Қазақ және ағылшын мақал-мәтелдерінің тілде қалыптасуы және қолданылуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.9

I. ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРІНІҢ ТІЛДЕ
ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚОЛДАНЫЛУЫ

1.1 Қазақ тіліндегі мақал.мәтелдердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ...10.17
1.2 Ағылшын мақал.мәтелдерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.21
1.3 Қазақ және ағылшын мақал.мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.36

II. қазақ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН мақал.мӘтелдерін аударудағы тілдік ерекшеліктер

2.1 Қазақ және ағылшын мақал.мәтелдерінің классификациясы ... ... ...37.39
2.2 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал . мәтелдердің құрылымдық және мағыналық ерекшеліктері мен ұқсастықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40.46
2.3 Қазақ тілінен ағылшын тіліне мақал.мәтелдерді аудару тәсілдері ... 47.57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58.59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60.61
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаты. Мақал-мәтелдер — сөздік құрамның халық өміріндегі әрқилы кезеңдерді, қарым-қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, көңілдегі ойды шебер де ұғымды жеткізетін, қысқа да нұсқа тұжырым жасайтын, мән-мазмұнға бай бөлігі. Демек, халық өмір шындығын, көңілге түйгенін мақал-мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі-өнеге етіп қалдырып отырған. Аталмыш тілдік бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, мақтаншақтық тәрізді қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген.
Мақал-мәтелдердің қазақ және ағылшын тілдерінде зерттелуіне тоқталмас бұрын отандық және әлемдік тіл мамандары арасында пікірталас туғызған, олардыңқай салаға қатыстылығы жөнінде айтылған тұжырымдарды атай кеткен жөн. Мысалы, фразеология саласының қалыптасуына, дамуына өзіндік үлес қосқан В.В. Виноградов, Н.М. Шанский, В.Н. Телия, М. Чернышева, М.М. Копыленко, А.В. Кунин, И.В. Арнольд, І.Кеңесбаев, Ә.Т. Қайдар, Б. Манасбаев т.б. сынды ғалымдар мақал-мәтелдерді фразеология саласының еншісіне тиесілі деген ғылыми негіздемелер ұсынады.
Мақал-мәтелдердің тіл білімінде, оның ішінде, казақ және ағылшын тілдерінде әр тұрғыдан азды-көпті зерттеліп келгені мәлім. Мақал-мәтелдердің тілдік табиғаты, олардың баска тұрақты тіркестермен ұқсастықтары немесе ерекшеліктері тұрғысынан А. Байтұрсынов,I. Кеңесбаев, P. Сәрсенбаев, Б. Адамбаев, Ә.Қайдар, С. Нұрышев, Ғ. Мұсабаев, М. Ғабдуллин, Ғ. Тұрабаева, салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыдан А. Нұрмаханов, Э.Мұқышева, А. Донбаева, Д. Бегалықызының т.б. жұмыстарында қарастырылған. Жалпы және орыс тіл білімінде В. В. Виноградов, Н. Н. Амосова, М. Т. Тагаев, Н. М. Шанский, Г. Л. Пермяков, Л.А. Булаховский сынды ғалымдар соны бағыт, ұстанымдарымен, құнды пайымдауларымен, нақты теориялық түйін-тұжырымдарымен белгі
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1.Smith W. С, Сowie А.Р., МаскіnRаnd Мс.Саіg І.К., Тауlог А., Whiting В.J., Seidi J., Мс Моrdiе W., RidoutR. Аnd Witting С, АррегsоnG. L., Lindа аndRоgеr Ғlаvеll, А.В. Куниннің сөздіктері мен көркем әдеби шығармалары қолданылды.
2. Қарағанды университетінің хабаршысы, 2008-43-б
3. Өмірәлиев Қ. «XIX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі». – Алматы: Ғылым, 1976.- 270бет
4.Пермяков Г.Л. Перемиологический сборник. Половица. Загадка.(Структура, смысл, текст.). – М.:Наука, 1978. - 8-бет
5. Шалабев Б. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы, 1948. – 28б.
6. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. – Алматы: Кітап, 2002 – 223-б.
7. Адамбаев Б. Ағылшын және қазақ мақал – мәтелдерінің құрылымдық және мағыналық ұқсастықтары //Алматы-1996, 17 б
8.Жабықбаев М.Қ. Мақал – мәтелдерді ағылшын сабағында
пайдалану//Қазақстан мектептеріндегі шетел тілдері// № 3, 2005 – 177-б.
9.Словарь употребительских английских пословиц//Москва-1985
10. Мақал – мәтелдерде ағылшын сабағына қолдану// Иностранные языки в
школе, 2005, 3
11. Жабықбаев М.Қ. Мақал – мәтелдерді ағылшын сабағында
пайдалану//Қазақстан мектептеріндегі шетел тілдері// № 3, 2005
12.35. Ағылшын-қазақ мақалдарының этнолингвистикалық ерекшеліктері //
Мир языка. "Аударманың көкейкесті мәселелері" атты халықаралық ғылыми
конференция материалдары. Алматы, 2001. 208-210 бб.
13. Қазақ макал-мәтелдерінің этнолингвистикалықсипаты //Вестник КазНУ
им. Аль. Фараби. Серия филологическая. Алматы, 2003. 207-210 бб.
14.Қазақмақал-мәтелдерініңжасалуыңдағыэтнолингвистикалық
уәждері//Түркітанумәселелері: бүгініменболашағы. Халықаралық гылыми-
практикалық конференция материалдары. Алматы: Қаз.мем. қыздар
педагогикаинституты, 2001, 236-239 б.
15. Гендерлік қатынасқа байланысты мақал-мәтелдердегіэтнолингвистикалық мотивтер // Тіл тағлымы.Алматы, 2003. 215-218бб.
16.Табиғат кұбылыстарына байланысты ағылшын және қазақ мақал-мәтелдері // Поиск-Ізденіс. Сериягуманитарная. Алматы, 2003. 189-191 бб.
17. А.В. Кунин Мақал – мәтелдердің құрылымдық-мағыналық
ерекшеліктеріндегі "коммуникативтік фразеологиялық бірліктер//М., 1981-77
18. Жүсіпова Р.Б Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің
этнолингвистикалық сипаты:Филол. канд. дис...автореф. – Алматы, 2004. –
20-28-б.
19. Атаханова Р.К. Туыс емес тілдердегі мақал-мәтелдердің
этнолингвистикалық сипаты: Филол. канд. дис....автореф. – Алматы, 2005. –
10-б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................3-9
I. ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ТІЛДЕ
ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚОЛДАНЫЛУЫ
Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің зерттелуі...........................10-
17
Ағылшын ... және ... ... этнолингвистикалық
сипаттары.............................................................22-36
II. қазақ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН мақал-мӘтелдерін аударудағы тілдік ерекшеліктер
2.1 Қазақ және ағылшын мақал-мәтелдерінің классификациясы...........37-39
2.2 ... және ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ... ағылшын тіліне мақал-мәтелдерді аудару тәсілдері....47-57
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.........................58-59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР.....................................................60-61
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаты. Мақал-мәтелдер — ... ... ... ... ... ... пен қоғамдық құбылыстарды ... ... ойды ... де ... жеткізетін, қысқа да нұсқа
тұжырым жасайтын, мән-мазмұнға бай ... ... ... өмір ... ... ... ретінде өз ұрпағына үлгі-өнеге етіп қалдырып
отырған. Аталмыш тілдік бірліктер арқылы жас ... ... ... еңбек етуге, білім алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық,
өсек-өтірік, мақтаншақтық тәрізді ... ... ... ... ... ... және ... тілдерінде зерттелуіне тоқталмас бұрын
отандық және әлемдік тіл мамандары арасында пікірталас туғызған, ... ... ... ... ... атай ... жөн. Мысалы,
фразеология саласының қалыптасуына, ... ... үлес ... В.В.
Виноградов, Н.М. Шанский, В.Н. Телия, М. Чернышева, М.М. Копыленко, А.В.
Кунин, И.В. ... ... Ә.Т. ... Б. ... т.б. сынды
ғалымдар мақал-мәтелдерді фразеология саласының еншісіне ... ... ... ... тіл білімінде, оның ішінде, казақ және ағылшын тілдерінде
әр тұрғыдан азды-көпті зерттеліп келгені мәлім. Мақал-мәтелдердің тілдік
табиғаты, ... ... ... ... ... немесе
ерекшеліктері тұрғысынан А. Байтұрсынов,I. Кеңесбаев, P. ... ... ... С. ... Ғ. ... М. Ғабдуллин, Ғ. Тұрабаева,
салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыдан А. Нұрмаханов, Э.Мұқышева, А. Донбаева,
Д. ... т.б. ... ... ... және орыс ... В. В. ... Н. Н. ... М. Т. Тагаев, Н. М. Шанский, Г.
Л. Пермяков, Л.А. ... ... ... соны ... ... пайымдауларымен, нақты теориялық түйін-тұжырымдарымен белгілі.
Ағылшын тіліндегі ... ... және ... ... тығыз байланысты
тұрақты тіркестерді, мақал-мәтелдерді ... ... ...... А. ... А.Крикман, М. Куузи, Г.Мильнер, А. Тэйлер,
Г.Л. ... ... және ... ... ... ... зерттеулері
жұмысымызда теориялық және әдістемелік тұрғыдан басшылықка алынды.
Ағылшын тілінің фразеологиясына қатысты кешенді зерттеулерімен, дәйекті
тұжырым, ... ... А.В. ... де жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарасын ұстанады, алайда, аталмыш тұрақты тұлғалардың ... ... ... ала ... оларды "коммуникативтік
фразеологиялық бірліктер" деп атап, жеке қарауды ұсынады. Сондай-ақ, ... ... тура ... ... ... ... ... яғни, "all
is well that ends well" ... ауд.: ... ... ... бәрі жақсы),
"Арреаrances агеdесерtіvе" (сөзбе-сөз ауд.: келбет — алдамшы), Better late
than ... ... ауд.: ... кеш жақсы) тәрізді ... тыс, ... емес ... ... аясында
қарастырды[1,210].
Осы жоғарыда аталған тұжырымға ... ... ... белгілі ғалымдар -
Н.Н. Амосова, А.М. Бабкин, В.П. Жухов, М. Нагиев, М.А. Филипповская, А.Н.
Кожин т.б. ... ... ... тыс ... ... ... ауыз ... зерттеу нысаны қатарына жатқызады. Ал осы
бағыттағы көлемді зерттеулерімен танымал ғалым Н.Н. ... ... ... ... жатқызуға болмайды, олар мазмұны жағынан да,
сөйлемде атқаратын қызметі тұрғысынан да фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... сұрыптап, белгілі бір жүйеге келтіруде, тілдік
бірлестіктер табиғатының кейбір қырларын айқындауда зор ... ... Г.Л. ... аталмыш тұрақты тұлғалардың тілші ғалымдартарапынан да,
әдебиетші мамандар тарапынан да зерттелуі қажеттігін ескертеді.
Осыкелтірілген ой-пікірлерге және ... ... ... сүйенер
болсақ, мақал-мәтелдердің тұлғатұрақтылығы, тіркес тиянақтылығы, мағына
тұтастығы, қолдануға даярлығы ... ... ... ... ... осы салада зерттеуге толық мүмкіндік береді[2, 43].
Ұлттық болмысымызды танытатын бай мұраларымыздың бірі -мақал-мәтелдерді
(бұдан былай ... ... ... ... зерттеп, танып-білуге,
олардың мән-маңызын бағалауға бағытталған терең зерттеулердің өзектілігі
даусыз. Ұлтымыздың мәдени дүниесін танытатын ... ... ... үшін кешенді, жүйелі түрде жаңа бағаттағы зерттеу жұмысын жүргізудің
қажеттігі қазіргі ... тіл ... ...... ... тану жолында күрделі де кешенді үрдісті дамытумен тығыз
байланысты. Осымен байланысты тіл білімінің тылсым құпиясы басқа да ... ... ... ... логика, мифология,
этнография т.б.) тығыз қарым-қатынастың нәтижесінде танылып, ашылып ... ... ... ... діл мен дін сияқты ұғымдарды тоғыстыратын
ұлттық тілдің табиғатын тілдің ... ішкі ... ... ... ... Бүкіл рухани қазынасын жинақтап сақтайтын ұлттық
тілді халықтың тарихымен, ... ой ... жан ... ... ... тіл ... өзіндік өріс алып келе жатқан этнолингвистика,
психолингвистика, когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... Бұл ғылымдардың тығыз қарым-
қатынаста болуы тілдің құрылымдық, функционалдық ... ... ... ... ... ... когнитивтік лингвистикада тіл
мен таным бірлікте қаралады. ... мен ... ... ... ... ... Адамға тұтастық деп қарау бірнеше ғылым саласының
зерттеу әдістері мен құралдарының бір ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасының егеменді ел,
халықаралық қатынастар субъектісі болуына және ... ... ... ... ... ... ... тілі ретінде оның
халықаралық қатынастар деңгейіндегі қатысымда қолданылу ықтималдығын жоққа
шығаруға ... ... ... нығаюы, тіларалық байланыстардың,
қазақ - ағылшын қостілділігінің жандануы, дамуы, осыған орай, классикалық,
көркем әдеби шығармалардың, саяси ... ... зор ... құжаттардың аралық тіл (язык посредник) ықпалынсыз тікелей қазақ тіліне
аударылуы таяу болашақта өрістей түседі. Ал шет ... ... және ... аса бір қиындық туғызатын тілдік бірліктер — фразеологизмдер мен
мақал-мәтелдер. Оның ... ... ... ... ... ... ... сипатының, ұлттық нақышының
ерекшелігімен түсіндіруге болады. Тілдік ... ... ... ... құрамындағы сыңарлар мәнін негізге ала отырып аудару
әр түрлі ... ... ... ... ... мүмкін.
Сондықтан мақал-мәтелдің тіларалық семантикасын салғастыра ... ... ... азаматтық, жалпы ... ... ... және ... ... сондай-ақ ұлт, тіл, мәдениет және
өркениеттің өзара сабақтастығын айқындауда өзекті ... ... ... ... мен ... ... негізгі мақсаты — қазақ-
ағылшын мақал-мәтелдерін салғастыра зерттей отырып, ... ... ... мен ... ... ашу. ... ... структуралық семантикалыққұрамындағы ... ... ... ... негізгі мақсат болып табылады.
Сонымен бірге ММ-дердің ... ... ... ... олардың
құрылымында ұлттық болмыс мазмұнын қалыптастыратын тетіктерді ... ... ... ... Осы ... ... шығу ... мынадай нақты міндеттерді шешу көзделеді:
- ММ-дердің қазақ және ... тіл ... ... ... ... ... ... мен мақал-мәтелдердің арақатысын қөрсету;
- мақал мен мәтелдің ұқсастықтары мен өзара айырмашылықтарын көрсету;
- ММ-дер мен нақыл сөздердің ... ... ... ... ... ММ-дердің жасалуындағы этнолингвистикалық уәждерді, көрсету;
- ММ-дердің ... ... ... байланысты бір(таңды, қос
тағанды ММ-дердің құрылымдық сипатын бір құрамды және қос ... ... ... ... ... ... тиянақ болатын теориялық әдістемелік қағидаларды
айқындау және негіздеу;
- ... ... ... шолу ... ... қысқаша
сипаттама беру;
- мақал-мәтелдерді топтастыру ... ... және ... ... ... бойынша жүйелеу;
- қазақ-ағылшын мақал-мәтелдерінің семантикасындағы ұқсастықтар мен
айырма белгілерді және талдау;
Зерттеу нысаны. ... және ... ... ... ... ... пәні.Қазақ және ағылшын тілдеріндегі ... ... ... ... және мағыналық ерекшеліктері және
оларды аудару жолдары.
Жұмыстың ғылыми жаналығы мен нәтижелері. Тілдік құрылымы ... ... ... ... қазақ-ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдер
салғастырмалы негізде алғаш рет арнайы зерттеліп, олардың қолданыс ... ... ... Туыс емес екі тіл ... ... ... ... ... ... мен ... мағынасы және тілде қалыптасуы
тұрғысынан өзара айырмашылықтары мен ұқсастықтары көрсетілді; ... ... ... орын ... ... ... Жұмыста
рухани және материалдық мәдениеті әрбасқа екі ұлт танымдарындағы ортақ және
ерекше ұйымға ... ... ... ... ... ... ... жұмыста қазақ және ағылшын мақал-
мәтелдерінің құрылымдық және мағыналық жағынан ... ... ... ... ... ... септігін тигізеді. Сонымен
қатар, екі тілдегі фразеологизмдер ... ... ... ... жасауға негіз болады.
Зерттеудің практикалық құндылығы. ... ... ... ... ... яғни аударма барысында мақал-мәтелдерге
байланысты қиындықтарды ... ... ... ... нәтижелері мақал-
мәтелдерді аударуда не ... ... ... ... тіл білімі бойынша оқу-әдістемелік құралдарын жазу барысында
және семинар, практикалық сабақтар, курстар жүргізуде көмекші ... ... ... ... ... ... ... пайдалы
жұмыс болмақ.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі.Ағылшын және қазақ тіліндегі ғылыми
энциклопедиялар, мақал-мәтелдерге байланысты ... ... ... ... ... ... барысында негізінен құрылымдық,
семантикалық, компоненттік талдау, салғастырмалы және сипаттама ... ... ... ... ... ... жұмысы І. Жансүгіров атындағы
Жетісу мемлекеттік университетінің шетел тілдер кафедрасында орындалды.
Диплом жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі ... және ... ... ... және ... АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ТІЛДЕ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚОЛДАНЫЛУЫА
Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің зерттелуі
Тілдегі қалыптасқан тіркестер, қанатты сөздер мен ... ... бір ... ... мен ... салт-дәстүрі мен санасын таныс
емес басқа ұлт өкіліне таныстырып, хабардар етуде септігін ... ... біз ... бір ... ... ерекшеліктерін,
сол ұлт өкілдеріне ғана тән қасиеттерді, ... ... ... ... деген сол ұлттың көзқарасын, олардың жеке ... ... сол ... ортақ бір ойпайымдауды көреміз[1,43].
Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің туу дәуірін нақты болжап ... ... ... ... ... ... тілде қалыптасып бізге
жеткендігі ... ... Қ. ... «XV-XIX ғасырлардағы қазақ
поэзиясының ... атты ... ... ... ... ... поэзиясында барынша мол орын алатындығы, олардың өзінің
стильдік-тілдік белгілері ... бір ... ... ... ерекше қасиетімен дидактикалық шешендік ... ... ... ... ... тұжырым жасайды[3,59]. Ғалым мақал-мәтелдер сөйлеу
тілінің жеке бір ерекше формаға ие бөлек материалы түрінде, ... ... ... ... дей ... ең ... дәуірдегі данышпан
философтар өз ойларын мақал жүйелес сөз үлгісінде жазды, терең пікірге толы
бұл сөз жүйесін өз ... ... ... сөз ... жазды, терең
пікірге толы бұл сөз ... өз ... ... ... беру үшін үлгі
етті деген топшылаулар жасайды[3,60].Яғни қазақ халқы да ... ойды ... ... ... қысқа да нұсқа тұжырым жасауға мақал-мәтелдер сияқты
тілдік бірліктерді ... ... ... ... қалдырып
отырған.
Сонымен,қазақ халқының мақал-мәтелдері – ұрпақтан ұрпаққа мұра болып
келе жатқан ауыз әдебиетінің философиялық ойға құрылған ерекше бір ... ... бойы ... ... ... жасап келе жатқан халық
даналығының мол қазынасы. Қазақ халқы өткір де терең ... бір ... ... ... ... мен метелдер – үлкен ойдың, толғаныстың
қорытындысы, ұзақ әңгіменің қысқа айтылатын тұжырымы.
Мақал-мәтелдерді жинақтап, ... бір ... ... ... ... ... ... үлес қосқан ғалым Г.Л. Пермяков:
«Пословицы могут быть объектом исследования в одинаковой мере и ... ... с ... ... ... - дей ... ... бірліктердің тілші-ғалымдар тарапынан да, әдебиетші мамандар
тарапынан да бірдей деңгейде ... ... ... атап ... ... ... қорытынды жасау бойынша, мақал-
мәтелдерді тұлға ... ... ... ... ... ... тәрізді сипаттары арқылы фразеологизмдер қатарына
жатқызып, осы ... ... тоық ... ... ... ... қатысты материалдарға шолу жасау барысында
оларды жинақтау, сұрыптау, жүйелеу, жариялау ... екі ... ... оның ... — XIX ... ... ... Кеңес дәуірінің
1948 жылдарына дейін мақал-мәтелдерді тек халық аузынан жинап, жеке басылым
ретінде шығару жұмыстары ... ... ... ... ... ... зерттеудің қалыптасуымен сипатталады.
Қазақтың мақал-мәтелдерін алғаш қағаз бетіне ... ... – Н.Н. ... Ш. Уәлиханов архивтерінде XIX ғасырдың елуінші жылдарында ел ... ... екі ... аса мақал-мәтелдер сақталған. Сондай-ақ, қазақ
ауыз әдебиетінің басқа үлгілерімен бірге қазақ ... мен ... ... жеке жинақтар шығарып, қазақ тілі мен әдебиетінің, тіл ғылымының,
мәдениетінің дамуына зор үлес ... ... ... ... ... ... Ф.Катанов, В.В. Катаринский, П.М. Мелиоранский, Н.Н. Пантусов,
А.Е. Алекторов т.б. ... ... ... еңбегі ерекше.
Халық мұрасын жүйеге келтіру, насихаттауда зор үлес қосқан танымал ... Ә. ... ... жинақталған материалдың барлық нұсқасын ... ... ... өз ... 1900-1927 жылдар аралығында ... для ... ... ... ... ... "Туркестанские ведомости" ... ... ... ... ... ... ... уезде Семиреченской области" деген топтамасын 1900 жылы Қазан
қаласында жариялаған Н.Н. Пантусовтың ... де ... атап ... жөн.
Сөздік құрамның негізгі қаттауын қарайтын ... ... ... жұмыстары әр кезеңге орай жалғасын тапты.
Қазақ мақал-мәтелдерінің ғылыми ... ... ... іргелі
монографиялық зерттеулер де, мақалалар да ... ... ... ... ... ... бірі ... аталмыш тұрақты тіркестер тобын
арнайы қарастырып, малшылық, ... ... ... ... ... үш ... топқа бөліп, олардың негізгі мағыналық топтарын,
жанрлық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... ұсынды [5,28]. М. Ғабдуллин өзінің ... ауыз ... ... ... ... халқының шаруашылығын,
кәсібін, тұрмыс-тіршілігін сипаттайтын мақал-мәтелдердің өмір танытқыштық
мәні мен қызметін ... С. ... ... даму ... тұрғысынан
қарастырды.
Тіл мамандары Ә. Қайдар, Р. Сәрсенбаев, Ғ. ... Ө. ... ... ... ... ретінде атқаратын қызметін, мағыналық даму
заңдылығын, қолданыс ерекшеліктерін қарастырды. Мақалдар мен ... ... К. ... ... ... ... ... ішінде
құрылымы жағынан да, мазмұны жағынан да тіл коммуникативті единицасы
сөйлемге сәйкес ... бар. ... ... мен ... ... ... және ... сөздер фразеологизмдердің қатарына
жазылғанда, олардың сөйлеу ... ... ... даяр ... ... ... ... де әдеби қалыптасқан, орныққан, оның ... де орны ... ... – құрылысы жағынан әрі ықшам,
әрі көркем, мағынасы жағынан терең ой, кең ... ... ... ... сөз өрнегі»[6,223].
Қазан революциясынан бұрын басылып шыққан ... ... ... ретінде ала отырып, ғалым мақал-мәтелдердің құрамы мен құрылымын,
жасалу жолдарын, лексика-семантикалық, стилдік ерекшелікгерін ... ... ... ... сөз- ортақ қазына" (1967) деп
аталған ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерінің тілде қалыптасу тарихы, жасалу ... ... бір ... ... ... аудару мәселесі, тәржімалаудың амал-
тәсілдері жөнінде құнды ... ... және ... мәні ... баяндалады. Еңбектің поэтикалық аудармаға бой ұру ... бұл - ... ... орны, елеулі үлесі бар еңбек. Б.
Адамбаевтың "Халық даналығы" атты ... ... (1976) ... және ... ... ... өзара байланысты екі ... ... осы ... ... бірліктердің жанрлық табиғатын, тәрбиелік
мәнін, құрылымы мен әдеби-көркемдік ерекшеліктерін талдауға ... ... ... өзгерістері, варианттылығы
Ғ.Тұрабаеваның, құрамы мен құрылымы, компоненттерінің байланысу тәсілдері,
синтаксистік белгілері, ... ... ... мен мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... паремиологиялық жүйені салыстыра-салғастыра зерттеуге арналған
жұмыстар қатарының біртіндеп толығып келетіндігі байқалады. Мысалы, ... ... ... тілдеріндегі мақал-мәтелдердің жалпылығы мен
кейбір өзгешеліктерін саралауға бағытталса, Э. ... ... және ... мақал-мәтелдерінің өзара сәйкес тұстары мен ерекше белгілерін,
ұлттық мәдени компоненттерін анықтайды. Зерттеу ... ... ... ... лексика-грамматикалық ерекшеліктері, қазақ және араб
тілдеріндегі мақал-мәтелдердің жасалу жолдары, типологиялық универсалия
және уникалия ... ... ... ... ... ... (әрі карай қысқаша- MM түрінде беріледі)
зерттелу тарихына шолу ... ... оның бес ... ... анықталды:
а) тілішілес, яғни бір тіл аясындағы зерттеулер; ә) туыс ... ... б) ... ... бірліктерін салғастыра қарауға; в)
этнолингвистикалық астарын ашуға және г) ... ... ... ...... тура сол ойды ... сөздермен айтуды үйрену үшін
берекелі мәлімет. Монолог және диалог ... ... олар ... таңдалған тақырып өзекті болып табылады. Мақал-мәтелдер – ауызша
халық шығармашылығының кең тараған ... Олар ... ... бері алып
жүреді. Тиянақты ұйқас, кәдімгі формасы, қысқалылық ... ... ... ... есте ... ... қажет етеді.
Мақал-мәтелдер – халық шығармашылығының көне жанры. Олар көне заманда пайда
болды, және өз пайда болу тарихымен ... ... ... Олардың көбі
жазу шықпай тұрып пайда болды. Сондықтан олардың алғашқы қайнар-көздері
туралы ... ашық ... ... ... ... пайда болуының
осындай негізгі қайнар көздері: халықтық, әдебиеттік, ... ... ... тілден алынуы және мақал-мәтелдер ретінде Шекспир цитаталарының
пайдаланылуы.
Мақалдарды мәтелдерден айыру керек. Мақалдың ... ... ... ... және ... ... табылады. Мәтел үйрету мінезімен, ақылды
қорытындының бітімсіздігімен ...... ... ... ... әрқилы кезеңдерді, қарым-
қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей ... ... ... де ... ... қысқа да нұсқа тұжырым жасайтын, мән-мазмұнға
бай бөлігі. ... ... өмір ... кеңілге түйгенін мақал-мәтел
ретінде өз ұрпағына ... етіп ... ... ... тілдік
бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек ... ... ... ... ... ... ... өсек-өтірік, мақтаншақтық
тәрізді қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген.
Мақал-мәтелдердің қазақ және ағылшын тілдерінде зерттелуіне тоқталмас бұрын
отандық және ... тіл ... ... ... туғызған, олардыңқай
салаға қатыстылығы жөнінде айтылған тұжырымдарды атай кеткен жөн. Мысалы,
фразеология саласының қалыптасуына, ... ... үлес ... В.В.
Виноградов, Н.М. Шанский, В.Н. Телия, М. Чернышева, М.М. Копыленко, А.В.
Кунин, И.В. ... ... Ә.Т. ... Б. ... т.б. ... ... фразеология саласының еншісіне ... ... ... ... ... ... ... ММ-дерді топтастырып, жүйеге келтіріп,
баспадан шығару ісіне ғалымдардың баса ... ... және ... ... тек өз ... ... ... емес, бір қырынан ғана
қарастырудың орын алғандығы ... ... ... екі ... ... ... - салғастыра зерттеужұмыстарының бірнеше білімін
теориялық тұрғыдан толықтыра, жетілдіре түсері даусыз.
Мақал-мәтелдердің шығу төркіні, тілде қалыптасуы ... ... ... оның ... де, ... ... жабудың қиындығы да
түсінікті. Дегенмен, қазақ ... ... ... сөз ... ... ... елеулі еңбек сіңірген Б.Адамбаевтың "мақал-
мәтелдер әуелде аузы ... жеке ... ... ... біреуден
біреуге, ұрпақтан-ұрпаққа ауыса жүріп өңделген, өзгерген, ... елге ... ... ... деп ... қағидаға, тіпті ережеге - заңға айналған"
деген ой тұжырымымен толық келісуге ... ... ... ... ... ... ғалымдардың пайымдаулары да жоғарыда
айтылған пікірмен өзектес. Себебі, кез-келген сөз ұрпақтан ... ... ... ... ... хақ. Өз ... озық ойлы ... көкейінен шығатын, ұтқыр ойы, бейнелі, өткір сөзі ғана ... ... ... ... ... дана билері мен шешендерінің бір
кезде аузынан шығып, кейіннен ел аузында мақал-мәтел ... ... ... ... ... ... Майқы би:
Алтау ала болса, ауыздағы кетеді,
Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.
Даналығымен, шешендігімен, қара ... қақ ... ... жастайынан
елді аузына қаратқан Төле би сөздерінің де ұрпақтан ұрпаққа мирас ... ... ... ... кең қолданыс тапқаны байқалды:
Жаңбыр жаумаса, жер жетім,
Басшысы болмаса, -ел ... ... ... ... жиі ... жүрген "Көпті
қорлаған көмусіз қалады" тіркесінің ... ... ал ... ... ... Бәйдібек бидің дуалы ұзынан шыққан тілдік бірліктер деген деректер бар,
мұндай мысалдарды әрі қарай тізбектеп, ... ... ... ... барысында ертегі, аңыз әңгімелер негізінде, аңыз әңгімелернегізінде
мақал-мәтелдердің де аз ... ... ... ... ... жылдан
құр қалыпты; Қайда барса да Қорқыттың көрі; Аяз би ... біл, ... біл ... ... бастау алатын ММ-дер кездеседі: Сырты бүтін, іші
түтін (оқ); Қараңғы үйде қабан ... ... т.б. Бұл ... ... ... "қол ... фразеологиялық тіркес мәтел ретінде
де қолданысқа енгені анықталады[8,177].
Рухы биік, ойы ... тілі ... ... терең кесек туындыларымен
ерекшеленетін дарынды ақылы жазушылардың, дара тұлғалардың көңіл түпкірінен
шыққан пікір-пайымдаулары да жалпыхалықтық қорға еніл, ... ... ... ие болуы мүмкін. Мысалы: Еңбек етсең ерінбей, тояды
қарның тіленбей; Азға қанағат етпесең, ... құр ... ... ... тілеме, өткен сиректен тиіс (М.Әуезов); Жасында көргені
жоқтың, өскенде айтары жоқ ... т.б. ... ... ... ... ... ... тарихтың терең ... ... ... ... ... ... ... және
көрнекті ақын-жазушылар шығармалары негізінде қалыптасқан.
Тіл туралы ғылымда мақал-мәтелдерге жалпы қабылданған ... ... ... ... ... ... әртүрлі құбылыстарын бейнелейтін
және аяқталған сөйлемнің формасымен ие болатын мерген ... ... ... ... аяқталған пікірді белгілейді.
Мәтелмен мақалдан ақыл қорытындысының бітімсіздігімен айырылатын қысқа
бейнелі нақыл сөздерді ... ... ... түсіндірме сөздіктерінде де, көптеген арнайы баптарда
да, ... де ... ... бойынша бөлек жұмыстарда мақалдың мәтелден басты айырмашылығы:
мақал жалпы пікірді түсіндіреді, мәтел – пікірді ... ... ... ... ... тек қана ... ... және де мәтелдер
аяқталған сөйлем формасымен ие бола алады.
Мәтел сондай құрылыстың тұрақты ... ... ... мақал сияқты, бірақ
дидактикалық мазмұнынан айырылған.
Ағылшын мақал – мәтелдерінің ... ... ... ... ... ... ... сонау
көне ғасырда қалыптасып, күні бүгінге дейін дәстүрлі түрде жалғасып келеді.
Тарихи деректерге сүйенер болсақ, ете көне ... ... ... "Book of Proverbs in the Old ... атты топтама V ғасырда
жарық көрген. Кейінгі жинақтар халық ... ... осы іске ... зор еңбек сіңірген оқымысты ғалым Дезидериус Эрасмус есімімен
тығыз байланысты. Оның 1500 жылы ... (818 MM), 1508 ... ... (3260 MM) ... ... жарияланған жинақтары 1515-1536
жылдары аралығында толықтырылып қайта ... ... ... ... із ... ... бірі Джон Хеуд (John Heywood)
өзінің алғашқы "A Dialogue ... the Number in Effect of all ... in the English Tongue" атты ... 1546 ... ... ... 1560 ... жарыққа шығарды. Сондай-ақ, 1610-1680 жылдар аралығында
бірқатар мақал-мәтелдер жинақтары, атап айтқанда, 1612 жылы ... ... Thomas Draxe ... Scholastica Instructissima or, a
Treasurie of Ancient Adagies, and ... ... 1639 жылы ... ... (John Clarke) ... ... 1640 жылыДж.
Хербергтің "Outlandish Proverbs", 1659 жылыДж. Хауэльдің ... ... ... Рэйдің 'English ... ... тілі ... ... ... ... ... қарастырған
зерттеу жұмыстарының бар екендігі мәлім. Мысалы, Л. И. Швыдкояның ғылыми
зерттеуінде мақалдар мен ... ... ... атаумен бір топқа
біріктіріліп, олардың синонимдік қатары берілген. С.И. Вяльцеваның ағылшын
мақал-мәтелдерін ... ал ... ... ... ... ... арналған. Ағылшын тілінің ... ... ... ... А.В. ... есімімен тығыз байланысты.
Ол өзінің "Курс английского языка", "Курс ... ... ... ... ... ... ... мен "Англо-русский
фразеологический словарь" сөздігі т.б. арқылы ағылшын тілі ... ... ... тұстарын айқындап, жалпы тіл ғылымына елеулі үлес
қосты және ... ... ... ... ... Мақал-
мәтелдердің басқа тілдік бірліктермен салыстыра ... ... ... ... терендігін айқын көрсететін
тұстардың бірі — аударма жұмысы. Кейбір жалпыхалықтық универсалдық ... ... ... ... әдетте, мақал-мәтелдер бір тілден екінші
тілге тікелей аударылмайды. Бір тілден ... ... ... барысында
мағынасы мен тіркес ... ... ... ... ... (абсолюттік балама) немесе контекстік мағынасы сәйкес эквиваленті
қолданылуы мүмкін. Әсіресе, ілеспе аудармада шапшаңдық, жинақылық, нолдік
қажет. Осы ... ... ... мәні бар ... бірі ... Н. ... Н. Байтөлеевалардың құрастыруымен жарық көрген
"Английские ... и ... и их ... в русском и казахском
языках" атты еңбек. Жұмыста мақал-мәтелдер он ... ... ... орыс және ... ... ... ... Алайда, ағылшын
ММ-дерінің қазақ тілінде баламалары бола тұра, тікелей аударылған тұстары
да баршылық.
Ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдердің ... бір тобы ... ... інжілге
байланысты қалыптасқан. Халық арасына кеңінен таралып, көп оқылғандықтан,
інжілдік тізбектердің ... тобы ... ... ... тиянақтылығы,
мағына тұтастығы тәрізді белгілердің негізінде қолдануға даяр ... ... ... ... олардың ауқымды бір бөлігінің
тұпнұсқадағы ... ... ... еш өзгеріссіз қолданылатындығы
айқындалды. Мысалы: Үоu саnnоt sегvе Gоt and mаmmоn (сөзбе-сөз ... ... мен ... ... ... ете алмайсың); А soft answer turneth
away wrath (с.с.а.: ... ... ... ... ... т.б. ... барып саятын мақал-мәтелдердің сәл өзгеріске ұшыраған түрлері де
кездеседі.
Ақын-жазушы, саясаткерлердің ұғымды, үйлесімді айтылған қысқа, әрі ... ... де ... ... сөздік қорын байытуға едәуір ... ... ... Тһе customer is always right і ( ... ... дұрыс) тіркесінің Еуропадағы ең ... ... бірі ... ... ... Г.Селфриджге
тиесілілігі жөнінде деректер бар. Себебі, оның барлық дүкендерінде "Тһе
сиstоmег іs аlways rіgһt", яғни ... ... ... ... ... қалыптасқан. Көпшілік көңілінен шыкқан осы сөз ... ... жиі ... ... ... ... ... тілінде бұл
тәрізді қолдануға даяр, астарлы "авторлы" тіркестердің мол қоры бар[9,257].
Сонымен, ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдердің ауқымды бөлігі қасиетті ... ал ... бір ... дарынды Шекспир ... ... ... танымал ақын-жазушылардың туындыларынан, сондай-ақ,
көрнекті саясаткерлер сөздерінен бастау алғандықтары байқалады.
Қазақ және ... ... ... ... ... мынада: Қазақ ММ-дерінің ауқымды тобы жеке ... ... дана ... т.б.) ... қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша
таралып отырған. Ал ағылшын ММ-дерінің негізгі бұлағы діни ... ... ... ... ... ... ... және сондай-ақ Шекспир
сынды ұлы тұлғалардың айшықты, мәнді сөз үлгілері ... орын ... ... ... тіркестің қазіргі заман ағымына сай келіп
тұрғанымен, көненің көзі екендігін ескертеді және оның ... ... жыл ... ... 320 ... ... (Тһеорatrus)
жазбаларымен ұштастырады.
"Тһеге іs а timе оf ... ... Әр ... өз ... ... ... Сабақты ине сәтімен.
Бұл ағылшын мақалы қасиетті кітап Інжілдің " То еvегуthing ... іs ... апd а tіmе tо ... ... under tһе ... (с.с.а.: Аспан
астында әр нәрсенің, әр мақсаттың өз мерзімі бар) деген өсиет, ... ... ... ... ... ... ... адам баласының бар өміріндегі, тұрмыс-
тіршілігіндегі салалардың барлығын дерлік қамтиды екен. ... ... ...... жайлы мақал-мәтелдер. Мұның сыры еңбекгің тіршіліктің
негізі, қоғамның, өмірдің қайнар көзі болғандығында ... ... ... іспеттес тұрақты тіркестер тобы келер ұрпаққа еңбек етпегеннің ішіп-
жемейтінін түсіндіре ... ... ... ... адал ... ... ... бойкүйездік, жатып ішер арамтамақтықтан бойды аулақ
салуға шақырады,
1.3 Ағылшын және қазақ мақал - ... ... ... оның ішінде, тіл білімі салаларымен салыстыра
алғанда, этнолингвистика — теориялық, әдістемелік ... әлі де ... ... ... ... тұстарынан гөрі, күңгірт жағы басымдау
түсетін ғылыми бағыттардың бірі. ... ... ... яғни "тіл ... ... өзара байланысы, бір-біріне ықпалы ... ... ... ... ... мен ... көп ... болып келетін этнолингвистика мен лингвомәдениеттану салаларының ара-
жігі әлі де ... ... ... ... ... ... өзі осы пікіріміздің айғағы іспеттес.
Этнолингвистиканың пәні, зерттеу ... ... ... отандық және шетел ғалымдарын ойландырып келгені белгілі. Олар
тарапынан берілген сипаттамалар кейде ... ... ... ... кей ... ... ... аясын тарылтып, екіұшты
пікір қалыптастыратындығын да жоққа шығаруға болмайды. Енді ... ... ... ... ... ... ... that part of anthropological linguistics concerned with
the study of the interrelation between a language and the cultural ... those who speak ... ... — тіл мен сол ... ... халықтың мәдениеті
арасындағы арақатынасты зерттейтін ... тіл ...... ethnos ... және лингвистика деген
ұғымдарынан туындайтын, тілді оның мәдениетке қатысы тұрғысынан зерделейтін
әрі лингвистикалық, ... және ... ... ... келіп, тілдің қызметі мен дамуына тигізетін әсерін зерттейтін тіл
білімінің саласы. Кең ... ...... және ... лингвистикалық әдістердің көмегімен
зерттейтін күрделі ғылыми арна.
Қазақ этнолингвистикасын дербес пән ретінде қалыптастырып, ... одан әрі ... ... академик Ә.Қайдардың есімімен тығыз
байланысты. Оның қазақ тіл ... жас әрі жаңа сала ... айта ... мен ... ... " Бұл ... саласының кереметтігі де, бүгінгі
тандағы ... ... да — оның ... ... ... етене жақын, тіпті бірінсіз бірін толық түсінуге болмайтын нысан
екендігінде. Ол ...... және оның ... ... тілсіз — этнос,
этноссыз — тіл өмір сүре ... ... пен оның ... этнолингвистика
тұрғысынан қарастыру деген сөз оның сол бала кезеңінен есейгенге ... мен өмір ... ... ... мен мәдени, рухани байлығын ана
тілінде сақталған фактілер мен деректер негізінде зерттеп білу және ... ... ... ... болып табылады," — дейді. Тілдік бірліктерде
көрініс тапқан материалдық және ... ... ... ... М.М.
Копыленко, Е.Жанпейісов, Н.Уәлиев,Ә.Ахметов, ... т.б. ... ... ... және ... тіл білімінде қалыптасуына,
зерттелуіне салғастырмалы шолу жасай отырып, оның, ... ... ... кеңірек ауқымда қарастырылып, ұлттық материалдық және рухани
мәдениетке ... ... ... басы ... айқындалды.
Этнолингвистикалық уәжі халықтың тұрмыс-тіршілігі, менталитеті, әдет-ғұрпы,
салт-дәстүрімен тығыз байланысты ... ... ... ... әр басқа ұлттар мен әртиптес тілдер жөнінде мол ... ... ... ... ... ... ... қатысты ММ-дің этнолингвистикалық уәжі. Қос тілде де осы тақырып
аясына жататын тіркестердің саны ... ... ... ... сыры
адамның қоғамдағы шешуші күш екендігінде жатса керек.
Ағылшын тілінде халық арасында жиі ... "Manners ... ... адам ... оның әдептілігі) тұлғасы ықшам, алайда
мәні зор тілдік орам, орта ғасырда орын ... ... ... ... ... қалыптасқан. Әсіресе, ХІV ғасырда Англияда
мәдениеттіліктің негізгі ... ... ... ... баса ... ... ... талап етілді. Әдептілік, ізеттілік
ережелерін қамтитын арнайыжинақтар ... ... ... өте келе ... ... ... мақал-мәтелге айналып, кеңінен
қолданыс тапты. Мысалы, Good manners makea man ... ... оның ... ; Уou sit by a worthier man than ... art
one, Suffer him first to touch the meat (c.c.a.: Eгep өзіңнен ... ... ... одан үлгі ал, яғни соған қарап ас іш) т.б.
"Жалғыз қаздың үні шықпас, Жалғыз қыздың мұңы шықпас" деген мақал ... өмір ... ... ... ... деп ... ... жекжат болып нығайтқысы келген адамдардың ... ... ... ... ... әмеңгерлікпен туған бауырының, болмаса
жас ерекшелігіне қарамай туыстарының біріне қосуы тәрізді мәселелер ата
дәстүрі ... ... ... ... жас қыздардың тіпті әкесінен де
үлкен қарт кісілерге тұрмысқа шығуға мәжбүр болуының ... ... ... ... шыққан кедейлігі,өгейлігі не жетім қыздың жалғыздыгы
екендігін көптеген мұражай ... ... ... келтірілген
мақалдың шығуына мұңын шаға алмай, тағдырдың дегеніне ... ... ... ... тәрізді.
Үй-жайға, отбасына қатысты ММ-дердің этнолингвистикалық уәжі.
Қай халық болмасын, адамзат үшін үйдің алатын орны ... ... осы ... ... ... ММ-дердің екі тілде де көптеп
кездесетіндігі байкалды. Мысалы, ... "My house is my ... Өз үйім - ... ... ... ... "Өз үйім-өлең төсегім" деп,
оған бейнелі ... ... ... ... ... сүйенсек, ежелгі ағылшын баспаналары қорғаныс үшін аса
мықты болмаған және Англияда ... ... ... 1066 ... басқыншылығымен байланысты. Жергілікті ... ... ... ... ұйқы кезінде бауыздап кетпеуі үшін мықты
баспана керек" деген ... ... ... үй ... ... ... бастаған. Бұларды балшықтан жасалған биік қабырғалармен қоршап
немесе айналдыра ор қазатын. Демек, өзге ... тән ... ... ... ... сыналап енуі, үйдің ассоциативті түрде
қорғанға балануы " My house is my castle " ... ... ... ... негіз болған деп ойлаймыз.
Ал, "өз үйім - өлең төсегім" ... ... ... лексемасына Э.В.
Севортянның сөздігінде берілген анықтама бойынша аталмыш тілдік единица
түркі тілдеріне монғол тілінен ... ... сөз, ... ... ... ... нәрлі, жұғымдылығы шамалы, жұмсақ шөп" деген ... ... ... бұл ... орам ... байлыққа толы кең сарайында
қысылып, қымтырылып отырғаннан гөрі өзіннің ... ... ... жатқанға не жетсін" деген ұғымда қолданылады. Жалпы ... ... ... ... ... ... ой біреу, яғни адамның үйіне деген
ыстық сезімі мен ... адам ... ... ... ... осы ой ... және
казақ мақалында сол халықтың әдет-ғұрпына, салт-санасына, дүниетанымына
байланысты пайымдаулар арқылы берілген.
Гендерлік қатынасқа байланысты ... ... ... ... алатын орны ерекше, себебі ол шағын ... Осы ... ... ... ... жүк те, ... те
айтарлықтай. Қазақтың құтты босағасында ер адам — отағасы, үйдің қожайыны,
алайда, үй ішінің бүкіл тауқыметі, тұрмыс-тіршілігі, бала ... ... ... ... т.б. ... әйел адамныңқұзыретінде. Ағылшын
және казақ тілінің паремологиялық қорындағы әйелдердің жеке басына қатысты
мақал-мәтелдерден әйелдердің ... ... ... орнын
аңғаруға болады. Солардың бірнешеуіне тоқтала кетейік: A good wife makes ... husband (c.c.a.: ... әйел ... ... ... ... тілінде
тәрбиелік мәні зор тіркеске мағыналас келетін бірқатар мақал-мәтелдер бар:
Жақсы әйел ... ... би ... үй ... ... ... ... мен сәттілігі еркектерден гөрі әйелдерге жүктелетіні
меңзеліп тұр.
Ағылшынның «Good husband makes a good wife» ... ... ... ... ... мақалы күйеуі жақсы болса, әйелі де соған қарай бейімделіп,
қайтсе де ... оны ... ... ... ... тұр. ... жерде ьасты орын еркекке беріліп тұр, әйелдің жақсы ... ... ... деген ой басымдылық көрсетіп тұр:
«Man is the head, but woman turns it» (Еркек – бас, әйел - ... get wealth, and woman keep it» ... ... ... әйел оны ұстайды).
Салыстыра қарастырғанда, халықтар менталитетіндегі ортақ көзқарас, өзара
сәйкес ұғым-түсінік, біркелкі ұстаным байқалады.
Жаман әйел ... ... ... ... көрге сүйрейді,
Жақсы әйел жаман еркектің көрдегі басын төрге сүйрейді.
Жоғарыдағы "алған ... ... ... елге ... ... ... ... қазақ мақалында айтылар ой төр мен көрді салыстыру арқылы
жеткізілген. ... ... ... ... "төр" — тек қазақ үшін ең
қастерлі, сыйлы орын.
Зерттеу ... ... және ... қоғамдастығында әйелдер дәрежесін ер
адамдардан сәл ... ... ... ... ... ... ... жиі кездесетіндігі байқалды. Мысалы,
ағылшын тілінде«The death of wives and the life of sheep make her ... ... ... мен ... ... ер ... бай ... «Women
have no souls»(c.c.a.: әйелдердің жаны жоқ),қазақ тіліндегі "Башпал жүйрік
парқы жоқ, қатын шешен, нарқы жоқ", ... шашы ... ... қысқа" мақал-
мәтелдері белгілі бір заман кезеңіндегі әйел адам ... ... Көне ... ... ... ата ... Англияда да
орта ғасырларда балаларының үйлену, тұрмыс құру тәрізді мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... ұлына тұрмысқа шығу
арқылы материалдық ... ... ... ... орнын жақсартуға
мүмкіндіктер туындайтын. Жоғарыдағы "The death of wives and the life ... makes her husband rich" ... өз ... ... ... тілдік бейнесі болып табылады, яғни көне дәстүрдің тілдегі
көрінісі іспеттес.
Сондай-ақ, 1918 ... ... жасы ... ... ... кейбіріне
сайлауда дауыс беруге құқық берілді және ... ... ... үй шаруасымен айналысты немесе ... ... ... ... ... ... ... саусақпен санарлықтай болуы
және оның биік дәрежеге көтерілуініңқисықсыз өрескел болып танылуы "Women
in state affaire are like monkeys in glass shops" (c.c.a.: ... ... айна ... ... ... ... ... тұрақты орамнан
айқын көрінеді.
Байырғы ағылшын қоғамдастығында қалыптасқан әдептілік дағдысы бойынша,
тұрмысқа шыққан әйел ерін ... ... ... кабылдауы тиісті. Бұған
бой ұсынбаған әйел соққыға жығылатын. 1891 жылға дейін ... ... бас ... ... " әйелдерін ұруларына, егер қаласа бөлмеге
құлыптап қоюларына заңды ... ... "A woman, a spaniel, and ... The more you beat them the better they ... ... ... түрі) және жаңғақ ағашы ұрған сайын жақсарады),"A woman, ... and a ... Bring the more fruit, the more beaten they ... Әйел мен есекті және жаңғақ ағашын ұрған сайын жемісті ... ... ... тіркестер жоғарыда айтылған келеңсіз оқиғалардың
орын алғандығы жөнінде ... ... ... ... ... ... да мұндай жәбірлеулердің болғаны, әлі күнге дейін сирек те болса
кездесетіні және оның әдеттегі от ... ... ... ... ... ... ... гендер категориясына қатысты тұп тамыры теренде жатқан тілдік
орамдар екі тілде де молынан ... Олар — ... бір ... ... ... ... ... болып табылады. Дүниенің
тілдік көрінісі ... ... ... арқылы
айқындала түседі.
Уақыт өлшеміне қатысты мақал-мәтелдердің лингвистикалық ... ... ... ... ... ... көз ... жылдамдығын, оны
босқа өткізіп, өмірді өксітпеуді, алтын мезетті пайдалы іске арнауды
уағыздайды. ... "Time is money" (c.c.a.: ...... ... ... ... ... — быламық", "Ерте тұрған әйелдің бір ісі артық,
ерте тұрған еркектің ырысы ... Туыс емес екі ... ... ... ... ... ... етсең, мол қазынаға кенелесің деген ұғымды
білдіреді. Ағылшын зерттеушілері аталмыш тіркестің казіргі заман ... ... ... ... көзі ... ескертеді және оның алғашқы
қолданысын ... жыл ... ... 320 ... ... ... ... is a time for everything' (c.c.a.: Әрнәрсеніңөзуақытыбар).
Қазақшабаламасы: Сабақтыинесәтімен. ... ... there is a season, and a time to every purpose under ... (c.c.a.: ... ... ... тұрақтықалыпқаенген.Салыстыра алғанда,
уақыт мағыналық өрісіне енетін мақал-мәтелдердің аздау кездесетіндігі
анықталды.
Тілге ... ... ... "Тәрбие басы — тіл",
орны мен орайын тауып қолданса,сөзден, яғни тілден асқан ғажап сиқырлы күш
жоқ деп білген ... ... ... ... ... ... ... тілге, сөзге қатысты ... екі ... де ... ... ... words cost nothing and are worth ... ... сөйлесең, Пышақ қынынан шығады; Екі тілге ... ... ойы бір, яғни адам ... ... жақсы сөздің құндылығы. Ағылшын
мақалында тек жылы сөздің мәні айтылса, ... ... ... ... ... ... қоса ... Бір ауыз қатты сөзді қолға ірген тікенге
теңей келіп, сол бір ауыз ... ... ... қынынан шығатынын, үлкен дау
туатынын ескертеді.
Осы жерде айта кететін жайт, ағылшын мен қазақ мақал-мәтелдерінде ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі.
Мысалы, ағылшын тілінде: "Stiks and stones may break my bones, but ... never hurt me" (c.c a. Таяқ пен ... ... ... ... бірақ сөз мені жаралай алмайды) десе, қазақ мақалы керісінше "Таяқ
еттен, сөз сүйектен ... ... ... қалыптастырады.
Еңбекке қатысты мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық уәжі. ... ... адам ... бар ... ... ... ... дерлік қамтиды екен. Солардың қомақты
бір бөлігі — еңбек жайлы мақал-мәтелдер. Мұның сыры ... ... ... ... ... көзі ... ... керек. Мысалы,
«Iске уақыт, ермекке сағат»
«Business before pleasure.
«Еңбек түбі – ... end crowns the ... ... ... жаз ... ... dinner comes the reconing»
«Тамшы тама берсе тас жарады»
«Little strokes fell great ... ...... strokes fell great ... pains, no gains»
«Еңбексіз өнбек жоқ»
«Little strokes fell great darks»
«Еңбек етсең емерсің»
«A tree is known by its ... ... ... көзі ... ... тіркестер тобы келер
ұрпақсыз еңбек етпегеннің ішіп-жемейтінін түсіндіре келіп, оларды еңбек
сүйгіштікке, адал еңбек етуге ... ... ... ... ... ... ... салуға шақырады.
Қонаққақатысты мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық уәжі. ... ... ... ... ... ... сіңген ұлы дәстүрдің бірі. Өткен
ғасырда ... ... әрі ... А.Янушкеевич "Дүние жүзін қазақ
жайласа, жер шарын тегін ... ... ... деп ... халқының
қонақжайлылығын риза көңілмен бағалаған екен. Қонаққа конақ болу үшін оның
таныс болуы, міндес, тендес болуы шарт ... ... ... ... ... өзі ... ... дәстүрге айналған халық жорасының бірден-
бір көрсеткіші. Алайда, A constant guest is never welcome. Бір ... ... күт, Екі ... қонақ- жұт тәрізді тұрақты тұлғалар жиі ... ... ... ... оған өзі ... құрмет көрсетілмейтінін
бейнелі түрде жеткізеді. Екі ел мақал-мәтелдерін талдап-тарату барысында
алыс жатқан, салт-санасы, ... ... ... ... ... көзқарасы мен өмірлік ұстанымдарының өзара
сәйкес келіп жататындығы анықталды. Мұның сыры өмірдің ... ... ... ... ... ... алған тәжірибесінде жатса
керек.
Ақша, қаражатқа байланысты мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық уәжі.Қазақ
және ағылшын ... ... ... ... де ... " Take care of pence and the pounds will take care of ... Пәнстіүнемдепұстасаң, фунтөз-өзінүнемдейді). Теңгетиыннанөсер,
Жылқықұлыннанөсер; Берекебіртиыннан.
Ағылшындар фунт пэнстен құралады десе, қазақтар теңгенің тиыннан ... Әр елде ақша ... ... қабылданған ұлттық валютаның атауы
әр түрлі болатыны белгілі. Теңге, тиын - қазақ елінің ақша ... VI-VIII ... ... ... ... ... болғаны, Отырар, Тараз қалаларында теңгелер шығарған ұстақаналар
жөнінде тарихи деректер бар.
Өнер-білімге қатысты ММ-дің этнолингвистикалық ... Бұл ... ММ ... ... ... ... қоғамның сан алуан ... ... ... ... Оқы, ... ... ... жоқ деп ақыл айта келіп, жас
ұрпақты өнер-білім алуға үндейді. Мысалы: ... is power» ( ... «Оқу ... ... білім-өмір шырағы».Ағылшын мақалы білімді күшке
теңесе, қазақ мақалы білімді жанып тұрған өмір ... ... ... мен ... байланысты ММ-дің этнолингвистикалық уәжі. Бұл топтағы ММ
өмірдің адамға бір-ақ рет ... ... ... қамшының сабындай
қысқа өмірді мәнді де ... ... ... ... ... ... «Speak well of the dead», ... жайлы жақсы айт);
«Өлі разы болмай, жарлы байымас».
Табиғатқа, жан-жануарларға қатысты ММ-дің этнолингвистикалық уәжі.Ағылшын
тілі ... ... ... ауа ... аспан денелеріне, табиғат
құбылыстарына қатысты ... жиі ... ... ... ... көзі ... болғандықтан, ауа райына
тікелей тәуелді. Алар астығының мөлшері мол, баққан малының күйлі, ... ... ... шаруа ауа райының жанға жайлы, шаруашылыққа қолайлы
болғанын ... оған ... ... ауар ... ... ... тұра
алмайды. Осы жағдай сан ғасыр өтіп, заман өзгеріп, ел ... ... ... ... ... тән, ... сіңген әдет-ғұрпының біріне
айналғанға ұқсайды. Мысалы: «If it does rain on St. Michael and ... ... spring will be dry and ... ... мен Галлус
күні жаңбыр жауса, келер көктемде ауа райы ... және ... ... ... ... арқылы ауа райын болжайтын да ... ... ... «Red sky at night, ... delight; Red sky in
the morning, Shepherd’s warning» (Түнгі қызыл аспан – ... ... ... ...... уайымы)[16,198].
Діни мифологиялық наным-сенімге байланысты ММ-дердің этнолингвистикалық
уәжі.Ағылшын және ... ... ... байланысты макал-мәтелдер
де кездеседі. Мысалы, ағылшын тіліндегі "Gоd һеlрs tһоsе who һеlр ... ... өзі ... құдай да жәрдемдеседі) тіркесінің шығу
төркінің біздің жыл санауымызға дейінгі 570 жылы жазылған "Геракл ... атты ... ... аңыз ... ... ... ... мазмұнына келер болсақ, күймесі батпаққа батып тұрып қалған
күймеші оны ... ... ... көмекке құдіретті де күшті
Гераклді шақырады. Адамның бұл қылығына катты ашуланған ... ... ... иығыңды тіреп итер де, өгізіңді алға айда" дейді және
алдағы уақытта еш әрекет қылмастан өзін шақыруға ... ... ... Осы ... XVIII ғ. дейінгі әдебиеттерде әр түрлі жолдармен берілген. Мысалы,
Дж.Барэт (Іоһn Ваrеі) "Аn ... (1580) атты ... "Gоd helps ... tһеіr ... which arе ... ... Құдай еңбек сүйгіштерге
көмектеседі) десе, Дж. Херберт (G. Herbert) ... ... ... "Неlр ... аnd Gоt ... tһее" ... ... өзің
көмектес, сонда сондай да жәрдем береді) деп, сәл түрлендіре қолданған.
Қазіргі уақытта ... ... ие "Got һеlр thоsе, wһо һеlр ... ... рет 1736 жылы ... (В. ... "Рооr ... атта еңбегінде қолданылды.
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі наным-сенімге, оның ішінде, ... ... ... қатысты ММ-дерді салғастыра зерттей отырып, олардың
семантикалық жағынан өзара ... ... ... ММ-дер арқылы
берілетін ойдың өзара өзектесіп, ... келу ... ... ... өмір ... ... бойғы тіршілікте көзі жетіп, көкейіне
түйген тәжірибе жиынтығының ұқсастығымен ұштастырамыз.
Ағылшын ... ... ... ... ... ... пайымдауларымен танымал А.В. Кунин де жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарасын ұстанады, алайда, аталмыш тұрақты тұлғалардың ... ... ... ала ... ... ... бірліктер" деп атап, жеке қарауды ұсынады[17,77].Сондай-ақ,
автор құрамындағы ... тура ... ... ... мақалдар тобын
яғни, "all is well that ends well" (сөзбе-сөз ауд.: сәтті аяқталған істің
бәрі жақсы), ... аге ... ... ауд.: ... ... Better late than nеvеr" ... ауд.: ештен кеш жақсы) тәрізді
,оралымдарды фразеологиядан тыс, ... емес ... ... ... ... аталған тұжырымға қарсы пікірді ұстанушы белгілі ғалымдар -
Н.Н. Амосова, А.М. Бабкин, В.П. ... М. ... ... А.Н. ... т.б. ... ... ... қарайтын ғалымдардың көпшілігі оларды ауыз әдебиетінің зерттеу нысаны
қатарына жатқызады. Ал осы бағыттағы көлемді ... ... ... ... ... фразеология қорына жатқызуға болмайды, олар
мазмұны жағынан да, сөйлемде атқаратын қызметі тұрғысынан да ... ... ... ... деген пікір ұсынады.
Мақал-мәтелдерді жинақтап, сұрыптап, белгілі бір жүйеге ... ... ... ... ... ... зор еңбек сіңірген
ғалым Г.Л. ... ... ... ... ... ... ... әдебиетші мамандар тарапынан да зерттелуі қажеттігін ескертеді.
Осыкелтірілген ой-пікірлерге және ... ... ... сүйенер
болсақ, мақал-мәтелдердің тұлғатұрақтылығы, тіркес тиянақтылығы, мағына
тұтастығы, ... ... ... ... ... ... қосып, осы салада зерттеуге толық мүмкіндік береді.
Мақал-мәтелдер – ауыз халық ... кең ... ... ... ... ... уақыты белгісіз, бірақ бірі дұрыс: мақалдар да,
мәтелдер де көне заманда пайда болған, содан бері ... ... ... ... Мақал-мәтелдердің тұрақтылығына және еске ... ... ... да ... ... Сондай құралдардың бірі –
айқын немесе ассонансты ұйқас:
Little strokes tell great ... stitch in time saves ... ... ... ... ең жиі ... ... haste, less speed
Easy come, easy go
Like father, like son.
Қысқалылық еске алынатын айтулардың маңызды аспектісі болып ... ... көп емес ... ... ... көпшілігі бес сөзден тұрады:
Boys will be boys.
Dead men tell no ... late than ... makes ... тілдегі бейэквивалентті ММ-дің этнолингвистикалық уәжі. Ағылшын және
қазақ тілдеріне ғана тән, өзге тілде баламасы жоқ түрі ... ... ... басқа тілдік бірліктермен салыстыра алғанда, сандық
көрсеткішінің, кездесу жиілігінің төмендігі байқалады. Мысалы, «Жеті атасын
білмеген, жетімдіктің салдары». ... жеті ... ... жетесіз деп,
ол адамға үлкен мін таққан. Жеті атаға ... қыз ... қыз ... ... ... кісі ... деп ... ертеректе қатаң жаза
қолданған.
«People who live in glass houses shouldn’t throw ... ... ... ... тас лақтырмауы тиіс). Неігізінде бұл мақал ... ... ... ... сын ... ... ... білдіреді[19,10].
Қорыта айтқанда, ұлт тарихы мен мәдениет, менталитеті, бітім-болмысы, күллі
философиясы өнінде ... ... ... ... ММ ұлт тілі мен ... ... байланыстылығын, тұтастығын
айқандайтын ерекше қабат болып табылады. ... ... ... түпдеректер ішкі формаға аялық білім, эталон, стереотиптер ... ... ... мен ... ... беріліп, өзара ортақ тұстары
және айырмашылықтары айқындалды. Сондай – ақ, зерттеу нысаны болып отырған
қазақ және ... ... ... ... ... ... ... және ағылшын тілдері бойынша мақал – мәтелдерді зерттеуге арналған
ғылыми еңбектерге жалпылама шолу ... ... ... ... алғандығы
анықталды. Сонымен қатар, мақал-мәтелдердің ағылшын тіліндегі зерттелуіне
тоқталдық. ММ-дердің ... және ... тіл ... ... ... ... ... мен мақал-мәтелдердің арақатысын
көрсеттік, мақал мен мәтелдің ұқсастықтары мен ... ... және де ... мен ... ... ... ... этнолингвистикалық сипаты анықталды, дәлірек айтқанда ,
ММ-дің мағыналарының қалыптасуындағы уәждеріне тоқталдық. Этнолингвистика
ғылымының ... ... ... ... ... және ағылшын тіл
білімінде зерттелуі де осы тарауда баяндалды.
Әрбір ... ... екі ... ... ... ... мақсат-міндерімізге жеттік.
ММ-дер уақыт озған сайын тіл мамандарының ... ... ... бола ... Осы тұрғыда қазақ паремиологиясының сан
алуан тілдік маселелері қазақ лингвистерінен жан-жақты әрі ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ – ... ... ... ... ... және ағылшын мақал-мәтелдерінің классификациясы
Мақал-мәтелдерді топтастырудың негізгі қағидалары. Тіл ... ... ... қағидасы бар, енді солардың негізгі түрлеріне
тоқталайық.
1. Әріптік, әліпбилік (алфавиттік) ... Аты ... ... бұл ... ... ... ... сөздің басқы әрпі
негізге алынады. И.С. ... Г.Л. ... B.C. ... ... ММ-деріәліпбилік тәсілмен түзілген, Тілдік
бірліктерді осы ... ... ... оның ... ... ал кемшілігін басқы әріп негізге алынатындықтан,
мағыналас ... ... ... ... ... болады.
2. Ұйытқы сөз арқылы (лексикалық ... ... ... белгілі паремиологтар А.Жигулиев, М.В. Буковская және
бірқатар шетел ғалымдарының осы әдіске зор мән ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, оңай тауып алуға болатындығын
аталмыш әдістің ерекшелігі деп ... Ал ... ... ... әдіспен пара-пар, өзара мағыналас мақалдар бөлек,
ал, керісінше, лексемалары бір, ... ... ... бір ... ... түйе жөндеуге жақсы",
"Түйе бойына сеніп жылдан құр ... көп ... жүк ... тәрізді ММ-дер семантикалық
алшақтыққақарамастан, болғандықтан, бір тақырыптық топқа ... ... ... ... ... әдіс ... ... жинағының жоқтығы анықталды.
3. Монографиялық топтастыру. Мұнда MM ... ... ... ... орай ... "Пословицы, поговорки, загадки в
рукописных сборниках ХІІІ-ХХ веков" және ... ... ... маңы және
Сырдария жағалауындағы Қазығұрт пен ... ... ... ... ... атты ... ... топтастырудың айқын
үлгісі.
4. Генетикалық тұрғыдан топтастыруда ММ-дердің шыгу ... ... ... ... ... ... алынады. ... ... ... ... ... ... жинағы
осы генетикалық әдіспен түзілген.
5. Тақырыптық (тематикалық) топтастыру. Бұл қағида бойынша мақал-мәтелдер
мән-мағынасына ... ... ... ... көп ... ... осы қағидамен топтастырылғандығы ... бұл ... ... ... бір ... оңай ... болатындығымен ерекшеленеді. Деп ұрғанмен, топтастырудың бұл жолы да
кемшіліксіз емес. Біріншіден, көптеген ... ... ... ... көп ... ... ... де, оларды бір топ аясына ... ... ... көп ... ... ... да ... қиындық туғызады. Үшіншіден, ... ... ... топ ... ... ... ... айқындау, мақалдардың топ-топқа меншіктігін ... шешу ... ... ... ... ... жоғарыда
аталған кемшіліктерге қарамастан, мақал-мәтелдерді тақырыптық ... жөн деп ... ... ізденуші немесе тілді үйренуші
өзінің ... орай ... ... тақырыбына қарап оңай
тауып алады, әрі қолдануға да өте ыңғайлы, Мақал-мәтелдер табиғатын арнайы
зерттеп ... ... ... да ... топтастырудың мәні зор екендігі
айтпаса да түсінікті.
6. Мақал-мәтелдерді зерттеуге зор үлес ... ... ... ... ... ... ... кемшілік
тұстарын ескере отырып, мақал-мәтелдерді жүйелеудің жаңа бір ... Бұл ... ... ... ... ... пары) топтастыру. Бұл принцип бойынша, ... тобы ... ... ... ... т.б. ... ... жіктеледі. Мысалы: "Жақсыға айтсаң ұғар, Жаманға
айтсаң ... ... ... ... ... тілдік орам "Жақсы-жаман" тобына енеді.
7. Академик Ә. Қайдар көп жылдан бергі ... ... ... ... ... қолданылып жүрген топтастыру принциптерін
ескере отырып, ... ... өз ... ... ... идеографиялық классификацияны ұсынған ... ... ... ... ... төрт ... ... дүниесі, аспан әлемі, т.б), "Адам" бөлімі (адамның ішкі дүниесі
мен сипаты, іс-әрекеті т.б.) он бір ... ... ... (қоғамдық
қарым-қатынас, шаруашылық, кәсіп т.б.) ... ... ... ... ... ... ... және казақ тілдеріндегі мақал-
мәтелдердің ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі мақал - мәтелдердің құрылымдық жэне
мағыналылық ерекшеліктері мен ұқсастықтары
Паремиология мақал-мәтелдер мен әр алуан ... ... ... ... ... ... тіл білімінің дербес те жаңа салаларының
бірі. Көркем сөз тәсілдерінің ішіндегі қуаттысы мен ... ... ... тіл ... ... тән, ... ... түсетін универсалдық құбылыс. Қазақ тіл білімінде барлық тілдердің
екі түрлі қызметін атап көрсетеді: оның біріншісі ... ... ... ... ... ... қатынас құралы ретіндегі коммуникативтік
қызметі де, екіншісі-өмір шындығын, барлық болмысты өзінде бейнелеп көрсету
қызметі. Мақал-мәтелдердің табиғатына тән ... ... осы ... ... ... олар белгілі бір тілде сөйлеуші халықтың
өткен ... мен ... ... ... іспеттес, оның дүниетанымы мен,
даналығын бойында сақтап, атадан балаға, ұрпақтан-ұрпақа үзілмей ... ... асыл ... рухани қазына болып табылады.
Қазақстан мемлекетіміз егемендігін алғаннан кейін шет елдермен байланысы
күннен күнге ... ... ... елі ... елдердің тарихын
Мақал-мәтелдердің өң бойында поэзияға тән жинақылық, үнділік, саздылық,
ұйқас ... ... Онда басы ... бір сөз ... ... ... екшелген, сұрыпталған, жымдаса біріккен, ішкі ... ... сай ... ... болып келеді. В.Виноградов мақал-мәтелдердің
тұрақты сөз тіркестерімен бірге зерттелуі қажет дейді. Өйткені ... ... ... сөз тіркестеріндегідей дәстүрлі, сазды және
дайын күйінде қолданылады.
Қазақ тілінде мақал-мәтелдердің бәрі негізінен жай сөйлем түріндегі ... ... ... яғни олар ... жағынан ұзақ уақыттан бері
қалыптасып, белгілі бір формада тұрақталған, мазмұны ... ... ... жай ... ... ... ... қазақ және ағылшын
тілдеріндегі мақал-мәтелдердің өзара ұқсастықтары жиі кездеседі:
1. Бұйрық райлы сөйлемдер:
Make hay while the sun ... ... ... sleeping dogs lie –
Жатқан жыланның қүйрығын баспа.
Cut your coat ... to your cloth ... the bear before you sell his skin ... ... ... ... think, then speak ... да ойлап сөйле.
2. Болымсыз түрдегі бұйрық рай, яғни тыйым салу;
Never say die - Салық сұра ... count your chickens before they are ... ... ... етігіңді ақтама.
Donft cross a bridge before you cote it- ... ... бал ... hallo until you are out the wood -Асатпай жатып, құлдық деме.
Don't look a gift horse in the mouth- ... ... ... білген
сыпайы.
Don't trouble until trouble troubles you - Жатқан жыланның құйрығын ... ... ... сөйлем түрінде:
When cat is away, the mice will play- ... ... ... ... ... it were not for hope, the heart will break- Үмітсіз шайтан.
4. Болымсыз жай ... ... are not friends that speak us fair - ... дос ... ... ... ... сатар.
All are not hunters that blow the horn - ... ... бэрі аңшы ... are not thieves that dogs bark at - Ит ... бәрі ұры ... ... ... барынша үнемдеп қолданады.Тіпті ... ... ... ... ... "No sweet with out some sweat" ... ... та ... та, ал "Ақыл-жастан, асыл-тастан" дегенде "Шығады"
сөзі қалып қойған.
Мақал-мәтел құрылыс жағынан сырттай ... ... ... ... ... ойды шешуінде өзіндік ерекшелігі байқалады.
Мақалдарда бір-біріне сай қарама-қайшы ұғымдар мен нәрселерді салыстырып,
шендестіру арқылы ... ... ... ... ... ... is useful to lock the stable ... |
|door, when the steed is stolen" ... ... |
| ... соң ... ... before pleasure ... |
| ... ... or West, home is best ... жердей жер болмас, |
| ... ... ел ... ... boast, small roast ... ... жоқ. ... sweet with out some sweat |Жылай-жылайжерқазсаң, |
| ... ... ... тән ... ... (оны ... «клише» деп
атайды.
Қаншама берік және тіл үшін нормаға айналған стандарт болса да, ... ... ол ... тарихи дамуына байланысты, көрші тілдердің әсерінен,
сондай-ақ тілдің ішкі даму ... ... ... ... ... сөз ... ... ертүрлі өзгерістерге түсіп
отырады. Бірақ бұл өзгерістер мақал-мәтелдердің жалпымазмунына, мағынасына,
бүкіл тіркеске ... ... ... ... образ бейнеге бөленденуі сан
келтіре қоймайды./25/
Мақал-мәтелдердің осылайша әртүрлі өзгерістерге, түлғалық модификацияларға
үшырауы салдарынан пайда ... тіл ... ... рет ... ... инварианттар деп атаймыз.
Инварианттық, өзгерістер авторлық тек өз еркіне, асыл тасты ер ... ... ... ... шебердей, мақал-мәтелдердің көркемдік өрнегін,
образы мен бейнелеушілік әсерін, ... ... ... ... ... ... ... инварианттары бірде олардың компоненттеріне инверсия жасау
арқылы, бірде оларды ... ... ... айту арқылы, бірде дербес
екі түрлі мақал-мәтелдердің элементтерін өзара шебер қиыстыру арқылы, ... ... ... Компоненттерін өзгертіп айтуға байланысты инварианттар: «Қырық жұт
қырғын болса да ажалды өлер, ... жыл ... ... да ... адам ... ... ... «Қияндағы қыстау», 37-бет)
«A living dog is better than a dead lion» (From the ... was unable to ... the writer till he was ... ... a dead ass better than a living ... жеке ... ғана ... инварианттар:
«Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам, Есеней оңай түсінді... ... ... ... ... ... Ш.Ж, ... ... last straw breaks the camel's back" "He can't stand to the last ... Eden, p ... ... ... ... ... қой түстен кейін маңырайды.
- Уай, жарандар! Бұл түстен кейін маңырайтын ақсақ қой ... ... Абай жолы ... ... is not gold that glitters"
It will be an age not, perhaps, of gold but at least of glitter ... ... біз ... бір халықтың этнос болмысын, оның рухани-
заттық мәдениетін, дүниетанымын, ... ... ... ... бай ... табамыз.
Қазақ мақал-мәтелдері мал шаруашылығына, саятшылық-құс баптауға, кей
кездері егіншілікке ... ... ... ... мақал-мәтелдерінің
көп бөлігі бағбаншылық саласын қамтиды.
Мысалы:
|The rotten apple|Шірік алма табиғатын|Бірқұмалақбірқарынмайды ... its ... ... ... | | ... were ... |Тойғандатоқтыныңетітопырақтатиды. |
|till bread was ... ... ... ... әлем ... ... ... | ... ... ... халықтың көңілінен шығып, кең қолданысқа көз
болса бірте-бірте қанатты ... ... ... Шекспирден
алынған кейбір үзінділер қазақ тілінен өз баламаларын тауып жатады: Brevity
is the soul ... ... gifts are poor when givers prove unkind – ... тапқан алтыннан
ақсақал берген бата артық, қайыры жоқ жақыннан жаңы ... жат ... little learing is ... оқу ... ... ... | ... |
|To err is human | ... ... shall deeide | ... ... doetors disagree | ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... де дәл ... бар халық, халық,
Тілі жоқ халық-балық. (Шерхан)
Талап, еңбек терең ... ... ... қой,
Бес асыл іс, білсеңіз. ... ... ... ... ауыз ... көп ... ... мақал-мәтелдерден де өз
орындарын тапқан.
|Ағылшын ... ... |
|A good Jack ... ... ... a good | ... ... | ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... |
|Jak off all |Әр істің басын шалу ... ... and | ... ... of none | | ... халық болмасын, билік пен байлыққы сүйенген абырой-атақты мысқылдап
отырған. Ағылшын тілінде бұл ... ... ... ... ... бай-болыстарды мысалға келіп еді.
|Ceaserfs wife ... ... ... ... ... болса да, бай|
|above suspicion |жоғары ... ... ... ... ... байланысты мақал-мәтелдері сол халықтың
менталитетінен хабар береді.
|Leopar|Колбарысөздақтарынөзгертеал|Сүтпенсіңгенмінез, |
|d can ... ... | ... ... | ... | | ... | | ... |Қасқыр ... ас ... ... | ... | | ... ... ... тербиесіне, ұрпақ тәбиесіне, ата-ана қүрметіне, қыз бала
тәрбиесіне өте ... ... ... ... да ... кей ... ... мысалы:
|Like father, like son |Үлы ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... баламалары жоқ.
Мысалы: Қызға қырық үйден тыю,
Қала берді, есіктегі күңнен тыю, Ұлыңды басқа үйден тойғызба, Қызыңды басқа
үйге қонғызба ... ... ... ... ... ... болсын оларды басқа тілге
жеткізудің филология ғылымында үлкен мәселе екеніне тоқталып отырады Бұл
туралы шолу ... Ә.Ө. ... ... ... ... ... яғни қай ... фразеологиялық
бірлігін алсақ та, олардың сол ұлтқа тән ... ... ... болатындықтан, келесі тілге соның өңін өзгертпей, ұлттык бояуын,
эмоциялық-экспрессивтік сипатын ... ... ... ... ... етеді. Сондықтан да ... ... сөз ... бұрын аудармашыға оның тілдік табиғатын түсініп алу
қажет болады.
Фразеологизмдердің бейнелік ... ... ... ... ... ... ... айқындалып отырады,
сондықтан бұларды ... ... ... жөн. Ал ... контекстің
қызметі өлшеусіз екені өзінен өзі мәлім. Бұған қоса фразеологизмдердің
стильдік жіктердегі ролі, жеке автордың ... ... рөлі ... шығармада болсын, саяси, публицистикалық шығармада ... жиі ... ... ... ... ... арттырып отырады. Демек, бұл бірліктер ... ... ... ... ... түрленіп, белгілі бір стильдік қолданысқа
сай ... ... ... ... ... ... түгендемесек те,
ұзын-ырғасын санамалап шығуға болады:
1. Фразеологиялық бірліктер белгілі бір дәрежеде лексикалық бірлікке ұқсап
тұрады, номинативтік, көпмағыналық, ауыспалы ... ие бола ... ... ... ... тыс ... еркін тіркестермен
омонимдес болып тұрады. Мысалы: контекст болмаса «бұл кісінің көзі ашылды»
деген сөйлемдегі ... ... ... ... ... түсіне
алмаған болар едік;
3. Көптеген фразеологиялық бірліктердің тууында тарихи ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің үлттық
бояуын жеткізу елеулі қиындық тудырады. Бұл тұрғыдан фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... магынасы олардың тұтас
мағынасына тікелей қатысты болмауы мүмкін. Бұл ... ... ... стилистикалық тұрғыдан әр түрлі топтарға қатысты
болады.
Фразеологиялық ... тіл ... әр ... едэуір дәрежеде
зерттеледі. Алайда оны жіктеуде, шегін айқындауда ... ... ... ... бола ... жоқ.
Мәселен, оның құрамына күрделі создер де, метафоралық қолданыстар да тіпті
қос сөздер де ... ... ... кездеседі.
Фразеологиялық бірліктер лингвистикада соңғы кездерде тұтас ... ... ... жағынан, компоненттерінің тұрақтылығы
жағынан дәлелді түрде ... жүр. ... ... В. ... бойынша фразеологизмдер фразеологиялық тұтастық, ... ... ... болып болінсе, М.Н. Шанский бұған
фразеологиялық сөйлемше дегенді қосады. Қазақ ... ... ... I. ... бұл ... ... екі ... түйдек (идиом сипатындағы тіркес), ... ... ... қоса ... ... ... елеулі айырмасы болатынын ескерте отырып мақал-мәтелдерді де
тұрақты сөз тіркесіне жатқызады. /13,218/
Айта кету ... ... ... қазақ тіл білімінде де байқалып жүрген
зерттеу ... - ... ... ... ... жолмен
фразеологиялық бірліктерді зерттеу аударма теориясы үшін де мол ... ... ... еді. ... бұл ... зерттеу айтарлықтай деңгейге
жетті деп айта қою қиын.
Сонымен жоғарыда көрсетілген классификациялардың қай-қайсын ... ... ... - ... және ... ... ... Мәселен, тұтастықтар мен бірліктер құрастырушы сыңарлары
өзінің номинативті мағынасынан түгелдей немесе ... ... ... ... алғанда жеке сезге бара-бар болып тұрады. Мысалы: қас пен
көздің арасында - жылдам (әңгіме қас пен көз ... ... ... жоқ), ... ... ... - ... бос белбеу - былжыр, түйе үстінен ... - ... ... пыль в глаза - ... ... шею ... во всю ... - ... ... лясы ... - болтать пустяки
т.с.с. Бұндай орамдардың ... ... ... ... ... ... ... сөздердің кездесуі әбден мүмкін. Ескерте кету
керек, орыс тіл біліміндемақал-мәтелдердіфразеологиялық ... ... ... дәлелденген тұрғы бойынша фразеологиялық тізбектер
(Кеңесбаевша, тіркестер) мен ... ... ... ... сақтайды да, тек қана ... ... және ... ... ... тізбек құрайды. Бұл ... ... ... бірі ... ... ... ... бірі (асқар
may, жерден жеті қоян тауып алғандай ... ... ... ... ... брови т.с.с.) коммуникативтік қызмет атқарады (ум не от ... от ... у ... ... сто рук; ... ... ... сыртынан
жүрме; пышақ кескендей тыйылды т.б.). Осы ... ... ... ... аударуда екі жүктерге бөлуге болады: идиомдар ... ... ... ... бір дәрежеде мақал-мәтелдерде
дежатқызуға болады). ... ... ... - ... дайын күйде қолданылуы. Әрине, бұл жіктердің аударылуын ... ... ... ... ... ... сипаты ерекше ... ... ... ... ... ... қолдануды, тіпті дайын, басқа
тілдегі тізбектерді талап етуі ықтимал.
Аударма үшін керекті нәрсе фразеологиялық ... ... ... соны ... ... ... ... қатысы, сыңарлардың
айқындық я көмескілік, ерекше маңызға ие болады.
Аударма зерттеушісі Ө. ... ... екі ... ... қарап
олардың аудармасын соған орай тексеру қажет. Біріншіден, мағынасы жағынан
жеке сөздер мен сөз ... ... ... ... ... Екіншіден, синтаксистік құрамы бір тұтас, ... ... ... фразеологизмдер. Яғни мақал-мәтелдер және басқа ... ... ... мән бар. ... нәтижесін байқатқандай,
фразеологизмдердің бұл екі ... ... ... ... ... ... етеді» - дейді./16,17/+
Сол сияқты Р. Сәрсенбаев аталмыш мақаласында фразеологиялық бірліктерді
табиғаты жағынан әр ... ... ... отырып аударуда стильдік қызметін
сақтау мақсатымен фразеологизмдерді екі топқа бөліп қарауды ұсынады.
1. Идиомдарды ... ... ... ... мен ... ... Р. - Көрсетілген еңбек.)/18, 177/.+
Байқап отырғанымыздай, бұл жіктеуде айырмашылық шамалы. ... ... біз де осы ... ... ... ... ... одан өзгелері -
сөз құраудың нәтижесі. ... осы ... біз ... ... мәселелерді екіге бөліп қарағанды дүрыс ... ... ... 2. тұрақты фразеологиялық тіркестер мен мақал-мәтелдерді
(фразеологиялық сөйлемшелерді) аудару.
F. Мүсірепов үлгісін келтіріп отырған ... ... ... ... дегенмен, «қалауын тапса, қарды да жандыруға» болатыны.
Осындай қалька тәсілімен аударуға келетін бір ... «ит ... ... - ... лает, караван движется». Бұған мысал ретінде «Собака ... ... ... ... шығарма атының «Шөп қорыған ит» ... да ... ... ... бұл - ... аударылуындағы
өнімді тәсіл деп айтуға болмайды. Олай дейтініміз ... ... бір ... ... ... деп орынсыз талпынулардан шыққан жансақтықтар да
аударма тәжірибесінде баршылық. Мәселен, белгілі лингвист Қ. Жұбанов А. ... ... ... «қой ... бозторғай жұмыртқалау», «тайға
таңба басқандай» деген фразеологизмдерін «заставить жаворонка нести яйца на
овце», «ясно, как то, на ... ... ... деп ... ... ... ... жансақ аудармаға бірталай мысал
келтіруге ... «Вот где ... ... - ... ... жері - осы»;
«Перегнуть палку в ... ... - ... ... ... ... «Держать нос по ветру» - «Мұрнын ... ... ... ... ... ... ... белгілі болып отыр.
Тіл-тілдегі идиомдардың бәрі де құрастырушы сыңарлардың жеке-жеке ... тыс ... ... ... жеке ... ... номинативтік
мағынаға ие бірліктер екені белгілі. Оның үстіне идиомда ... ... ... тағы бар. Бұлар әуел баста шыққанда компоненттердің жеке-
жеке ауыспалы мағынадажұмсалып, қазіргі күйде ... ... ... ... ... ... жиі ... байқауға болады. Осы
тұргыдан келгенде, идиомдарды басқа ... ... ... ... ... Бұған қоса бір тілдің идиомасын басқа тілге ... ... етіп ... ... ... ... ... ретіндегі кез келген халықтың ... ... пен ... нәтижесінде туған фразеологизмдерді бір-біріне
дайын балама ретінде пайдалануға болады. Өйткені ... ... ... болуы - заңды нэрсе. Осы тұрғыдан алғанда, кейбір
фразеологиялық тіркесті аудару, тіпті, ... ... ... ... ... да ... әдіс - ... фразеологизмдермен алмастыру.
Мысалы: ағама жездем сай - два сапога ... из ... ... на один
покрой. Малтасын езу - чесать ... ... ... ... болу - ... ... ... кежегесі кейін тарту — душа не лежит, зарубить себе ...... ... ... на ... небо - төбесі көкке жету, ац
түйенін карны ... - пир ... ... Бұл жерде, тағы айтамыз,
қадағалайтын құбылыс - тағы да ... ... ... мен ... ... ... Қай тілде болсын фразеологиялық тізбектер мен
сөйлемшелер метафоралық жолмен жасалатыны ... ... ... ... ... компоненттерінің мағынасынан ажырау,
жартылай ... ... ... ... кең де ... ... ... «Фразеологиялық түйдек (идиом.- Ж.Ж.)
пен фразеологиялық тіркестер тілдегі қолдану сәтіне қарай бағзы ... ... бірі ... ... ... Бұл ... кей ретте шегін
белгілеп, ажыратып алудың өзі қиын./16,.22/+Осы тұрғыдан қарағанда, ... ... ... ... ... назарда ұстауға да тура
келеді. Өйткені фразеологизмдердің бұл ... де ... бояу ... ... оны ... аудару көздеген мақсатқа жеткізе бермейді.
Мысалы: ... не ... ... көрмес - пілді декөрмес деп
аударғаннан гөрі көрмес - ... де ... деп ... ... ... Сол ... палец об палец не ударить деген тіркесті сөзбе-сөз ... ... ... гөрі ... екі ... қусырып отырудың немесе
бұрау басын сындырмау дегеннің, делать из мухи слона ... ... ... ету ... гөрі ... ... түймедейді түйедей ету дегеннің
бейнелік мәні күшті болады.
Метафоралық тұрақты тізбектердің құрамына енген ... ... бір ... тура немесе ауыспалы мағынасын сақтай алады. Сондықтан бұларға дайын
балама іздеу түпнұсқаның стильдік реңін, контекстік мәнін ... ... Осы ... ... оларды аударуға тура келеді. Мысалы: Беречь,
как зеницу оқа - көздің ... ... ... ... ... - Суға ... тал кармайды; Кусать себе палец - Бармағын тістеп
қалу; ... ... ... - Как бельмо на глазу; Иттей ыза болу - ... ... Ит біле ме - Пес его ... ... ... ... (крылатые вырежения) аударуда өзгеше амалдар
іздеуге тура келеді.
Тілдегі мақал-мәтелдер де белгілі бір ... ... сөз ... ... ... ... сөйлемшелерге жатқызуы да тегін
емес. Мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерді жақындастыратын белгі ретінде
оларға ортақ ... ... ... ... ... де, ... де ... дайын күйінде (аздап
грамматикалық өзгерістерге ұшырауы да мүмкін) қолданылады;
2.екі ... де ... ... ... бұл ... ... ... солай ауыстырып жұмсауға болмайды;
3.кейбір фразеологизмдер сияқты мақал-мәтелдер де құрастырушы сыңарларының
лексикалық мағынасын сақтап тұрады;
4. фразеологизмдер сияқты макал-мәтелдерде де ... ... ... де, ... ... сөз ... де ... мән болады.
Сонымен қатар бүлардың арасында елеулі айыр-машылықтар да бар:
1.оның бастысы - мақал-мәтелдерде сөйлемдік ... ... ... ... ие ... ... сөз тіркестері, негізінен,
бейнелеуіштік-номинативтік қызметке ие болып тұрады;
2. мақал-мәтелдерде үлгі-өнегелік, нақылдық, ... ... ... ... қана мән ... мақал-мәтелдер ауыз әдебиетінің ерекше бір жанры болып есептеледі, яғни
бұларда көркем әдебиеттің сипаты баршылық, ал фразеологизмдер, ... ... ... ... ... (Еске тусіру артық болмас,
Халел Досмұхаммедұлы тұрақты сөз тіркестерін де ауыз ... бір ... ... ... ... жеке жағдайға байланысты туса, қолданылса,
фразеологизмдерден мұны ... ... ... ... тілге жеткізуде ескеретін жайттар - мақал-
мәтелдерде ... ... ... ... ... ... сипатын
сақтауға тырысу, көркем әдебиет түрі болгандықтан, оның сол ... ... мсн ... ... ... ... ... әрқайсысы мақал-мәтелдерді аударуды өзінше топшылап,
жинақтаса да, бұл мәселеде қарама-қайшылықтан гөрі ... ... ... ... ... ... ... жасауды артық керем із.
Жоғарыда айтқандай, сол мақал-мэтелдерді қолданып жүрген халықтың мінез-
машығы, әдет-ғұрыбы, ... ... ... ... ... ... көрініс беріп
отырады. Бұл ... ... ... ... ... идиомдарға үқсап кетіп отырады. Осы себеппен келгенде, мақал-
мәтелдерді аударуда идиомдарды қолданылатын тәсілдерді де ... ... ... өзінің лексикалық мағынасын сақтайтынына орай,
екіншіден, мақал-мәтелдің басқа ұлтық екенін ескеріп оларды дәл аударуға да
тура келетін кез ... ... ... ... - екі тілде де ұқсас мақал-мәтелдер
болган жагдайда - ... адал болу ... жэне ... басқа
халықтікі екенін андату үшін дайын балама алу емес, аудару арқылы ... ... жүр. ... бұл ... ... назарынан түпнүсқаның
стильдік бояуы, контекстік мәні тыс қалмауга тиісті. ... ... ... чем ... ... ... ... ерте-кеші жоқ деген балама
бола ... да, оны ... кеш ... деп ... бұл ... ... осы ... тіліне сіңіп кетті. Сондай-ақ жоғарыдағы Ложка дегтя портит бочку
меда дегенді осы мақсатпен Бір ... қара май бір ... ... ... деп
аударуды жөн көретін пікір бар (Сәрсенбаев Р. Көрсетілген мақалада).
Зерттеушілердің талдауларына жүгінсек, мақал-мәтелдерді аударудың төменде
көрсетілгендей жолдары бар. Енді ... ... ... ... Өзге тілдегі мақал мен мәтелдің образды ... ... ... ... оңін, құрылымын сақтап аудару, ягни калька
жолымен жаңа мақал я ... ... ... ... ... ... географиялық атауларды сақтау кездеседі. Мәселен, Мәскеу
бір күнде ... ... ... - ... не один день ... ... калькасы, егер «Москва» урбонимін ... ... ... екенін аударма оқырманы байкамаған болар еді (Тілтанушылар бұл
макалдың озінің латыннан ... ... ... ... ... ... один день строился екен). Сол сияқты Абылай аспас асу дегенді Даже ... не ... деп ... ... ауызша сөйлеуінен естідік. Осы
тәсілмен ... ... ... ... ... ит өш,
Адалын айтқанга жүрт өш;
Қасқыр да ... да ... ... ... ... ... әйел - тac қорған,
Жаман әйел - сордан;
Берерменге бесеу көп,
Аларманга алтау аз. -
Іріген ауыздан шіріген сөз шығады. - Изо рта гнилого и ... ... ... мен мәтелдер аудармалары жетіп артылады.
Кейбір мақал-мәтелдердің аударма тілде мағынасы сай келетін ... да, ... ... ... үшін ... аударып береді. Мысалы,
Қолымен істегенді мойынмен көтер деген баламасы бола тура, оны Ауыр ... ... ... ... болады. Сондай-ақ, (Қойшының қызы,
кой келгенде, іс тігеді) — Іс - уақытында, ...... ... тон ... ... өлшеп, бір кес (Аудармалар М.Әлімбаевтікі)
т.е.с.
Екінші тәсіл бойынша аударуда ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізіледі, ... ... ... ... ... ... ... әбден мүмкін.
Мұндай аударма мақалдардың жаттығы көзге көрініп тұрады, ұқсастықтан да ада
емес. Мысалы:
Қасқырды сұрлығы үшін ... ... үшін ... ... білмей қалды аңырып;
Екі түйе қасысса, ортасында шыбын өледі –
Таспен жапалакты ұрсаң да, жапалақ ... ... ... да ... ... ... ... «қасқырдың койды жеп қойғаны» түсіп қалса,
екіншісінде «аңырып» деген сөз қосылып тұр, үшіншісінде «өледі» сөзі ... ... ... тур, ... ... «ур» ... ... (түсіп кету)»
етістігімен алмастырылып тұр. Әрине, бұл тәсілде ... мен ... ... ... ... ... тәсіл. Бір халықтың тілінде келесі бір халықтың тіліндегі мақал-
мәтелдерге образдылығы, ... ... ... жағынан ұқсас,
балама болып келетін жарыспалы түрде екі тілде қолданылып жүрген мақал-
мәтелдер де болады. ... бұл ... ... ... ... ... Екі ... мақалдарында өзгеше бояу бейнелеу тәсілі болуы - заңды
нәрсе. Бұндайда мақал-мәтелдердің стильдік реңкін, контекстегі рөлін есепке
алып өзге ... ... ... алмастыруға болады.
Кейбір тәжірибеден байқагандай, бұларды аударуда да идиомға ... ... да, ... да ... ... Мысалы: плакать
навзрыд -ойбай салу; ақ жүрек - душа ... ... верх — ... ... ақ ... - ... малый; қысыр әңгіме -язык поточить ... ... ... ... - ант қабылдау; потерять доброе имя -
жақсы атын жоғалту; аты шыққан адам - человек с громким ... бір ... - ... богу известно т.c.c.
ҚОРЫТЫНДЫ
"Қазақ және ағылшын ... ... ... ... ... деп аталған тарауында мақал мен ... ... ... ... ... және айырмашылықтары айқыңдалды.
Сондай-ақ, ... ... ... отырған тұрақта ... ... ... әлеуметтік мәні мен ... ... ... ... және ... тілдері бойынша мақал-
мәтелдерді зерттеуге арналған ғылыми еңбектерге жалпылама шолу жасалып,
аталмыш ... ... ... ... айқындалды.
Этнолингвистика ғылымының бастау алуы, қалыптасу кезендері, қазақ және
ағылшын тіл білімінде ... де осы ... ...... ... оның әлеуметтік тіршілігі, ақыл-өнегесі,
даналығы мол көрініс тапқан, ой ... ... ... ... ... ... мақал көп жағдайда үлгі, өнеге, өсиет ... ... Ал ... сөз
тіркесі, қалыптасқан нақышты орамды сөйлемше түрінде келіп, көңілдегі
ойды емеурін арқылы ... және ... ... ... ... ағылшын тіл білімінде мақал мен мәтелдің ара жігі нақты ажыратылмай,
біртұтас тұрақты тіркес ... ... ... өзге ... сөз орамдарына (қанатты сөз, нақыл сөз т.б.)
қарағанда, тұлға жағынан ықшам, мазмұны жағынан тұтас, әмбебап болады;
- ... ... ... мен тілде бұрыннан "дайын"
материал ретінде қолданылатын сипаттары ... ... ... осы салада зерттеуге толық мүмкіндік береді;
- этнолингвистика мен лингвомәдениеттанудың жалпы тіл ... ... ... ... тұсында мақал-мәтелдердің тілдік сипатын сараптап қана
қою жеткіліксіз, олардың ұлттық ерекшеліктерін, ... ...... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық табиғатынайқындауда Табиғат - Адам
- Қоғам" деп аталған үш бірлестікгі қамтитын идеографикалық классификация
тиімді;
- ... ... және ... ... құрамы мен құрылымы және
мағынасы ... ... ... байқалды, абсолютті эквивалент,
яғни теңбе-тең балама түрлері де кездеседі;
- ағылшын мақалдары көбіне бір сөйлемнен ғана құралса, ... ... ... екі, не ... ... ... ... Қазақ мақал-
мәтелдеріндегі айтылар ойдың басқа бір жағдай, не құбылыспен ... ... ... санатына жатқызуға болады;
- кейбір қазақ мақал-мәтелдерінің ... ... ... ... ... яғни ... ... Әйтеке есімдерімен, Абай, Ыбырай,
Жамбыл т.б. ... ... сөз ... ... қанатты сөздерімен, жұмбақтар және діни ... ... ... ... ... ... ... елді-мекендердің, атаулары
мен кісі есімдері жиі ... туыс емес ... ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын халықтарының өміртәжірибесінің, көзі ... ... ... ... ... байланысты;
- тіл-тілдегі макал-мәтелдер әрбір халықтың тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы
мен әдет-ғүрпы, ... ... ... ... яғни ... тілдік
бейнесі болып табылады;
- әртектес тілдердің мақал-мәтелдерін салғастырмалы түрде зерттеу жұмыстары
жалпы тіл білімін ... ... соны ... толықтыра түседі
және кейбір практикалық мәселелердің шешімін ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
1.Smith W. С, Сowie А.Р., МаскіnRаnd Мс.Саіg І.К., Тауlог А., Whiting В.J.,
Seidi J., Мс Моrdiе W., RidoutR. Аnd Witting С, ... L., ... ... А.В. ... сөздіктері мен көркем әдеби шығармалары
қолданылды.
2. Қарағанды университетінің хабаршысы, 2008-43-б
3. Өмірәлиев Қ. «XIX ғасырлардағы ... ... ... – Алматы: Ғылым,
1976.- 270бет
4.Пермяков Г.Л. Перемиологический ... ... ... текст.). – М.:Наука, 1978. - 8-бет
5. Шалабев Б. Қазақ әдебиетінің ...... 1948. – ... ... К. Тіл біліміне кіріспе. – Алматы: Кітап, 2002 – 223-б.
7. Адамбаев Б. Ағылшын және қазақ ...... ... ... ұқсастықтары //Алматы-1996, 17 б
8.Жабықбаев М.Қ. Мақал – мәтелдерді ағылшын сабағында
пайдалану//Қазақстан мектептеріндегі шетел ... № 3, 2005 – ... ... ... ... ... – мәтелдерде ағылшын сабағына қолдану// Иностранные
языки в
школе, 2005, 3
11. Жабықбаев М.Қ. ...... ... сабағында
пайдалану//Қазақстан мектептеріндегі шетел тілдері// № 3, 2005
12.35. Ағылшын-қазақ ... ... ... языка. "Аударманың көкейкесті мәселелері" атты халықаралық ғылыми
конференция материалдары. Алматы, 2001. 208-210 ... ... ... ... ... ... Аль. Фараби. Серия филологическая. Алматы, 2003. 207-210 бб.
14.Қазақмақал-мәтелдерініңжасалуыңдағыэтнолингвистикалық
уәждері//Түркітанумәселелері: бүгініменболашағы. Халықаралық гылыми-
практикалық конференция материалдары. Алматы: Қаз.мем. ... 2001, 236-239 ... ... ... ... ... // Тіл тағлымы.Алматы, 2003. 215-218бб.
16.Табиғат кұбылыстарына байланысты ағылшын және қазақ ... ... ... Алматы, 2003. 189-191 бб.
17. А.В. Кунин Мақал – мәтелдердің құрылымдық-мағыналық
ерекшеліктеріндегі "коммуникативтік фразеологиялық бірліктер//М., 1981-77
18. Жүсіпова Р.Б ... және ... ... сипаты:Филол. канд. дис...автореф. – Алматы, 2004. –
20-28-б.
19. Атаханова Р.К. Туыс емес тілдердегі ... ... ... канд. дис....автореф. –
Алматы, 2005. –
10-б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Мақал-мәтелдердің зерттелуі және құрылымдық сипаты, басқа тілдерге аударылуы84 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің гендерлік сипаты6 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь