағзада жиналуға қабілетті және ... ... ... ие ... ... арналған максималды бірреттікпен бірге әзірлейді.
Зиянды әсер ерекшеліктеріне байланысты ШРК тізіміне, теріге және көзге
тамғанда, аллергия тудыратын, канцерогенді, ... және ... ... ... қауіптілігі туралы белгілер енгізеді.
ШРК заттың қауіптілік ... ... ол ӨД50 ... ... ... түскенде, ауаны жұтқанда және ... ... ... ... төрт ... класы бар: I –аса қауіпті; II-жоғары қауіпті;
III-орташа қауіпті; IV-аз ... I және II ... ... ... ... жету қауіптілігі ШРК жоғарылау жағдайында аса жоғары ... ... ... лас ... ШРК
|Ластайтын зат |ШРК о.т., |ШРК м.б., ... |
| ... ... ... ... ... |- |1 ... |0,0003 |- |1 ... |0,0003 |- |1 ... ... |0,0015 |0,0015 |1 ... ... |0,04 |0,85 |2 ... ... |0,001 |- |2 ... ... |0,001 |0,01 |2 ... |0,002 |- |2 ... |- |9*10-6 |2 ... |0,003 |0,003 |2 ... |0,001 |- |2 ... |- |0,008 |2 ... |0,005 |0,03 |2 ... |0,003 |0,01 |2 ... |0,003 |0,035 |2 ... сутегі |0,005 |0,02 |2 ... ... |0,2 |0,2 |2 ... ... |0,05 |0,5 |3 ... ... |0,06 |0,4 |3 ... |0,15 |0,5 |3 ... |0,05 |- |3 ... |0,04 |0,2 |4 ... ... |3,0 |5,0 |4 ... байқаулардың нәтижелері негізінде максималды әрекетсіз зат
шоғырының орташалаудың (орташа жылдық және максималды орташа айлық, орташа
тәуліктік және ... әр ... ... ... мысалдық қатынас
орнатылған: 1: 1,5 : 4 : 10.
ШРК бекітілмеген заттарға УШК – уақытша шекті концентрация нормативтері
қолданады, ... ... ... бағдарлық қауіпсіздік деңгейі, ол ауа
үшін екі жылға, жұмыс аумағы үшін екі жылға орнатылады.
Ластанған ауа жағдайында тірі ... бір ... ... ... ... әсер етеді. Сонда, олардың бірлескен әсері, жеке ... кері ... ... ... ... ... бірнеше ластайтын зат бойынша өлшеу өсу әсерін
есепке ала отырып жүргізіледі, ол зат ... ... ... ... бір ... ... ластаушылары үшін анықталады. Ауада, әсер
қосындысына ие ... зат бар ... ... ... ... қосындысы
1 (бірден) артық болмауы керек, мына формула бойынша есептегенде:
С1/ ШРК 1+С2/ ШРК ... ШРК ... С1, С2, Сn – ... ластайтын заттардың нақты шоғыры, ШРК1,
ШРК 2, ШРК n –осы заттардың шектеу етілген шоғырлары.
Заттың нақты шоғырының оның ШРК ... ... ... ШРК
әр түрлі абсолюттік мәндері бар, ауаны ластайтын заттардың қосылысы
дәрежесінің бірыңғай ... ... ... ... Су ... ластайтын заттарды мөлшерлеу
Судың сапасы деп, оның пайдаланудың және қолданудың нақты түрлеріне
пайдалану ... ... ... ... мен ... ... Осы ... бойынша, су сапасының нормативтерін су
қоймасының атқаратын ... ... ... ... суды
пайдалану және су сапасын мөлшерлеу бойынша шаруашылық-ауызсу және мәдени-
тұрмыстық су қоймаларына ... ... ... балық шаруашылығы.
ШРК жеке әр дәреже бойынша орнатады.
Шаруашылық-ауызсу су қоймаларына (бірінші санатты су ... ... ... суды ... халық үшін суды алудың және берудің
барлық түрі жатады (орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ... ету), ... ... ... ... ... ... ету.
Мәдени-тұрмыстық суды пайдалану халықтың тікелей су объектілерінде суды
пайдаланудың барлық түрі жатады (шомылу үшін және ... ... ... спорттық жаттығуларға).
Балық шаруашылығының су қоймалары балық өсіру мақсатында ... ... ... ... су ... ... ететін және
жалпы су қоймасын қорғауға және сақтауға бағытталған.
Су қоймалары үшін су ... 4 ... ... ... ... етілген, яғни, ресми бекітілген нормативтер.
 Олар:
А - органолептикалық көрсеткіштер (иіс, дәм, түс, лай, көбіктік, ... ... ... ...... ... ... рН, еріген оттегінің ... ... және ... сульфаттар, хлоридтер,
құрғақ қалдық, жалпы қаттылық, кальций мен магнийдің, натрий мен ... ... ... ... фосфаттар, аммоний,
нитриттер), фторидтер, жалпы темір ...... ... ...... ... Ауызсуда және су қоймасының суында ... ... ... ... ... ... және гидрохимиялық
көрсеткіштерді анықтайды) бірнеше ерекшеліктер бар:
1.     ... ... мен ... ... су ... және ... ... де санитарлы-гигиеналық қалыптарға, арнайы
орнатылған орындарда – ағынды сулардың шығатын жерінен ... ... ... ... сай болу ... ... су ... (үстіңгі және астыңғы сулар, ауызсу, ыстық
сумен қамтамасыз ету ... суы) ... ... ... (ШРК, УШК, ... және ... қажеттіліктегі су
қоймаларындағы химиялық заттарды мөлшерлеу. Халық суда тек қана ... ... жеке ... ғана қолданбай, шаруашылық-тұрмыстық және
рекреациондық ... да ... ... ... ... ... ағзаларына тікелей әсерін, сонымен қатар судың
органолептикалық ... мен су ... ... ... ... ... ... заттарды мөлшерлеу кезінде зиянды әсердің үш
түрін ескереді:
•        ... ... ... ... ... ... ... заттың әсерін сипаттайды (дәм, иіс, түс, лайлылық,
көбіктің болуы және т.б.);
•        Жалпысанитарлық, ... су ... ... ... ... сипаттайды (су қоймасының санитарлық тәртібі);
•        Санитарлы-токсикологиялық, заттың ... ... ... ... негізіне (су қоймасы үшін ШРК анықтау) зияндылықтың лимиттік
көрсеткіші салынған, ол берілген заттың су қоймасында ең жоғары кері ... ... ... барлық үш зияндылық ... ... ... ... бойынша шекті (органолептикалық, жалпысанитарлық) және
(немесе) шекке жақын, немесе қызмет етпейтін ... ... ШРК ... үш ... шоғырдан минималды мәнді алады, ал
зиянды көрсеткішті лимитті етіп орнатады.
ШРК – ластайтын заттың ... ... ... концентрация бұл адам
ағзасына бүкіл ... ... және ... ... ... ... жанама әсер етпейтін заттың судағы максималды шоғыры, сонымен қатар
суды пайдаланудың гигиеналық жағдайын нашарлатпауы ... n –  ... ... ... ... соңғы кезеңі - халық денсаулығы үшін
норматив қауіпсіздігін бағалау. Бұл ... ... ... ... ... өмірінің жағдайын кешенді гигиеналық және медициналық
бақылауын ... ... ... су ... ... ... болу деңгейі және денсаулыққа қауіпті дәрежесі ... ... ... үшін ... ... ... арасындағы тәуелділікті
айқындау жатыр.
Балық шаруашылығы су қоймаларында ластайтын ... ... ШРК ... ... ШРК) – бұл ... ... ... шоғыры, олардың
әрдайым су қоймасында болғанда балық өлімі, балық түрлерінің ... ... ... ... ... су қоймасында мекендейтін
балықтың тауарлық сапасының бұзылмауы байқалмайды.
Басқа сөздермен, ШРК бш – бұл су қоймасының ... ... ... ... оның ... жақын арада және болашақта балық
шаруашылығының пайдалануын қиындататын ... ... ... ... ... шаруашылығында пайдаланатын судың сапасына талаптар, шаруашылық-
ауызсу және мәдени-тұрмыстық тағайынды су объектілерінің ұқсас талаптарына
қарағанда, арнайы және қатаңдау. Міне, ... ... үшін ШРК  ... ... ... нормадан 3 есе төмен, мұнай өнімдері – 6 есе, ал ауыр
металдар, ... цинк – 100 ... ... ШРК ... бойынша зерттеулер ағзаларда – су
бірлестігінің негізгі экологиялық ... ... ... ... ... ... Бұл ... жоғары су өсімдіктері, шаянтәрізділер, моллюсктер, жәндіктер,
балықтар (соның ішінде жыртқыштар; олар су қоймасында ... ... ... ... ... сынақ-ағзалар үшін міндетті түрде бақыланатын ... ... ... және ... әсер ескеріледі.
Зерттейтін заттың максималды әсер етпейтін ... ... ... топ үшін, қор коэффициентінің қосындысын есепке ала ... ... ... (ШК): а) ... суда ... бойынша (Кс); б)
гидробионттарда жиналу дәрежесі ... (Кн); в) ... ... ... ... (Ккум):
 
                                          
   
Су ластайтын және гидробионттар үшін токсинды заттардың төрт қауіптілік
класы бөлінген: I – аса қауіпті ластайтын заттар; II – ... ... ... III – ... ... заттар; IV – бірқалыпты қауіпті
ластайтын заттар. IV класта, су қоймасының ... ... ... ... ... Заттарды нақты бір қауіптілік
класына кіргізгенде, ШРК шамасы бойынша заттың ... осы ... ... тұрақтылығын және оның 3кестеге сай ... ... ... үшін ... ... ... класы
|Заттың |ШРК, ... ... ... |мг/л ... ... (Кн) ... | ... | |
|I ... |180 ... |200 ... ... |0,0001…0,001 ... ... ... ... |10…60 ... |
|IV |0,01 ... |10 кем ... ... ... ... ... және ... кумуляция
бойынша заттың кумулятивтік қасиетін біледі. Материалды ... ... үшін ... ... ... (Кн), ол ... ... (мг\кг) максималды мөлшерінің оның судағы шоғырына (мг\л) қатысы.
Заттың функционалды ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері барлық өмірлік
кезеңдерде өткізіледі: уылдырық, құрт, жас, үлкен балық.
Судың ластануы және оның ... ... ... ... немесе
нашар иісті заттардың болуынан ғана емес, ... ақ су ... ... және ... ... тәртібін анықтайтын физико-химиялық,
биологиялық, микробиологиялық көрсеткіштердің өзгеруінен (еріген оттегінің
мөлшері, судың температурасы, рН, минералды құрамы және т.б.).
Су ... ... ... құрамы мен қасиеті алынған
көрсеткіштердің бірде-біреуі бойынша орнатылған нормативтен ... Су ... көп ... пайдаланған кезде біршама қатал талаптар
алынған дұрыс.
Ауыл шаруашылығында, егінді суаруда (ЕС) пайдаланылатын ағынды сулардың
сапасын ... ... ... ЕС тек қана ... тазартқаннан және
дайындықтан кейін ғана пайдаланылады. ЕС-да ағынды суларды пайдаланудың
мүмкінділігі мен орындылығы олардың ... және ... ... ... ... анықталады, сонымен қатар, ... және ... ... жер бедеріне, топырақ
жамылғысына, өсімдіктердің түрлік құрамына және басқа да ... ... ... мүмкіндігі туралы шешімді әр нақты жағдайда, суды
пайдалану және қорғауын реттеу ... ... ауыл ... және ... ... ... және ... келісе отырып қабылданады.
Ағынды сулардың қауіпсіздік көрсеткіштері  бойынша қажеттілігін бағалау
үшін – арнайы заттардың болуы, ФАО ... ШЕШ ... ... ... ... ... суларында ауыр металлдардың және фтордың шектелген  
концентрациялары
|  |Барлық ...... ... |
|Элемент |топырақтар ... ... ... ... |
| |үшін |құрамды және рН| |тар үшін ... және ... | ... | | ... |
| | ... 20| | ... ... | ... ... | | ... дейін |
| | ... үшін | | ... үшін ... |5,0 |20,0 |F |1 |15 ... |0,2 |5,0 |Li |2,5 |2,5 ... |0,1 |0,5 |Mn |0,2 |10,0 ... |0,1 |1,0 |Mo |0,01 |0,05*** ... |0,01 |0,05 |Ni |0,2 |2,0 ... |0,05 |5,0 |Pb |5,0 |10,0 ... |0,5 |20,0 |Zn |2,0 |10,0 ... пайдаланатын ағынды сулар, жоғары және ... өнім ... ... ... ... ... мақсатында суару суларына
қойылатын агромелиоративті талаптарға сай болулары керек. Қазіргі кезде
ағынды ... ауыл ... ... ... үшін ... рұқсат
етілетін минерализациямен және органикалық заттар ... ... Әр ... ... ... пайдаланатын ағынды сулардың сапалық
құрамына қойылатын талаптар 
|Агромелиоративті |Топырақтар ... | ... ... ... ... глейлы |Торфты глейлы (құрғатылған)
|Қоңыр орманды |Қара топырақ |Талшын ... |Сұр ... |Көп ... ... | ... қалдық |

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Автоматты басқару теориясы31 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Информатикадан берілетін дәрістер курсы77 бет
Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы116 бет
60-80 жылдардағы ортасындағы Қазақстандағы нақты социализм12 бет
Аудит стандарттары және аудитордың кәсіби этикасы25 бет
Жүрек қан тамырлар жүйесі22 бет
Интерактивтік әдістерді қолданып оқыту41 бет
Информатиканың теориялық негіздері пәнінен дәрістік конспектілер67 бет
Оқу әдістемелік кешені «Құрылыстағы бухгалтерлік есеп» пәнінен197 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь