Шөлдер

Жоспар

Кіріспе

І. Шөлдер туралы жалпы түсінік
1.1 Шөлдердің түзілуі мен таралу заңдылықтары
1.2 Шөлдердің географиялық ерекшеліктері
1.3 Шөлдердің жіктелуі
1.4 Шөлдердегі тіршілік

ІІ. Сахара шөліне физикалық.географиялық баға беру.
2.1 Географиялық орны мен ерекшелігі
2.2 Геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалары
2.3 Жер бедері
2.4 Климаты
2.5 Су қоры
2.6 Топырақ және өсімдік жамылғысы
2.7 Жануарлар әлемі
2.8 Сахараның құрылымдық.морфологиялық айырмашылықтары (Батыс Сахара, Орталық Сахара, Орталық таулы аудандар, Шығыс Сахара)

ІІІ. Шөл және адам
3.1 «Шөл және адам» мәселесінің экологиялық.географиялық және әлеуметтік. экономикалық аспектісі
3.2 Шөлдерді игеру мәселелері
3.3 Шөлдену және табиғатты қорғау мәселелері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Сахара – дүние жүзіндегі ең ыстық шөлдердің бір. Оның зор кеңістігіне алғаш рет тап болған адам қандай сезімде болатыны анық. Күннің өте үлкен отты шары көкжиек үстіне көтерілгенде шөл қызады. Құмның ыстықтығы сондай, түйенің құс аяғы ғана оның аптабын сезбейді – тасқа қол тигізу қиын... Құмның қызуынан ауа да қызады. Оның үстінде ауаның құрғақтығы соншама, одан ерін күйіп, жарыла бастайды. Көгілдір аспан күңгірт тартып, ауа мүлде тымық күйге енеді. Талтүстегі нағыз үрейлі аптап басталады.
Күндізгі адам төзгісіз аптап сүйектен өтетін түнгі суықпен алмасады. Температураның кенет төмендеуі нәтижесінде шөл бетінде бірден-бір ылғал көзі–шық тамшылары пайда болады.
Жер бетіндегі ең әйгілі де, үлкен шөлдің ашылмаған жұмбақтарына, ерекше табиғи жағдайы қызықпайтын адам табылмас. Шынында Сахара – ерекше табиғи жағдайы мен көптеген халық коныстанған, таңғажайып ежелгі тарихтан тұратын тұтас аумақ. Шексіз кеңістігі мен қатал ландшафттары оны одан аса ерекшелендіреді.
Сахара туралы шексіз көптеген ғылыми есептер, жұмыстар, кітаптар жазған. Яғни шөлді зерттеу көп ғалымдарды аса қызықтырған.
Бұл курстық жұмыста Сахара шөл болып табылатындықтан, ал шөлдердің даму, қалыптасу үрдістері, биологиялық жағдайлары да ұқас болып келетіндіктен, алдымен шөлдерге жалпы түсінік беріледі. Яғни Сахара шөлін қарастырмас бұрын шөл дегеніміз не екенін анықталынады. Одан кейін Сахараның географиялық орнына, геологиялық құрылысына, жер бедеріне, климат және су ресурстарына, флора және фаунасына сипаттама беріледі. Ары қарай шөлге антропогендік фактордың әсерін қарастырылады.
Сахара – тек ғана өлі шөл ғана емес, бұл - ертегідегі қалалар секілді көрінетін ғажайып көпірлі, мұнаралы қатпарлықты ландшафтар, бұл – мыңжылдық гүлдейтін ағаштары бар далалы алқап, бұл – алтынды түстес құмдақты дюналар. Шөл өзінің ерекше анағұрлым жасырынды, тыныш және басқа жер шары облыстарымен салыстырғанда қозғалмалы тіршілігін кешеді. Өзендер пайда болып, қайта кеуіп кетеді. Жаңбыр мен желдер тауларды бұзады. Құрғақ жерлер құнарлы болып, кейн оны құрғақшылық қайта құртады. Мұнда осы аймақтың қатал климаттық жағдайына бейімделіп, үйреніп кеткен жануарлар мекендеп, өсімдіктер өседі. Егер ұзақ ыстық айлар бойы тіршілік тоқтап қалғандай көрінсе, жаңбырлы уақыттарда тіршілік қызу үстінде болады.
Тұрақтылық пен шыдамдылық шөлдегі өмірді сипаттайды. Адам шөлде жүз мың жылдай тіршілік етуде. Осы уақыт бойы адам да, басқа да тіршілік иелері секілді климаттық барлық ауытқуын көтеріп келеді.
Сахара - Атлант мұхиты жағалауынан шығысқақарай бүкіл Африка арқылы және Қызыл теңізге дейін 5 мың шақырымға созылып жатыр. Сахара оңтүстіктен солтүстікке қарай 2 мың шақырымға созылып, Жерорта теңізі жағалауында оны құмы ежелгі Рим қалаларының қираған орнын басқады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Петров М. П., Пустыни земного шара, Л., 1973; Капо-Рей Р.,
2. Французская Сахара, пер. с франц., М., 1958;
3. Сахара. [Сб. ст.], пер. с нем., М., 1971;
4. Силин-Бекчурин А. И., Подземные воды Северной Африки, М., 1962;
5. Furon R., Le Sahara. Géologic ressources minérales, 2 éd., P., 1964;
6. «http://ru.wikipedia.org/wiki/»Категория: Пустыня Сахара
7. Сахара. – науч. издание (ред Фадеев ЛА). – М.: Наука, 1971. – 144 с.
8. Нахтигаль, Г. – Сахара и Судан.: Результаты шестилетнего путешествия в Африке. – М.: Наука, 1987. – 306 с.
9. Галеш, И. – Сахара – не только песок. – научное издание. – М.: Наука, 1986. 144 с.
10. Физическая география материков и океанов: Учеб. для геогр. Спец ун-ов/ Ю.Г. Ермаков, Г.М. Игнатьев, Л.И. Куракова и др; Под общей ред. А.М. Рябчикова. – М.: Высш. шк., 1988. – 592 с.
11. Власова Т.В., Физическая география материков. Евразия, Африка. – Учебник для студентов географических специальностей пед. институтов. – Изд. 3-е, перераб. и доп. М.: «Просвещение», 1975.
12. И.Б. Галай. - Физическая география материков и океанов, І часть. - Минск. – 1988 г.
        
        Тақырыбы: Шөлдердің зерттелуі (Сахара шөлі мысалында)
Жоспар
Кіріспе
І. Шөлдер туралы жалпы түсінік
1.1 Шөлдердің түзілуі мен таралу заңдылықтары
1.2 Шөлдердің географиялық ... ... ... Шөлдердегі тіршілік
ІІ. Сахара шөліне физикалық-географиялық баға беру.
2.1 Географиялық орны мен ерекшелігі
2.2 Геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалары
2.3 Жер бедері
2.4 Климаты
2.5 Су ... ... және ... жамылғысы
2.7 Жануарлар әлемі
2.8 Сахараның құрылымдық-морфологиялық айырмашылықтары (Батыс Сахара,
Орталық ... ... ... ... Шығыс Сахара)
ІІІ. Шөл және адам
3.1 «Шөл және адам» ... ... және ... ... ... ... мәселелері
3.3 Шөлдену және табиғатты қорғау мәселелері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Сахара – дүние жүзіндегі ең ... ... бір. Оның ... ... рет тап ... адам қандай сезімде болатыны анық. Күннің
өте үлкен отты шары көкжиек үстіне көтерілгенде шөл ... ... ... ... құс аяғы ғана оның ... сезбейді – тасқа қол
тигізу қиын... Құмның қызуынан ауа да қызады. Оның ... ... ... одан ерін ... жарыла бастайды. Көгілдір аспан
күңгірт тартып, ауа ... ... ... ... ... ... ... аптап
басталады.
Күндізгі адам төзгісіз аптап сүйектен өтетін түнгі ... ... ... ... нәтижесінде шөл бетінде бірден-бір ылғал
көзі–шық тамшылары пайда болады.
Жер бетіндегі ең әйгілі де, ... ... ... ... ерекше
табиғи жағдайы қызықпайтын адам табылмас. Шынында ...... ... мен көптеген халық коныстанған, таңғажайып ежелгі тарихтан тұратын
тұтас аумақ. Шексіз ... мен ... ... оны одан ... туралы шексіз көптеген ғылыми есептер, жұмыстар, кітаптар жазған.
Яғни шөлді зерттеу көп ғалымдарды аса қызықтырған.
Бұл ... ... ... шөл ... ... ал шөлдердің даму,
қалыптасу үрдістері, биологиялық жағдайлары да ұқас болып ... ... ... түсінік беріледі. Яғни Сахара шөлін қарастырмас
бұрын шөл дегеніміз не ... ... Одан ... Сахараның
географиялық орнына, геологиялық құрылысына, жер бедеріне, климат және су
ресурстарына, флора және ... ... ... Ары қарай шөлге
антропогендік фактордың әсерін қарастырылады.
Сахара – тек ғана өлі шөл ғана ... бұл - ... ... секілді
көрінетін ғажайып көпірлі, мұнаралы қатпарлықты ландшафтар, бұл – ... ... бар ... ... бұл – ... ... ... дюналар.
Шөл өзінің ерекше анағұрлым жасырынды, тыныш және ... жер ... ... қозғалмалы тіршілігін кешеді. Өзендер пайда
болып, қайта кеуіп кетеді. Жаңбыр мен желдер тауларды бұзады. ... ... ... кейн оны құрғақшылық қайта құртады. Мұнда осы аймақтың қатал
климаттық жағдайына бейімделіп, үйреніп кеткен ... ... ... Егер ұзақ ... ... бойы тіршілік тоқтап қалғандай
көрінсе, жаңбырлы уақыттарда тіршілік қызу ... ... пен ... ... өмірді сипаттайды. Адам шөлде жүз ... ... ... Осы ... бойы адам да, ... да тіршілік иелері
секілді климаттық барлық ауытқуын ... ... - ... ... жағалауынан шығысқақарай бүкіл Африка арқылы және
Қызыл теңізге дейін 5 мың шақырымға созылып ... ... ... ... 2 мың ... созылып, Жерорта теңізі жағалауында оны
құмы ежелгі Рим қалаларының қираған орнын басқады.
Мұндай үлкен кеңістіктегі алуан түрлі шөл беті ... тау ... ... жоқ ... ... ... үлкен, жұмыр және шағыл
тастар басып жатады - бұл тасты шөл. Сахараның нақ ... ... ... ... ... орналасқан. Желдің әрекетінен жартастар
таңқаларлық пішінге ие болған. Жел ... ... мен ... ... ... ... ... сызаттарды тереңдете түседі. Сахара
жер көлемінің шамамен 20%-ын құмды шөлдералып жатыр. Бұл құм ... ... зор құм ... Құм төбелердің өсімдік жамылғысы жоқ бөлігі
ұдайы көшумен болады. Басқа құмдар қозғалмайды. Оларды өте ұзын ... ... ... Сахара да сазды шөлдер де бар.
Тропиктік шөлде тұтас өсімдік жамылғыс жоқ. Тасты бөліктерде өсмдіктер
жартастардың ... мен ... ғана ... ... ... сирек
өсімдік жамылғысы түзеді. Мұнда жүзген, селеу және басқа да ... Бір ... ... ... жоқ ... көрінеді. Алайда ол олай
емес, мұнда ұсақ бунақденелерден бастап, шаяндар, ... ... ... ... ... ... де ... Ұзақ уақыт
бойы су тапшылығына төзу – шөлде тіршілік етудің басты шарты. Қалың ... ... өз ... ... ... ... Денесінің
пішіні олардың болмашы сызаттар мен құм ішіне жасырынуға мүмкіндік береді.
Сахараны ... ... ... мекендеген. Жазиралар ертеден керуендер
тынығатын орын болған. Онда жер асты ... жер ... ... ... ... ... өседі. Ніл атырауы – Сахараның ең ежелгі және үлкен
жазирасы.
Соңғы жылдары тропикалық шөлдердің көлемі тез өсіп келеді. ... ... ... ... ... жыл ... 1 млн шаршы шақырымға ұлғаюда.
Мұны шөлдену үрдісі деп атайды.
І. ... ... ... ... Шөлдердің түзілуі мен таралу заңдылықтары
Шөлдердің жер бетіндегі қалыптасуының ... ... ... ... мен ылғалдың біркелкі таралмауына, біздің ... ... ... ... Ауа ... мен ... ... таралуы желдердің негізі бағытын, жалпы атмосфералық циркуляцияны
анықтайды. Экватордың ... ... ... ... пен су ... ... қозғалысы үдемелілігі артады. Мұнда әлсіз ауыспалы ... ... ... ... ... жылы ауа біршама салқындап,
тропикалық жаңбыр (нөсер) түрінде ... ... ... ... ... ... атмосфераның жоғары қабатында ауа солтүстікке және
оңтүстікке тропиктер жаққа қарай қозғалады. Бұл ауа ... ... ... ... ... ... солтүстік жарты шарда антипассаттар
оңтүстікке шегінсе, оңтүстік жарты шарда солтүстікке шегінеді. 30-400 ... ... ... ... ... бұрышы 900 С құрайды, және
олар ендік параллельдер бойынша орналаса ... Осы ... ... қызған жер бетіне түседі, ол жерде одан астам қызады. ... ... жыл бойы ... ... ... ал ... керсінше
жоғары атмосфералық қысым қалыптасқан. Сондықтан, жер бетінде үнемі ауа
массалары ... ... ... ... ... отырады.
Экваторлық-тропиктік ендіктерде пасссаттар атмосфераның ... ... ... ... ... ... әсер
ететін тік қозғалысынан кедергі келтіреді. Сондықтан бұл ... өте ... ... ал күн радиациясының ағыны өте жоғары. Осыған
байланысты бұл аймақтарда ауа өте ... ... ... ... ... ... шамамен 30%-ды құрайды) және жазғы айларда
температура өте жоғары болады. Тропиктік белдеудегі ... ... ... 30-350 С-қа ... ... жер шарындағы ең жоғары ауа
температурасы +580 С. ... ... ауа ... ...... ал ... 500 С, ... беті кейде 800 С-қа жетеді. ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы үшін қажетті жағдай ішкі
құрлықтық аудандарда болады. Онда жауын-шашын 200 мм-ден аз ... ... ... циклондар мен муссондардың өтуіне таулы көтерілімдер кедергі
жасайды, бұл жерде ... ... ... ... Ауа өте
құрғақтылығымен ерекшеленеді, температура өте жоғары (400 С және одан да
жоғары) және өте ... ... ... және ... енген циклонды
ауа массалары тез қызып, құрғап кетеді.
Сонымен, атмосфера циркуляциясының ... ... ... ... және ... географиялық жағдайлар солтүстікке қарай және
экватордан оңтүстікке қарай, 15 және 450 С ендіктер аралығында шөл ... ... ... орта ... Оған тропиктік
ендіктердегі суық ағыстар әсер етуі ... ... ... Батыс-
Австралия, Канар және Калифорния ағыстары).
Аридтіліктің (шөлді) ... ... ... ... ... ... ... байланысты біз аридті жерлерді экстрааридті, ... ... ... өте ... ... және жартылай құрғақ деп бөлеміз.
Эстрааридті облыстарға тұрақты құрғақтылық -100%, аридті облыстарда – ... және ... ...... ... бойынша (1975ж), шөлдерге өте құрғақ климатты аумақтар
жатады. Онда ... ... ... жылына 250 мм-ден аз, Булану
мөлшері жауын-шашын мөлшерінен бірнеше есе ... ... ... ... аз ... ... ... ерекшеленді. Мұнда эолды үрдістер жиі байқалады және жер беті ... ... тұз ... ... және ... ... Шөлдердік
таралуының басты ерекшелігі –аралдық, олардың ... ... ... Бірде-бір материкте шөлді жерлер тұтас жолақты болып
жатпайды. Бұл ... ... ... ... ... ... жарыт шарды Африка континентінде шөлді аумақтар 150 С және
300 С с.е. аралығында ... онда ... ... ірі шөл – ... ... ... ... олар 6 және 330 С о.е. ... Оған ... ... и Карру, және де Сомали және Эфиопия
аумақтарындағы шөлдер ... ... ... ... континенттің
оңтүстік-батысында 22 және 240 С с.е. аралығында орналасқан, олар Сонора,
Мохаве, Хила және т.б. ... ... ... ... ... 5 ... С о.е. ... қамтиды. Мұнда Сечура, Пампа-дель-Тамаругаль,
Атакама шөлдері орналасқан. Азияда шөлдер 15 және 48-500 С с.е. ... және оған ... ірі ... ... ... ... Руб-
эль-Хали, Үлкен Нефуд, Эль-Хаса; Иран мен Ауғанстандағы Деште-Кевир, Деште-
Лут, Дашти-Марго, ... ... ... ... ... ... ... Индияда Тар; Пәкістанда Тхал; Монғолия
мен Қытайда Гоби; ... ... ... ... Цайдаси.
Австралияда шөлдер үлкен аумақты алып жатыр, 20 және 340 С о.е. ... оған ... ... ... ... және ... ... шөлдері
кіреді.
Мейгл бойынша дүние жүзіндегі шөлді аумақтардың жалпы ауданы 48810 мың
шаршы ... ... ... 1), яғни ... 33,6%-ын алып жатыр
экстрааридтердің көлемі - 4%, аридтер – 15 және шөлейттер – ... ... ... ... ... аумағы 28 млн. шаршы
шақырымды құрайды, яғни жер шары ... 19%-ын алып ... 1. ... ... ... ... ауданы, млн. шаршы шақырым
(Мейгл бойынша, 1955 ж).
|Континенттер ... ... ... |
| ... | | ... ... |
| | | | ... және | |
| | | | ... | |
| | | | ... | |
| | | | ... | |
| | | | ... % | |
| | | | ... | ... Австралия |— |3,86 |2,52 |83 |6,38 ... ... |4,56 |7,30 |6,10 |59 |17,96 ... Азия |1,05 |7,91 |7,51 |38 |16,74 ... Солтүстік және|0,03 |1,28 |2,66 |10 |3,97 ... ... | | | | | ... ... |0,17 |1,22 |1,63 |8 |3,02 ... | | | | | ... ... |— |0,17 |0,84 |1 |1,01 ... ... |5,18 |21,74 |21,26 |199 |48,81 ... жылы ... бойынша дүние жүзіндегі ... ... ... ... ... 1 : 25000000 масштабтағы карта
құрастырылды. ... төрт ... ... ... зона.Жауын-шашын мөлшері 100 мм шамасында немесе одан да аз;
өсімдік ... жоқ, тек кей ... ... мен ... ... шаруашылығына жарамсыз. Бұл зона анық белгіленген.
Аридті зона. Жауын-шашын мөлшері 100-200 мм. ... ... ... ... көпжылдық және бір жылдық өсімдіктер кездеседі. Көшпенді мал
шаруашылығының зонасы.
Шөлейт зонасы. Жауын-шашын ... 200-400 мм. ... ... ... ... Ауыл ... ... ішінде егнішілік пен мал
шаруашылығына жарамды.
Осы картаға сай әлемдегі аридті ауамқтардың ауданы 48 млн. шаршы ... ... ... тура 1/3 алып ... Шөлдердің географиялық ерекшеліктері
Жер бетіндегі көптеген ... ... ... қалыптасқан
және олар құрлықтың ежелгі ... алып ... ... ... ... ... ... деңгейінен 200-600 м биіктікте орналасқан, ... ... мен ... ...... ... 1 мың биіктікте
орналасқан. Шөлдер – Жердің ландшафттарының бірі, ол да басқа ... ... ... жер ... ... мен ... әркелкі таралуына
байланысты қалыптасқан, осыған орай органикалық ... ... ... ... даму ... қалыптасқан географиялық құбылыс, ландшафт, оның да
даму немесе тозу кезінде қалыптасқан өзгеру белгілері мен ... ... ... ... ... ... оны бір типті немесе бір түрлі
деп қабылдауға болмайды. Көптеген шөлдер таулармен қоршалған, кейбіреулері
таулармен шектеседі. ... ... жас тау ... көршілес жатады,
басқасы – ежелгі ... ... ... ... ... Азиядағы Қарақұм мен Қызылқұмды, Алашань мен Ордос шөлдерін ... ... ... жатқызсақ, екіншісіне, Солтүстік Сахарына жатады.
Таулар шөлдер үшін сұйық ағындардың қалыптасу облыстары, олар ... ... ... ... ... ... Шөлдер үшін жерасты
суларының маңызы зор. Өзендер жазықтарға көптеген қалдық заттарды тасиды.
Олар мұндақ сұрыпталып, өте ұсақ ... ... кұм ... ... ... ... соң жазықтардағы өзендер бірнеше метрлік аллювиальды
жыныстарға толады.
Шөлдердің беткі жыныстары ... Бұл ... ... ... ... ... байланысты. М. П. Петрова (1973) бойынша, шөлдердің беткі
жыныстары барлық жерде бірдей. Бұл үштік және бор ... ... ... ... ... ... бірнеше бір типті табиғи
үрдістер тән: эрозия, су аккумуляциясы, құмдақтық массаның эолдық жиналуы.
Шөлдер көп ... ... ... ... ... ... көбінесе
шөлдердің Жердегі әртүрлі жылу белдеулерінде географиялық орналасуымен
байланысты: тропикалық, субтропикалық, қоңыржай. ... екі ... және ... ... және Таяу және ... ... ... шөлдері орналасқан. Олардың ішінде континенттік және ... ... ... ... ... жақын орналасқандықтан жұмсарады,
мұндағы жылу және су баланстары аралығындағы айырмашылық, ... ... ... континенттік шөлден айырма жасайды. Мұхит маңы
шөлдер үшін жылы және суық ағыстардың әсері зор. Жылы ... ... ауа ... ... да, олар ... ... әкеледі,
керсінше суық ағыстар ауа массасын құрғатады. Мұхит маңы шөлдері Африка мен
Оңтүстік Американың ... ... ... мен ... ... ... ... континентті шөлдер
орналасқан. Олар материк ішінде орналасқан (Орталық Азия шөлдері) және
олар ... және ... ... ... Шөлдердің
табиғатына оның биіктік орналасуы да әсер етеді.
Таулы шөлдер өте ... ... ... ... ... мен ... көбінесе олардың екі жарыт шардың әртүрлі
ендіктерінде, Жердің ыстық және қоңыржай белдеулерінде ... ... орай ... ... ... ұқсас болып, Орталық
Азияның шөлдерінен басқаша болуы мүмкін.
1.3 Шөлдердің жіктелуі
Шөлді аумақтар біркелкі ... ... ... ... ... ... Жер бедері бірдей болғанымен, топырақтары
әртүрлі болады; егер топырақтары бірдей болса, су режимдері ... ... ... ... болса, өсмідіктер дүнинесі әркелкі болып келеді және
т.б.
Осыған орай, шөлді аумақтардың табиғат ... ... ... тұтас кешеніне байланысты, шөлдерің ... ... ... - өте ... ... және ... әдебиеттерде шөлдердің жітелуіне көптеген
жұмыстар арналған.Өкінішке орай ешқайсысында бұл сұрақты ... ... жоқ. ... ... ... негізге алса,
екіншісі – топырақты, үшіншісі – флоралық құрылымын негізге алып жіктейді.
М.П. ... ... «Жер ... ... ... кітабында (1973 ж.)
жер шары шөлдері үшін он литоэдафикалық түрден ... көп ... ... ... аллювиальды жазықтың құмдақты қопсылған жыныстары;
* төрттік дәуірдегі ... ... ... мен тау алды ... мен ұсақ ... жыныстар;
* төрттік дәуірдегі жазықтардағы ұсақ тасты, гипстелген жыныстар;
* тау маңы жазықтардағы ұсақ тасты жыныстар;
* аласа ... мен ұсақ ... ... ... жазықтардағы аз карбонатты ұнтақталған құмдар;
* тау маңы жазықтарындағы лессті жыныстар;
* аласа таулардағы батпақтар;
* тұздақты депрессиялық сортаңдар және ... ... ... ... және жеке континенттерде шөлді аумақтардың түрлерін жіктеу
шетелдік әдебиеттерде де кездеседі. Олардың көбі ... ... ... ... ... ... ... басқа
элементтері бойынша жіктеулер аз. (жер ... ... ... ... және ... жылы К. ... зональды климаттық жіктеуді ұсынды. Жіктеу:
• Солтүстік жарты шар.
• Солтүстікамерика тобы:
• Суық тип:
• Үлкен Бассейн
• Әйгілі жазықтар
• Мохаве шөлі
• Жылы тип:
... ... ... ... шөлі
• Чиуауа.
• Афро-азиаттық тобы:
• Жылы тип:
• Солтүстікафрика подгруппасы:
• Солтүстікафрикалық дала
• Сахара
• Шығыс ... ... ... ... ... Африканского ауданы;
• Сирия-Аравия подгруппасы:
• Аравия
• Руб-эль-Хали;
• Иран-Индия подгруппасы:
• Иран жазығы
• Деште-Кевир
• Деште-Лут
... ... Тар ... ... ... ... (Қарақұм,Қызылқұм)
• Суық тип:
• Арал-каспий даласы (Қазақстан, Үстірт және т.б.);
• Ортылқ Азиялық подгруппа:
• Жоңғария
• Такла-Макан
• Гоби
• Бейшань
• Алашань
... ... ... ... Оңтсүтік жарты шар .
• Оңтүстікамерикандық топ:
• Перу жағалауы
• Атакама
• Андылық биік ... ... ... ... таулары
• Патагония
• Солтүстік-Батыс Бразилия
• Венесуэла жағалауы .
• Оңтүстікафрикалық топ:
• Намиб
• Калахари
• Карру
• Оңтүстік-батыс Мадагаскар.
• Австралиялық топ:
• Симпсон шөлі
... ... ... ... ... Үлкен Құмдақты шөл
• Полярлы шөлдер
Кесте 2. Дүние жүзіндегі шөлдердің негізгі географиялық сипаттары.
|Шөлдер |Географиял|Аудан,мың. |Абсолтютті|Температур|Температ|Орташа |
| |ық орны ...... ... ... |
| | ... |биіктігі, |абсолюттік|абсолютт|жауын-шашы|
| | | |м ... |ік |н |
| | | | |0С ... | | | | |, 0С | |
| Орта Азия және ... ... |37-420 С |350 |100-500 |+50 |-35 |70-100 |
| |с.е.; | | | | | |
| |57-650 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |42-450 С |200 |200-300 |+42 |-40 |80-150 ... |с.е.; | | | | | ... 0С | | | | | ... |ш.б. | | | | | ... 0С |300 |50-300 |+45 |-32 |70-180 |
| |с.е.; | | | | | |
| |60-67 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... 0С |35 |400 |+42 |-42 |130-200 ... | | | | | |
| |57-65 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... С |75 |300-350 |+43 |-38 |100-150 ... |с.е.; | | | | | |
| |67-720 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... 0С |40 |100-660 |+40 |-45 |170-300 |
| |с.е.; | | | | | |
| |67-730 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | |
| ... ... ... 0С |271 |800-1500 |+37 |-27 |50-75 ... |с.е.; | | | | | |
| |76-880 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |39-410 С |170 ... |+40 |-22 |70-150 |
| |с.е.; | | | | | |
| ... С| | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |40-420 С |175 ... |+38 |-24 |40-80 |
| |с.е.; | | | | | |
| |91-1000 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |38-400 С |95 ... |+42 |-21 |150-300 |
| |с.е.; | | | | | |
| ... | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |36-390 С |80 ... |+30 |-20 |50-250 |
| |с.е.; | | | | | |
| |92-97 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |42-470 С |1050 ... |+45 |-40 |50-200 |
| |с.е.; | | | | | |
| |98-118 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | |
| Иран ... ... ... С |55 |600-800 |+45 |-10 |60-100 ... |с.е.; | | | | | |
| |52-570 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... С |80 |200-800 |+44 |-15 |50-100 ... |с.е.; | | | | | |
| |56-600 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... С |40 ... |+42 |-19 |50-100 |
| |с.е.; | | | | | |
| |64-66 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | |
| ... ... ... С |60 |100-500 |+47 |-5 |25-100 ... |с.е.; | | | | | |
| |46-550 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |27-300 С |80 ... |+54 |-6 |50-100 ... |с.е.; | | | | | |
| |39-410 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |21-280 С |54 |450 |+45 |-7 |500-100 |
| |с.е.; | | | | | |
| |44-480 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |31-340 С |101 |500-800 |+47 |-11 |100-150 ... |с.е.; | | | | | |
| |37-420 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | |
| ... ... ... |15-280 С |7000 |200-500 |+59 |-5 |25-200 |
| |с.е.; 15 | | | | | |
| ... С| | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |23-300 С |1934 |100-500 |+58 |-4 |25-100 ... |с.е.; | | | | | |
| ... | | | | | |
| |ш.е. | | | | | ... |15-23 0С |1240 ... |+53 |-2 |25 ... |с.е.; | | | | | |
| |31-37 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | |
| ... ... ... |19-290 С |150 ... |+40 |-4 |2-75 |
| |о.е.; | | | | | |
| |13-17 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... 0С |600 |900 |+42 |-9 |100-500 |
| |о.е.; | | | | | |
| |20-27 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |32-34 0С |120 |450-750 |+44 |-11 |100-300 |
| |о.е.; | | | | | |
| |18-260 С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | |
| ... ... ... |26-29 0С |300 |350-450 |+48 |-1 |150-500 |
| |с.е.; | | | | | |
| |69-74 0С | | | | | |
| |ш.е. | | | | | ... |30-32 0С |26 |100-200 |+49 |-2 |50-200 |
| |с.е.; | | | | | |
| |71-72 0С | | | | | |
| |ш.б. | | | | | |
| ... |
|Америка ... |36-44 0С |1036 ... |+41 |-14 |100-300 ... |с.е.; | | | | | |
| ... С| | | | | |
| |б.б. | | | | | ... |35-370 С |30 |600-1000 |+56,7 |-6 |45-100 |
| |с.е.; | | | | | |
| |116-118 0С| | | | | |
| |б.б. | | | | | ... |28-350 С |355 ... |+44 |-4 |50-250 |
| |с.е.; | | | | | |
| ... С| | | | | |
| |б.б. | | | | | ... |22-300 С |100 ... |+42 |-6 |75-300 |
| |с.е.; | | | | | |
| |105-108 0С| | | | | |
| |б.б. | | | | | |
| ... ... ... |22-290 С |90 ... |+30 |-15 |10-50 |
| |о.е.; | | | | | |
| |69-700 С | | | | | |
| |б.б. | | | | | ... 0С |400 |600-800 |+40 |-21 |150-200 ... |о.е.; | | | | | |
| |68-720 С | | | | | |
| |б.б. | | | | | |
| ... ... |18-230 С |360 |400-500 |+44 |+2 |125-250 ... |о.е.; | | | | | |
| ... С| | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |23-25 0С |240 |300-500 |+47 |0 |200-250 |
| |о.е.; | | | | | |
| ... С| | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |25-290 С |350 |200-700 |+50 |-3 |125-250 ... | | | | | ... |125-1300 С| | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... |24-27 С |300 |0-200 |+48 |-6 |100-150 |
| |о.е.; | | | | | |
| ... С| | | | | |
| |ш.б. | | | | | ... ... тіршілік
Барлық шөлдердегі мекендеушілер әртүрлі болғандарымен, олардың ортақ
белгілері бар: ... ... ... қоректің, баспананың жетіспеушілігіне
және температураның ауытқушылығына үйренген.
Шөл өсімдіктері. ... ... бір ... сипатты қабілеттері
бар. Олардың біреуі өзіне еш зиян келтірмей қурайды. Ескі, жас жапырақтар
толығымен қурап ... ... жас ... ... жаңбыр жауғанша өсуін
жалғастырады.
Басқа өсімдіктер құрғашылықтан қорғана алады. Олардың даму аралығы аза
уақыт ... ... ... өсімдік құрғақ кезеңдерді тұқым түрінде
өткізеді. Шөлді өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... тірі қалуына көмектеседі.
Құрғақшылыққа шыдамдылық – ең кең тараған қорғаныс тәсілі. Біріншісінің
жапырақ дамымаған, екіншісінің тамырлары өте ... ... ... ... алады. Сексеуіл мен акацияның тамыры 15 және 21 м-ге ... ... ... ... керсінше, тамыр жүйесінің беткі ... ... ... ... олар аз ... жаңбыр суын тез сіңіріп алады.
Көптеген өсімдіктердің жер бетіндегі бөліктері ... ... да, ... ... ғана ... Ал кейбір өсімдіктер ылғалды жапырақтарында
жинайды, мысалы, ... ... ... ... ... және аз ... үшін
жапырақтарында тікенектер болады.
Бунақденелер. Шөлде бунақденелер өте көп және ... сол ... үшін ... ... рөлі зор. Жануарлар шөлдің құрғақ
климатына бейімделген. ... ... жер беті ... өте ... салады. Олар сыртқа қорек үшін ғана шығады.
Көптеген бунақденелер тек түнде ғана белсенді, ал күндіз олар індерінде
тығылып жатады. Күндізгі ... ... ұзын ... ұша ... ... ... тығылады.
Бауырмен жорғалаушылар – бұл шөлде мекендейтін топтардың бірі. ... ... ... ... ... ... күнде суықтан қорғаныс
іздейді. Өте көп ... түрі – ... ... олардың көбі тек түнде
жүретіндіктен, сирек ... ... ... ... ... құстары. Олар тұқымдар мен жасыл өсімдіктермен қоректенеді. Құстар тез
қозғалып, ұша ... олар ... ауа ... ... ... ... сүтқоректілер. Құстар сияқты, сүтқоректілер шөлде өте аз кездеседі.
Көбінесе ірі ... ... ... ... аз ... Тек ... ... жағдайға бейімделген түрлері ғана шыдап, мекен етеді.
Кемірушілер – шөлдегі ең қарапайым ... ... Көбі ... ... ал ... індерінде жатады. Көбінесе олар су ішпейді, өсімдік
шырынын қорек етеді. Табиғат орталары ... ... ... ... мен ... тышқандар, Солтүстік Америкадағы секіретін
жануарлар, Австралиядағы кенгрулар бір-біріне ... ... ... та емес және ... ... ... болған.
Шөлде салыстырмалы санаулы ғана жыртқыштар мекендейді: ... ... ... олар да ... ғана ... ... етеді.
ІІ. Сахара шөліне физикалық географиялық баға беру
2.1 Географиялық орны мен ерекшелігі
Саха́ра (араб. صحراء‎‎) — Жер ... ең ірі шөл. ... ... ... ... сөзінен шыққан, ол «шөл», «шөлді дала» ... ... ... ... өзі ... ... жоқ ... дегенді мағынаны
білдіреді. Өте ежелгі ұғым, «әйгілі» солтүстікафрика шөлі ... ... ... бері ... келе ... Сахара – бұл «шөлді мұхит». Бұл
көзқарас саяхатшы-зерттеушілер үшін Үлкен Шығыс Эрг ... ... ... ... соң, XVIII ... ... болған. XIX ғасырдың ортасында
Александр Гумбольдт Сахараны Үндістанға дейін ... ... шөл ... өзі де ... Көптеген тараған көзқарастарға сүйесек,
Сахараның жалпы ауданының 20%-ын құмдақты шөлдер алып ... ... мен ... ... ... жиі «әйгілі шөл» деп атайды. Дүние
жүзінде бірде-бір шөл өзінің шекарасы, ... ... ... тең
келмейді. Оның шекарасын әртүрлі географиялық белгілерге қарап анықтаған.
Осыған орай шөлдің ауданы 6,2 млн ... ... 11 млн ... дейін
ауытқиды. Кейбір әдебиет көздерінде 8,6 млн шаршы шақырым, 9 млн ... жуық деп ... Ол ... материгі аумағының 30% алып жатыр,
салыстырмалы түрде, Бразилияның аумағынан сәл үлкен. ... ... ... ... ... Ол Атлант мұхитынан Ніл
өзенінің ... ... ... 5 мың ... ... жерге дейін созылған
немесе шығыста Қызыл теңіздің жағалауына ... ... ... шекарасы
Сахаралық Атлас тауларының оңтүстік бөлігіне дейін жетеді. Оңтүстік шекара
жыл сайын оңтүстікке қарай жылжуда, әсіресе ... жаз ... ... ... ... қарай бағытталады (Нуакшот сызығы – Пшджикджа -
Калета – Асселяр – Адраф – Ифорас – Агадес – Фада). Сахара ... ... араб ... ... «жағалау» - шөлдің жағасы деген мағынаны
білдіреді. Шөлдің ... ... 16° ... аз ... ... дюндардан тұрады, оның оңтүстігінде Сахель орналасқан, Сахель ... ... ... зона ... ... ... ... қарай
Сахара 2000 шақырымға созылады. Ал батыстан шығысқа қарай 4800 ... ... ... ... ... мұхиты шайып жатса, солтүстігінде
ол Атлас тауларымен және Жерорта ... ... ал ... Қызыл
теңізімен шекстесіп жатыр. Сахара басқа да шөлдер сияқты бұл – ... ... ... ірі ... ... ... Оның ... бөлігі
Ливия шөлінен тұрады. Ніл ... ... ... теңізіне дейінгі
аумақта Арабия шөлі орналасқан, оның оңтүстігіне қарай Судан аумағына кіре
берісте Нубия шөлі ... ... ... кіші ... шөлдер де бар.
Жоғары да айтқандай Сахар бір ... ... ... ... ... ... типті болып келеді. Шөлдердің құрамының ішінде
көптеген ... ... ... ... ... Эрг, ... ... Эрг,
Танезруфт, Хамада-эль-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Арабия, Ливия, ... ... ... ... ... ... ... қамтуда -
Алжира, Египет, Батыс ... ... ... Мали, Марокко, Нигер,
Судан, Тунис, Чад. Сахараның көптеген кеңістіктерінде халық қоныстанбаған,
кейбір жазиралы аудандарында (оазис) ... ... ... ... ... дүние жүзілік көрсеткіштер тән: Жер шарындағы ең ... ... +59°С ... ең ... ... ... шөлдер -
600 мың шаршы шақырым; Ең аз мөлшердегі жауын-шашын (кейбір ... ... ... ... ауа ... ... ... 30
°С. жетеді. Сахарада жыл сайын 160 мыңдаған сағымдар байқалады.
Сахараның ғарыштағы көрінісі
2.2 Геологиялық құрылымы және ... ... ... ... ... өте ежелгі шөл болып табылады.
Сахара түгелімен Африка платформасының шегінде орналасқан, оның ... ... ... және ... жыныстардан түзіліп, көлденең
тұнба шөгінді қабаттарымен көмкерілген үстірт болып табылады. Кей жерлерде
жер бетінде ежелгі қатпарлы жыныстар ... ... да, биік ... ... ... ... ... қыраттар түрінде ежелгі интрузиялар шығып
жатады. Жер бетінде ... тау ... ... ... жерлерге
нағыз куэсталық үстірттер мен жұрнақтары тән.
Сахараның қиыр шығысында, Қызыл теңіз бен Ніл ... ... ... ... ... кей ... ... құмтастары қабаттарымен жабылған.
Онда биіктігі 2000 м дейін баратын төрткүл үстірттер көтеріліп ... ... ... ... дәлелдейтін бұларды терең, құрғақ
шатқалдарды кесіп ... ... бұл ... ... және ... шөлдері
деген атаумен белгілі.
Сахара шөлі Сахара плитасында – ежелгі Африка платформасының солтүстік-
батыс бөлігінде орналасқан. Плитаның дәл ортаңғы ... ... ... ... ... ... ... оның беткі бөлігінде
докембрийлік кристаллды фундаменті шығады: ... ... ... ... ... ... ... үстіртінен бөлініп жатыр. Ал
шығысқа қарай Тибести, Эль-Увейнат, Эль-Эглаб массивтері және ... ... ... ... ... ... ... зонадан солтүстікке және оңтүстікке қарай Солтсүік-Сахара және
Оңтүстік-Сахара төмен ... ... ... – бұл ... шөгінді жыныстардан тұрады. Бордың ортасына дейін бұл
зоналарда конитиненттік ... ... ол ... ... соңы ... ... ... жыныстарымен жабылған (және де төмен түскен
зоналардың ... ... ... ... ... кем). ... кезеңінде теңіз кейін шегінді, ал ... ... ... және ... өте ... көтерілу үрдістерін
бастан кешті. Оңтүстік Сахарада төмен түскен зоналарында сонымен қоса тегіс
Тауденни ... ... ... және Чад ... ... байланысты палезой эрасының формациясы
көлденең болып қалды және аз ... ... ... ... берілген
түзілімде мезозой шөгінділерімен жабылды. Шөлдің солтүстік ... ... ... қоса ... ойыстармен және алаптармен
байланысты. Шөл платформасының оңтүстік бөлігі ірі ... ... ... ... ... мысалы, мега-көл Чад және Унианга-Серрир
көлдер топтары.
Сахара аумағы мұнай және табиғи газдың ... бай ... ... ... ... кен ... ... және темір рудасына (Кедиет
Иджил), мыс рудасы (Акжужт) ... ... ... уран және ... кен ... докембрийлік фундаментпен байланысты.
2.3 Жер бедері
Нілден батысқа таман дүние жүзінде ұланғайыр құм ... ... ... ... ... Сахараның беті бірте-бірте аласарады,
онда бірнеше терең ойыстар орналасқан, олардың кейбіреуі теңіз ... ... ... ... ... -133 м. Қатты ойысы - ... ... ... ойыстардың бірі
Сахараның орталық бөлігін де ... және ... биік ... ... мен ... ... Олар: Тибести, Ахаггар,
Ифорос т.б. таулы қыраттары. Тибести тау қыратыныңең биік шыңы – сөнген Эми-
Куси жанартауы (3415 м), ... 12 ... бұл ... облысының ең биік
шыңы. Массивтердің жер ... ... ... ... ... ... жартасы, етектерін түрлі қираған материалдар басып кеткен.
Сахараның қалған бөлігін 300-400 м ... ... ... Жер ... ... құм тас және ... ... қабаттары жапқан.
Сахараның көп бөліктері моноклинальды құрылымды ... ... де ... куэсталық кемерлер құрайды. Жер бедердің мұндай типі солтүстік-
шығыстан Ахаггар тау ... ... ... үстіртіне,
солтүстікке таман орналасқан Тадемоит үстіртінде, Антиатласты жиектеген
Джебель-Бани ... ... және ... тән. Сахараның куэсталық жер
бедерінің құрылуында тектоникалық және мұзбасудан кейінгі, қазіргі заманға
қарағанда анағұрлым ылғалды кезеңде орын ... ... рөлі ... ... ... ... арабтар «уэд» деп атайтын арналар
жүйесі торабы кесіп өтеді. Тек сирек жауатын ... ... ғана ... суға ... ... ары ... бірнеше күннің ішінде, кейде бірнеше
сағаттан кейін ол сулардың жұрнағы да қалмайды. Уэдтердің көпшілік ... ... тау ... ... жан-жаққа салаланып
тарайды, бұлардың өзі Сахарада эрозиялық қолаттар торабынан пайда ... ... ... ... ... ... ... олардың түбін
аллювийлік құм материалдар басын қалған немесе саз жыныстар қатайтқан.
Көптеген уэдтер көлемі мен тереңдігі ... ... ... ... да ... жер ... ... бірі болып саналады. Жауыннан соң
ойыстар аз ғана уақытқа суға толады. Кейбір ... ... ... қабыршағы жауып жатады, ал жер асты ағыны барларының түбі тұзданбаған.
Ойыстардың пайда ... ... жер асты ... ... ... және үріп ... рөлін атқарады.
Үйілу үрдістерінің пәрменді түрде жүруі және олардың Сахарадан тыс
шықпауы ұлан-асыр ... ... ... ... әкеп ... ... ... әсіресе куэста үстірттерді аралығындағы ояңдарға
және кең-байтақ шұңқырларға эрг деп аталатын орасан зор ... ... ... тән. Қозғалыссыз «өлі», құм учаскелерімен қатар
аумақты жерлерді алып жатқан құм ... да ... ... ... басым
желдің бағытына қарай көшумен болады. Құм әсіресе Ливия шөлінде өте көп
жоғырланған. Дюналардың ... ... ... 300 м ... ... тастан тұратын қабаттары бар, кейде бетін құм жапқан
орасан зор тегіс учаскелер (реги немесе ... ... да көп ... ... ... ... ... болған
қиыршық тастар үйіліп жатады. Мұндай тастақ алаптар «хамада» деп аталады.
Хамаданың қиыршық ... ... ... ... қия ... оқшау
үстірттер – «гара» көтеріліп тұрады.
Сонымен, шөлдің жер бедерінде 500 м биіктіктен аласа ойпаттар кездеседі,
ал ... ... ... мен ... теңізінің жағалауынада бұл
көрсеткіш 200 м жетеді. Ірі көтерілімдер тек Орталық ... ... ... ... ... 3003 м) және ... (Эми-Куси тауы, 3415 м,
Сахараның ең биік нүктесі). Ахаггару және Тибести таулары оңтүстіктерінде
Ифорас ... (728 м ... Аир (1900 м ... ... ( 1310 м ... ... ... кейбіреулері теңіз деңгейінен ... ... ... ... орналасқан (26 м),Ливия
шөліндегі ... ... ... (133 м) және ... ... ... ... Климаты
Сахараның негізгі бөлігінің климаты шөлді, тропикалық, құрғақ және
ыстық. солтүстігінде субтропикалық болып ... ... ... жыл бойы әсер ... ... ... ықпалынан
қалыптасады. Сахараның қазіргі аридті климаты 10 мың жыл бойы өмір ... ... ... Сахараның климаты анағұрлым ылғалды болған. Тарихқа
сүйесек, Сахара халқы тек мал шаруашылығымен ғана ... ... ... де ... оған Сахараның әртүрлі аудандарындағы
қабырғалардағы суреттер дәлел бола ... Ауа ... ... 30-50%), ... ... өте ... және жоғары
буланушылық (потенциальды буланушылық 2500-6000 мм) Сахарының барлық
аумақтарына тән, тек ... ... ... басқа. Жауын-шашын
Солтүстік Сахарада тек қысқы мерзімде түседі, ал ... ... ... ... ... ... ... жылдық жауын-шашын мөлшері
100-200 мм, Сахараның көп жазықты бөліктерінде 50 мм аз (таулы ... 100 мм де аз ... Ал ... ішкі ... ... ... ... жауын-шашын мүлде түспеуі мүмкін. На вершинах Ахаггара және
Тибести тауларының шыңдарына жыл ... аз ... қар ... ... ... жоғары температура мен өте үлкен тәуліктік және ... ... ... абсолюттік максимум 56-58 °С-қа жетуі мүмкін, бұл ... ... ... ... ... ал құмдардың беті 70-80 °С-қа
дейін қызады. Орташа айлық ауа ... ... - 37,2 °С ... амплитуда 30-50°С-қа жетеді. Қыс айларында ауа анағұрлым қоңыр
салқын және бір ... ... бұл ... ... ауа ... ... температура +20-25°С шамасында тұрады, ал кейде үсіктер
байқалады. Сахарада қысқы мерзімнің түнгі уақытында топырақтарда аздап ... ал ... ... массивтерде түнде температура - 18 °С-қа жетеді.
Құм араласқан шаңды желдер байқалады, желдердің жылдамдығы 3-5 ... ... ... ... ... ... жыл бойы ... тропикалық ауаның үстемдігінде
болады. Оның көпшілік бөлігі шұғыл континентті, жауын-шашын жылдық жиынтығы
көп бөлігінде 50 мм-ден де аз. ... ... су ... тудыратын нөсер өтеді.
Шөлдің солтүстік және оңтүстік шет алақаптарында ... ... ... ... және ол ... ... бір кезеңдеріне сәйкес
келеді. Азды-көпті тұрақты жауын-шашын бұл ... ... ... ... ал ... ... ... орын алады. Жоғарыад айтқандай
мұндай ауа әрдайым құрғақ және 0шаңға тұнып тұрады. ... ... ... ... ... ауа өте ... және әркелкі қызғанда көріну
жағдайлары бұрмаланады, сағым ойнап, көкжиектен өмірде жоқ өзендер, көлдер
және таулар ... ... ... ... қоса, дүние
жүзіндегі ең күшті буланушылық байқалады. Жыл ішінде осынау ыстық шөлде
қалыңдығы 6 м-ге ... ... су ... ... ... Күшті желдер
булануды одан сайын күшейте түседі. Мейлінше тұрақты жазғы ... ... ... және ... ... және ыстық ауа алып
келеді. Жазда өтетін ... ... өте ... құм және ... ... – бұл Сахарадағы басты апаттың бірі.
Сахараның Атлант мұхитының суық Канар ағысы өтетін жағлауын алып жатқан
батыс шеті – ... ... бір ... типі ... ... ... мұхиттың жақындығына байланысты бәсеңдеу, ауаның ... ... ... жағалауда жанды жайландыратын бриздер соғады,
бірақ жауын-шашын Сахараның ішкі аудандарына қарағанда онша көп ... Су ... жер беті суы ... ... ... қамтамасыз етудің көзі – жкрасты
сулары адамдардың, жануарлардың және өсімдіктердің күн көріс көзі де ... асты ... ... ... ... бай. Құм астының кейбір жерлерінде жер
асты суларының бұлақтарына бастама беретін айтарлықтай қалың горизонттары
жатады. ... ... жер асты ... ... ... суды ... құдықтардан алады. Соңғы кездері сумен қамтамасыз етуде ... ... және ... ... сенімді де тұрақты
суларын пайдаланатын терең артеризиан құдықтары үлкен рөл ... ... ... мен ... ... аудандарында соңғы плювиал
кезінен бері сақталып қалған және жер асты көздерінен қорек алатын суы таза
көлдер бар. Мысалы, Йоа ... ... ... ... ірі әрі ... ... - Ніл. ... жүз шақырым бойы көбірсіген шөлді басып ағып,
оған жан бітірген бұл өзен – Африка табиғатының ... ... ... ... ... ... ... оның шөлден тыс жерлерден алатын су
көздерімен байланысты.
Сонымен Сахарада Нілден басқа тұрақты ағынды транзиттік өзен жоқ. ... ... – Көк және Ақ Ніл – ... ... және
шөлдің шығыс шетімен ағып өтіп, Жерорта теңізіне ... ... ... біренеше өзендер Чад көліне құяды, ол жерден біршама су
мөлшері солтүстік-шығысқа қарай ... ... және ... ... ... ... оңтүстік-батыс шеті арқылы Нигер өзені
ағады, оның ішкі ... ... ... ... және т.б ... ... солтүсік бөлігінде суды бұлақтар мен вадилар (құрғақ
ағындар, олар қатты жаңбырдан ... суға ... ... ... Орес
тауларынан, Ливия, Тунис, Алжир және Марокко көтерілімдерінен батау алады.
Олардың ішіндегі ірілері — Дра, Саура, Зиз. ... ... кіші ... ... мысалы оларға, Шотт-Мельгирдегі Джеди. Қатты жаңбырдан
кейін аз уақытқа болса да ... ... ... мен ... ... ескі өзен ... ... Тафасасет, Таманрассет және т.б.) суға
толады. Солтүстік Сахара анағұрлым грунттық суға бай. Мұнда су қоры ... ... ... Оңтүстік Сахарада грунттық сулар азырақ және ... ... ... ... ... жоқ десе де ... ... ішкі
бөлігінен Ахаггара, Тассилин-Аджера және Тибести тауларынан кең ежелгі өзен
торы - ... ... ... ... ... ... өте
ерте кезде қалыптасқан, ол кезде аймақтың климаты анағұрлым ... ... ... ... ... ... пайда болған су тасқандарынан пайда
болған. Құмдақты дюналар Сахарадағы біршама ... ... ... олар шөлдердің беткейлерінің көздерінен шығып ... ... ... ... кейбіреулері жерге сіңбейді (Гельта д'Аршей,
Гельта-Земмур және т.б.)
Атлас тауларынан ... алып ... шөлі ... ... Зиз ... Топырақ және өсімдік жамылғысы
Сахараның топырақ жамылғысы өте аз зерттелген. Көбінесе топырақтардың
түрлері ... ... ... ... ... ... ... Топырақ түзілмеу себебі, шөлдің беті үнемі
қозғалыста болады. Сахараның топырақ жамылғысы үзік-үзік. Құмды және ... ... зор ... ... десе ... ... де ... суарса, ол құнарлы аймаққа айналар еді, өйткені онда ... ... көп. ... жер бетіне жақын қабатқа су барса, артық тұз жиналып, сор
пайда болады.
Сахараның көп бөлігін тропикалық шөлдер мен ... ... ... ... ... алып ... және олар ... тұзды болып
келеді. Олардың құрамында басқа да органикалық ... ... өте ... ... ... ... ... облыстарда азотты сақтайтын
бактериялар кездеседі, дегенмен ... ... ... ... ... 1-2 ... ... әктасты-гипсті тамырлар кең таралған.
Шөлдердің ... ... ... ... ... ... ойыстарда топырақ тұзданған. ... ... бар ... ... ... ... ... өсімдік жамылғысы Голарктикалық флоралық облысқа жатады, онда
жерорта теңіздік элементтер көптеп кездеседі.Сахараның өсімдік жамылғысында
өсімдіктің 1200 түрі бар, ... 1 мың ... ... орта есеппен 150
түрден кездеседі (яғни, Еуропадан 10 есе кем, ылғалды ... 25 ... ... сөз). ... ... ... ... немесе эфемер. Тек
аздаған ... ... ... жерлер мүлде өлі сияқты ... ... ... шөлдің қатал табиғатына бейімділігімен таң
қалдыратын өсімдіктер кездеседі. Мысалы, тастардың арасынан ... ... ... ... ... болады. Жаңбыр кезінде бұтақтары
жазылып сала береді де тұқымдары ... ... және ... ... ... ... өсіп шығады. Басқа өсімдіктердің тұқымдары мен
түйнектері де ... ... да ... айда ... бірнеше жылда
жауатын жаңбырдан соң өсіп-өнеді. Кейбір жерлерде құм мен ... ... ... ... ... ... ... жатаған өсімдіктер өседі.
Кейде тастарды қалың қына қабыршығы басып кетеді. Әр ... ағаш ... де ... ... Өсімдік жамылғысында сұр жасыл, сұр және сары
рең басым, ... өзі ... ... ... өң ... ... жақын маңда бұталар мен ... ... ... қаулары кездеседі. Солтүстікте Атлас таулы облысымен
шекарада өсіп тұрған жабайы құрма, ... мен ... ... болады. Таулы
аудандар өсімдік жамылғысына анағұрлым бай, онда көбінесе реликті неогендік
флоралар сақталған. Ағаштар мен ... көп ... ... ... ... ... ... тамарикс, бекіш). Өсімдік жамылғысы түгел
дерлік адамның әрекетінен зардап шегуде (мал жайлымы, пайдалы өсімдіктерді
жинау, отын ретінде ағаштарды шабу және т.б.). 1947 жылы ... ... атты ... ... ... ... 1500 ... ұызындықта әртүрлі
жасыл ағаштар (эвкалиптер және т.б). ... ... ... ... мәдени өсімдіктер – құрма пальмасы, інжір, зәйтүн ағашы мен ... және ... ... әртүрлі көкеністер.
Сахара. Құрма пальмасынан тұратын жазиралы алқап
2.7 Жануарлар әлемі
Сахара Голарктикалық және и ... ... ... ... 4 ... жуық түр ... ... көбі омыртқасыз. Түрлердің 40%
-ға жуығы — африкандық эндемиктер, бірақ типтік сахаралық ... ... ... ... ... санға бай жануарлар дүниесі төзімді және су
мен азық іздеп тез ... ... ... ... ... ылғалы көбірек
аудандармен немесе су көздерімен шектелетін ... ... ... және ... бөкендері, Доркас пен ... ... тау ... еті мен ... үшін ... ... аямай аулайды. Сондықтан
олардың кейбір түрлерінің жоғалып кету қауіпі бар.
Облыста жыл құстары да, тұрақты мекендейтін құстар да бар. ... ... ... шөл ... тән. ... кесірткелер басым,
жыландар мен тасбақалар да баршылық. Сирек су алқаптарының төңірегінде ... ... ... ... ... – қалтырауындар сақталған.
Орталық Сахара таулы үстіртері типтік сахара жанкарларының ... ... ... ... ... ... ... құрам өте кедей
(құстарды қоспағанда, 50% -ға жуық түрлері жыл ... ал ... 2 ... ... ... Сахарада 60 түрі кеөздеседі,
оның ішінде аддакс антилопасы, анағұрлым суға шыдамды - ... ... ... жоғары), Ахаггар және Тибестиде газелдермен, муфлон
қойлардың ... ... ... Аир мен ... маймылдың бір түрі
мекендейді, жырқыштардан – ... ... ... ... ... ... ... гиена, ал кемірушілерден – тышқандар және т.б. және
қоянтәрізділерден – сахара ... және т.б. ... ......... ... және т.б., ...
мүйізді улы жылан, кобра және т.б. Ахаггарда ... ... су ... ... ... көптеген жануарлар түнгілікті өмір
кешеді.
2.8 Сахараның құрылымдық-морфологиялық айырмашылықтары (Батыс Сахара,
Орталық Сахара, ... ... ... ... ... ... ... оны бірнеше облыстарға
бөлуге мүмкіндік береді. Батыс Сахара – ... ... мен ... ... ... Ол көбінесе кристалды жыныстардан тұратын
аласа жазықтар (Эль-Эглаб) және шөгінді ... ... ... ... ... ... қалыптасқан синеклизді - Эль-Джоф ойысын және
Эр-Рир ойысын қоршап жатыр.
Канар ағысының әсерінен туындайтын жоғары ауа ылғалдылығы мен ... ... ... ... ... көп түрі ... ... жазықта байқалады. Батыс Сахараның оңтүстік бөлігі - әсіресе
ыстық аудан, мұндай мүлде ... ... ... Оның ... ... ірі
құм төбелері (Үлкен Батыстық және Үлкен Шығыстық), және де ... ... ... ... ... ... бір ... теңіз
деңгейінен төмен орналасқан (Шот-Мельгир – 26 м).
Сахара Атласынан және ... ... ... ... ... ... шақырымға созылып жатыр.
Орталық Сахара. Оған Ахаггар таулы үстірті мен Тибести және оңтүстіктен,
солтүстіктен оған ... ... ... Оның ... өте ... ... қозғалысты Ливия Сахарасы орналасқан. Ахаггар мен
Тибестидің оңтүстігіне ... ... ... жалғасады. Орталық судан ойысына
Тенерг эргі және Бодел ойысы кіреді.
Орталық ... ... Бұл ... ... ... пайда болған сөнген
жанартаулы көтерілімдер, көтерілген таулы массивтер (Ахаггар, ... ... ... бұлақтар мен газдар жанартаулардың жақындай
сөнгенін білдіреді. ... ... ... өзендер бастау алады,
олардың көбі суларын ұзаққа сақтайды. Өзен ... ... ... ... ... ... ... флоралық құрамы биіктіктен бастап
өзгереді: төменгі зонада – сахара-тропикалық - ... ... ... ...... ирак ... Орталық зонада – сахара-жерорта
теңіздік – емендер, олеандр, жабайы зәйтүн ... ... ... ... және арша өседі. Тибести таулы ... ... ... ... ... Оған ... Арабия, Нубия шөлдері кіреді. Ливия шөлін
уэдтер ... ... ... ... ... қарағанда). Тіпті
плейстоценның алювиальды кезеңінде аймақ өте құрғақ болып ... ... ... ... орналасқан (Каттара – 133 м). ... ... ... ... жазықтардан тұрады (оңтүстікте).
Ол ойыстар плювиальды кезеңде ірі көлдерден тұрған. Желдің әрекетінен ... ең ірі құм ... ... болған – Ливия құмы. Оазисті өлкеде ұзын
қатарлы дюналар орналасқан, оның ішіндегі ірісі – ... ... ... шақырым.
Арабия және Нубия шөлдері ... ... ... арналарымен
тілімденген. Ніл өзеніңің ... ... ... ... ... ... (тамарикс, акация және т.б). Суэцк каналынан ... ... ... ... ...... жоғары
салыстырмалы ауа ылғалдығы тән өте ыстық шөл орналасқан. Жағалаудан сәл
оңтүстікке қарай және ... ... ... ... пайда
болады, олар қысты күні түсетін тапшы ... ... ... Шөл және ... «Шөл және ... мәселесінің экологиялық-географиялық және әлеуметтік-
экономикалық аспектісі
Жоғары да айтылғандай шөлдер ерекше табиғат жағдайларымен ерекшеленеді.
Көптеген ... ... ... ... (төтенше) жағдайда өтеді. Осы
себептен, ... ... ... бұзылуы кезінде оларға
қарқынды реакция тән. Әрбір шөлдегі феномен өз ... жер ... ... ... жануарлар дүниесіне, сайып келгенде, адамға
және оның шаруашылық әрекетіне әсер етеді. Кейбір шөлдің шұғыл ... ... үшін өте ... ... ... болып келеді. Олар
астық өсімдіктеріне өнімсіз жағдай туғызады, ғимараттарды, ... ... ... ... ... ... ... іске кедергі
келтіріп, жұмыстарын бірнеше күнге тоқтатады. ... ... ... қатты
аяз түрінде байқалады. Олардың ерекшеліктері олар ... аяқ ... ... ... ... ... әлі ... Шөлейтті аумақтар мен
құрғақ далаларды адамдар бұрыннан игерген, ал ... ... ... кезде
біртіндеп игеріліп жатыр, онда адамдардың қоныстануы кеңіп келеді. ... ... ... ... ... ... жұмыстары, үлкен
ұзындықтағы су құбырлар құрылысы жатады. Сонымен, шөлдің табиғи кешеніндегі
пайда болған шұғыл ... ... ... мен ... ... ... Бірінші жағдайда табиғи орта уақытша
өзгертеді немесе ... ... Ал адам ... ... байқалады:
аңшылық шаруашылық жағдайы орта табиғатының өзгеруіне жай әсер ... ... ... ... ... көлемде жер жыртып, шаруашылықпен айналысу
орта табиғатына тез әсер етеді.
Шөлдердегі адамның әрекеті ХХ ғасырда, әсіресе ... он ... ... Сол ... ... ... қалаларда өңдеуші өнеркәсіп,
құрылыс, темір жол мен автомобиль жолдарын салудың дамуы ... ... ... ... ... ... ... өтетін автожолдардың, ірі
магистральды каналдардың құрылысы, газ-мұнай құбырларын салу – бұл тек жаңа
техниканы пайдалану арқылы ... ... ... ... және т.б. ... ... ... іс жасай отырып, олар
бір уақытта табиғатқа оңай орыны ... зиян ... ... ... ... ... ... құмдар қозғаламалы болып кетеді.
Оған қоса жел мен ... ауа ... ... де ... ... ... қасиеттерінен айырылып, олардың астындағы жер асты суларының
деңгейі төмендейді. ... ... ... желдер, құмдақты құйындар
тудырады, жолдарды жауып қалады. Тек техногендік күштер ғана осындай жағдай
туғызбайды, сонымен ... ... ... ... ... ... апатты жағдай қалыптастырады. Жайылым жерлерге ұзақ уақыт бойы мал
жая ... ... отай ... ... ... ... болады.
Жыртылған жерді үнемі суара берсе, ол жердің топырағы ... ... ... және ... факторлар мен үрдістердің әрқайсысы өз
бетімен шөлдің табиғи ... ... әсер ... ... бұл ... ... ... басым. Сондықтан шөлдегі шаруашылық ... ... ... ... ... ... қатар
жүруі керек. Оған деген теріс әрекет қайтымсыз қауіпті жағдайларға ... ... ... ... ... адам ... ... болмайтындай қоршаған ортаның өзгеруіне әкеледі. Керсінше, ғылыми
білімдермен, халық тәжірибесіне сүйеніп, ақылмен ... адам ... ... зиян ... ... ... игеруге мүмкіндік береді.
Сахараны ежелден көшпелі тайпалар мекендеген. Сауда керуендері осы күнге
дейін Солтүстік Африканың ... ... ... ... ... ... тынығатын орын болған, Олардағы ыза суы жер
бетіне жақын орналасқандықтан, онда ағаштар, ... ... ... Ніл ...... ең ... және ... жазирасы.
Соңғы жылдары тропиктік шөлдердің көлемі тез өсіп келеді. Сахараның өзі
ғана саванналардың ... ... жыл ... 1 млн, ... ... Мұны шөлге айналу немесе шөлдену үрдісі деп ... ... ... ... ... игері мәселесі палеолит ... ... ... адам ... ... ... егін шаруашылығы үшін табиғи өзен
аңғңраларының учаскелерін пайдаланған.Осылайша Ежелгі Египет пен Ассирияда
мәдениет ... ... Қола ... адам шөлді аумақтардан құдықтар қаза
бастаған. Жайылымдардың аз өнімділігі мен оларды ... ... ... ... ... дейін сақталған көшпенді мал
шаруашылығымен айналысуға әкелді.
Шұрайлы жерлерде егіншілікпен айналысу бас ... ... ... ... ... тіршілігінің басты көзіне айналды. Оған жергілікті суару
әдісінен инженерлік жүйеге өту және ... ... және ... ... қант ... ... кәсібінің дамуы басты әсер
еткен болатын. ... ... ... ... ... ... ... көп мәдени құрма пальма өсіруге мүмкіндік берді. Барлық суару
жүйесін қайта салу және ірі жаңа суару ... құру ... ... ... жер салуға және дүние жүзіндегі жоғары мақта өнімін алуға
мүмкіндік берді. Қазіргі ... ірі ... ... ... ... игеру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Шөлді аумақтарды игерудің басты
импульсына оның жер ... ... ... ... және ... қорғау мәселелері
Соңғы жылдары жер шарының әр түкпірінен адам мекендейтін аумақтарға дейін
шөлдердің көбейіп келде жатқаны ... ... ... ... ... еді.
Мысалы, БҰҰ-ның мәліметтер бойынша тек Солтүстік Американың өзінде шөл жыл
сайын ... ... ... 100 мың, га ... ... ... ... Бұл
жағдайдың негізгі себептері бұл қолайсыз ауа райы ... ... ... ... тиімсіз пайдалану, ауыл шаруашылығының
механизациясы, ... және т.б. ... ... ... ... үрдісінің күшеюіне байланысты жеке ғалымдар кәсіптік дағдарысты
асқындыру мүмкіндіктері туралы айтады. ЮНЕСКО мәліметтері ... ... ... ... Оңтүстік Америка ауданынан сәл кіші аумақ жер бетінде жарамсыз
шөлге айналға. Бұл жерді көп ... ... ... мен ... ... ... жүйесіз егіншілікке қолдану есебінен туындаған. Және
халық санының тез өсуі мен техникалық ... ... ... ... ... ... күшейтеді.
Жер шарын шөлді аумақтардағы шөлденуіне әкелетін әртүрлі факторлар бар.
Дегенмен, олардың ішінде шөлдену ... ... аса ... ... ... ... бар, ... мыналар жатады.
• өнеркәсіптік және жол құрылыстары кезінде өсімдіктер мен топырақ
жамылғысының бұзылуы;
• көп мөлшерде мал ... ... ... ... отын ... ... ағашты-бұталы өсімдіктердің құртылуы;
• қарқынды егіншілік шаруашылығымен айналысу ... ... ... ... ... топырақтың батпақтануы мен тұздануы;
Табиғи үрдістердің ішіндегі шөлденуге әкелетін аса қауіпті үрдістер:
• климаттық – макро- және ... ... ... қ ... ... ... қорының азаюы;
• гидрогеологиялық – жауын-шашынның түсуінің ретсіз болады, жер ... ... көзі - ... ...... үрдістер анағұрлым белсенді бола
бастайды. (эрозия, дефляция және т. б.);
• топырақты – топырақтың құрғақтануы мен тұздануы;
• фитогендік – ... ... ... ... (деградация) ;
• зоогендік – жануарлар дүниесінің популяциясы мен санының азаюы.
Шөлденумен күресу келесі бағыттарда жүзеге асырылады:
• шөлдену ... ... келе ... оны ... мақсатында
табиғатты тиімді пайдалану жағдайына бағыттау және қалыптастыру;
• жазиралы далалардың шет ... ... ... қоршалған
шекара жасау;
• ормандық массив және жергілікті тұқымнан жасыл «қолшатырлар» жасау;
• жол, құбыр және т.б ... ... ... ... ... ... ... шаңды дауылдардан және суландырылған жерді кептірмес үшін және
халық қоныстанған мекендерді құм ... ... үшін ... ... ... ғаламдық мәселенің басты шешімі - табиғатты қорғау және ... ... ... ... ... ... табылады.
Бұл мәселемен күрес бұрыннан жүргізіліп келеді. Жердің шөлденуінің 45
себебінің ішіндегі 87 % -ы ... ... ... ... ... энергияны тиімсіз пайдалануынан туындап отырса, тек 13%-ы ... ... ... - өте кең ... Оған тек ғана ... ... ... ... жеке ... мен ... дүниесін қорғау бойынша іс-
шаралар жатпайды. Қазіргі ... бұл ... ... ... әдістерін құрастыру және адам ... ... ... жаңа ... ... ... ... үрдістерді
болжау, басқарылатын табиғи жүйе құрастыру кіреді.
Шөлдерді көптген себептер ... ... ... ... ... және ... дүниесі ғажайыптылығы. Екіншіден, шөлөз бетімен
байлық, онымен ... оның ... ... ... мен жер ... тек ... және археологтар үшін ғана қызықты емес, ол сонымен қоса,
туристер үшін бір жұмбақ ... Ол және ... ... ие, оның ... мен ұзақ жылы ... емдік батпақтары, ыстық минералды су ... ... ... ... мысалы, бүйрек аурулары, ревматизм,
жүйке және т.б. ауруларға ... ... ... ... адам ... ... да бір таңғарлықтай
қызығушылықпен қоса үрейде пайда болады. Ол ... үміт ... ... жоқ, ... болуы да мүмкін емес деген түсінікті
қалыптастырады. Бұл тірішіліксіз жер, шөл ... ... ... егер шөл ... ... ... ... қуанатындай
көрініс пайда болмайды. Су жоқтың ... ... ... ... ... көп ... қабатты ылғал түскенде, шөлдерге сол уақытта жылына бір
рет бірнеше миллиметр жаңбыр немесе қар ғана ... ... ми ... қырық, кейде одан да жоғары градус, бұл көлеңке жердегі көрсеткіш,
ал күн шаңқиып шығып ... ... ... ... өзі қорқынышты,
құм беті кей кездері сексен градусқа дейін қызады. Және ... ... ... ... келеді, олар көбінесе құм түрінде кездеседі және кей
жерлерінде саздақтар, әктас, ... ... ... ... ... адамдар үшін өз жерлері адам мекендеп ... ... да ... сияқты тамаша әрі ғажайып болып саналады. Дегенмен,
субъективті түрде қарасақ, қалыптасқан көзқарастай, шөл – ... ... бір ... ... ... ... ... болып көрінетін құмда,
көктем мезгілінде гүлденудің нұр шашуы болады, мұнда да ... ... ... ыстық құмға тап болған кесіртке ... ... өліп ... ... мен ... ... ... түрлері мекендейді.
Олардың өмір сүру әдістері (тактикалары) жай ... ... өлі ... ... тіршілік бар, тұзды сортаңдардың
арасында өсімдіктер өсіп тұрады. Тағы бір тұрақты ...... ... ... ... атты ... ... болады,
тастай қатты бұталы, бірде-бір жапырақсыз сексеуілді бір көрген адам өмір
бойы ұмытпайды. Өсімдіктерде ... ... ... ... ... ал ... ... тез буландырады. Құмсыз, құмдақсыз шөлдерді
елестету мүмкін емес. Құммен бекітілген үлкен аумақты шын мәнінде шөл ... ... Және ... ... және ... ... бар ... Оларда көптеген бұталар, шөптер өседі, әрбір шаршы шақырымда
мыңдаған өсімдіктер өседі. Өсімдіктер алуан ... ... ... ... ... жүре алады.
Кейде флораның бүкіл әлемге өзінің бар екенін паш ету үшін ... ... ... ғана әлі ... ... шөлде шабындық деп атауға
келетіндей, азық болатындай өсімдіктер жеткіліксіз. Әрине, бұл ... бай дала ... ... емес қой. ... ... ... ... аз азық алады, сондықтан олар өте жылдам қозғалғанға және алыс жол
жүруге бейімделген. Түркістанның ... 80%-ын шөл алып ... ... ... ... ... төрт бөлігі ауыл шаруашылығында шабындық
ретінде пайдаланылады. Қорытындылай келе, ... өлім ... ... ... аумағы деп нақты айтуға болады.
Африка континентінің солтүстік бөлігін орта ғасырлық саяхатшылары «Әйгілі
шөл» деп атап, ... да ... деп ... Бұл атау жүз ... ... атауы шыққанша сақталынып келді. «Сахара» (дұрысы, «қызыл-
қоңыр») материктің батыс және ... ... ... орналасып,
теңізден теңізге созылып жатры.
Сахараны кейде теңізбен салыстырады. Шөлдің географиясы өте ... ... Оның алып ... ауданының үлкендігі сонша, осының өзі шөлді
әйгілі шөл деп атауға ... Ол 9-10 млн ... ... ... алып
жатыр. Бұл дегеніміз Лондон қаласынан Канаданың ... ... жол. Және де ... ... дейінгі шекарасы, Даниядан
Туниске дейінгі аралықтан көп.
Сахара шөлі – ... ... ... ... ірі ... ландшафтты.
Сахара өзінің ұзақтығы бойынша бір материкке тең.
Сахара
\
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Петров М. П., Пустыни земного шара, Л., 1973; Капо-Рей Р.,
2. ... ... пер. с ... М., ... Сахара. [Сб. ст.], пер. с нем., М., 1971;
4. Силин-Бекчурин А. И., ... воды ... ... М., ... Furon R., Le Sahara. ... ... ... 2 éd., P., 1964;
6. «http://ru.wikipedia.org/wiki/»Категория: Пустыня Сахара
7. Сахара. – науч. издание (ред Фадеев ЛА). – М.: ... 1971. – 144 ... ... Г. – Сахара и Судан.: Результаты шестилетнего ... ... – М.: ... 1987. – 306 ... ... И. – ... – не только песок. – научное издание. – М.: Наука,
1986. 144 ... ... ... ... и ... ... для геогр. Спец ун-
ов/ Ю.Г. Ермаков, Г.М. Игнатьев, Л.И. Куракова и др; Под общей ... ... – М.: ... шк., 1988. – 592 ... ... Т.В., ... ... материков. Евразия, Африка. –
Учебник для студентов географических специальностей пед. институтов. –
Изд. 3-е, перераб. и доп. М.: ... ... И.Б. ... - ... география материков и океанов, І часть. ... – 1988 г.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласының орналасуы мен климаты23 бет
Арал өңірінің ландшафттарының жүйесі және қалыптасу тарихы58 бет
Дүниежүзі халықтарының орналасу тығыздығы7 бет
Еуропа6 бет
Жартастағы қала-Петра4 бет
Жерді антропогедік әсерден қорғау4 бет
Мысық тұқымдастар17 бет
Қызылорда облысының физикалық-географиялық орнына сипаттама беру7 бет
Өсімдік және жануар әлемінің әртүрлілігі. негізгі жербетілік және су экожүйелері7 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь