Аралдың экологиялық жағдайы

Жоспар:
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім:
1. Арал теңізінің экологиялық ахуалы
2. Арал апатына себеп болған факторлар:
3. Арал экологиялық дағдарысы
4. Теңізді құтқарудағы болжамдар
III. Қорытынды
IV. Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе:
АРАЛ ТЕҢІЗІ — Өзбекстан мен Қазақстан (Қызылорда және Ақтөбе обл.) жерінде, Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. Алабындағы қарқынды антропогендік әрекеттерге дейін (1960 — 70 ж.) дүн. жүз. теңіз деңгейінен 53,0 м биіктікте жатқан (кестені қ.). Осы деңгейдегі айдынының ауд. 66,1 мың км2 (аралдарымен қоса), суының көл. 1064 км3, орташа тереңд. 16,1 м (ең терең жері 67 м), ұз. 428 км, ені 235 км, су жинау алабының ауд. 69000 км2 болған. Алабындағы шарлашылық мақсаттарға үздік өңдеу алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге төмендеді (1997). Нәтижесінде теңіз 2 суқоймаға — Үлкен Арал және Кіші Аралға бөлініп қалды (қ. Арал апаты). А. т. көне замандардан белгілі. Ежел гректер мен римдіктер теңізді Каспийдің «сақ шығанағы» есептесе, А. Македонский кезінде , Окс теңізі (Окс — Сырдарияның грекше аТЫ) деп атаған. Кейін Птолемей оның геогр. орнын анықтаған. А. т-нің Хорезм т., Жент ті Кердері т. сияқты аттарында бар. Араб саяхатшылары Әбу Әли Ахмед ибн Русте (10 ғ.), Әбу Исхак әл-Истахри (10 ғ.), ӘбуАбдал-лаһ Мүхаммед әл-Идриси (12 ғ.), Әбу-л-Фида (14 г.), сондай-ақ Әбілғазы жазбаларында А. т. туралы деректер кездеседі. Теңіз табиғатын жан-жақты зерттеу Ресей империясының шығысты отарлау саясатын жүргізу кезінде іске асырыла бастады. 1848 — 49 ж. әскери теңізші әрі зерттеуші А.И. Бутаковтың экспедициясы А. т-нің су айдынын алғаш рет толық зерттеді, нәтижесінде 1850 ж. Аралдың алғашқы толық картасы жасалды. Теңіздің морфометриялық сипаттамаларын тұңғыш рет (1874, 1889) И.А. Стрельбицкий анықтады. 1874 ж. геодезист А.А. Тилло теңіз деңгейін өлшеп, солт.-батыс жағасына қада орнатты. Теңіз суының хим. құрамы туралы зерттеулердің нәтижесі 1870 — 73 ж. жарық көрді. 1900 — 03 ж. теңіздегі және оның маңайындағы кешенді геогр. және гидрол. зерттеулер Л.С. Бергтің басшылығымен жүргізілді. Одан кейінгі жылдары теңізді зерттеумен көптеген ғыл.-зерт. Және жобалау ин-ттары шұғылданды.
Қазақстанның, сонымен бірге бірқатар шетелдік ғыл.-зерт. мекемелері А. т-н зерттеу мәселесімен айналысты. Бірнеше халықаралық қоғамдар, ұйымдар құрылған. Арал ойысы жоғарғы плиоценде жер -қыртысының төменге майысуы нәтижесінде қалыптасқан. Табанының бедері жота-жоталы жазық болып келеді. Деңгейі күрт төмендегенге дейінгі теренд. 20 — 25 м, А. т-нде жалпы ауд. шамамен 2235 км2 (айдынның 3,5%) болатын 1100 аралдар тобы болған, кейін олардың бірқатары түбектерге айналып, құрлыққа қосылған. Кезіндегі ең ірі аралдары: Көкарал, Барсакелмес, Возрождение (бұл аралда КСРО-ның бактериол. қаруын сынау алаңы болған). Солт-нде биік және жайпақ жағалаулар кезектесіп отырады. Олар терең шығанақтармен тілімделген; шығыс жағасы жазық және құмды, шағын шығанақгар мен жаға маңы аралдары көптеп кездеседі, оңт. жағасы Әмударияның атырауынан тұрады; батыс жағасының тілімденуі шамалы, бұл тұстағы биікт. 250 м- ге жететін Үстірттің жарлауыт қабақтарынан тұрады. А. т-не Орталық Азияның 2 аса ірі өзені (Әмудария мен Сырдария) құяды. Климаты континенттік, құрғақ ауаның орташа темп-расы жазда 24 — 26°С, қыста -7,0 — 13,5°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлш. шамамен 100 — 150 мм. Табиғи жағдайдағы теңіздің су тендестігінің құра-мы: кел бетіне жауатын жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен ағындысы 54,8 км3, көл бетінен буланған ылғал 60,7 км3. 1970 ж. бастап көлге құятын өзен ағындысы жоққа тән болғандықтан, булануға кеткен шығынды толтыруға4 шамасы жетпейді, сондықтан теңіз суы жылдан жылға тартылып келеді (1-картаны қараңыз). Су деңгейінің маусымдық тербелісінің орташа мәні 25 см, көп жылдық (ғасырлық) ауытқуы 3 м-ге дейін жеткен. Соңғы кезде маусымдық құбылмалылық, болмаса су деңгейінің көпжылдық ауытқу көрсеткіші тек төменге бағытталған (картаны қ.). Судың беткі қабатының темп-расы жазда 26 — 30°С, қыста 0°С-тан төмен. Қыс бойы теңіз айдынын толығымен мұз басады. Суының тұзд. табиғи жағдайда 9 — 14%о болатын, соңғы он жыл ішінде (1988 — 98) 25 — 30%с-ге дейін өсті. Суы өте мөлдір, 25 м-ге дейінгі тереңдікті
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009.
2. Н.Ә. Назарбаев «Бейбітшілік кіндігі». – Астана «Елорда», 2001
3. О. Жанайдаров «Менің елім - Қазақстан». – Алматы: «Балауса баспасы», 2003
4. Журнал «Арай» 1988 жыл № 10
5. Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008.
        
        Қазақстан  -  Ресей Медицина Университетті
Қоғамдық денсаулық сақтау мен медицина және
апаттық медицина кафедрасы
Экология және тұрақты даму ... Арал ... ... мен ... аты - жөні: Мүсір А.А
Факультеті: Жалпы медицина
Курс: 1 курс
Тобы: 103 ... ... ... ... Кіріспе
* Негізгі бөлім:
* Арал теңізінің экологиялық ахуалы
* --------------------------------------------------------------------------------
Арал апатына себеп болған факторлар:
* Арал экологиялық дағдарысы
* Теңізді құтқарудағы болжамдар
* ... ... ... ... -- ... мен ... ... және Ақтөбе обл.) жерінде, Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан ... көл. ... ... ... ... ... (1960 -- 70 ж.) дүн. жүз. ... деңгейінен 53,0 м биіктікте жатқан (кестені қ.). Осы деңгейдегі айдынының ауд. 66,1 мың км2 ... ... ... көл. 1064 км3, ... ... 16,1 м (ең ... жері 67 м), ұз. 428 км, ені 235 км, су жинау алабының ауд. 69000 км2 ... ... ... ... ... ... алу ... 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге төмендеді (1997). Нәтижесінде теңіз 2 суқоймаға -- ... Арал және Кіші ... ... ... (қ. Арал ... А. т. көне ... белгілі. Ежел гректер мен римдіктер теңізді Каспийдің есептесе, А. Македонский кезінде , Окс теңізі (Окс -- ... ... аТЫ) деп ... ... Птолемей оның геогр. орнын анықтаған. А. т-нің Хорезм т., Жент ті Кердері т. сияқты аттарында бар. Араб ... Әбу Әли ... ибн ... (10 ғ.), Әбу ... ... (10 ғ.), ... ... әл-Идриси (12 ғ.), Әбу-л-Фида (14 г.), сондай-ақ Әбілғазы ... А. т. ... ... ... Теңіз табиғатын жан-жақты зерттеу Ресей империясының шығысты отарлау саясатын жүргізу кезінде іске асырыла бастады. 1848 -- 49 ж. ... ... әрі ... А.И. Бутаковтың экспедициясы А. т-нің су айдынын алғаш рет толық зерттеді, нәтижесінде 1850 ж. Аралдың алғашқы ... ... ... ... морфометриялық сипаттамаларын тұңғыш рет (1874, 1889) И.А. Стрельбицкий анықтады. 1874 ж. геодезист А.А. ... ... ... ... ... ... қада орнатты. Теңіз суының хим. құрамы туралы зерттеулердің нәтижесі 1870 -- 73 ж. жарық көрді. 1900 -- 03 ж. ... және оның ... ... геогр. және гидрол. зерттеулер Л.С. Бергтің басшылығымен жүргізілді. Одан кейінгі жылдары теңізді зерттеумен көптеген ғыл.-зерт. Және ... ... ... ... ... ... шетелдік ғыл.-зерт. мекемелері А. т-н зерттеу мәселесімен айналысты. Бірнеше халықаралық қоғамдар, ұйымдар құрылған. Арал ... ... ... жер ... ... ... ... қалыптасқан. Табанының бедері жота-жоталы жазық болып келеді. Деңгейі күрт төмендегенге дейінгі теренд. 20 -- 25 м, А. ... ... ауд. ... 2235 км2 ... 3,5%) ... 1100 аралдар тобы болған, кейін олардың бірқатары түбектерге ... ... ... ... ең ірі ... ... ... Возрождение (бұл аралда КСРО-ның бактериол. қаруын сынау алаңы болған). Солт-нде биік және ... ... ... ... Олар терең шығанақтармен тілімделген; шығыс жағасы жазық және құмды, шағын шығанақгар мен жаға маңы аралдары көптеп кездеседі, оңт. жағасы ... ... ... ... ... ... шамалы, бұл тұстағы биікт. 250 м- ге жететін Үстірттің жарлауыт қабақтарынан тұрады. А. т-не Орталық Азияның 2 аса ірі ... ... мен ... құяды. Климаты континенттік, құрғақ ауаның орташа темп-расы жазда 24 -- 26°С, ... -7,0 -- ... ... ... орташа мөлш. шамамен 100 -- 150 мм. ... ... ... су ... ... кел ... ... жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен ағындысы 54,8 км3, көл бетінен ... ... 60,7 км3. 1970 ж. ... ... ... өзен ағындысы жоққа тән болғандықтан, булануға кеткен шығынды толтыруға4 шамасы жетпейді, сондықтан теңіз суы жылдан ... ... ... ... ... Су ... маусымдық тербелісінің орташа мәні 25 см, көп жылдық (ғасырлық) ауытқуы 3 м-ге дейін жеткен. ... ... ... ... ... су ... ... ауытқу көрсеткіші тек төменге бағытталған (картаны қ.). ... ... ... ... ... 26 -- 30°С, қыста 0°С-тан төмен. Қыс бойы теңіз айдынын толығымен мұз басады. ... ... ... ... 9 -- 14%о ... соңғы он жыл ішінде (1988 -- 98) 25 -- 30%с-ге дейін өсті. Суы өте ... 25 м-ге ... ... көруге болатын еді. Теңіздегі ағыстар сағат тілінің бағытьмен айналым жасайды. А. т-нде балықтан арал шоқы-ры, сазан, қаяз, торта, т.б. бар. ... ... ... ... Кеме ... ... 7 айға ... казіргі кезде тек иірімдерде ғана қатынайды. Маңызды айлақтары мен негізгі экон. қ-лары бұрын Арал (Кіші Аралда) және ... ... ... ... ... қ-лары болған. А. т-нің жағалауында халық аз тұрады, жергілікті халық балық аулау, мал ... және ... ... айналысады. Арал балық аулау ауданына А. т-не құятын өзендердің атырау аумағы кіреді. Балық өндеу (тұздау) зауыттары ... ... ... Аван ... ... ... ... (шығыс жағалау), бұрынғы Ұялы және Ұзын-қайыр аралдарында орналасқан болатын. Алғаш Әмударияның атырау тұсы к. т. ... ... өте көп ... ... ... ... кейін теңіз түгелімен Арал аталған.
* Арал теңізінің экологиялық ахуалы
Арал теңізі - Қазақстанның інжу-маржаны, шөл ... ... ... су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі - 1066 км³, тереңдігі - 30-60 ... ... - 10-12% ... Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол ... ... 50-150 мың ... ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген. Арал ... ... 1970 ... дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік ... ... ... елді ... 17 ... ... 10 ... өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген.
1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер ... ... ... мен ... 1,5, Түрікменстанда 2,4, Қазақстанда 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы Халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 ... ... ... ... ... орай суға ... ... те артты. Осыған орай, 1970-1980 жылдар аралығында Аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның ... ... ... факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды (Шардара).
Оның үстіне ауыл ... ... да ... ... дамыды. Өзен бойлары игеріліп, суды ысырапсыз пайдалану жүзеге ... ... Арал ... ... арасында 44 мың м³, ал 1990 жылдары екі есеге ... ... Арал ... деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, оның су айдыны 30-200 ... ... ... ... ... 40 ... дейін артты. Оның үстіне екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану 10-15 есеге ... ... ... ... Арал ... экологиялық апатқа ұшыратты.
Құрғап қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн. ... ... ... ... ... ... --------------------------------------------------------------------------------
Арал апатына себеп болған факторлар:
* жергілікті жердің тарихи-табиғи ... ... ауыл ... ... жоспарламау, судың қорын есепке алмау;
* суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын ... ... ... ... ... ... ... сақтамау және суды үнемді пайдаланбау;
* табиғат ресурстарын пайдалануға жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми ... ... ... табылады.
Серіктік суреттер: сол жақта - 1989; оң жақта - 2003 жж.
Осы аталған фактілер Арал теңізі экожүйесіндегі тіршілік атаулыны экологиялық дағдарысқа ... Бұл ... адам ... ... істелген қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі болды. Арал ... ... ... ... ... ... ... жыл өткен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып бітуге жақын. Топырақтың тұздануы өте ... ... Арал ... ... ... ... ... соңғы 1-2 жылда ғана қайта қолға алынды. Ондағы тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Теңіз түбінен көтерілген улы тұздыңмөлшері жылына 13-20 млн. т деп ... ... ... ... әсері сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын тигізуде. Топырақтың тұздануы Өзбекстанда - 60%, Қазақстанда - ... ... ... ... өзі ... шаруашылықа зиянын тигізуде. Арал өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтарын бірте-бірте күрделі әрі қайтымсыз антропогендік экожүйелерге қарай ... ... ... ... ... тұрғындардың салт-дәстүріне, экономикалық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. Жұмыссыз қалған балықшылар ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударуда.
Қазіргі арал өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп кетті. Бұл өңірде соңғы ... ... ... ... тас ... ... ... өңірімен салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп отыр.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 3 желтоқсандағы №1241 Жарлығымен мақұлданған ҚР-ның 2004-2015 жылдарға ... ... ... ... атап ... ... ... негізгі міндеттерінің біріне экологиялық апат аймақтарын, әскери-ғарыш полигондары мен сынақ кешендерін ... ... Міне осы ... ... бәрі ... ... тиісті өз орындарын алады. Мысалы, Арал апат ... ... ... және ... ... ... жатқызуға әбден болады. Демек, бұлардың қолайсыз экологиялық зардаптарының өңір халқының ... ... ... ... ... Жеке ... ... болсақ, Арал өңірі экологиялық аймағында (186,3 мың халық бар 178 елді-мекен) тұрады. Сондай-ақ бұл өңір тұрғындарында ішек-қарын ... мен қан ... ... ... мен ... арасында балалар өлімі мен туа біткен аурулар және балалардың жүйке аурулары көбею үстінде. Мысалы, облыста 2001-2003 жылдар аралығында 1408 бала ... тер ... ... ... ... мүгедектікке шалдықтырып отырған негізгі аурулардың ішінде белді орынды жүйке (нерв жүйесі) аурулары иеленеді. Өткен жылы ... 355 ... 104-і (29,9) ал ... ... 1186 ... 364 (30,6%) осындай науқасқа шалдыққан.2002 жылы бұл көрсеткіш 458 баланың 108-і (23,5%), ... ... 1293 ... 433-ін (33,4%) ... ... ... жылы алғаш рет 84 бала ақыл-есі кем балалар санатына жатқызылса, қайта куәландырылғандардан өткен жылы 250 бала (2002 ... осы ... ... Ал, ... 62 бала (2002 жылы - 98) бала туа ... кемтарлыққа ұшыраған. Олблыс бойынша жалпы мүгедек балалардың 2003 жылы 1541 баланың 468-нің (2002 жылы - 1751 ... 541) ... ... ... анықталды. Демек осы науқастың түрі балалар арасында жылдан-жылға етек алып еледі.
Жалпы, адам үшін бірінші байлық - ... ... ... ... әрбір ел алдымен халқының саулығын, ұрпағының салауатты өмр сүруін қадағалайтынын әркез естен шығармағанда абзал. Сонымен бірге өңірде іш ... ... саны 7 ... ... Сол ... ... ортаның лакстануынан аймақта жүрек-тамыр және онкологиялық (обыр) аурулары әлдеқайда жиі ... ... ... ғаламшар тұрғындарын өлім-жітімге душар ететін, осы заманғы бірінші орындағы аурулар десе де болады. Жалпы, планетадағы көлдердің арасында көлемі жағынан төртінші ... ... Арал ... бұл ... жер ... ... ... үстінде. Өйткені, бұрынғыдан 66 мың шаршы шақырымға жуық қана су ... ... ... ... ... ... 2015 ... жер бетіне толық жойылады деп отыр. Ал, Арал өңіріндегі экологиялық апат адам өміріне жыл өткен ... өте ... ... ... ... ... алғаш теңіз жағалауы 100 шақырымнан артық қашықтап, кіші арал оқшаулана бастаған ... сол ... ... ... тұзды шаң көлемді аймаққа тарала бастаған сәтте Ю.У.Новиковтың деректеріне қарағанда Арал табанынан кезінде жылына 72 млн. Тонна тұз дүние жүзіне шаң ... ... ал Арал ... ... гектар жерге 700 кг тұз аспаннан жауатынын дәлелдеген. Міне, осыған орай бұл күндері теңіздің 70-80 ... ... ... ... ... ... ... ұшатын әлгі тұз шаңының көлемін есептеп шығу қиынға соқпайды. Демек, бұл күндері әлемнің ... ... орта ... ... табанынан 290 млн. Тоннаның үстінде тұз-шаң тарап жататыны белгілі болды. Қазіргі деректер ... Арал ... ... ... ... ... 11,4 ... тоннаға жетті. Аралдың тұзы таза табиғи тұз емес, құрамындатыңайтқыштар мен ... ... ... сияқты аса қауіпті химикаттар ондаған жылдар бойы Сырдария мен Амудария ағынымен ілесіп, теңізге құйылады.
* Арал экологиялық дағдарысы
Арал экологиялық ... -- адам ... ... ... ... ... неғұрлым айқын мысалы, Арал теңізі экологиялық жүйесінің құлдырауы.
Соңғы ... ... ... ... санының көбеюі, суармалы жерлер аумағының 2-3 есе ұлғайтылуы, Арал ... су ... ... ... ... ... апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. Әмудария мен Сырдария сулары ағымының күрт азаюы (1960 жылдардағы 50 -- 60 км3-ден 1990 ... 5-7 ... ... ... оның деңгейі 1960 жылғы 53 метрден 1987 ж. 40,3 ... ... жоне 1992 ж. 37,2 ... дейін төмендеді.
1990 жылдардың басында теңіз айдынының ауданы 45%-дан астам кішірейіп, судың көлемі 65%-ға ... ... ... 3 еседен астам артты. Суы тартылған 30 мың шаршы километрден астам орасан зор ... ... ... ... одан ... 40 млн ... 150 млн ... дейін тұзды жел көтеріп теңізден мындаған шақырым шалғайға дейін тарап ... ... Арал ... антропогендік шөлдену процесі жедел өршіп, бұл орайда климаттың ... ... ... ... ... топырақ қабаты, өсімдік жамылғысы күрт нашарлады, балықты айтпағанның өзінде, ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімділігі мүлдем азайды. Жайылымдар мен шабындықтардың өнімділігі азайып, ... ... қоры ... ... орта ... ... салдарынан жергілікті халықтың денсаулығына қауіпті төтенше экологиялық, әлеуметтік- экологиялық және санитариялық- эпидемиологиялық жағдай қалыптасты.
* Теңізді құтқарудағы болжамдар
Арал теңізінің болашағы дүние жүзі ... ... Оның бір ... жойылып кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес көптеген Шығыс елдеріннің ... ... ... Ал ... ... ... ... айналу, атмосферадағы ауытқушылықтар, антропогендік экожүйелердің тұрақтсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 ... ... ... және ... ... ... ... пікірталастар туғызуда. Арал мәселесі туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер, халықаралық қоғамдастықтар қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия ... ... АҚШ, ... т.б. ... ... жағы өз ... тым құрыса Кіші Аралды сақтап қалу үшін көптеген жұмыстар атқарды. ... ... ... Қазақстандық аймағындағы Кіші Аралдың деңгейі баяу болса да көтереліп келеді. Арал теңізін қалпына ... ... ... ... ... болжамдар мен жобалар бар. Олар:
Сібір өзендерін Қазақстанға бұру.
Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқылы суды молайту.
Арал теңізін жартылай сақтап ... ... суын ... ... ... ... асты ... пайдалану.
Арал теңізінің өздігінен табиғи ретттеулерін немесе толысуын күту.
Әрине, бұл жобалар болашақтың ісі болғанымен, уақыт талабы оны күттірмейді. Бәрі де ... ... ... Ал оның іске асуы ... ... білімі мен біліктілігіне байланысты екені анық.
Қазіргі кезде аралды ... ... ... да ... ... ... негізде жұмыстар жасалуда. болғандықтан, ғажайып су қоймасын оны ... қалу ... ... болашақ алдындағы борышы.
Қорытынды:
АРАЛ ТЕҢІЗІ -- Қаз. ССР-інің оңт.-батысындағы ағынсыз тұзды көл. ... ... ... ... 4-орын алады. Солт.-шығыс жартысы Қаз. ССР-нде, оңт.-батыс болігі Қарақалпақ ... ... ... (1630) А. т. ... ... құйылысын мекендеген арал еліне байланысты делінеді; араб зерттеушілерінің (1600) Ховарезм (Хиуа) немесе Сырдарияның құйылысындағы Жанкент ... ... ... Женді аталған. Ер.- те замандағы географтар мен ... А. т. ... ... бұлдыр, тұспал болған. деп алғаш рет араб жазушысы ибн-Русте (910) атайды, ал араб ... ... (920), ... (1154), ... (14 ғ.) ... ... береді. Ке-не заманда Каспий мен Аралдың қосылып жатқаны, бір кезде Амударияның Каспинге құйылраны жайында бір түйінге келмеген шашыранды пікірлер де бар. 1417 ж. ... Абру ... ... көлі ... Жайхунның арнасы ауып, Хозарға (Каспий) құйды десе, 1570 ж. ... Аму ... ... ... ... Орыс ... А. т-н алғані рет зерттегендер Муравьев пен Бутаков (18-19 ғ.). 1848 -- 49 ж. А. И. ... А. т-н ... рет ... түсірді. Аралдың теңіз деңгейінен биікт. 53 м. Ауд. 64,5 мың км2, (оның 2,3 мың км2 ... ... ең ұзын жері 428 км, ені 235 км, ... 690 мың км2, ... орташа көл. 1000 кле3, шамасында. А. т-нің ойысы жер қабығының плиоценде майысуынан пайда болып, суға толған. Теңіз түбінің бедері тегіс. ... ... 20-25 м, ең ... жері 67 м. ... ... ... ... ұсақ аралдардан тұратын.Ақпекті архипелагы алып жатыр. Жалпы А. т-зде 300-ден астам арал бар, ол ... ... 3,5%-і. Ірі ... ... ... ... ... жағасы биік жар. Аласа жері қүрлыққа сұғына кіріп жатқан шығанақтармен (Құмсуат, Тұщыбас, Шевченко, Бутаков, Сарышығанақ, ... ... ... ... ... ... т. б.) тілімделіп, бірнеше түбек (Қуланды, Қаратүп, Көктырнақ, Мойнақ) пайда болған. ІІІығ. жағасы ойпат, құмды және ... саяз ... ұсақ ... ... Батиақты, ойпат болып келген оңт. жағасы Амударияның атырауымен тілімделген. Бат. ... аз ... ... 190 м-гe ... ... ... ... тұрады. А. т-не Орта Азияның үлкен 2 өзені Амудария мен ... ... ... ... орта ... 24, 26° С, ... -- 7°-тан -- 13,5° С-қа дейін ... ... 120 -- 170 күні ... 70 -- 90 күні ... Қар солтүстігінде 3 айдан, оңтүстігіиде 1,5 айдан артық жатады. Жылдық жауын-шашып ... 100 мм. А. ... су ... ... 5,9 км3, ... ағыс 54,8 км3, ... 60,7 км3.,' ... су деңгейінің орта ауытқуы 25 см, көп жылдығы (ғасырлық) 3 м-дей. 1960 жылға дейін А. т-нің абс. ... 53,4 ... 1967 ж. 51,66 м ... ... ӨЗЕН ... 90%-1н суландыруға пайдаламғанда, теңіз деңгейі 12 м-гe төмендейді.Қыста теңіз бетінің темп-расы 0° С-тан төмен, жазда 26, 30° С. ... ... ... ... ... мұзы жұқа болғандықтан, бұзылып тұрады. Тұздылығы өзендердің құяр жерінде 10-11 %о, ... ... 14 %о. ... ... ... ... ... артып келеді (хлорлы 59,1%, күкірт қышқылы 40,9%). Судың түсі қара көк, мөлдірлігі 15- 25 м. А. т-не ... ... және ... ... ... сағат тілінің айналу бағытына сәйнес ағын туғызады. Теңіз көбінесе тынық. Толқын күші көбіне 2 балдан аспайды. Оқта-текте болатын теңіз дауылының ... күші 6 ... ұз. 120 м-те ... Балықтардан бекіре, сазан, қаяз, шабақ, ақмарқа ауланады. Бейімделген балықтан шоқыр, салақа т. б. бар. ... ... 7 ай кеме ... ... ... -- Арал және ... А. т. ... халық аз қоныстанған. Жергілікті тұрғындарының айналысатын кәсібі -- балық аулау, мал шаруашылығы, ондатра есіру және ... ... Арал ... ... ... құрамында А. т-нің алабы мен оған құятын өзендердің сағасы кіреді. Теңіздің солтүстігінен РСФСР мен Орта Азия және ... ... ... жол ... ... ... ... -- көптеген балық колхоздары мен балық кәсіпшіліктері ... ... Арал және ... ... ... бұлардың арасында майдан ноябрьге дейін жүк және жолаушы таситын кемелер қатынайды. Солтүстіктен өнеркәсіп товарлары, ... а. ш. ... ... Балық тұздау з-дтары Амудария өзенінің атырауында, Көкаралдағы Аван пос-сінде, Бөгенде (шығ. жага-сы), Ұялы, Ұзыиқайыр аралдарында. ... ... ... орта ... 114000 ц ... ... Сібір өзендерінің суын А. т-не бұру жобаланады.АРАЛҚҰМ -- Балқаш көлінід оңтүстігіндегі, Лепсі мен Басқан ... ... ... төбешік құм. Абс. биікт. 400 -- 500 м. Оңт.-шығыстан солт.-батысқа қарай 50 км-ге ... ... Ені 18 км, жері 650 км2. ... ... 8 -- 10 м, ... құмдардың биікт. 15-20 м. Құмда жүзген, қоянсүйек, жусан, селеу, өзенге жақын жерлерде жыңғыл, баялыш, бұйырғын, құрақ өседі. А. ... ... ... ... ... Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - ... ... 2009.
* Н.Ә. ... . - ... , ... О. ... . - Алматы: , 2003
* Журнал 1988 жыл № 10
* ... ... ... Алматы: Атамұра, 2008.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы24 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
1991-2002 жж аралығындағы Қазақстандағы саяси партиялар50 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
XIX ғасырдың 40 - 60 жылдар аралығындағы халықаралық қатынастар11 бет
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
XVII-XIX ғғ. аралығындағы Ресей империясы13 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь