Әскери демократия және Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік құрылымдар

1.1 Сақ.массагеттердің қоғамдық.саяси құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Усун, кангюй, ғұндардың әскери демократиялық одағы ... ... ... ... .
1.3 Батыс Түркі қағанатының қоғамдық.саяси құрылысы және құқығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4 Түргеш және Қарлұқ қағанаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5 Қимақ.қыпшақтардың саяси одағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.6 Ертефеодалдық Қараханидтер мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.7 Қазақстан моңғол дәуірінде. «Яссы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Б.з.д. ІІ-І мыңжылдықтар тоғысында Қазақстан аумағында материалдық мәдениеті, қоғамдық-саяси құрылысы әр түрлі рулар мен тайпалар мекендеген. Ол ру, тайпалардың өзара қарым-қатынасы да әр түрлі дәрежеде болады. Кейбір тайпалар жеке өмір сүрсе, керісінше кейбірі өзара тығыз байланыста болған.
Б.з.д. І мыңжылдықтың басында солтүстік-шығыс Қазақстан мен Батыс Сибирь аумағында Евразияның тұңғыш тұрғындары-Андронов мәдениетінің ұрпақтары- көшпелі өмір салтына көшеді.
Көне Қазақстан жерінде өмір кешкен ру-тайпалардың экономикасы, тұрмысы мен мәдениетінде түбірлі өзгерістер пайда болады. Ол-қоғамның шаруашылықтың жаңа түріне көшуі. Табиғаты қолайлы, шөл дала малға жайлы болғандықтан егін шаруашылығын азайтып, адамдар бірыңғай мал шаруашылығына ауысады.
Далалық өңірде тайпалардың көпшілігі шаруашылықтың маманданған жаңа түріне – көшпелі мал шаруашылығына көшеді. Жаңа саяси институт-көшпелі мал шаруашылығы пайда болады. Мал шаруашылығы басым дами бастайды, табиғи ортаға бейімделу көшпелілерді әлеуметтік және саяси үлкен күшке айналдырады. Көшпелі мал шаруашылығы адамдарға өмір сүруді қамтамасыз ететін жеке сала ретінде қалыптасады. Батыс Сибирь және Қазақстан аумағында кеңінен тарайды.
Экономиканың екі бағыты – мал шаруашылығы мен металлургияның тез дамуы өндіргіш күштердің, қоғамдық еңбек бөлінісінің мамандануының артуына, яғни ірі қоғамдық өзгерістерге алып келеді. Қоғамдық еңбек бөлінісі нәтижесінде бақташылар бөлініп шығады.
Мал шаруашылығының жедел қарқынмен дамуы Батыс Сибирь, Орта Азияның солтүстігінде және Қазақстанның далалық өңірінде адамзат тарихындағы алғашқы еңбек бөлінісіне алып келеді. Қоғамдық еңбек бөлінісі нәтижесінде диқаншылардан бақташылар бөлініп шығады.
Бақташылықтың диқаншылықтан бөлінуі оларды бір-бірінің өніміне мұқтаж етті. Көшпелі
1. Геродот. История. Пер. Ф.М.Мищенко.- Том IV.- С.78-80//Артамонов М.И. Киммерийцы и скифы.- Л. 1974.- С.142.
2. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы. 1994. – 55-бет.
3. Геродот. История. Пер. Ф.Г.Мищенко.- Том IV.- 1888.- С.2, 12, 46//Артамонов М.И. Указ. соч. – С.140.
4. Страбон. География//Хрестоматия по истории Древнего мира. Под ред. В.В.Струве.- М. 1951.
5. Ежелгі үйсін елі. Қытай деректері мен зерттеулер. /Құраст. Ш.Ахметұлы. – Үрімжі: ҚХР Шыңжаң халық баспасы. 2005. - 301-бет
6. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена.- М.-Л. 1950.- Том ІІ. С. 190.
7. Кюнер Н.В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока.- М. 1961.-С. 68.
8. Ежелгі үйсін елі... – 62-бет.
9. Ежелгі үйсін елі... – 189-бет.
10. Кюнер Н.В. Указ. соч. – С. 68.
11. Мыңжан Н. Аталған еңбек. – 92-бет.
12. Сонда. – 92-бет.
13. Қазақстан тарихы. – Алматы. 1996. – Том 1. – 273-бет.
14. Бичурин Н.Я. Указ. соч. – Том ІІ. - С.185.
15. Там же. – С. 187.
16. Мыңжан Н. Аталған еңбек. – 94-бет.
17. Таскин В.С. материалы по истории кочевых народов в Китае ІІІ-Vвв. Вып. 1.- М. 1989. – С.152.
18. Бичурин Н.Я. Указ. соч. – Том І. – С.47.
19. Бичурин Н.Я. Указ. соч. – С. 47.
20. Таскин В.С. Скотоводство у сюнну по китайским источникам//Вопросы по истории и историографии Китая.- М. 1968.- С. 31-32. Бичурин Н.Я. Собр. сведений... М.-Л. 1950. – Том І. – С. 50.
21. Сапарғалиев Ғ., Ғаббасұлы Ғ. Қазақ көшпелі қоғамының әдет заңдарының бастауы туралы//Право и государство. 2001. - №1. – 22-бет.
22. Бичурин Н.А. Собр. соч. –Т.1. – С.229.
23. Бартольд В.В. Историко-этнографический обзор//Сочинения в 9-ти т. – Том 5. – 1968. – С.578.
24. Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы. 1996. – 40-бет.
25. Аманжолов А. Аталған еңбек. – 57-бет.
Бернштам
        
        ӘСКЕРИ ДЕМОКРАТИЯ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДАҒЫ АЛҒАШҚЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰРЫЛЫМДАР
1.1 ... ... ... ... ... ... ... одағы.................
1.3 Батыс Түркі қағанатының қоғамдық-саяси құрылысы және
құқығы......................................................................
............................................
1.4 Түргеш және ... ... ... ... ... ... ... дәуірінде. ... ... ... ... қауымдық қоғам. Сақ-массагет
тайпаларының қоғамдық-саяси құрылысы
Б.з.д. ІІ-І мыңжылдықтар тоғысында Қазақстан аумағында материалдық
мәдениеті, қоғамдық-саяси құрылысы әр ... ... мен ... Ол ру, ... ... ... да әр ... дәрежеде
болады. Кейбір тайпалар жеке өмір сүрсе, керісінше кейбірі өзара тығыз
байланыста болған.
Б.з.д. І ... ... ... ... мен Батыс
Сибирь аумағында Евразияның тұңғыш тұрғындары-Андронов мәдениетінің
ұрпақтары- көшпелі өмір ... ... ... жерінде өмір кешкен ру-тайпалардың экономикасы,
тұрмысы мен мәдениетінде түбірлі өзгерістер пайда ... ... жаңа ... ... ... қолайлы, шөл дала малға жайлы
болғандықтан егін шаруашылығын азайтып, ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың маманданған жаңа
түріне – көшпелі мал шаруашылығына көшеді. Жаңа саяси институт-көшпелі
мал ... ... ... Мал ... ... дами бастайды, табиғи
ортаға бейімделу көшпелілерді әлеуметтік және саяси үлкен күшке
айналдырады. ... мал ... ... өмір ... қамтамасыз
ететін жеке сала ретінде қалыптасады. Батыс ... және ... ... ... екі ... – мал ... мен ... тез
дамуы өндіргіш күштердің, қоғамдық еңбек бөлінісінің мамандануының
артуына, яғни ірі қоғамдық ... алып ... ... ... ... бақташылар бөлініп шығады.
Мал шаруашылығының жедел қарқынмен дамуы ... ... Орта ... және ... ... ... адамзат тарихындағы
алғашқы еңбек бөлінісіне алып келеді. Қоғамдық еңбек бөлінісі нәтижесінде
диқаншылардан бақташылар бөлініп шығады.
Бақташылықтың ... ... ... ... ... мұқтаж
етті. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқандар мал өнімдерін жер
өнімдері, ... ... ... ... айырбастады.
Айырбас нәтижесінде алғашқы құқықтық қарым-қатынастар қалыптасып, келісім
шарттардың түрлері пайда болады.
Қазақстан аумағын мекендеген көшпелілер ... ... ... тайпалар одағына бірігеді. Руға адамдар туыстық, шаруашылық жағынан
топтасады. Ру ... ... ... ... ... Руды ... ... органы-жалпы жиналыс. Жалпы жиналысқа
барлық ересек адамдар қатысатын. Онда ру өміріне қатысты ... және ... ... қаралып, шешім жалпы қауымның келісімімен,
әділдікпен қабылданатын.
Жалпы жиналыста ру мүшелері ... ... ... ... ... ... көсем етіп сайлады. Көсем руластарының
қызметіне басшылық етіп, ру мүшелері арасындағы дау-дамайларды ... ... іске ... ... қақтығыстарда жетекшілік етеді.
Көсем билігі оның жеке ... ... ... болашақ
мемлекеттердің саяси инфрақұрылымындағы нақты ... ... ... қатар көсем рулық әдеттерді сақтаушы, қорғаушы және кепілі.
Рулық әдеттер барлық ру мүшелерінің еркін ... ... ... ... әдет ... ... Әдет нормалары ру
мүшелерінің еркін білдіріп, өзара көмекке, ... ... ... ... ... этникалық және саяси картасы
тұрақты болған жоқ. Сол ... өмір ... ... ... әскери
қақтығыстармен қатар олардың жақындасу, бірігу процестері ... ... ірі ... экономикалық одақтар құрып, басқа ... ... ... ... ... жатты. Қазақстан аумағын мекендеген
көшпелі тайпалар Орта Азия, Шығыс елдерімен қарым-қатынаста болған.
Қазақстан аумағын мекендеген ... ... ... ... сақ-массагет тайпалық одағы бөлініп шығады. Тайпалық одақ-саяси-
әлеуметтік, әкімшілік бірлестік.
Сақ-массагет тайпалары өз кезіндегі ... ... ... ... ... соғыс одағын жасайды. Патша Кир сақ-массагеттерді кіріптар
ету үшін ... ... ... ... ... алу ... жүргізеді.
Ол соғыста «досқа адал, қасқа қатал» сақтар ... ... ... ... де
Парсы елі сақтарға жаулап алу мақсатында жорықтар жасап отырған. Б.з.д.
519-518жж. патша Дарий І сақ ... ... күш ... ... бағындырған Дарий І сақтардың ... ... ... ... ... ... одағы әскери демократиялық құрылыстың алғашқы
сатысында өмір кешті. Әскери демократия дегеніміз-алғашқы ... ... ... Әскери демократия кезеңіндегі көшпелілердің
қоғамдық құрылысы: шағын туыс отбасылар тобы-ру-тайпа, үлкен әлеуметтік
ұйым-тайпалар ... ... ... басында Геродот патша деп атаған
сайланбалы көсемдер тұрды. ... ... ... ... ... тайпа
мүшелерінің қатысуымен өткен халық жиналысында қаралып шешілді. Көсемдер
халық жиналысында ... ... ... ... ... ... ... ішінде әйелдер де) қатысқан.
Көсем тайпалық одақтың әскербасы, судья, мәдени ... ... ... билігі мен беделі ... ... арта ... ... ... ... ... және қару-жарақпен қамтамасыз
етті. Соғыста түскен олжаны әскерлеріне бөліп ... ... ... ... және ... туралы келісімдер жасады. Тайпа ішіндегі
қақтығыстарды қадағалайтын.
Көшпелілер үшін ... ... ... бөлудің маңызы өте зор.
Сондықтан да бұл ... ... ... негізгі міндеті болып табылады.
Тайпалық одақ көсемінің негізгі функциясы жайылымдық жерлерді рулар мен
тайпаларға иеленуге, пайдалануға ... ... жер мен ... ... бекітеді.
Сонымен қатар көсем әр түрлі дау-дамайларды қарап шешкен. ... ... ... ... және ... ... ... да әдет-ғұрып қағидалары көсем үшін де міндетті болған. Әдет-
ғұрып нормаларын бұзған көсем өлтіріліп, орнына ... ... оның ... отырған. Көсемнің жеке басына дәріптеліп, күнге теңестіріледі, ол
иерархиялық сатының биік тұғырында тұрады[1]. Көсем ... ... деп ... ... ... мұрагерлік жолмен ағадан ініге
беріліп, көсем билігі институты қалыптасады. Биліктің мұрагерлік жолмен
берілу институты ... ... ... ... ... бір ... тайпаны басқарған.
Сақ-массагеттер қоғамында салт атты жауынгерлер, яғни әскери-тайпалық
аристократия ... роль ... ... де ... ... ... ... қатысып отырған. Грек авторы Ктеси: «сақ ... ... ... қаупі төнгенде ерлеріне көмек көрсетеді»[2],-дейді.
Сегізаяқтылар жігі, яғни соқаға жегетін екі өгізі барлар, олардың
малы көп, қоныс ... ... ... екі өгіз ... алып ... мал ... айналысқан сақ-массагеттер осы топқа
жатқызылады.
Тайпа ақсүйектері, қарапайым қауым ... ... ... ... ... жіктелудің төменгі сатысында тәуелді адамдар, ... мен ... ... ... жорықтарында қолға түскен
тәуелді адамдар бас бостандығын сақтап, өз ... жеке ... Тек ... ... ... ... ... отырады. Тәуелді
адамдар өзара ру, тайпаға бірігіп, ішкі басқаруда өз дербестігін сақтады.
Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... ... алыс ... ... және қыста тебінгілі
жайылымға бейімделген қой мен жылқының үлес салмағы күрт ... ... ... ... ... ... ... халықпен экономикалық
және мәдени байланыстар орнатуда жылқының ролі артады. ... ... ... ... ... ... олар жаяу әскер сапына
тұрды.
Құлдар үй шаруашылығында еңбек етті. Геродоттың мәліметі ... ... ... ... алу ... болмаған. Сондықтан да құл
еңбегі шаруашылықта жетекші роль атқарған жоқ. Көшпелі өмір ... ... ... күш бола ... Мал ... ... негізінен
әйелдер еңбегі пайдаланылды. Сеніп тапсырылған мүлікті алып қашып кетпес
үшін құлдарды иелері көз жанарынан ... ... ... ... жайылымдық жерлер мен су көздері
пайдалану үшін әр ... ... ... ... ... пен ... кең тараған аудан-оңтүстік
Қазақстанда жерді пайдалану құқығы бір ... ... ... ... ... ... жер ... кіретін отбасына жыл сайын
көктемде пайдалануға қайта бөлініп беріліп отырады. Пайдаланудағы жерді
жалға беру ... ... ... Жал ... төлемеген жағдайда ғана
сақтар соғысқа шығады. Жал ақысы жоғары болмаған, ... ... ... ... Жал ... төленбеген жағдайда
ғана сақтар соғысқа шыққан[4].
Отбасының ортақ ... оның ... ... ... болған,
ал жеке меншіктегі әшекейлі бұйымдар қайтыс болған ... ... ... Мал ... жеке ... ... ... ортақ меншіктен өзіне тиесілі үлесін алып бөлек шыға алған
(Геродот, ІV, 114, 115). ... әке ... ... мұрагерлік
құқыққа да ер адамдар ие болады. Көп әйел алушылық көп кездескен. Күйеуі
қайтыс болған жесір әйел ... ... ... ... жасаған отбасының мүшесіне өлім жазасы ... ... сол ... ... ер ... өлтіріліп, әйел
адамдары отбасының тәркіленген мүлкімен ... ... ... ... өз мүшелерінің әрекеті үшін жауапты, әулет ұрпақ жалғастыру
құқығынан айырылады (Геродот, ІV, 114, 115). Туыстар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... ғұндардың әскери демократиялық одағы
Б.з.д. ІV-ІІІ ғасырлар тоғысында Қазақстан аумағында ... ... ... ... Сол ... ... сақ-массагет
тайпалар одағы туралы еш дерек кездеспейді. Сақ-массагет тайпалары өздері
мекендеген аймақта басқа тайпалар одағының құрамында өмір сүрді. Қоғамның
экономикалық, шаруашылық және ... ... ... тайпалық бірлестіктердің пайда болуы қоғамдық-саяси ... ... ... ... және ... мәдениеттің, тілдің
жоғары дәрежеде дамуына үлкен үлес қосады.
Сақ-массагеттер тайпалық одағының ... ... ІІІ ... ... жаңа ұйым-алғашқы мемлекеттер шығады. Алғашқы ... ... ... ... және ... ... Қазақстан тарихында елеулі
із қалдырды, тұрақты ірі одақтар құрады. Аталған ... ... ... өте ұзақ өмір ... ІІІ және ... ... ... аралығында.
Ірі тайпалық бірлестік-усун тайпалар одағы батыста Шу, Талас
өзендерін, шығыста Тәңіртаудың ... ... ... ... Балқаш
көлінен бастап оңтүстік-батыста Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауына ... ... ... алып жатты. Усундердің батыс шекарасы Талас өзені
болды. Орталығы-Чыгу қаласы[5]. Усундер алып ... ... ... өмірлік маңызды артериясы, Жібек жолы бойындағы негізгі шешуші
аймақ.
Усундер одағының б.з.д. 138ж. жан саны 105 000, отбасының саны 21
000, әскер саны 30 000 ... ... ... ... кезеңінде, яғни
б.з.д І ғасырдың соңында халқының саны 630 мыңға жетеді. Түтін саны-120
мыңға жетіп, 188 800 ... ... ... отырған кезеңде батыс өңірінде 40 ... 39 895 ... Ол ... жан саны-309 757, әскер саны-70 499[7].
Усундердің халық саны олардан үш есе, әскер саны 1,5 есе көп ... өзі ... ... ... ... ... болғанын көрсетеді.
Усундер одағының басшысы-гуньмо (күнби), гуньмо-князьдердің князі,
яғни ұлы билеуші деген мағынаны білдіреді. Гуньмо ... ... оның ... ... ... ... балаға беріліп отырған.
Биліктің атадан балаға көшу ... ... усун ... ... ... ... маңызды экономикалық және
саяси қызметтерді атқарды, тайпалар мен ірі мал иеленушілердің арасындағы
жайылымдарды белгіледі, сот ... ... ... оның ... ... уәзір тұрды. Уәзірдің
қолында әскери билік те болған. ... ... ... ... кейін сол қол және оң қол сардарлар тұрады. Сардар-жоғары әскери
лауазым[8].
Усундер одағы рулық ... ... ... гуньмо өзі тағайындаған
әскери-әкімдік ұлықтары арқылы басқарған.
Аумақтың үлкендігі, билік үшін талас-тартыс б.з.д. 73 жылы ... үш ... ... әкеліп соқты. Сол қанат (шығыс), оң қанат
(батыс) және гуньмоның өзіне қарасты ... ... ... Бұл әскери-
әкімшілік бөлініс еді, мемлекеттің белгілері айқындала ... ... пен оң ... ... ... ... олар ... жоғары
дәрежеде тәуелді болған. Осылайша усундер одағы үш ұлысқа бөлініп, бірақ
барлығы үлкен гуньмоға бағынған. Әр ... 10 мың ... ... ... ... ... 64-53 ... аралығында таққа таласқан ішкі ... ... ... ішкі ... араласуы нәтижесінде усун халқы мен
аумағы екі бөлікке-Ұлы және Кіші гуньмоға бөлінуімен аяқталады. Олардың
қарамағындағы жерлердің шекарасына ... ... Ұлы ... алқабы мен Іле өзені аймағы, кіші ... ... ... Ұлы ... алпыс мың, кіші гуньмоға қырық мыңнан аса ... ... ... 45-14 ... ... кіші ... ... ұстады, иеліктерде алаңсыз тыныштық пен бейбітшілік
орнады»[9].
Усундер жартылай көшпелі мал ... ... ... ... ... ... ... сақтап қалды, шаруашылықты
жүргізу және жайылымдарды пайдалану жүйесін жетілдіріп отырды.
Усундердің иелігінде жылқы көп, жекелеген отбасыларында жылқы
саны 4-5 ... ... ... Мал ... жеке ... болады.
Оларға салынатын белгі-таңба пайда болады. Металдан, тастан және ... ... жеке ... ... болғанын көрсетеді.
Жылжымайтын мүлік-жер пайдалану және ... ... бола ... ретінде жеке меншікке көшпеді. Усундерде жерді иелену, пайдалану
мирастық жолмен ұрпақтан-ұрпаққа көшіп ... Жер иесі ... Ұлы ... Цыли ... ... мен мал баққанда жайылымға
кірмесін деп жариялады»[11]. ... ... ірі ... ... ... болса керек. Бұл жайылымдық жерді пайдалану құқығын бекітеді.
Гуньмо өзінің жоғары меншік құқығын қамтамасыз етеді.
Жерді маусымдық жайылымдарға бөлу оны ... ... ... ... ... ... ... билеуші топтың иелігінде
болған.
Жылжымайтын мүлік усун қоғамы жоғары топтарының ... ... ... ... ... мен ... ... Усундер
қоғамының әлеуметтік жіктелінуі: ірі меншік иелері, шаруашылығын жеке
жүргізе алатын еріктілер, қатардағы қауым мүшелері және ... ... мен ... ... да ... ... ... көзі-соғыс
тұтқындары. Құлдар еңбегі үй ... ғана ... ... ... ... ... ... еңбегін пайдалану
кеңінен тарамады.
V ғасырда усундердің әскери-саяси одағы ұсақ иеліктерге ... ... ... ... этногенезінде жетекші орын алады.
Б.з.д. ІІ ғасырдың екінші жартысындағы «Халықтардың ұлы қоныс
аударуы» ... ... ... жаңа тайпалық бірлестік-
кангюйлер одағы пайда болады.
Кангюйлер одағы Ташкент жазирасы мен Сырдария және ... ... ... Қазақстанды алып жатты. Одақтың аумағы б.з.д.
І ғасырының аяғында Ферғанаға дейін кеңейген.
Кангюйлердің даму дәрежесі усундер ... даму ... бір ... ... ... ... ... билеушісі-хан, ханның орынбасары әскери басшы
міндетін атқарған. Тайпа одағының ісін ... ... үш ... ... ... ... ... Ежелгі кангюйлер
Сырдарияның төменгі бойында қыстап, жаз мезгілінде Арыс, Шу, ... ... шөбі ... ... ... ... ... орталығы Отырар қаласына ауысады. Жалпы
Битянь қаласының да орналасқан жері ... ... ... қаласының маңайында[13].
Кангюйлер одағы өз ішінен бес иелікке бөлінген. Кангюйлердің бес
иелікке бөліну кезеңі-б.з.д. ... ... ... кіші ... олар ұлы ... ... ... аттары мен орналасқан
орындары (Сырдария өзеннің бойында):
• Юегань – Хорезм;
• Ги – Сырдария ... Фуму – ... ... Қазалыға дейін;
• Сусе – Сырдарияның орта ағысы, Арыс өзенінің аңғары, ... ... ... ... ... ... батыл ұстаған. «Кангюй
(усунмен салыстырғанда) өркөкірек, батыл және біздің елшілеріміз ... июге ... ... ... ... ... ... төмен отырғызады»[15],-деп Хан наместнигі ... ... ... ... ... иеліктер жиналып, ата-баба рухына
табынып, одақ өміріне қатысты маңызды мәселелерді шешкен.
Б.з.д. ІІ-І ... ... ... ... ... ... ... 600 000 адам, 120 000 әскері болыпты. Сол кезеңде кангюйлер
күшті одақ құрған[16].
Қытай ... ... ... заңы ... ... береді.
Б.з.д. ІІ ғасырда кангюйлер Азия көшпелі халықтарының тарихында бірінші
болып заң ... Ол заң хан ... ... ... сол ... ... Заң бойынша өте ауыр ... ... ... Одан ... өлім жазасына үкім етілген. Ұрлық
істегендердің қолы кесілген[17].
Біздің дәуіріміздің ... ... ... ақша жүйесінің
қалыптасуы, билеушілердің таңбасы басылған ... ... ... ... ... реттеудің едәуір жоғары
дәрежеде болғанын көрсетеді.
Б.з.д. ІV-ІІІ ғасырларда Қытайдың солтүстігін ... ... ... ... ... ... олар ... тайпалық одағына
бірігеді. Ғұндар одағы өз кезіндегі тарихи оқиғаларға белсене араласып,
шекаралас елдердің тарихына да зор ... ... ... Қытайдың
солтүстік және батысындағы аумақтарды, соның ішінде Қазақстанның шығысы
мен орталығын алып жатты. Қытай деректері ғұндардың басты ... ... ... ... Моңғолия) болғандығынан хабар береді.
Ғұндар-ежелгі тайпа, олар туралы деректер б.з.д. ІХ ... ... ... этникалық шыққан тегі бүгінге дейін анықталмаған.
Зерттеушілердің ... ... ... деп ... ... ... ... кезінде бірлестік құрамына
көптеген тайпалар енеді. Сондықтан да ғұн деген термин ... ... ... ие. ... тайпалық одағында мемлекеттің белгілері айқындала
түседі.
Ғұндардың саяси дамуына ... ... ... ... ... мен Қытай төрт ғасыр бойы соғысады. Ғұндар даму тарихының әр
кезеңінде Қытаймен соғыста ... ... ... ... 188 жылы ғұндар
жеңіп, Қытай ғұндарға алым төлеп тұруға міндеттенеді.
Ғұндардың негізін құраған төрт ру, соның ішіндегі ең ... ... ол ең ... және ұлық ... ... ... ... солардан
шықты[18]. Билік мұрагерлік жолмен әкеден балаға беріледі. ... ... ... ... ... ... бөлініп
шығады. Оларға қарамағында он мыңнан әскері бар ақсақалдар (старейшиндер)
бағынады.
Ғұндар б.з.д. 206 жылы ... ... ... бір одаққа бірігуі
Модэ (Маодунь) көсемнің ... ... Модэ ... ... жүргізеді. Халық аумақ
жағынан біріктіріліп, мемлекеттің ... ... ... ... ... 14 ... бөлініп, оларға белгілі аймақтар бекітіледі.
Бөліктерді басқарған шаньюй тағайындаған старейшиндер, ... ... ... аударуға тыйым салынған.
Ғұндар одағының халқы мен әскері ... ... ... ... ... ... басқарған шаньюйдың балалары және жақын
туыстары. Түменбасы өзінен төмен тұрған лауазымдарды тағайындайды.
Шаньюй бүкіл аумақтың иесі, сыртқы саясатты ... ... ... ... ... ... ... соғыс жариялап, бейбітшілік
мәселесін шешеді. Соттық істерді ... өлім ... ... өз қарауына алады.
Шаньюйдің жанында ақсақалдар кеңесі болған. Кеңестің құрамына
шаньюйдің жақындары, старейшиндер және ... ... ... ... ... ақыл ... ... соңғы сөз өзінде болады. Модэ
старейшиндер ақылы ойынан шықпаса, олардың ... ... ... Дунху
билеушісі бос жатқан жерді сұратқан кезде шаньюй пайдаланылмай ... ... ... ... ... ... ... түгелдей басын
шапқызған. Өйткені «...жер кез келген қоғамның ... ... ... ... олар ... оң және сол
қанатын басқарумен қатар одақтың шығыс және батыс аумағын билейді.
Ғұндарда соғыс ... ... ... ... ... болған. Олардың еңбегі үй қызметінде, яғни бақташы ... ... ... өмір ... ... ... жері болмаса да, егістікпен
айналыспаса да, әр тайпа мен ... ... ... ... ... болған. Сондықтан да ғұндардың әдеттік ... ... ... ... ... тұтқынға алынғандар жаудың басын алған адамға
беріледі «ұрыста қаза тапқан адамның бар мүлкін оның сүйегін әкелген ... ... ... және жеке ... ... ... деректер
бар. Жер қауымдық, маусымдық меншікте болған. Ауыр ... үшін ... ... жеңіл қылмыстар үшін айыпкердің беті тілінген. Дене
мүшелеріне зақым келтіргені үшін де өлім жазасы тағайындалған. ... ... ... ... қарамағына берілген.
«Көшпелі қылмыстыны отбасынан айыру үлкен жаза, панасыз, ... күні не ... ... ... ең ауыр ... кесілген. Сот істі қарауды он күннен артыққа созбаған.
3. Батыс Түркі ... ... мен ... Қазақстан тарихындағы өзекті мәселе-Батыс Түркі
қағанатының ... ... ... сөз ... ... ... VI ... болады. Араб географтарының еңбектерінде түркі сөзі бір ... ... ... ... ... ... атауы ретінде берілген. Олар
өзара түсінесе алған, түркі тілдес халық.
Түркілерді біріктірген Бумын, ол 534ж. «ұлы жабғу» деген титулға ... ... ... ... ... ... ... оларға алым-
салық төлеп тұрған. 546ж. Орта Азия ... ... теле ... ... ... ... ... пайдаланған түркілер Бумынның
жетекшілігімен теле тайпаларына тұтқиылдан шабуыл жасап, 50 мың ... ... ... ... ... ... әскерлер жеңген жақтың
әскеріне қосылады. Телеліктермен әскерін күшейткен Бумын жужандықтарға
қарсы соғыс ашып, ... ... ... ... ... мақсатында
шығысқа жылжып, Хуанхэ өзенінің жағалауына жетеді. Қытай базарларында
жылқыларын жібек мата мен астыққа айырбастап ... ... ... ... мен Хуанхэ өзені аралығында билік
жүргізеді. Алғаш рет Бумынның ордасына 545ж. ... ... ... жылы ... ... ... ... әскери одақ құрады.
Елшіліктер алмасып, әскери одақ жасау түркілерді халықаралық дәрежеде
мойындау еді.
VIғ. ортасында ... ... ... ... ... ... ... байланыстарды дамытуға мүмкіндік беретін жаңа саяси
бірлестіктің қажеттілігін сезінеді. Жайылымдық жерлердің ... ... ... ... мал шаруашылығын дамытуға кедергі болады.
Биліктің орталықтандырылмауы ру-тайпалар ... ... ... ... ... экономикалық айырбасқа кедергі жасады.
Көшпелі түркі тілдес тайпалар бірігуге ұмтылады. Оларды біріктірген саяси
бірлестік – Түркі ... ... даму ... ... сыртқы факторлар-көрші
тайпа, халықтармен күрес. Түркі қағанаты Қазақстан мен Орталық Азиядағы
түркі тілдес тайпалардың тұңғыш мемлекеті. ... ... ... ... процесі 600-700 жылға созылып, Орталық Азия аумағында Түркі қағанаты
күшті мемлекетке айналады.
Қағанаттың негізін қалаушы Бумын 551ж. ақ ... ... ... қағаны деген титулға ие болады. Қаған деген ... хан ... ... Ғ ... ... ... қаан-қан болып қалыптасқан.
Қоғамдық дамудың алғашқы ... қан ... қан ... ... ... ... (вождь) деген мағына берсе керек. Көсем мағынасында
кейін хан болып енген.
Ел деген термин арабтың халық деген сөзімен ... Ел ... бір ... өмір ... бір ... ... ... халық,
әскери-әкімшілік ұйым. Ел-әскери демократиялық құрылымның мемлекет
белгісімен сабақтасқан формасы. Билік ... ... ... ... ... ... ... тайпалар енеді, бірақ барлық тайпа
ел деген атауға ие болған жоқ.
Халық, мемлекет, заң деген түсініктер ... ... ... қаған, Истеми қаған таққа отырып, ел (мемлекет) құрады және заңды
белгіледі дейді жазбаша деректер.
552ж. ... ... ... ... ... ... ... інісі Истеми
келеді. Биліктің мұрагерлік жолмен ағадан ініге ... ... ... ... ... дәстүрі ресми жүзеге асырылады. Тақ
мұрагерін киізге отырғызып, тоғыз рет айналдырып, мойнына жібек матаны
орап, тартып ... ... неше жыл ... ... ... қаған жаулап алу саясатын жүргізіп, Орталық Азия мен Оңтүстік
Сибирьді өзіне қаратады. Солтүстік Қытай мемлекеттері Түркі ... ... алым ... ... ... үстінен әйгілі «Жібек жолы» өтеді. Қытай, Иран,
Византия елдерімен саяси, халықаралық ... және ... ... ... ... Қытай мен Византия арасындағы «Жібек
жолы» өткен Түркі қағанатының жол жағалауларында қалалар ... ... ... ... ... ... ... одақ құру
туралы келіссөздер жүргізген. 568ж. Византиядан елшілік келіп, сол ... ... ... ... ... өркениет белгісі-жазба мәдениеті болды. Орхон өзенінің
бойынан ... ... ... ... мен ... ... ... алфавитінде 35 әріп ... ... ... ... ... солға қарай оқылады[25].
«Алға күншығысқа, артқа қарай күн батысына, солға солтүстікке қарай
созылған аралықтағы бар халықты мейлінше ... ... ... ... ... қол ... ... сәл жетпедім. Оңға тоғыз ерсенге
дейін қол бастадым, тибетке сәл жетпедім»[26].
Мұның бәрі ... ... өз ... ... ... ... ... аумақты алып жатқандығын дәлелдейді. Тасқа жазудан қағазға жазуға
дейін көтерілген түркілер ... ... бай ... ... ... жылдары Түркі қағанаты жужан, қидан және ... ... ... ... ...... 70-
ші жылдарында түркілер Қара теңіз бен Қиыр Шығысқа дейінгі аралықта билік
жүргізеді. Өзінің өркендеу кезінде (576ж.) Түркі ... ... ... ... ... жоғары ағысынан Амударияның жоғары ағысы
аралығында созылып жатқан. Бірлік, шаруашылықты жүргізудің өз кезіндегі
озық тәсілін меңгеру, қарулы ... ... білу ... ... ... және сол ... дүниежүзілік тарихтың даму барысына
әсерін тигізген. ХІІІғ. моңғолдар, ХVІІІ-ХІХ ғасырларда Россия империясы
түркілердің ... ... ... ... ... ұзаққа созылған жоқ. ... ... үшін ... ... ... ... әлеуметтік
қайшылықтардың шиеленісуі VІ ғасырдың соңында Түркі ... ... ... 581-588 ... басталған әлеуметтік-саяси
дағдарыс нәтижесінде Түркі қағанаты 603 жылы ... ... және ... ... ... Батыс Түркі қағанаты алып жатты. Қағандық негізінің
саяси-этникалық ұйытқысы «он оқ елінің» қоныс тепкен жері ... ... ... Шу ... ... Суяб ... ... қағанатының он оқ елі болып аталуы оның әкімдік ... ... ... Он оқ елі бес ... бес ... бөлінеді. Бес округ Шу және Іле өзендерінің, бес округ Шу мен
Талас ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың басым саласы-көшпелі мал
шаруашылығы. Жетісудағы отырықшы аудандар мен қала ... ... және ... ... Сауда өсіп-өркендеп, қалалар
дамыды. Тараз, Меркі мен Құлан ... ірі ... ... мен ... ... «Ұлы ... ... сауда керуендері тоқтап, алтын-
күміс бұйымдар мен жібек маталарды мал ... ... ... сауданың дамуына байланысты ақша айналысы пайда болып,
қағанның таңбасына басылған монеталар соғылады.
Таулы аймақтар металл ... ... ... көшпенділер
мал өнімдерін дайындайды. Ұлы дала халқы өздерінің ... ... ... ... және ... кәсіпкерлікпен
ұштастырып отырады.
Қағанаттағы еңбек бөлінісі бірінің өніміне екіншісін ... ... мен дала ... ... және ... ... қажет біртұтас
шаруашылық-саяси органға айналады.
Сөйтіп экономикалық зоналар арасындағы қарым-қатынас, айырбас және
сауда-саттық пен кәсіпкерлік Қазақстан ... ... ... ... ... жеке ... күшейтіп, қоғамның әлеуметтік топтарға-
байлар мен кедейлерге бөліну процесін ... ... ... ... ... ... ... ру ақсүйектері тұрды. Үстемдік
еткен ашина руы, қағанды өз ... ... ... Йоллыг тегіннің
аударуы бойынша көк, яғни ... көк ... ... білдіреді.
Қоғамның әлеуметтік жіктелуі мен сыртқы жаудан қорғану қажеттілігі
күшті саяси ... ... ... ... да ... Түркі қағандарының
билігі оның жеке басының қасиеттеріне емес, биліктің ... күші ... және ... ... етеді. Қағандардың иелігінде мал өте көп
болғандықтан қарамағында ірі әскери ұлан болған. Тек ... ... ... ... ... жауланып алынған жерлердегі ру-
тайпалардың ер адамдары енеді. Ұлан ... ... ... үшін ... етіп, Түркі қағандарына мемлекет деп аталатын саяси
құрылымды құруға көмектесті.
Түркі қағанатының идеологы Тоныкөктің пікірінше, мемлекеттің
бастауы:
... ... ... әл-ауқатын көтеру үшін жаулау, жаулап ... ... ... ... ... ... нығайтуды ұйымдастыру;
• тайпалар одағынан жоғары тұрған елді ұйымдастыру[27].
Түркі қағанаты ұйымдасу, даму барысында көшпелі ... ... ... ... ... ... ... Батыс Түркі қағанатына тән
мемлекеттің белгілері:
• белгілі бір аумақтың болуы;
• халықты ... ... ... элементінің пайда болуы
(әсіресе, отырықшы Жетісу өңірінде);
• өркениет белгісі-руникалық жазудың пайда болуы. Бас ... ... ... ... пен ... орталығы ғана емес, рухани өмірдің
және идеологияның өзегі болған ірі қалалардың болуы.
Батыс Түркі қағанатына мемлекеттің барлық белгілері тән, Орта ... ... ... ... ... ... ... асырған-
қаған. Билік мұрагерлік жолмен ағадан ініге қалдырылып отырды. ... ... ... қалыптасады. Қағанның барлық інілері тақ мұрагері
болып ... Тақ ... ... ... ... ие болады. Ең кіші
інісінен кейін билік үлкен інісінің ұлына көшеді.
Қаған ... ... ... қарулы күштердің жоғары қолбасшысы, бас абыз,
бас судья, мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси ... ... ... ... түрде қағанның меншігінде болып, өзі немесе өз өкілдері арқылы
жекелеген ру-тайпаларға пайдалануға ... ... ... ... ... ... құқықтық жер қатынастарын ... ... ... тірегі тайпа ақсүйектері-бектер. Бектердің арасынан
айгучи (кеңесшілер) мен ... ... ... (3 ішкі және 6 ... ... ... атқарушы органы-кеңес. Құрамына қағанның туыстары мен
тайпа көсемдері, ... ... мен ... ... Кеңес жылына
кемінде 2 рет шақырылып тұрады. Онда күрделі саяси мәселелер қаралған.
Қағаннан кейінгі ... адам ... ... жоқ ... оның ... ... ... құрылысында басты роль атқарғандар-таттар мен
жабғулар. Соғыс кезінде әскердің сол және оң ... ... ... жаулап алынған жерлердегі қағанның өкілі-наместниктері.
Қаған ру ақсүйектеріне тархан атағын беріп отырған. Тархандар салық
жинау ... ... ... алық-салық төлеуден босатылған, сот
шешімдерін орындаушы. Сот билігін жүзеге асырғандар-қаған және бұйрықтар.
Ақсүйектер арасынан шыққан тутуқтар ұсақ ... ал ірі ... ... ... ... ... ... басты роль
атқарғандар-таттар. Жетісуда таттар отырықшы өмір кешіп, жер ... ... көне ... ... ... құрап, қолөнерін,
сауда-саттықты жете меңгергендігімен ерекшеленген. ... ... ... ... тәуелді әлеуметтік төменгі топқа жатқызады.
Деректерге ... ... ... ... ... «Татсыз түркі
болмас, бассыз бөрік болмас»,-деген сөз тіркесі ... ... ... ... ... ... ескерткішінде де мынандай жолдар бар:
«менің шын жүректі ... ... оған ... ... он оқ жебе ... ... таттарына жеткізіңдер»[29].
Қағанаттағы халықтың негізгі бұқарасы «қара будун» (қара бұқара)
деп аталды. «Қара будун» еңбекші халықтың жинақтық аты, ... ... да, ... ... ... ... осы топқа
енеді. ... ... ... қара ... ер ... ... кіреді. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысу, сыртқы ... ... ... ... ер азаматтардың қажет болған жағдайда
жауынгерлер сапына тұруын талап етті. ... ... ... ... қатарын көбейткен.
Қоғамның ең төменгі сатысында тұрғандар-құлдар. Соғыста қолға
түскендер құлға айналып, құл еңбегі үй ... ... ... ... туралы деректер аз. Барлық қарым-
қатынастар ... ... ... ... жинағы, сот
шешімдері. «Тору Орхон ескерткішінде және М.Қашғари мен ... ... ... ... ... Тору кейінірек қағанның
сот шешімдері деген мағынада жиі қолданылған. Қағанның сот ... ... ... қолданылған болса керек.
Қылмыстық құқық саласы жүйеленіп, қағанның ордасында сақталынған
қылмыстық құқық нормалары жеке меншікті қорғауға бағытталған. Қылмыстық
құқыққа тән ... алу. ... ... ... ... кек ... ... ақсүйектерінің жеке басына қарсы жасалған қылмыстық
әрекеттер үшін қылмыскерге қатаң үкім ... ... ... оны ұйымдастырушылар, Отанын сатқандарға тағайындалатын жаза-
өлім жазасы.
Ұрланған мал немесе зат үшін оның ... есе құны ... ... ... әскери күш, сондықтан сәйгүлік жылқы ұрлаған
қылмыскер өлім жазасына бұйырылған.
Денеге ... ... үшін ... ... ... ... ... көзіне зақым келтірілсе, айыпқа қызын, ал қызы болмаған жағдайда
әйелінің қымбат бұйымын береді. Әйел арын жоғары қойған түркілер біреудің
әйелін ақ ... ... ... ... ... де өлім жазасын
тағайындаған. Қыз баланың намысына тигендер айып төлеп, ... бар ... ... адам өлім ... кесілген.
Отбасында үй иесі-ер адам жетекші роль атқарды. Ақсүйектерге
қарапайым халықпен некелесуге тыйым салынған. Ер ... ... ... құқығы болған. Бар байлықтың иесі ер адам, күйеуі, ... ... ... ... ... ... орнына бере алған.
Әйелінің жасауына да иелік етеді.
Әйелдің міндеті үй шаруашылығын жүргізу, сөйте тұра ... ... ... көп ... шешуге болатындығынан хабар береді. Левириат
дәстүрі сақталынып, жесір қалған әйел ... ... ... ... тиіс ... ... қағанаты халқының басым көпшілігі көшпелі өмір ... да жеке ... мал, ... ... мен ... ... ... болады. Негізгі өндіріс құралы-жер қауымдық меншікте,
оған иелік ... ... және оның ... ... ... ... бөліп беру олардың негізгі ... ... ... тұрақты жері болмағанымен олардың тұрақты қолданатын
жайылымдық жерлері болды. Жайылымдық жерлерді иелену және ... беру ... ... ... ... өңірін мекендеген түркі тайпалары егіншілікпен айналысқан.
Бұл өңірде егістік жерлер жеке меншікте болса керек, ол ... ... және ... ету ... ... белгісіз.
Міндеттемелік құқықтың қарапайым формалары өзара көмек, бірін-бірі
қорғау, құтқару ... ... ... ... ... өзара көмек, бірін-
бірі қорғау болмаса көшпелі өмір жағдайында өмір сүру ... ... ... ... жүзеге асырғандар қаған мен бұйрықтар, ал сот шешімін
орындағандар-тархандар. Сот процесі тараптардың талабы бойынша шақырылып,
ашық жүргізілді.
Батыс Түркі қағанаты 704ж. ... ... ... ... ... мына ... айқын көрсетеді:
Іні-ағаларының дауласқандығынан,
Бекті халқы жауласқандығынан,
Түркі халқы елдігін жойды,
Қағандығынан айырылды;
Табғаш халқына бек ұлдары құл болды,
Пәк қыздары күң болды![31]
Сонымен, Евразия аумағын алып ... ... ... ... ... ішкі ... ... арасындағы билік үшін талас-тартыс.
Мемлекетті басқару ісіне, билік жүргізуге ақылгөй, дара ... ... ... ... Және ел ... ... алданған. Батыс Түркі қағанатының ... ... ... да орталықтандырылған мемлекет құра алмады.
4. Түргеш және Қарлұқ қағанаттары
Батыс Түркі қағанаты құрамына енген ... ... бір ... Іле мен Шу ... Балқаш көлінің оңтүстігінде көшіп-қонып
жүрген. Аталған аймақ мал шаруашылығына қолайлы, қалалары бай өлке ... пен ... ... ... керуен жолының басты бөлігі түргештердің
бақылауында болды. Мұның өзі түргештердің әскери, саяси және шаруашылық
қуатын арттыра түсті. ... ... ... ... ... ... күшейіп, оларға бағынышты тайпалардың саны көбейді.
Үшлік бастаған түргештер Жетісуда ... ... 706 жылы ... ... ... ... жаңа басқару жүйесін қалыптастырады.
Елді 20 әкімдік аймаққа бөліп биледі. ... жеті мың адам ... Суяб ... ... оны ... орда деп, кіші ... ... орналастырады.
Қағанаттың көшпелі тайпаларының бір бөлігі егіншілік кәсібімен
айналысады. Қағанатта ... ... пен ... ... ... ... болады. Қағанатта қалалар дамып, қолөнері өркендеп, ... ... ... ... пен ... арасындағы керуен сауда
жолында болды. Ішкі сауда көлемі де ... ... ... ... ақша ... ... ... Металл ақшалар
айналыста болып, ақшаның бір бетіне «сатым ... он оқ ... ... ... ... ... Түркі қағанатының он ұлысқа бөліп басқару
жүйесі сақталынса керек. Он оқ ... ... ... ... ... этникалық құрамына өзгерістер енгізілмеген.
Үстемдік үшін күрес нәтижесінде түргештер сары және қара түргеш болып
екі ... ... Сары ... ордасы-Суяб, қара түргештердің
ордасы-Талас қаласы ... ... ... ... үстемдік қара
түргештерге көшеді. Олардың қағаны Сұлық (Сұлу) тұсында қағанаттың әскер
саны 200 мыңға жетеді.
Сұлық қаған қайырымды, ел ... ... мол адам ... жорықтарында түскен олжаны дәстүр бойынша қолбасшылар мен әскерге,
қарапайым халыққа бөліп беріп отырған.
Осы кезеңде ... ... ... ... өте ауыр еді. Орта ... төнген қауіп-араб шапқыншылығы болатын. Сұлық Орта ... ... ... араб ... қарсы қажырлы күрес
жүргізеді. Араб ... ... ... ... ... ... жолында, бейбітшілікті қорғау жолында елеулі үлес қосты.
Түргеш билеушілері өзара үкімет билігіне талас-тартысты күшейтеді.
Оған бір ... ... ... ... ... соңғы кезде алым-салықтан
түскен кірістер мен соғыста түскен ... ... ... ... ... етуі. Яғни, талап алынған олжаны
бөлініске салмай, өз қолында ұстады. Сондықтан ... ... шыға ... ... түргештердің билеуші топтары
арасындағы күреске ұласады. Бұл күрес 738ж. қаған ... ... ... ... түседі. Бытыраңқы тайпалар 751ж. Қытай шабуылына сыртқы
күштердің көмегімен тойтарыс ... 756ж. ... ... ... ... тегеурініне шыдамай құлады.
VІ-VІІ ғасырларда қарлұқтар Түркі қағанатының құрамында болған. Олар
туралы ... ... ... ... ... ... ... ортасында қарлұқтар Ұйғыр қағанатынан бөлініп шығып,
дербестікке ұмтылады. 746ж. қарлұқтар Жетісуға қоныс аударады. Жетісудағы
саяси жағдай өте ... еді. ... ... ... ... күш-құдыретінен айырылады. Түргештер мен қытай наместниктері
арасындағы соғыстар, араб ... ... ... ... ... үшін ... ... мен оғыздар арасында күрес
күшейеді. Нәтижесінде оғыздар Жетісуды тастап, Сырдарияға кетуге ... ... ... ордалары қарлұқтар жабғуының қолына көшеді.
Қарлұқ қағанатының билеушісі ... ... ... деп ... ... ... ... ие болады. Қағанат үлестік тайпаларға бөлінеді. Ірі
тайпаларды басқарған ... ... ... дербес, іс жүзінде
тәуелсіз билік етіп, иеліктерін нығайтуға тырысты. Әр үлестік ... ... ... мен ... болды. Басқарудың үлестік-тайпалық
жүйесі орталық билікті мойындамай, билік үшін ... ... ... ... ... ... жікіл, тухси және яғма сияқты ірі
тайпалардан шықты. Қарлұқ қағанатындағы әкімшілік-басқару жүйесі олардың
көшпелі және жартылай көшпелі ... ... ... ... ... ... ... орасан күшейіп дамыды. Қарлұқ
қағанатында қала мәдениеті дамиды. Талас және Шу өзендерінің бойында жаңа
қалалар салынып, бұрын бар қалалар гүлденіп өсе ... ... ... ... ... қалалары, Іле өзенінің алқабында Қойлық,
Екіөгіз қалалары пайда болған. Қарлұқ елінде 25 қала мен ... орын ... ... ... ... ... ... ерекше «Көп
адам тұратын және бекіністі, әскері сансыз көп, жарақтары мол»[32].
Көшпелі тайпалардың билеуші топтарының қолында жайылымдар мен ... ғана ... ... да солардың иелігінде болған. Қалаларда қол-
өнер мен сауда гүлденді. ... өзі ақша ... ... Түргеш
қағандары сияқты қарлұқ қағандары да өз аттарын жазып, металл ақшалар
шығарады.
Қағандық аумағын ... ... ... ... ... ... және мәдени өмірінде маңызды роль атқарды. Сауда керуендері
жібек және мақта мата, металдан жасалған ыдыс-аяқ, алтын-күміс әшекейлер
әкеліп ... ... Ал ... ... мал, ... ... ... дайындап отырады. Сауда керуендерін көлікпен
жабдықтаған.
Қарлұқ ... ... ... ... ... ... ... пен медіреселер ашылып, әдет-ғұрыппен қатар шариат нормалары
қолданыла ... ... ... ... жаюы ... араб әліпби
негізінде жаңа түркі жазуы қалыптасады. Орта Азия ... ... ... ... мен ... өз шығармаларын сол кезде
халықаралық тіл ролін атқарған араб ... жаза ... ... туып-өскен Әбу-Насыр әл-Фараби ғылым мен өркениет ... ... ... ... ... ... ... әл-алам» (ХІғ.):
«Қарлұқ мемлекетінің бір шеті мен екінші шетінің арасы отыз күншілік жер.
Бұл аралықты бір ... ... мен ... ... ... бар,
мал өсірумен бір егіншілікте істейтін халықтар мекендейді. Бұлар бір зор
мемлекет құрған»,-деп ... ... ... ... еткен Қарлұқ қағандығы Х ... ... ... ... қағандығына 940ж. қарсы аттанған яғма
тайпасы шығылдармен бірлесе отырып, кейіннен қағандықтың астанасы болған
Баласағұн қаласын басып ... ... ... қарахан әулетінің қолына
көшеді. Қарлұқтар Жетісудың солтүстігіне ығысып, қарахандарға тәуелді
болған.
1.5 Қимақ, қыпшақтардың ... ... ... атау орта ... ... авторларының жазба
деректерінде жиі кездеседі. Олар VIІ ... ... ... ... мен
Алтай тауының солтүстігін мекен еткен. Ол кезде қимақ ... ... ... болған. Қағанат ыдырай бастағанда қимақтар бөлініп шығып,
VIІІ ғасырда Ертістің орта ... ... ... ... ... кеңейтеді. ІХғ. басында Жетісу жеріне өтіп, тоғыз-оғыздарға ... жеті ... ... ... ... ... одағының
қалыптасу кезеңі-ІХ ғасырдың ортасы. Ертіс пен Каспий аралығындағы үлкен
аумақты алып ... ... ... ... шад ... атаққа, 840ж.
жабғу деген лауазымға ие ... ... ... ... ... ... жабғу тайпалық одақты билеген. Қимақтар одағының
дәуірлеу кезеңінде, яғни Х ... ... ... ... ... ... ие
болады. Бұл- жаңа саяси одақты мойындау еді. ... ... ... ... 11 үлес ... болғанын хабарлайды[33]. Ең ірі
үлестік – қыпшақтардың үлесінде болады[34]. Қыпшақтар жеке дара ... ... Үлес ... хакан өзі тағайындайды. Хаканның талабы
бойынша үлес басқарушылары атты және жаяу әскерден тұратын жасақ шығаруға
міндетті. Үлес ... әр ... ... ... құқылы болған.
Әскери және әкімдік билік бөлінбегендіктен ірі бірлестікті билегендер
өз саяси салмағын орнықтыруға ұмтылып отырған. Жоғары билікті басып алуға
тырысқан ... ... ... ... ... мен үлес басшыларының негізгі функциясы әскери, әкімдік және
сот билігін жүзеге ... ... ... ... ... Қимақия (Имақия)
қаласы темір қақпалы қорғандармен қоршалған, ішінде ... бар ... ... араб ... ... ... қимақ елінің картасын
сызған. Онда ... 16 ... ... ... Қимақ қағанынан
басқа түркі хандарының қорқатынын атап көрсеткен[35].
Орта ... ... ... деректеріне қарағанда,
қимақтардың негізгі ... мал ... ... Олар қой, жылқы, сиыр,
түйе және ешкі өсіреді. Сонымен қатар отырықшы аудандар егіншілікпен
айналысқан, қолөнер де ... ... ... мата ... одан киім
тіккен. Тері илеп, ағаш бұйымдар, темірден, ... ... ... ... ... істеген. Мамандырылған шаруашылық
айырбас дәрежесін арттырады. ... ... ... ... ... ... реттеледі. Құқықтың реттеуші
функциясы арта түседі.
Қимақтарда қала мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... өзендер мен көлдердің жағасына, пайдалы қазба
байлықтары бар орындарға ... Бұл ... ... ... ... ... Қимақ қалаларының көпшілігі Ертіс өзенінің
жағасында орналасқан.
ХІ ғасырдың басында қимақтар одағы ... Оған ... ... билеуге ұмтылған қыпшақ хандарының бөлініп шығуға тырысуы;
екіншіден, Орталық Азияның көшпелі тайпаларының қоныс аударуы. ... ... ... тәуелді болған қыпшақтар қолына көшеді. Қимақтар
қыпшақ ... ... ... ... ... ... тілдес тайпалардың ... ... ... батысқа жылжып, Сырдария бойындағы
оғыздар мемлекетін құлатып, оғыздар қонысы деп ... ... ... оны ... қыпшаққа», яғни қыпшақтар даласына айналдырады.
Оғыздардың бір бөлігі Азия мен Шығыс Европаға қоныс аударады. ... ... ... ... ... ... сіңіп кеткен. Одан кейін
қыпшақтар Арал және Каспий теңізі өлкесін бағындырып, өріс-қоныстарын
кеңейтті. ХІғ. ортасында Қара ... ... ... орыс ... ... ... шекараларына дейінгі аралықты алып жатты. ... өте ... ... иеленіп, билік жүргізеді. Араб авторлары Әл-
Омари, Ибн ... Ибн ... ... ... аумақтарды,
қазіргі Қазақстан мен Шығыс Европаға дейінгі аралықты, Дешті қыпшақ деген
атаумен ... ... бір ... 1054ж. Русь ... таяп ... ... 1068ж. ... жеңіске жетеді. 1118ж. Грузия
патшасы ІV ... ... өз ... ... үшін Грузияға 40 мың қыпшақ
жауынгерлерін отбасымен шақырып, оларға пайдалануға жер бөліп берген.
Моңғол шапқыншылығы алдында ... ... ... құруға барлық алғышарттар пайда болады. Дешті қыпшақта билік
ету екі династияның: елбөрлі және ұранның еншісіне тиесілі.
Қыпшақтар жері ... ... екі ... Еділ өзені бөліп
жатқан Шығыс және ... ... ... ... көп ... ... ... Шығыс одағы оң және сол қанат болып екіге бөлінген: Батыс
Қазақстан аумағы, орталық Орал өзені бойында, сол ... Сыр ... және ... ... ... ... Сығанақ қаласында орналасты.
Батыс қыпшақ одағының құрамына-11, ал Шығыс қыпшақ одағына-16 тайпа
біріккен. Басқарудың рулық-тайпалық жүйесі сақталынды. ... ... ... ... одағын хан билеген. Ханның билігі мұрагерлік жолмен атадан
балаға беріліп отырады. Хан ... ... ... ... ... ... өз аумағын сақтау және қорғау; ... ашу ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясатты
жүргізу. Өлім жазасын кесу дәстүр бойынша ханның құзыретінде ... ... оның ... мен ... ... ... аппараты
орналасты. Әскери-әкімшілік жағынан оң және сол қанатқа бөлінді. Әскери
ұйым мен әскери-әкімшілік басқару жүйелері қыпшақтардың ... ... ... ... ... қол ... ... Соғыс жорықтары кезінде соғысқа
жарайтын барлық ер-азамат өз тайпа басшыларына ... ... тиіс ... ... орындамағаны үшін қатаң жазаға тартылып отырды.
Қыпшақтардың өмірі ... ... ... ... ... ... өмірінде мал шаруашылығы басты орын алған.
Мал жайылымдарын жыл маусымдарына қарай пайдаланды. ... ... ... ... ... хандар мен бектердің құзыретінде
болған. Жеке меншіктегі малға рулық-тайпалық таңбалар салынды. Мал ұрлау
қатаң жазаланды. Жаза адат ... ... бір ... ... ... ... ... жоқ жатақтар еді. Олар қыстау маңында жатып,
егін екті, хандар мен ... ... ... ... бос қауым мүшелері қажет болған жағдайда өз ... ... еді. Олар ... ... ... ... адамдардың қамқорлығына көшетін кездері болған.
Соғыс тұтқындары құлға айналдырылып, ... ... ... ... ... көп ... ... хабар
береді. Ешқандай құқыққа ие болмаған құлдар қалалар тұрғызу, жер ... ... ... ... елді ... және ... ... он бір басшысы
болған. Олардың басқаруындағы жер мұрагерлік ... ... ... отырды. Әскери басшылары өз қызметі үшін ханнан үлес алып,
иеліктерінде ... ... ... ... қыпшақтардың саяси одағында да жүргізілді.
Құқықтың қайнар көзі-әдет-ғұрып «төре» деп аталды. Сот және сот ... деп ... ... жер, ... даулары, қылмыстық әрекеттер мен
басқа да құқықбұзушылық әдет-ғұрып нормаларымен шешілді.
Қыпшақ тайпаларының ... ... ... ... ... тіл бірлестігі қыпшақтардың бір этносқа топтасуына
игі әсер етті. Нәтижесінде кең-байтақ өлкеде қыпшақ әдеби тілі қалыптасып
дамыды. Қыпшақ тілі ... ... ... мен ... зерттеушілері
үшін халықаралық тіл функциясын атқарған.
Қыпшақтар үш ғасыр бойы ... ... өмір ... ... ... ... бір бөлігі Венгрия мен Египетке өтсе,
екінші бөлігі жаңа тайпалар бірлестігінің құрамына енеді. ... тобы ... ... шығу ... негізгі роль атқарады.
1.6 Ертефеодалдық Қараханидтер мемлекеті
Х-ХІ ғасырларда ... Азия ... үшін ... ... ... аумақта бейбіт өмір орнап, күшті мемлекеттердің дамуына
мүмкіндіктер туады. ... ... ... және ... ... және ... ... аралас жаңа мемлекеттік құрылым пайда
болады. Ол-Х ... ... ... мен ... ... ... ... мемлекеті. Қара-күшті деген мағынаны білдіреді.
Билік бір династияның қолында болған.
Қараханидтер мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... құраған тайпалар: қарлұқ, үйсін, қаңлы, қыпшақ,
арғын, оғыз, дулат, телі, яғма және т.б. ... ... ... ... ... жаңа мемлекеттің негізін қалайды.
Әлемдік өркениетке үлкен үлес қосқан Қараханидтер мемлекетінде ғылым
мен мәдениет жан-жақты ... ... ... Баласағұни, Махмуд
Қашқари сияқты ғұламалар өмір сүріп, еңбек етті.
Қала мәдениеті жоғары ... ... Араб ... ... ... ... 24 қаласы болғандығынан хабар береді[36]. Тараз,
Баласағұн, Меркі, Сайрам, ... ... және ... сияқты ірі қалалар
мәдениет, сауда және ғылыми орталықтарға айналады. ... ... ақша ... ... ... Ұлы ... жолы бойына орналасқан
қалалар сауда орталығы ғана емес, ірі өндіріс орталығына айналады. Сәулет
өнері дамыды. Оның ... ... ... ... ... ... ... формасы-монархия. Мемлекет басында
хан тұрды, хан мемлекет құруға негіз болған династия ұрпақтары. Ханның өз
жақындары мен чиновниктерден тұратын басқару аппараты болған. Хан ... және ... ... ... ... Хан ... везирлердің арасынан тағайындалалған бас везир.
Бас везир ханның ... және ... ... ... ... ... жолмен ұрпақтарына беріліп отырған. Хан ... ... ... ... ... ... ... Әскербасы, облыстар мен қала билеушілерін
тағайындайды. Хан ... ... мен ... ақыл салып
отырған.
Сарай чиновниктерінің штаты қалыптасады: сарай күзетінің бастығы,
қорықшылар, ... ... ... әкімшілік басқару жүйесі көшпелі және отырықшы аймақта әр
түрлі болған. ... ... ... ... және ... қалаларда ерекше басқару жүйесі енгізілді. ... ... ... аймақ ру және тайпа бакстықтары арқылы басқарылды. Олар
бектерге бағынған, ... ... ... ... ... Бектердің
қолында әкімшілік, әскери және сот билігі шоғырланды.
ХІ ғасырдың басында мемлекет үлестіктерге бөлініп, үлестерді ілек
хандар ... Ілек ... ... ... ... дәрежесі
бірдей болған жоқ, қарамағындағы жер ... мен ... ... жүйе ... ... туғызып, билеушілер жиі алмасып отырады.
Ірі және ... ... ... ... хан ... ... Ханның билігі үлестік билеушілер-ілек хандармен
шектеледі. Ортағасырлық Европа ... ... ... ... ... ... ... деген принцип қалыптасады.
Ілек хандардың салық жинау және байланыс жүйесі жақсы ... ... ... көп ... ... ... ... чиновниктердің саны
өте көп болған. Салық жинаушылардың басшысының лауазымы ... аса ... ... ... ... Хан
әскери және мемлекеттік қызметтері үшін ... мен ... ... жер бөліп беріп, сол жердегі халықтан салық ... ... Оған ... ... ... алынып келген салықты
енді жекелеген адамдар өз ... ... ... ... ... ... сөзі, жер үлесі дегенді білдіреді) деп аталып, ихта ... деп ... ... ... ғана емес, сонымен бірге жерге де, салық
төлейтін шаруаларға да өз билігін жүргізуге ... ... ... ... өмір бойы ... ... иелікке айналдыруға
күш салады. Жер ХІ-ХІІ ғасырларда ихтадарлардың жеке меншігіне көшіп,
байлық ... ... ... ... мемлекетіндегі ихта
дегеніміз-жерге жеке меншік. Жерге феодалдық меншік нығайып, ... ... жер ... алу ... айналады, мұрагерлеріне мирастық жолмен
өтеді.
Мемлекеттік және ихтадарлардың жерлері шаруаларға жалға беріліп,
жалгерлер жер ... ... ... ... ... Жерді жалға
алғандар: суармалы жер участоктары жоқтар мен ... ... ... мен ... ... ... мемлекетінде коммендация институты кеңінен тараған.
Коммендация дегеніміз-әлсіз адамның өз жер ... ... ... ... Кедейленген шаруалар да феодалдардың қамқорлығына
көшеді. Олардың бағыну дәрежесі мүліктік жағдайына байланысты. Бірі салық
төлеумен шектелсе, ... ... ... тұрды, ал үшіншілері
«қамқоршыларының» шаруашылығын жүргізді. «Қамқорлыққа» алған ... әр ... ... қорғауға міндеттенеді. Кейде тұтас қауым
шаруашылығын жүргізе алмағандықтан ... және ... ... ... ... ... ... құрағандар-жер өңдеуші шаруалар мен көшпелі
малшылар. Қоғамда үлкен артықшылыққа ие болғандар-діни адамдар. ... ... ... ірі жер ... болды. Діни адамдардың
саяси ықпалы олардың жерінің көлеміне қарай артып ... жер ... мен ... ... діни ... мен ... жер ... мен жылжымалы және жылжымайтын ... етіп ... ... Діни ... мен діни ... өсиет етіп
қалдырған жерлер вакфтық жерлер деп аталады. Ол ... ... ... ... Вакфтық жерлерден алынған пайда өсиетнама
қалдырған адамның тілегі ... ... Діни ... ... ... ... салуға және 1,5 жылдан артық
мерзімге жалға беруге тыйым ... ... ... ... жылы ... ... дін
болып жариялануы[40] араб тілі мен жазуының кеңінен таралуына, сонымен
бірге ислам мемлекет құрылысына да үлкен әсерін ... ... ... жүйесі, екі құқықтық жүйе қалыптасады. Сот жүйесінің негізін құраған
кадилер соты, кадилер соты істі шариат негізінде қарады. Кадилер ... ... ... ие ... ... ... соты ислам құқығы
нормаларына түсініктеме беріп, халыққа түсіндірумен айналысты. Хадистер
құрастырып, ... ... ... ... басты қағидаларын уағыздады.
Бектер көшпелі аймақта сот істерін әдет-ғұрып қағидаларымен (төру)
қарап, шешім шығарды. Олар ... ... ... ... ... қадағалады.
ХІ ғасырдың 40-жылдарында билік үшін талас-тартыс ... ... ... екі ... және Батыс болып
бөлінеді. Шығыс қағандығының ... ... ... мен Қашқар, Ферғананың
бір бөлігін қамтыды. Астанасы Баласағұнның жанындағы Құзорда болды.
Батыс қағандығының ... ... және ... ... қамтыды. Астанасы-Самарқанд.
Мемлекетте қалыптасқан құқықтық жер қатынастары ... алып ... ... жеке ... ұмтылуы, биліктің
орталықтандырылмауы, сыртқы жаулардың ... ... ... ... ... ... ... ХІІғ. 40-жылдарында
Қараханидтер мемлекетін жаулап алады. Мемлекет ресми ... ... ... екі ... өмір ... ... ... және мәдени өміріне, діни ... ... ... ... ... Жаңа түркі-исламдық мемлекеттік-құқықтық
жүйесін қалыптастырады.
1.7 Қазақстан ... ... ... ... ... Азия аумағында жаңа ... ... ... империясы. Бытыраңқы моңғол тайпаларының басын
біріктірген-Темучин. 1206ж. Онон өзені жағасында өткен Құрылтай ... етіп ... ... ... хан» ... ... бұл өз
есімінің орнын басады. Шыңғыс хан әскери және ... ... ... ... орталықтандырылған мемлекетке айналдырып,
жаулап алу саясатын жүргізеді.
Моңғол империясы 1218ж. Жетісуға басып кіреді. ... ... ... ... ... Хорезм шахы Мұхаммедпен жүргізген
соғыстарынан жүдеген халық моңғолдарға аса қарсылық ... ... өз ... ... үшін ... ... ... тиісуге тыйым салынып, мұсылмандарға құдайға құлшылық ету құқығы
қайтарылады. Шығыс Түркістан мен Жетісуді бағындырғаннан кейін Шыңғыс хан
Орта Азияны ... ... ... ... ... ... ... 1219-22
жылдары Жетісу мен Орта Азиядағы Мұхаммед шахтың иеліктерін талқандап,
өзіне бағындырады.
Қыпшақтар мен қаңлылар Хорезм, Русь, ... ... ... алушыларына табан тіресе қарсылық көрсеткен. Шыңғыс хан жергілікті
халықтың қарсылығын басу үшін қалалар мен ... ... ... күштерді қиратып, материалдық және мәдени құндылықтарды жойып
жіберді.
Шыңғыс хан жаулап алған жерлерді балаларына ... ... ... хан үш ... ... ... иеліктер-ұлыстарды хан ұрпақтары
биледі. Ертістің батыс жағы, Жетісудің солтүстік бөлігі мен Орталық,
Солтүстік және ... ... ... ... ... Екінші ұлы
Шағатайдың үлесіне Жетісудің үлкен бөлігі, солтүстік-шығыс Қазақстанның
аумағы Үгедейдің үлесіне ... хан ... ... Азия ... ... негізінде
құрылып, Моңғол мемлекеттігіне түркі дәстүрі ықпалын тигізді. Империя
негізі Түркі ... ... ... ... мен керейіттер ұлысында
дамытылған әскери-әкімдік жүйе қалыптасады. Ұлыстар оң және сол ... ... әр ... ... ... ... мыңдық және
түмендіктерге бөлінеді. Ең үлкен әкімдік бөлік-түмендік оң мың ... ... ... жергілікті халықтың рулық-тайпалық құрылымын
ескере отырып жүргізілді. Басқарудың жергілікті ... ... Тек ... ... империя өкілдері-даруға, басқақтар
тағайындалады. Даруға мен басқақтар жергілікті билеушілердің ... ... Әр ... ... ... жасағы болып, жергілікті
князьдер хан жарлығын ... ... ... бас ... ... органы ретінде өз жасағымен шабуылға шыққан[41].
Жергілікті билеушілер артықшылықтары мен ... ... ... ... шонжарларымен одақтасады. Моңғолдар
жергілікті халыққа ... ... ... ... ... ... «ақсүйекпіз» деп бұқара халықтан алыстай түсті.
Қазақстан аумағында Моңғол империясы Шыңғыс ... ... ... ... ... сәйкес халыққа салынған салықтың мөлшері
көбейеді, міндеттемелер жүктеледі. Ерекше ауыр тиген-әскери міндеткерлік.
Жергілікті халық ... ... ... үшін әр он ... ... шығаруға тиіс болады. Әскерді азық-түлік, киім-кешек, көлік және
қару-жарақпен қамтамасыз ету де жергілікті халыққа ... Ол ... ... ... Тағар дегеніміз-әскери натуралды салық.
Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқандар әр 100 бас ... 1 бас ... ... ... ... ... ... шаруашылығымен
айналысқандар төлейтін салықтың түрі. Отырықшы халықтан жер салығы-харадж
алынады. Харадж-өндірілген өнімнің белгілі бір ... ... ... баж ... ... салықтың 20 шақты түрі болған. Жекелеген тұлғалар салық жинау
құқығын сатып алып, салық мөлшерін ... баю ... ... ... ... ... халыққа түсті.
«Яссы» 1206ж. Шыңғыс хан көтерілген Құрылтайда қабылданған болатын.
«Яссы» екі бөлімнен тұрады: ... және ... ... ... ... мен ... «Білік»
қағидалары бүгін де өз мәнін жойған жоқ. Мысалы, «Егер әркім өз ... ... ... болса, бүкіл ел ұры-қарыдан, зиянды әдеттен пәк
болар еді». «Арақ-шараптан ақыл да, пайда да, ... да, ... ... ... та ... ... ... ішпейтін адам-нағыз
қадірлі кісі». «Біліктен» бізге барлығы жеткені-30 бап.
«Яссы»-әскери, азаматтық, қылмыстық заңдар және ... ... ... ... Яссы-заңдылық пен тәртіп орнатуға бағыт
берген.
Әскербасылары ... ... және ... ... арнаулы
дайындықтан өтіп, әскери істерге үйретіледі. Осындай дайындықтан өткендер
ғана әскербасы болып тағайындалған (3-бап). Мұның өзі Шыңғысхан ... ... ... ... дайындықтан өтіп, әскери дайындыққа аса
көп ... ... ... ... өнерге жастайынан үйретуге күш
салған (18-бап).
Кісі өлтірген қылмыскер мұсылман өмірі үшін 40 ... ... ... ... ... үшін бір есек ... құн төлеп құтыла алған (28-
бап).
Қасақана өтірік айтқандар, үш рет өтірік айтқандар, жалған айғақ
бергендер және ... ... ... ... мен ... ... өлім ... бұйырылған.
Ұрлық-ауыр қылмыс, ұрлық жасаған қылмыскерге ... ... ... ... ... айыпкерге жетіден жеті жүзге дейін
дүре соғылған. ... ... үшін ... жаза ... ... ... ... жылқы төлейді. Жылқы малының маңыздылығы көшпелі
өмір жағдайында осыдан-ақ көрініп тұр. Ал ... ... ... жағдайда
баласын береді. Баласы болмаса, айыпкердің өзін малша бауыздаған (29-
бап).
Әрбір ер адам ... ... ... ... Ер адам ... ... ердің жұмысын атқаруға ... Ер адам ... күні ... және қару-жарағымен келуге міндетті.
«Яссы» мұрагерлік құқыққа да көңіл бөлген. Некесіз туған ... ... ... жағдайда туған балалармен бірдей енші ала алған.
Мұрагерлердің реті балалардың жасына қарай, ал ... жолы ... тұру ... ... ... ... қайтыс болған жағдайда тақ
мұрагері болып тек ұлдары жарияланады. Әке мұрасына тек балалары ғана ... ... ... ... хан ... ... құқығын жоғары қояды.
«Хан тұқымынан шықпағандардың құрметті лауазымға ие ... ... ... ... ... ... мыңбасы. Ондай лауазымдарға ханның
үрім-бұтағы ғана тағайындалған. Шыңғыс хан оларға көшіп-қону аймақтарын
бөліп берген. Әрбір түмен, мыңбасының қарамағына ... үй саны ... ... ... ... ... ... тұрған. Мұндай әскери ұйым
хандық биліктің негізгі тірегі болды.
Жергілікті халықтың моңғол езгісіне қарсы ... ... ... ... ... жоғары биліктің ұлыс
билеушілеріне ... ... ... ... ... ... ... алғашында Алтын орда, кейін одан бөлінген Ақ ... ... Іле ... мен ... ... ... ... дулат
т.б. тайпалар Шағатай хандығы ыдырағаннан кейін Моғолстанға ... ... ... ... жоқ, бұл ... ... ... еді.
1. Геродот. История. Пер. Ф.М.Мищенко.- Том IV.- С.78-80//Артамонов М.И.
Киммерийцы и ... Л. 1974.- ... ... Н. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы. 1994. – 55-бет.
3. Геродот. История. Пер. Ф.Г.Мищенко.- Том IV.- 1888.- С.2, ... М.И. ... соч. – ... ... ... по ... ... мира. Под ред.
В.В.Струве.- М. 1951.
5. Ежелгі үйсін елі. ... ... мен ... ... ... ... ҚХР ... халық баспасы. 2005. - 301-бет
6. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в ... Азии ... ... М.-Л. 1950.- Том ІІ. С. 190.
7. Кюнер Н.В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии
и Дальнего Востока.- М. ... ... ... үйсін елі... – 62-бет.
9. Ежелгі үйсін елі... – 189-бет.
10. Кюнер Н.В. Указ. соч. – С. 68.
11. Мыңжан Н. ... ...... Сонда. – 92-бет.
13. Қазақстан тарихы. – Алматы. 1996. – Том 1. – 273-бет.
14. Бичурин Н.Я. ... соч. – Том ІІ. - ... Там же. – С. ... Мыңжан Н. Аталған еңбек. – 94-бет.
17. Таскин В.С. материалы по истории ... ... в ... ІІІ-Vвв. Вып.
1.- М. 1989. – С.152.
18. Бичурин Н.Я. ... соч. – Том І. – ... ... Н.Я. ... соч. – С. 47.
20. Таскин В.С. Скотоводство у сюнну по китайским ... ... и ... ... М. 1968.- С. 31-32. ... Н.Я. ... М.-Л. 1950. – Том І. – С. 50.
21. Сапарғалиев Ғ., Ғаббасұлы Ғ. Қазақ ... ... әдет ... ... и ... 2001. - №1. – ... Бичурин Н.А. Собр. соч. –Т.1. – С.229.
23. Бартольд В.В. Историко-этнографический обзор//Сочинения в 9-ти т. ... 5. – 1968. – ... ... А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы. 1996. – 40-
бет.
25. Аманжолов А. Аталған еңбек. – 57-бет.
26. Бернштам А.Н. К ... о ... ... и ... у турок
VІ-VІІІвв. – М. 1933. – С.882, ... ... С.Г. ... тон ... ... ... - №1. – ... Кляшторный С.Г. Древнетюрские рунические памятники как источник по
истории Средней Азии. – М. ... ... Пер. ... Том IV.- С.78-80//Артамонов М.И.
Киммерийцы и скифы.- Л. 1974.- С.142.
[2] Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша ...... 1994. – ... ... ... Пер. ... Том IV.- 1888.- С.2, 12,
46//Артамонов М.И. Указ. соч. – С.140.
[4] Страбон. География//Хрестоматия по истории Древнего мира. Под ред.
В.В.Струве.- М. ... ... ... елі. ... ... мен ... /Құраст. Ш.Ахметұлы.
– Үрімжі: ҚХР Шыңжаң ... ... 2005. - ... ... Н.Я. ... ... о ... обитавших в Средней Азии в
древние времена.- М.-Л. 1950.- Том ІІ. С. ... ... Н.В. ... ... о ... ... ... Центральной Азии
и Дальнего Востока.- М. 1961.-С. 68.
[8] Ежелгі үйсін елі... – 62-бет.
[9] Ежелгі үйсін ...... ... Н.В. ... соч. – С. ... Мыңжан Н. Аталған еңбек. – 92-бет.
[12] Сонда. – 92-бет.
[13] ... ...... 1996. – Том 1. – ... Бичурин Н.Я. Указ. соч. – Том ІІ. - С.185.
[15] Там же. – С. 187.
[16] Мыңжан Н. Аталған еңбек. – ... ... В.С. ... по ... кочевых народов в Китае ІІІ-Vвв. Вып.
1.- М. 1989. – ... ... Н.Я. ... соч. – Том І. – ... Бичурин Н.Я. Указ. соч. – С. 47.
[20] Таскин В.С. Скотоводство у ... по ... ... по
истории и историографии Китая.- М. 1968.- С. 31-32. ... Н.Я. ... М.-Л. 1950. – Том І. – С. ... ... Ғ., ... Ғ. ... көшпелі қоғамының әдет заңдарының
бастауы туралы//Право и государство. 2001. - №1. – ... ... Н.А. ... соч. –Т.1. – ... Бартольд В.В. Историко-этнографический обзор//Сочинения в 9-ти т. –
Том 5. – 1968. – ... ... А. ... ... және жазу тарихы. – Алматы. 1996. – 40-
бет.
[25] Аманжолов А. Аталған еңбек. – 57-бет.
[26] Бернштам А.Н. К ... о ... ... и ... у ... – М. 1933. – С.882, ... ... С.Г. Имперский тон древнетюрской цивилизации//Отан тарихы.
1998. - №1. – ... ... С.Г. ... ... ... как ... по
истории Средней Азии. – М. 1964.-С.122.
[29] Сапарғалиев Ғ. «Төре» төркіні туралы//Әділет министрлігінің хабаршысы.
1995. - №12. – ... ... ... Байырғы түркі тілінен аударған және алғысөзін
жазған Жолдасбеков М. – Алматы. 1996.- 45-бет.
[31] Қазақстан ... ... ... ... ... 5 ... – Алматы. –
1996. – Том 1.- 308-бет.
[32] ... ... ... о ... мира от востока к западу//Материалы по
истории киргизов и Киргизии.- М. 1973. – Вып. 1.- С. ... ... С.А. ... ... М. ... ... Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІвв. по арабским источникам.-
Алма-Ата. 1972.- С. 120.
[35] Караев О. История ... ... - ... 1983. - С.228.
[36] Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. – ... в 9-ти т. – М. ... – Том ІІ. Ч.І. – ... ... О. ... соч. – С.214.
[38] Караев О. Указ. соч. – С.215.
[39] Бартольд В.В. Указ. раб. – ... ... ... ... как ... и его ... Культурно-
исторический очерк Монгольской империи ХІІ-ХІVвв. – Алма-Ата. 1992. ... ... ... ... соч. – С.19.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік құрылымдар28 бет
“Отан” Республикалық саяси партиясының мәлімдемесі7 бет
Мемлекеттің жалпы түсінігі, мәні, белгілері17 бет
Қазақстан - халықаралық сахнадағы19 бет
Тәуелсiз Мемлекеттер Достастығы аймағындағы Қазақстанның саясаты19 бет
XVII – XVIII ғасырлардағы демократиялық педагогиканың дамуы6 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь