Экология және денсаулық (Көкшетау қаласының көшелері мысалында)

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ
4
1. ЕЛІМІЗДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРЫ
7
1.1 Қоршаған ортаның ластаушы көздері
7
1.2 Экологияның өзгеруі денсаулыққа тигізетін әсері
12
2. ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ АДАМ ДЕНСАУЛЫҒЫ
20
2.1 Қоршаған ортаның химиялық және биологиялық ластануы және адам денсаулығына әсері
20
2.2 Тамақ, ауа райы, дыбыс адам денсаулығына тигізетін зияны
29
2.3 Экологиялық тұрақты даму денсаулық кепілі
39
3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУЛИКАСЫНЫҢ ТҰРАҚТЫ ДАМУҒА КӨШУ КОНЦЕПЦИЯСЫ
45
3.1 «Тұрақты даму» концепциясының ғылыми болжамы мен жобасы
45
3.2 Қоршаған ортаны денсаулыққа зиян қалдықтардан тазарту және оның алдын алу
52
ҚОРЫТЫНДЫ
60
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
63
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі. Осы тақырыпты алған себебім экология және денсаулық арасындағы өзара тығыз байланысты болғандықтан, дүниежүзі бойынша ең актуальды проблема болып есептелінеді. Адамның қоршаған орта мен тірі табиғатқа әсерінің өскендігі соншалықты миллиард жылдар бойы қалыптасқан зкологиялық тепе-теңдік бұзылуда.
Табиғат-сұлулықтың өмір-бақи таусылмас қайнар көзі. Қандай жұмыстың болса да «экологиялық жағы» еске алынбаса, табиғат пен адам арасындағы зат алмасуда заңды түрде орны талмас алқылықтар пайда болады [1].
Адам баласының қалыпты өмір сүруі үшін оған қажетті қоршаған орта жағдайлары және табиғат байлықтары болуы қажет.
Адамзат қоршаған орта мен табиғат байлықтарын өз қажетіне пайдалана алатын саналы тіршілік иесі. Адам тек табиғатты пайдаланып қана қоймай, табиғатты өзгерте де алады.
Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым – қатынасы ерекше маңызға ие. Пайдалы қазба байлықтарының шектен тыс көп пайдалануы, жер бетінен көптеген өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жоқ болып кетуі және сонымен қатар табиғи ортаның ластануынан адамдардың денсаулығы да бұзыла бастады. Қоршаған ортаның шектен тыс ластануынан бұрын белгісіз аурулар пайда болуда. Мысалы, адам қоршаған ортаның сынаппен ластануынан – минамата, ал калий элементі арқылы ластануынан итай – итай ауруларына шалдығуда. Тіпті сыртқы ортаның шектен тыс ластануы адамның генетикалық ақпараттарын өзгертіп жіберетіндігіне түрлі кейіптегі сәбилердің дүниеге келуі мысал бола алады. [2]
Табиғат, Жер – Ана , туған жер, атамекен құлаққа жылы естіліп, жүрекке шаттық сезімін ұялататын қасиетті сөздер. Адамның өзі сол табиғат пен Жер – Ананың перзенті. Өзіміздің қоршаған тіршілік ортасын – биосфераны келешек ұрпаққа бүлдірмей ластамай, көркейтіп, көріктендіріп жеткізу бүгінгі жас ұрпақтың басты парызы болып табылады. Сондықтан, студенттерге қоршаған ортаның экологиялық жағдайы мен оны қорғау жолдары туралы мағлұмат беріп, экологиялық, эстетикалық тәрбие беру және оларды туған өлке табиғатын сүюге, қорғауға, қамқорлық жасауға баулуымыз керек.
Табиғатқа жанашыр болу адамзат қоғамына, оның келешегіне жанашырлық жасау болып табылады. Сол себепті туған жеріміздің тамылжыған тамаша табиғатын сүю, оны қастерлеп, қадірлеу әрбір адамның азаматтық парызы.
XXI ғасырға аяқ баса отырып адамзат өзімен бірге көптеген келелі мәселелерді ала келді. Үнемі дамыс үстіндегі техникалық ықпалдан қоршаған ортаны қорғау, денсаулыққа әсерін тигізбеу, осындай маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Қоршаған орта мәселелері барлық адамзатқа тиесілі ортақ мүдде. Адамның шаруашылық қызметі оның талғамына байланысты дамиды. Ол дамыс табиғат және оның алуан түрлі қорын пайдалануды талап ететін өндіріске негізделеді. Кез келген қоғамның белгілі бір даму кезеңінде адам мен табиғат арасында, өндіріс пен табиғи экологиялық жүйелер арасында қарама-қайшылық пайда болады. [3].
Қоршаған ортаны қорғау дегеніміз табиғи қорларды ұтымды пайдалану, қорғау және ұдайы өндіруді қамтамасыз ететін заңдық, техникалық және санитарлық нормалар жүйесі болып табылады.
Адам - өндірістік объект- қоршаған орта түріндегі экологиялық жүйелер туралы ақпараттарды жүйелеу, сонымен қатар адамды және оны қоршаған ортаны қорғаудың техникалық әдістерін талдау «Антропогендік өндірістік фактор» атты жалпы түсінік негізінде жасалады. Антропогендік өндірістік фактор (АӨФ) дегеніміз - адам денсаулығын келеңсіз өзгерістерге және тап осы өндірістік процестің әсеріне шалдыққан қоршаған ортаны антропогендік өзгерістерге ұшыратуға қабылетті фактор. [4].
Адамзат биологиялық түр және әлеуметтік қоғам ретінде қоршаған ортада өтіп жатқан процестермен тікелей байланыста болады және үнемі өсіп жатқан масштабтарда оның қорларын алып тұрады, қалдықтармен, тіршілік әрекетінің өнімдерімен ластандырады. Мұның бәрі «тіршілік кеңістігінің» өте жұқа қабаты биосферада өтеді. Бұл тіршілік қабатында органикалық заттардың тізбегіндегі: топырақ- өсімдіктер- жануарлар- адам- топырақ айналымы бойынша заттардың , сондай-ақ табиғи айналымның басқа тізбектерінің шегіндегі бейорганикалық заттарды үнемі қозғалып жатқан күйінде болады, себебі табиғат қоршаған ортаның тірі және өлі компоненттерінің арасында өтетін негізгі химиялық элементтің тұрақты айналымының механизмдерін жасап шығарады. [5].
Зерттеудің мақсаты – экология және денсаулық жағдайын зерттеу.
Зерттеулердің міндеттері:
 еліміздің экологиялық проблемаларын анықтау
 экология және денсаулық байланысын зерттеу;
 Қазақстан Респуликасының тұрақты дамуға көшу концепциясын ұсыну.
Зерттеу нысаны – Ақмола облысының Көкшетау қаласының Ауэзов, Абай, Ақан сері көшелері.
Зерттеу пәні – экология және денсаулықты бағалау.
Зерттеу әдістері – диплом жұмыс жазу барысында логикалық, жүйелік, аналитикалық және салыстыру әдістер пайдаланды.
Мәселенің зерттелу ауқымы – экология және денсаулық байланысын келесі ғалымдар зерттеген: Әлімбетов К.Ә.,Оспанова Г.С., Мейірбеков А.Қ. [4]; Байдельдинов Д.Л. [5], Болбас.М.М [6], Голенко Д.И. [9], Баешов А. [10], Омаров А.Д. [20], Сүлейменов С.Т., Құлбеков М.Қ. [27], Сағынбаев А.Е. [29], Аксенова О.В. [31], Олардың жұмыстары экология ғылымының дамуына үлкен үлес қосқан.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы, практикалық маңызы. Ақмола обылысының экологиялық жағдайы және адам денсаулығына тигізетін әсері зерттелінген. Алынған нәтижелері көптеген салалалрда пайдалануға болады.
Зерттеудің практикалық базасы. Ақмола облысының ауасы, топырағы және су ресурстары.
Жұмыс құрылымы және көлемі. Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, үш бөлімен, 2 кесте мен 3 формуладан, қорытынды мен пайдалынылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Диплом жұмысының кіріспесінде тақырыптың өзектілігі, мақсаты, зерттеу объектісі, теориялык және әдістемелік негізі қарастырылган.
Бірінші бөлімінде еліміздің экологиялық проблемалары қарастырылған.
Екінші бөлімінде экология және адам денсаулық зерттелінген.
Үшінші бөлімінде Қазақстан Респуликасының тұрақты дамуға көшу концепциясы ұсынылған.
Қорытындыда диплом жұмысының барысында алынған мәлеметтері реттеп, жүйеге келтіріп, бір-бірімен салыстырып жазылған.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

[1] «Айнала қоршаған ортаны қорғау Министрлігінің 2011 жылғы есебі», Астана 2011// СПС «Юрист»
[2] Атмосфераға шығарылатын ластағыш заттарды нормаға келтіру бойынша нұсқау, Алматы, 2002 // СПС «Юрист»
[3] Ақмола облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасының мәліметтері, Астана 2011 // СПС «Юрист»
[4] Әлімбетов К.Ә., Оспанова Г.С., Мейірбеков А.Қ. Табиғатты пайдалану және оны қорғау негіздері. - Алматы: Ғылым, 2000. – 71 б.
[5] Байдельдинов Д.Л. Қазақстан Республикасының экологиялық заңдастылығы. - Алматы: Ғылым, 1998. – 76 б.
[6] Болбас М.М Основы промышленной экологии. - М.: Высшая школа, 1993. – 107 с.
[7] Временный порядок определения размера ущерба, причиненного природной среде нарушением природоохранного законодательства, Алматы, 1997. // СПС «Юрист»
[8] Государственный стандарт ГОСТ17.2.03.87. «Охрана природа. Атмосфера. Нормы и методы измерений содержания окиси углерода и углеводорода в отроботанных газах автомобилей с бензиновым двигателями» // СПС «Юрист»
[9] Голенко Д.И. Моделирование в технико-экономических системах (управление запасами). – Л: ЛГУ, 1998. – 110 с.
[10] Баешов А. Экология және таза су проблемалары, - Алматы: Ғылым, 2003. – 189 б.
[11] «Кәсіпорынның, құрылыстың және де басқа объектілердің санитарлық қорғаныс аймағы мен санитарлық классификациясы», Алматы 1999. // СПС «Юрист»
[12] Коваленко В.Г. Автомобильные цистерны для транспортирования жидких, сыпучих и газообразных грузов. – М: МАДИ, 1998. – 199 с.
[13] Қазақстан Республикасының кәсіпорындары үшін атмосфера мүмкіндік шегі барынша жақындатылған шығарындылар нормативінің жобасының құрамы мен әшекейленуі бойынша ұсыныс, Алматы, 1997. // СПС «Юрист»
[14] Қазақстан Республикасының Экологиялық Қауіпсіздігі туралы тұжырамдамасы. – Алматы: ЮРИСТ, 2013. -131 б.
[15] Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі, – Алматы: ЮРИСТ, 2011. -131 б.
[16] Қазақстан Республикасының Орнықты даму бағдарламасы. – Алматы: ЮРИСТ, 2011. -124 б.
[17] Қазақстан Республикасының 2015 –жылға дейнгі стратегиялық даму жолдары. – Алматы: ЮРИСТ, 2012. -111 б.
[18] Омаров А.Д Құрастырылған методикалық шығарылымның, зиянды заттармен және атмосфералық ауаға шығарылудың көрсеткіші. - Алматы:Баспа, 1996. – 90 б.
[19] Методические рекомендации по заполнению и введению экологического пормышленного предприятия ГОСТ 17.0.04-90 // СПС «Юрист»
[20] Омаров А.Д. Экологическая безопасность на транспорте. – Алматы: Білім, 1999.- 80 с.
[21] Алтынов П.И., Андреев П.А., Балжи А.Б., Оқушының қысқаша анықтамалығы. – Алматы: Рауан, 2008. – 28-39 б.
[22] Бродский А. К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. – Алматы: Білім, 1998. – 65 б.
[23] Рекомендация по делению предприятий на категории опасности в зависимости от массы и видового состава выбрасываемого в атмосферу загрязняющих веществ. - Алматы, 1999. // СПС «Юрист»
[24] РНД 21.2.02.02-97. Рекомендации по оформлению и содержанию проекта нормативов ПДВ в атмосферу для предприятия. Республика Казахстан. Алматы, 1999. // СПС «Юрист»
[25] РНД 211.02.03-97. Уақытша инструкциялық және инвентаризациялық атмосфераға, зиянды заттектерді шығарылымы - Алматы, 2000. // СПС «Юрист»
[26] Состояние окружающей среды Акмолинской области за период 2011-2013г. Отчет МПР и ООС // СПС «Юрист»
[27] Сүлейменов С.Т., Құлбеков М.Қ. «Қалдықсыз технология – экология қызметі» – Алматы: Ғылым, 1991. – Б. 37-40
[28] Сағынбаев А.Е. Табиғатты қорғау. Атмосфера ластанудың метеорологиялық аспектілері және өндірістік шығарындылар. Негізгі атаулар мен анықтаулар. – Алматы: Мемстандарт, 2001. – 255 б.
[29] Сағынбаев А.Е. Экология негіздері – Алматы: Ғылым, 2010. – 277 б.
[30] Асқарова С.Е. Экологиялық білім берудің инновациялық формалары. – Алматы: Ғылым, 2009. – Б. 106-107
[31] Аксенова О.В. Экология. – М.: Знание, 1999. – 287 с.
[32] Асқарова Ұ.Б. Экология және қоршаған ортаны қорғау. –Алматы: Ғылым, 2007. – 235 б.
[33] Боголюбов С.А. Экология. Юрид. энцикл. слов. Ин-т законодательства. Норма. – М.: Знание 2001. – 443 с.
[34] Большаков В.Н.Экология. – М.: Интернет инжиниринг, 2000. – 330 с.
[35] ВронскийВ.А. "Экология: словарь-справочник. Изд. – Ростов - на/Д.: Феникс, 2002. – 573 с.
[36] Горелов А.А. Экология: Учеб. Пособие для вузов. - М.: Юрайт, 2001.- 312 с.
[37] Гирусов Э.В., Новоселов Н.А. Экология и экономика природопользования. М.: Единство, 2002. - 519 с.
[38] Денисов В.В., Гутенев В.В. Экология. – М.: Юрайт, 2002. -726 с.
[39] Мизгун Ю.Г. Экология известная и неизвестная. - М.: Здоровье, 1994. - 257 с.
[40] Мозолевская Е.Г. Экология, мониторинг и рациональное природопользование. - М.: МГУЛ, 2002. - 249 с.
[41] Николайкин Н.И. Экология. - 3-е изд., стер. – М.: Дрофа, 2004. – 621 с.
[42] Потапов А.Д. Экология. – Изд. 2-ое, испр. и доп. – М.: Высшая школа, 2004. – 526 с.
[43] Прохоров Б.Б. Экология века. – М.: Академия, 2003. – 317 с.
[44] Потасов В.В. Матвеев А.С. Экология: термины, стандарты, сертификация. Нормативы и показатели. Учеб. и справ. Пособие. – М.: Финансы и статистика, 2001. - 205 с.
[45] Харченко Н.А., Михацкий Ю.П. Экология. – М.: Изд.-во Моск.гос.ун-та леса, 2003. - 398 с.
[46] Цветкова Л.И. Экология. – СПб.: Химиздат, 2001. – 550 с.
[47] Чердымова З.Э. Экология в схемах и таблицах. – М.: Академия, 1997. - 222 с.
[48] Отчет ГКП на ПХВ «Көкше Жәрдем», 2008. // СПС «Юрист»
[49] ГКП на ПХВ «Көкше Жәрдем» мәлеметтері, 2013. // СПС «Юрист»
[50] Бейсенова Ә. С. Экология, » – Алматы, 2001. // СПС «Юрист»
[51] Бейсенова Ә. Экология – ел тағдыры // Егемен Қазақстан, 2005. – 13 шілде. // СПС «Юрист»
[52] Асқарова Ұ. Б. Экология және қоршаған ортаны қорғау. – Алматы: Экономика, 2004. – Б. 25-31
[53]Асқаров А.К. Экология. Оқулық. – Алматы: Ғылым, 2008. – 250 б.
[54] Харченко Н.А., Михацкий Ю.П. Экология. – М.: Изд.-во Моск.гос.ун-та леса, 2003. – 398с.
[55] Арпабеков К.А. Құрастырылған методикалық шығарылымның, зиянды заттармен және атмосфералық ауаға шығарылудың көрсеткіші. - Алматы: Ғылым, 1996. – Б. 32
[56] «Временный порядок определения размера ущерба, причиненного природной среде нарушением природоохранного законодательства. – Алматы: Наука, 1997. – С. 15-30
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі. Осы тақырыпты алған себебім экология және денсаулық арасындағы өзара тығыз байланысты болғандықтан, дүниежүзі бойынша ең актуальды проблема болып есептелінеді. ... ... орта мен тірі ... ... ... ... ... жылдар бойы қалыптасқан зкологиялық тепе-теңдік бұзылуда.
Табиғат-сұлулықтың өмір-бақи таусылмас қайнар көзі. Қандай жұмыстың болса да еске ... ... пен адам ... зат ... ... ... орны талмас алқылықтар пайда болады [1].
Адам баласының қалыпты өмір ... үшін оған ... ... орта ... және ... ... ... қажет.
Адамзат қоршаған орта мен табиғат байлықтарын өз қажетіне пайдалана алатын саналы тіршілік иесі. Адам тек табиғатты пайдаланып қана қоймай, ... ... де ... ... ... ... ортамен қарым - қатынасы ерекше ... ие. ... ... байлықтарының шектен тыс көп пайдалануы, жер бетінен көптеген өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жоқ ... ... және ... ... ... ... ... адамдардың денсаулығы да бұзыла бастады. Қоршаған ортаның шектен тыс ластануынан бұрын белгісіз аурулар пайда болуда. ... адам ... ... ... ластануынан - минамата, ал калий элементі арқылы ластануынан итай - итай ауруларына шалдығуда. ... ... ... шектен тыс ластануы адамның генетикалық ақпараттарын өзгертіп жіберетіндігіне түрлі кейіптегі сәбилердің дүниеге келуі ... бола ... ... Жер - Ана , ... жер, ... ... жылы ... жүрекке шаттық сезімін ұялататын қасиетті сөздер. Адамның өзі сол табиғат пен Жер - Ананың перзенті. Өзіміздің ... ... ... - биосфераны келешек ұрпаққа бүлдірмей ... ... ... жеткізу бүгінгі жас ұрпақтың басты парызы болып табылады. Сондықтан, студенттерге қоршаған ортаның экологиялық жағдайы мен оны ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбие беру және оларды туған өлке ... ... ... ... жасауға баулуымыз керек.
Табиғатқа жанашыр болу адамзат қоғамына, оның келешегіне жанашырлық жасау болып табылады. Сол себепті ... ... ... ... ... сүю, оны ... ... әрбір адамның азаматтық парызы.
XXI ғасырға аяқ баса отырып ... ... ... ... ... ... ала ... Үнемі дамыс үстіндегі техникалық ықпалдан қоршаған ортаны ... ... ... ... осындай маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Қоршаған орта мәселелері барлық адамзатқа тиесілі ортақ мүдде. ... ... ... оның ... ... ... Ол дамыс табиғат және оның алуан түрлі қорын пайдалануды талап ететін өндіріске негізделеді. Кез келген қоғамның ... бір даму ... адам мен ... ... ... пен табиғи экологиялық жүйелер арасында қарама-қайшылық пайда болады. [3].
Қоршаған ортаны қорғау дегеніміз табиғи қорларды ұтымды пайдалану, қорғау және ... ... ... ... ... ... және санитарлық нормалар жүйесі болып табылады.
Адам - өндірістік объект- қоршаған орта түріндегі ... ... ... ... ... ... ... адамды және оны қоршаған ортаны қорғаудың техникалық ... ... атты ... түсінік негізінде жасалады. Антропогендік өндірістік фактор (АӨФ) дегеніміз - адам денсаулығын келеңсіз өзгерістерге және тап осы өндірістік процестің әсеріне шалдыққан ... ... ... ... ... ... фактор. [4].
Адамзат биологиялық түр және әлеуметтік қоғам ретінде қоршаған ортада өтіп жатқан процестермен тікелей ... ... және ... өсіп жатқан масштабтарда оның қорларын алып тұрады, қалдықтармен, тіршілік әрекетінің өнімдерімен ластандырады. Мұның бәрі өте жұқа ... ... ... Бұл ... ... органикалық заттардың тізбегіндегі: топырақ- өсімдіктер- жануарлар- адам- топырақ ... ... ... , ... табиғи айналымның басқа тізбектерінің шегіндегі бейорганикалық заттарды үнемі қозғалып жатқан күйінде болады, себебі табиғат қоршаған ортаның тірі және өлі ... ... ... ... ... элементтің тұрақты айналымының механизмдерін жасап шығарады. [5].
Зерттеудің мақсаты - ... және ... ... ... ... ... ... проблемаларын анықтау
* экология және денсаулық байланысын зерттеу;
* Қазақстан Респуликасының тұрақты дамуға көшу концепциясын ұсыну.
Зерттеу нысаны - ... ... ... ... ... ... Ақан сері ... пәні - экология және денсаулықты бағалау.
Зерттеу әдістері - диплом ... жазу ... ... ... аналитикалық және салыстыру әдістер пайдаланды.
Мәселенің зерттелу ауқымы - экология және денсаулық байланысын ... ... ... Әлімбетов К.Ә.,Оспанова Г.С., Мейірбеков А.Қ. [4]; Байдельдинов Д.Л. [5], Болбас.М.М [6], ... Д.И. [9], ... А. [10], ... А.Д. [20], ... С.Т., ... М.Қ. [27], ... А.Е. [29], ... О.В. [31], Олардың жұмыстары экология ғылымының дамуына үлкен үлес қосқан.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы, практикалық маңызы. Ақмола обылысының ... ... және адам ... ... ... ... Алынған нәтижелері көптеген салалалрда пайдалануға болады.
Зерттеудің практикалық базасы. Ақмола облысының ауасы, топырағы және су ... ... және ... Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, үш бөлімен, 2 кесте мен 3 формуладан, қорытынды мен пайдалынылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Диплом ... ... ... ... ... ... ... теориялык және әдістемелік негізі қарастырылган.
Бірінші бөлімінде еліміздің экологиялық проблемалары қарастырылған.
Екінші бөлімінде экология және адам денсаулық зерттелінген.
Үшінші бөлімінде Қазақстан ... ... ... көшу ... ...
Қорытындыда диплом жұмысының барысында алынған мәлеметтері реттеп, жүйеге келтіріп, бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ортаның ластаушы көздері
XX ғасырдың екінші жартысындағы қоғам мен табиғаттың ... ... ... ... елімізде күрделі табиғат жағдайы қалыптасты. Материалдық өндірістер көбейді, барған сайын шикізатқа сұраныстың өсуінің ... ... мен үсті ... ... ... ... Ғылыми-техникалық прогрестің нәтижесінде жасалынған табиғатқа әсер, экожүйенің өзгеруі, дауылдар, су ... жер ... ... ... ... тепе-тең жағдайға жетті, тіпті олардан асып түсті десе де болады. Олар табиғаттың ... ... ... күшейтіп, биосферадағы табиғи жағдайдағы энергия мен зат алмасуды бұзды. ... ... ... өте ... ... ... Бұл ... дүние жүзі бойынша экологиялық сипат алды.
Көптеген ғалымдар ... ... ... ... салдарын әр түрлі түсінеді. Көбі экология ғылымың жаңа ... ... ... ... ... бұрын да ғылымдар экология жайлы өзіндік зерттеулер жүргізген. Әйтсе де оның бастауына неміс ғалымы ... ... ... ... берген анықтама тұрғысынан қарайды, ал шындығында XXI ғасырдың экологиялық проблемалары ... ... ... ... жоқ. ... да ... ... ғылымдардың ғылымы сипатына айналды. Себебі, олар барлық ғылым салаларының нәтижесіндегі ғылым жетістіктерінің табиғаттың тепе-теңдігінің бұзуылуына жауапты бола ... оның ... ... ат ... ... Бұл ... ... халқы ежелден-ақ табағат болмысын, оны бүкіл өзінің шаруашылығының дамуы мен қалыптасуының, тіршіліктің даму жүйесінің көне ... ... ... ... ... ... ... қатар, оны аялаудың, қорғаудың тамаша үлгілері қалыптасқан. Осы арқылы ... ... ... табиғатпен етене жүруді сіңіріп отырған [6].
Қазіргі дүние жүзілік ғылыми-техникалық прогрес пен адам әрекеті ... ... ... болашақ ұрпақтың алдына ғаламдық экологиялық проблемаларды тудыруда. ... ... ... ... жаратудың орнына, кейінгі жылдары оған жаппай үлкен қауіп тудыратын, ядролық, экологиялық, биологиялық қарулардың ... ... ... аң мен ... ... ... адамның ақыл-ойын аздыратын арақ пен есерткінің таралуы осы экологиялық апаттың көзі болып табылады.
Шын мәнінде туған еліміздің экологиялық ... ... ... ... біле ... Неге десеңіз, экологиялық ақпаратты игеру үшін экологиялық білім керек. Қазақстанның экологиялық ахуалына қысқаша талдау жасағанда мынаны байқауға ... ... ... ... ... 25-30% жарамсызданса, Павлодардағы ірі өндіріс орнының зиялды экологиясы айтпаса да ... ... ... ... ... ... ... 2,5 млн.га жайылымдардың деградацияға ұшырауы З млн. га жерді қамтып отыр. Семей полигоны жайлы көп айтылады, ... ... ... ... ... ... шешім табылған жоқ. Әсіресе, Азғыр мен Тайсойған полигондары ... ... 1,4 млн. га жер ... ... ... oikos - үй ... тұрғылықты жер, баспана) және logos - ғылым деген сөздерінің ... ... Бұл ... дәлме - дәл мағынасы экология - "өз үйіндегі" организмдер туралы ғылым дегенді білдіреді, яғни ... мен ... орта ... ... немесе олардың бір-бірімен байланысының сипаттамасына ерекше баса назар ... ... ... ... ... кезде көптеген зерттеушілер экология - ол тірі организмдер мен қоршаған ортаның қатыстылығын оқып-үйрететін немесе тірі ... ... өмір сүру ... жағдайын, бір-бірімсн өзара қарым-қатынастық байланысын зерттейтін ғылым деп ... ... ... ... деген құштарлық сонау адамзат дамуының ақ таңы атқан кезден басталды деуге болады. Алғашқы қауымдастык қоғамының ... ... ... бірге қатар өмір сүріп келе жатқан кейбір аңдардың ... тап ... ... Оларды адамдар жеке-жеке емес, бірлесіп, қауымдасып күрескенде ғана және алатындығына, сөйтіп өздеріне азық етуіне болатындығына көздері жетті. Осылай қай аңды қай ... ... ... ... қару ... ... түсіре алатындығын сезіне бастады. Олардың бұл әрекеттерін біз бүгінде тас бетіне ... ... және ... ... ... ... барысында тастан, ағаштан т. б. жасаған қаруларын табу арқылы көзімізді жеткізіп отырмыз. Сондай-ақ мұндай деректер ежелгі египет, үнді, тибет, тағы ... да ... ... сақталғаны мәлім. Экологияның элементтері сонымен қатар көнедсн келе ... ... ... ... да ... ... үнділердің "Махабхарата" жырында (б. д. д. VI - II ғғ.) ... ... ... - су ... мен жер ... ... деректер келтіріледі, 50-ден астам жан-жануарлардың аттары аталып, олардың өмір сүру ... ... ... ... ... ... және ... туралы мәліметтср де беріледі. Вавилонның қолжазбалық кітаптарында жерді өңдеудің әртүрлі ... мен ... ... ... мәдени өсімдіктерді қай мезгілде егудің жолдары көрсетіледі. Ал Кытайдың біздің дәуірімізге дейінгі IV - II ғғ. хроникаларында бірқатар өсімдіктердің сорттары ... сөз ... ... ... мерзімдері де айтылады [7].
Жер шарындағы ауа райының өзгеруі ондағы тіршілік ... ... ... ... ... әсер тигізетіндігін, бір сөзбен қорыта айтқанда, қоршаған ортадағы жансыз және жанды құрауыштардың ... ... ... ... XVІІI ... ... ғалымдары да өз еңбектеріне өзек етті. Мысалы, орыстың атақты ғалымы М.В. Ломоносов "Жер ... ... ... ". ... ... ... ... бәрі жаратушының құдіретімен жасалған деп ойлаулары бекер..." деп атап көрсетті. Ол ... ... тек ... мен ... ... ... ... нәтижесі деп санады. Әр кезеңдегі жануарлардың өлі ... ... ... олардың тіршілік еткен табиғи жағдайлары туралы тұжырым жасады.
XVІІI ғасырдың соңы мен XIX ... ... ... ортаның құбылысын зерттеушілердің саны бірте-бірте арта түсті. Олардың еңбектерінде экологияның элементтері жиі-жиі кездесетін болды. Ғылымның дамуының екінші кезеңі ... ... ... зерттеулерге ұласты.
Экология ғылымының одан әрі дамуы ағылшын ғалымы Ч. Дарвиннің (1809-1882) эволюциялық ілімінің негізінде жүзеге асырылды. Оған атақты орыс ... В.В. ... ... В.И. ... ... В.Н. Сукачевтің (1880-1967), Н.Ф. Реймерстің (1931-1993) қосқан үлестері мол. Олардың ішінен В.И. Вернадскийді ... атап ... ... Ол биосфера туралы ілімнің негізін қалап, казіргі замандағы ғылымның болашағын күні ... көре ... ... әлемдік экожүйе деп танып, оның орнықтылығы мен дамуы экологиялық заңдылықтарға негізделетінін, заттектер мсн энергия балансына байланысты екенін тұңғыш рет ашып ... В.И. ... ... ... ... ... ... қағидаларын да тұжырымдады [8].
Алайда, "Экология" деген терминді ғылымға алғаш рет ... ... ... Э. ... ... еншісіне тиді. Ол экологияға төмендегідей анықтама берді: "Экология деп, біз табиғат ... ... ... ... - ... оны ... органикалық және бейорганикалық ортамен, әсіресе оның өзімен ... ... ... ... жануар-лармен және өсімдіктермен өзара ынтымақтастық немесе қастастық әрекеттерінің бар жиынтығын зерттеуді түсінеміз".
Экология ... ... ... ... ... еніп, организмдер мен қоршаған ортаның өзара тығыз байланысын ғана зерттеумен шектелген болса, қазіргі ... ... ... одан әрі ... ... ғылымдармен, атап айтқанда, география, геология, агрономия, химия, архитектура, математика, физика, генетика, медицина, қысқасы ғылымның барлық. ... ... ... ... қазіргі заманғы экология - әмбебап, зор қарқынмен дамып келе жатқан, біздің планетамыздың барлық тұрғындары үшін іс жүзінде аса зор маңызы бар ... ... ... болып саналады. Экология болашақтың ғылымы және адамдардың өзінің өмір сүруі осы ... ... ... ... байланысты болуы да мүмкін деуге жатады.
Экологияның күрт нашарлап кетуі адамдардың табиғатқа антропогендік әсерінен ... ... ... ... газдардың концентрациясының артуына байланысты климат өзгеріп, температураның жоғарлауына әкеліп соғады.
Энергия көзі ретінде ... ... ... ... ... нәтижесінде және машиналардың көбейіп индустриялық революциясының өркендеуіне байланысты бұл процесс тезірек жүреді.
Жер ... ... ... артатын болса, планетаның көптеген бөліктерінде құрғақшылық болады, басқа жерлерде жаңбыр көп жауып, жерді топан су қаптайды. Полюстегі мәңгі мұздар еріп ... мен ... ... мен ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының өнімі нашарлап, халықтар мекенін тастап, күн көрістің қамымен басқа ... ... ... ... ... дүниежүзілік проблемаға айналуда.
Антропогендік әсердің бір салдары - топырақ жамылғысынын қарқынды элементтер, ауыл ... ... ... мен улы ... ... ролін металдар мен олардын қосылыстары, радиоактивті химикаттар атқаруда.
Экологиялық заңнамалардың сақталуы бойынша шаруашылық субъектілерде жүргізілген тексерістер саны - 8814; 6508 ... ... бұзу ... 5999 нұсқама берілді; жалпы көлемі 1986,703 млн. тенге болатын 6210 әкімшілік айыппұл салынды, оның ... ... 1486,54 млн. ... ... 5188 әкімшілік айыппұл төленді.
2012 жылы салынған әкімшілік айыппұлдардан жалпы сомасы 119,232 млн. ... ... 489 ... ... ... ... төленді;
Жалпы 2013 жылы жалпы сомасы 1,6 млрд. тенге көлемінде 5677 әкімшілік айыппұл мемлекет кірісіне төленді [9].
Есепті кезеңде экологиялық заңнамаларды бұзу ... ... ... ... ... үшін жалпы соммасы 12,4 млрд. теңге көлемінде залалды өтеу ... 1241 ... ... оның 9,3 млрд теңге болатын 908 талап төленді, сондай-ақ 2012 жылы ұсынылған талаптардан жалпы көлемі 3,9 ... ... ... 166 ... ... ... төленді.
Жалпы 2013 жылы 13,2 млрд. тенге көлемінде 1074 талап ... ... ... ... ретте, ерікті түрде төленбеген залалды өтеу бойынша талаптар мәжбүрлеп төлету үшін сот ... ... ... ... ... даму ... 2 кезеңнен өткен. Олар: тіршілікке дейінгі кезең және тіршілік шыққаннан кейінгі кезең. Жердегі алғашқы өте қарапайым организмдер 3 миллиард жыл ... ... ... Тірі ... жер ... яғни ... ... және литосфераның беткі қабатын алғашқы қалпынан өзгерткен.
* Организмдердің атмосфераға ... Жер ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан. Ауаның құрамындағы оттегі түгелдей өсімдіктердің Күн қуатының күшімен көмірқышқыл газын ыдыратуының нәтижесінде пайда болған. ... ... ... ... бар ... ... жасыл өсімдіктер 10 мың жылдарда-ақ бөліп шығара алатындығын есептеген. Ауадағы оттегі мөлшерінің көбеймей, бірқалыпты қалуы оның екінші жағынан ... ... ... ... және де ... ... ... байланысты. Өсімдіктер ауаға оттегін шығарса, керісінше, жануарлар оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі.Өсімдіктермен жануарлардың тіршілік әрекетін де ... газ ... ... ... ... гидросфераға әсері.Атмосфера сияқты гидросферада организмдердің тіршілік әрекетімен тығыз байланысты. Организмдер ұдайы суды бойына ... және ... ... ... ... ... өз ... суды өте көп мөлшерде өткізеді. Тек қана орман ... ... жыл ... ... құрлықтан буланатын судың 10% тиеді. Тірі организмдер Жердегі ... суды 2 млн ... ... ... ... Бұл ... әрекетінің өнімдері және органикалық шірінді қалдықтар құрлықтағы ... ... ... ... деген сөз. Организмдермен Дүниежүзілік мұхиттың тұз құрамы тығыз байланысты. Мұхиттарға кальций тұзы өзен суы арқылы барады. Тұздың бұл түрі ... ... ... ... ... әр 15 мың ... ... мөлшерде қосылып отыратындығы есептелінген. Бірақ оның мұхит суындағы мөлшері көбеймей, ұдайы бір қалыпта сақталады. Оған себеп-кальцийді мұхит ... ... ... ... өте көп ... бойына сіңіреді. Кальций жануарлардың қаңқаларымен сауыттарын түзеді. Олардың қалдықтары мұхиттармен ... ... ... қалыңдыңы бірнеше км-ге жететін әктас қабаттарын құрайды.
* Организмдердің литосфераға әсері.Ол екі ... ... анық ... ... ... ... тау жыныстарынан органикалық деп аталатын ерекше тобы құралады. Олар бізге жақсы таныс: әктас, ұлутас, ... ... ... ... ... және т.б. ... организмдер тау жыныстарының үгілуіне үлкен үлес қосады. Тасқа жабысып өскен қына оның бетін қобсытады. ... ... тау ... ... ... кіріп, кеңейтеді. Ін қазатын жануарлар жердің беткі қабатын үгіп аудастырады [10].
Организмдердің әсерінен ... ... ... Литосфераның беткі атмосферамен жанасатын жұқа қабатынада топырақ түзіледі. Топырақ-тірі органикалық және өлі беирганикалық табиғаттың өзара әрекеттесуінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... ыдырауы нәтижесінде топырақтың қарашірік қабаты түзіледі. Ол топырақ құнарлылығының ерекше көрсеткіші. Құрамында қарашірігі көп топырақтың ... да ... ... Жер ... ... ... ... климат жағдайымен тығыз байланысты. өсімдік сияқты топырақ жамылғысы да экватордан полюстерге қарай зоналар бойынша ... ... ... ... ... ... ... облысының экологиялық мәселелері
1. Уран өңдейтін кешенінде уақытылы рекультивация жұмысы атқарылмағандықтан, көпжылдық өндіріс қызметінде көп ... уран кені мен ... ... жиналды.
2. Жыл сайын жердің барлық жаңа және жаңа ... ... ... рұқсатпен көңқоймалармен қатты тұрмыстық тастандылардың кемуі технологияның болмағандығымен көрінеді.
3. Көкшетау қаласын Чаглинка су қоймасы сумен қамтамасыз етеді. Су қоймасының күйі ... ... су ... ... құм және ... бар, су ... түбі жұмыс істемейді.
4. Көкшетау қаласының полигонында қатты тұрмыстық тастандылардың жағдайы қолайсыз, ... ... ... ... Экологияның өзгеруі денсаулыққа тигізетін әсері
Адамның денсаулығының төмендеуі, ауруға шалдығуын ағзаның ортаға ... ... ... ... ... ... ... жауабы ретінде қарастыру керек. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ВОЗ) анықтамасы бойынша, денсаулық дегеніміз -- бұл тек аурудың ... ... ол ... физикалық, психологиялық және әлеуметтік қолайлылық.
Ғалымдардың есептеулері бойынша адамдардың денсаулық жағдайы 50 -- 52%-ы -- өмір сүру салтына, 20-25%-ы -- ... ... ... 18 -- 20%-ы -- ... орта ... ал 7 -- 12% ғана ... ... саласының деңгейіне байланысты болады. Антропогенді факторлар бұрын болмаған, жаңа техногенді ауруларды туғызады.
Адамның денсаулығына зиянды әсер ететін факторлардың ішінде әр түрлі ... ... ... орын ... ... іс-әрекеті нәтижесінде биосфераға, оған тән емес 4 млн.-нан астам заттар шығарылады. ... ... жыл ... ... ортаға мыңдаган жаңа заттар шығарылады. Олардың көпшілігі ксеиобиотиктер (грек тілінен аударғанда хеnos -- бөтен) адам мен ... да тірі ... үшін ... ... көбеюі сонымен қатар табиғи ортаның әр түрлі трансформацияларымен, оның толық бұзылуы, өнеркәсіптік кешендерге, бір типті тұрғын жерлерге және т.б., яғни ... ... ... ... және экономикалық жағдайлардың әсері артып отыр. Табиғи және физико-химиялық тұрғыдан алғанда таза орта ... да, ... ... ... ауру мен өлімнің артуына әкелетінін өмір көрсетіп отыр. Ауру мен өлімнің ... орта ... ... ... ... мен аймақтар мысалынан көрінеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша жыл сайын дүние жүзінде ... 500 мың адам ... ... және оның 5 мыңы өліммен аяқталады. Мұндай құбылыстар әдетте ... жиі ... ... ... бұл ... улану 13 есе артық [11].
Американ ғалымдарының мәліметтері бойынша барлық қатерлі ісік ауруларының 90%-ы ... ... ... ... ... ... соңғы 10 жылда қатерлі ісікпен ауыратындардың үлесі ер ... ... 23%-ға ... ал ... ... 25%-ға ... ... Аурулар индустриалды және ластанған аудандарда жиі кездеседі.
Балалардың жалпы ... әсер ... ... ... көміртегі тотығы мен шу болып табылады. Ғалымдардың мәліметтері бойынша СО-ның мөлшері 6,5-теи 12 ЗЖЖК-ге көтерілуі балалардың ауруларының 2 есе, ал ... ... 8-ден 20%-ға ... -- 1,4 ... артуына әкеледі.
Арал аймағы экологиялық апат аймағы болып табылады. Бұл аймақ аурулар мен өлімдердің жоғары болуымен сипатталады. Мысалы, Қарақалпақстанда ... ... ... ... ... мың ... ... келеді, ал Скандинавия елдерінде 7 -- 8, Жапонияда -- 5. Бұрынғы КСРО-да 80-жылдардың соңында орташа ... ... ... 24 -- 25 ... ... туғызатын заттар мен факторлар. Ағзаларға қолайсыз әсер ететін және ауруларға әкеліп соқтыратын ... ... ... ... ... ... ... (латын тілінен аударғанда cancir -- рак, генезис -- шығу тегі) қатерлі ісіктер туғызады. Қазіргі уақытта ... 500 ... ... ... Олардың ішіндегі ең күштілеріне бензо(а)пирен және басқа да полициклді ароматтық көмірсулар, ультракүлгін сәулелер, радиоактивті изотоптар, эноксидті смолалар, антриттер, нитрозаминдер, асбест және т.б. ... ... ... ... аударғанда mutasio -- өзгеру) - хромосомалар саны мен құрылымының өзгеруіне ... ... ... рентген сәулелері, гамма-сәулелер, нейтрондар, бензо(а)пирен, колхицин, кейбір вирустар және т.б. ... ... ... ... ... teras, teralos -- құбыжық) -- жеке дамуда кемістіктерге әкелетін, кемтарлықтардың пайда ... ... ... ... әсер ... мөлшерінен артып кететін кез келген фактор жатады. ... ... ... ... пестицидтер, тыңайтқыштар, шу және т.б. ластаушылар жатады.
Сонымен қатар, ... де ... ... ... ... ... ... аударғанда embryo - ұрық) эмбрионалдық даму кезінде зақымдануларға әкелетін заттар. ... ... ... және ... да ... ... алкогольді ішімдіктер, есірткі заттар және т.б.) жатады.
Адам қызметінің нәтижесінде жаңа, бұрын болмаған аурулар пайда болады. Мұндай ауруларды ерекше техногенді ... ... ... ... ... (), кадмий (), сынап қосылыстарымен ("минамата") және т.б. уланудан пайда болған аурулар жатады.
Денсаулық үшін зиянды органикалық және ... ... ... ... улы және ... ... ... болып табылады. Олар көбінесе канцероген, мутаген, тератоген немесе басқа аурулардың пайда болуын күшейтеді.
Органикалық қосылыстардың ішінде, әсіресе, галогенді ... мен ... ... ... (ПАК) қауіпті.
Галогенді көмірсулар. Бұл топқа бір немесе бірнеше көміртегі ... ... ... йод немесе фтормен алмасқан органикалық қосылыстар жатады. Хлорлы көмірсулар кең таралған. Олардың көпшілігі тұрақты, ағзалар оларды жеңіл сіңіреді және ... ... мен ... ... ... ... ... (ПВХ), полихлорды бифенилдер (ПХБ), ДДТ (пестицид), тетрахлорфенол және тетрахлорэтилен (еріткіштер). Бұл топқа өте улы зат -- ... де ... мен ... ... ... ісігін, тері, сүйек пен аяқ-қолдың зақымдануынан көрінетін винилхлоридтік ауруды туғызады. Ұзақ уақыт бойы винилхлорид қауіисіз деп есептеліп ... Оны ... ... газ-тасымалдаушы және медицинада наркоз ретінде қолданып келген. Тек ... ғана оның улы ... ... ДДТ ... да ... көмірсуларга жатады. 1939 жылы Моллер бұл заттың инсектицидтік қасиеттерін анықтады. Бұл препараттың 15 млн. тоннасы жер шарының ... ... ... ... ... ... шамамен 25 мың тонна ДДТ табылған. Кейіннен ДДТ май ұлпалары мен ана сүтінде жиналатыны ... ... ... бастап бұл инсектицидті қолдануға тыйым салынды. Бірақ жоғары дәрежеде тұрақтылығына байланысты (ыдырау мерзімі 50 жыл) ол ... ... әлі де ... ... айналымда болып келеді [13].
Диоксиндер қазіргі белгілі улы заттардың ішіндегі ең күштілерінің бірі. Диоксиннің канцерогенді, мутагенді, тератогенді ... ... Ол ... бала туу ... әсер ... ... көп ... (шамамен 200 кг) қоршаған ортаға американдықтардың Вьетнамда қолданған дефолианттары түрінде шығарылды. Нәтижеде тек вьетнамдықтар ғана зардап ... жоқ ... 20 мың ... да ... ... ... бүйректі, қанды зақымдайды. Ағзаның тұқым қуалау қасиетіне де әсері анықталған. ... ... ... және ... әсер ... ... метанол немесе метил спирті өте қауіпті. Түсі мен иісі ... оны этил ... ... өте қиын улы зат. 30 -- 100 мл мөлшері адамның өліміне әкеліп соқтырады.
Формальдегид химия ... ... ... бірі ... ... Фтор альдегид аллергиялық реакциялар туғызуы мүмкін. Сонымен қатар оның ... ... да ... бар. Адам мен ... да тірі ... бұл ... үнемі әсерлесуде болады (пластик, ағашты-талшықтар, консерванттар, автокөліктердің газдары, темекі түтіні т.б.). Дүние жүзінде ... ... ... ... Қазір бұл затты тұрмыстық мақсатта қолдануды шектеуге бағытталған шаралар жүргізілуде.
Ауыр металдар. Көптеген ауыр металдар ... ... ... және ... ... жатады. Оларға цинк, мыс, марганец, темір және т.б. ... ... ... олар тірі ... үшін улы. Ауыр ... ... жеңіл байланысып, майда еріп, жинақталады. Ауыр металдардың қоршаған орта мен ағзада жинақталуының негізгі көзі -- ... ... ... кейбір органикалық қосылыстар, өндірістік қалдықтар және т.б.
Белгілі мәліметтер бойынша (Вронский, 1996) антропогенді заттар есебінен қоршаған ... ... ... кадмийдің -- 84-89%-ы, мыстың -- 56-87%-ы, никельдің -- 66 -- 75%-ы, ... -- 60%-ы ... ... көзі -- автокөлік жанармайы болып табылады. Қорғасынның көп бөлігі металлургия кәсіпорындары мен ауыл шаруашылығында пестицид ретінде ... ... ... ... шығарылады.
Қоршаған ортада қорғасынның артуы, әсіресе, өнеркәсіптік революцияның басталуымен тығыз байланысты. XX ғасырдың қала тұрғындарының қаңқасындағы қорғасынның мөлшері 1600 жыл ... өмір ... ... ... 700 -- 1200 есе ... улану немесе белгілері мынадай: тез шаршау, кешке көру қабілетінің төмендеуі, қан аздық, бүйректің зақымдануы, ... ... ... ... босану, түсік тастау.
Кадмий. Ауыр металдардың ішіндегі ең улы элемент. Ортаға кадмийдің ... ... тас ... ... ... ... пластмассалардың қалдықтары мен жану өнімдері, темекі түтіні. Қорғасынға қарағанда кадмий топырақтан өсімдікке жеңіл өтеді (70%-ға ... де, ... баяу ... Негізінен бүйректі (бүйректе жиналады), жүйке жүйесін, жыныс мүшелерін ... ... алу ... ... ... ... ... Қоршаған ортада кеңінен таралған. Дүние жүзіндегі сынаптың өндірісі жылына 10 мың т. астам. Ол негізінен электротехникада, медицинада және ... ... ... ... ... іс ... ағзаға зиянды емес. Бірақ бу түріндегі сынаптың әсері ... ... ... не тері ... ... ... ... қауіптілігі жоғары [14].
Сынаптың металлорганикалық қосылыстары (әсіресе метил сынап) ағза үшін өте улы және қауіпті.
Асбест. Соңғы ... ... ... өзіне аударып отыр. Ұсақ асбест шаңы -- асбестоз ауруын туғызады. Өкпе ... ... ... ... ... мәліметтер бойынша (Вронский,1996ж) антропогенді затар есебінен қоршаған ортаға қорғасының 94-97%, кадмийдің -84-89%-ы, мыстың ... ... 66-75%, ... 60% ... Металл не бөледі, ауруларға келтіреді.
Қорғасын. Қоршаған ортада қорғасының артуы, әсіресе өнеркәсіптік революцияның басталуымен тығыз ... ХХ ... қала ... ... қорғасының мөлшері 1600 жыл бұрын өмір сүрген адамдармен салыстырғанда 700-1200 есе артық болып табылады. ... ... ... немесе қорғасынмен улану, қан аздық, бүйректің зақымдануы, жүрек ауруы, уақытынан бұрын босану, түсік ... ... ... ең улы. Тас ... шаңы, химиялық тыңайтқыштар, пластмассаның қалдықтары, темекі түтіні бүйректе жиналады, жүйке жүйесін, жыныс мүшелерің , ... алу ... ... ... ... Асбест Кәсіп орындар, ҚТҚ Өкпені зақымдайды, қатерлі ісік ... ... ... ... ... ... ... сынап іс жүзінде ағзаға зиян емес. Бірақ бу түріндегі сынаптың әсері қауіпті.Ағзаға тамақпен не тері арқылы ... ... ... ... ... автокөліктер шығаратын газдарда, аллергия, артрит, көру нашарлайды, бүйрек ... ... ... ... буын ... ой қабілеті төмендейді. Жүкті әйелдерге зиянды.
Аллюминий ҚТҚ(сыра ыдыстары, фольга, дезодарант ыдыстарында) Қозуды көтереді, анемия, ... ... ... ... ... ... ... ақыл ойдын кемуі болады. Арнаулы түрде жүргізілген зерттеулердің қорытыңдыларына ... ... ... ... шашылып-төгіліп жатқан радиоактивті элементтердің қалдықтары республикамыздың әрбір қалаларымен елді мекеңдерінің айналасынан табылады. ... ... ... алаңдардан-21, Өскеменде-12, Семейде-8, Көкшетауда-15. Жалпы Қазақстан Республикасының 18 қаласының маңайында 67 орыннан радиоактивті қалдықтар табылған. , ... ... ... , , ... ... Мемлекетіміздің бүкіл әлемдік кеңістікке абыройы мен мақсаты үшін мүмкін керек те болар. Бір ... сол, ... ... жағдайда сәтсіз аяқталып, өз жерімізге, оны қоныстанып отырған аймаққа жарылып құлауы, өте қолайсыз моралдық нұсқан.
Қала және адамның денсаулығы. Қазіргі ... ... ... ... - қала. Ол ең ірі және табиғи ортадан өзгеше, ... ... ... ... деуге болатын орта. Қалада техногенді қуаттың орасан зор концентрациясы жиналады [15].
Дүние жүзінің қалаларында қазір ғаламшарымызды мекендейтін халықтың ... ... ... ... 45 жылда қала халқының саны 729 млн-нан 2540 млн. ... ... ... яғни 3,5 ... ал ... ... жалпы санындағы үлесі 29-дан 44%-ға дейін артқан. Сонымен қатар, қалалардың іріленуі жүріп отыр. 1995 жылдың ... ... ... ... ... саны 1 ... ... халқы бар 320 қала және 5 млн.-нан ... ... бар 48 қала ... урбанизация (латын тілінен аударғанда urbanus - қалалық) процесі тек қала ... ... ... ... мен ... ... ғана шектелмейді. Сонымен қатар, бұл процесс қоғам өміріндегі қалалардың рөлінің ... ... ... өмір сүру ... өзгеруінен де көрінеді.
Қалалардағы адам экологиясына тән нәрсе -- бұл табиғи экологиялық факторлардан оқшаулану болып табылады. Қажетті ... ... тірі ... ... ... ... Адамның биологиялық табиғаты мен оның табиғатқа қарсы іс-әрекетінің нәтижелері арасындағы қайшылық, әсіресе қала жағдайында шиеленісе түседі.
Қазіргі ... қала -- ... ... ... Ол ... экономико-географиялық, инженерлік-құрылыс, сәулеттік факторлардың әсерінен, қоршаған экономикалық кеңістік пен табиғи ортаның алуан түрлі өзара әсерлері нәтижесінде қалыптасады. Көбінесе, қалалармен ... ... ... ... ... ... қала өркениеті -- қолайлы жағдайлар, тұрмыстың жеңілдеуіне әкелгенмен, коммуникация тығыздығы, әр түрлі қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндіктері -- тек ... ... ... орта ... ортасы адамның басты сапасы -- оның денсаулығына қолайсыз әсер етеді. Атмосфераның, судың, азық-түлік өнімдерінің, күнделікті ... ... ... пен ... ... ... электромагниттік өріс, вибрация, шу, ауаның дезионизациялануы, тұрмыстың химияландырылуы, шектен тыс көп ақпараттардың ағыны, уақыттың жетіспеуі, гиподинамия, эмоциогенді қысым, дұрыс ... ... ... ... ... -- ... барлығы қосылып адамның денсаулығын нашарлатады. Көкшетау қаласы жол көшелерінде жылдан - жылға автокөліктер ... ... ... қала көшелерінде, әсіресе қала орталығында көліктердің көп жүруі жаңа технологиялық нормаға сай келмейді, себебі бұрынғы жолдардың автокөліктер қозғалысына ... сай ... ... ... көше ... белгілі жүйенің болмауы, айналым жолдарының ережесінің дұрыс жолға қойылмауы, сол сияқты көлік кептелісінің ( - тің) орын алуы [16].
Аса ... келе ... ... ... ... ... иіс газының мөлшері 1,6 - 1,9 есеге артады.
Автокөліктер бөлетін зиянды заттарды есептеу
Жұмыс барысы:
Автокөліктер өтуі әр ... 3 ... ... ... ... ... сері көшесі
Әрбір көшеде 100м жол белгіледім
Осы белгіленген жолда 15 мин ішінде неше машиналар өткенін санадым.
Көрсеткіште: Әуезов көшесі; Абай ... Ақан сері ... ... саны 63 92 17
1 сағатта өтуі мүмкін 63х4=252; 92х4=368; 17х4=68
1сағат ішінде неше км, ... 25200 36800 ... ... ... ... 3680 680
10080 14720 2720
Бөлінген зиянды заттардың мөлшері
Көміртек оксиді 15120 22080 ... 2520 3680 ... ... 1008 1472 270
Көкшетау қаласында қазіргі таңда -154891 адам тұрады. Ал, автокөліктер саны-516300. Сонда 3 адамға 1автокөлік келеді
Зиянды заттар Әрбір 100 км ... ... ... 5155920 ... 859320 ... оксидтері 343728 92070
Қорытынды:Дизельді жанармай жаңғанда зиянды заттар 4 есе аз мөлшерде бөлінеді
Қала мәселесін көтерсек:
Қоқыс неше жыл өмір ... ... ... ... ... 90ж
Шылымның фильтрі 100ж
Полиэтилен пакеті 200ж
Әйнек 1000ж
Қала халқының басым бөлігі демалатын қаладан тыс, табиғи жағдайда өткізуге тырысады. Бірақ, мұндай жерлерде мүмкін ... ... ... ... ... ... ... қысым артады да, олар: қаланың жалғасына айналады. Атмосфералық ... ... ... автокөліктердің жол қиылыстарынан өтуі және төмен жылдамдықпен ... ... көп ... Карбюраторлы двигательді көліктерден иіс газымен бірге көп мөлшерде қорғасын, дизельді мотордан кадмий көп бөлінеді.
Автокөліктің жүрісі ... ... ... ... және мың тонна резиналар өте кішкене шаң ... ... ... ал ... ... ... ... түзеледі. Осының дәлелі ретінде қала бағытында жүрген автобустардың қозғалысынан бір жылда 175 - 200 ... ... ... ... ... ... ... орталық бөлігінде кең байтақ жерді алып жатыр. Ол ... ... ... ... жүзі ... 9-орында.
Қазақстанның жер аумағы 272 млн.га., оның 180млн.га жері шөлейтті және шөлді ... ... Бұл ... жер ... 67%-на тең.
Еліміз пайдалы қазбаларға да бай. Қазақстанда ... ... хром ... уран мен марганецтің-25%, қорғасынның-19%-ы, мыс пен темірдің-10%-ы кездеседі [17].
Қазір дүние жүзінде ... ... ... 55 түрлі химиялық элемент кеңінен пайдаланылады. Соның Қазақстанда 39 - ы ... ... ... ... жүзіндегі экологиялық зардаптарды көбірек көріп отырған мемлекеттің бірі. Еліміз аумағының 60%-дан астам алқабы экологиялық апатты аймақтарға жатады. Қазақстанның шығысы тау-кен ... ... ... ... улы ... ластануда. Еліміздің батыс аймағы мұнай, газ өнімдерінен және Азғыр, Тайсоған, Нарын ... ... ... зардаптарынан ластанған. Арал өңірі мен Орталық Қазақстан аймағында Арал теңізінің тартылуы, Байқоңыр ғарыш айлағының ластау ... ... ... ... өңірі фосфор, қорғасын, цемент өнеркәсіп орындарынан, және уран кен орындарынан шыққан радиациялық сәулелердің әсерінен зардап шегуде.
Елімізде ядролық жарылыстардың зардабын ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның 34 нүктесінде ірлі-ұсақты әр түрлі ядролық жарылыстар мен ... ... Оның ... ... ... ... орын ... 1947-1989 жылдар аралығында бұл жерде 500 - ден ... ... ... 715) ... ... ... ... кезенде Қазақстанда әр түрлі 37 сынақ полигоны жұмыс істеген. Еліміздің көптеген аймақтарында кемтек мүгедек сәбилердің өмірге келуіне экологиялық жағдайлар әсер ... ... ... ... ... жерінде түрлі зиянды қалдықтардың мөлшері 30млрд. т-ға жеткен. Жан басына бөлгенде орта есеппен 2мың т қалдықтан келеді. Осы ... ... ... т-сы улы қалдықтар. Республикамызда жалпы радиоактивті қалдықтардың мөлшері 237 млн т-ға жетті. Ал түрлі өнеркәсіп орындарынан шыққан қалдықтар 20 млрд т-ны ... ... улы ... еліміздің табиғаттына және адам денсаулығына қаншалықты зиянды екендігі айтпаса да түсінікті. Осындай экологиялық қолайсыз жағдайлардан еліміздегі адамның өмір сүруінің орта жасы ер ... үшін -60,5, ал ... -65,5 ... ... Ал ... ... 20жыл артық өмір сүретінін мысал ретінде айтуға болады [18].
Әр түрлі аурулардың әсерінен ... ... ... № Аурулар Оның ішінде өлімнің себебі% Өмір сүру салты Қоршаған орта Тұқымқуалаушылық Денсаулық сақтау
1 Жүрек аурулары 54 9 25 19
2 ... ісік 37 34 29 10
3 ... 68 18 1 12
4 ... 49 8 25 18
5 ... 26 0 68 18
6 ... ... 70 9 18 3
7 Өзін-өзі өлтіру 60 35 2 3
8 Күтпеген қолайсыз жағдайлар 51 31 4 14
9 ... ... 48 16 25 ... ... ... ... аурулар, өлім көбейіп кетті. Баланың іштен кемістікпен, ақыл-есінен кем, қабілетсіз, басқа аурулармен ... ... ... ... бірі-қоршаған ортаның бұзылуы. Халықтың 40% дем алу мүшелерімен ауырады, екінші орында тері аурулары 8%, 3-ші ... - зәр ... ... мен ... жатады.
* ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ АДАМ ДЕНСАУЛЫҒЫ
2.1 Қоршаған ортаның химиялық және биологиялық ластануы және адам ... ... - тірі ... ... ортасымен арақатынасын зерттейтін биологиялық ғылым. Бұл ғылымға алғаш қызыға қараған Аристотель болса, оның оқушысы "ботаниканың әкесі" Геофаст еңбектерінде ... де ... ... жағдайдалардың ықпал ететін, климат пен ауа райының өсімдіктердің өсуіне, жемісінің пісуіне, гүлі мен жемісінің иісіне де әсер ... атап ... Карл ... ... мен жануарлардың қоршаған орта мен байланысын зерттеген. Ал экология деген термінді. 1866 жылы австралиялық ғалым - ... Э. ... ... "Экология" деген гректің oikas - үй, мен және logos - оқу ... ... ... ... тілмен айтсақ, қоршаған орта мен тіршілік арасындағы қатынасты, ... тепе - ... ... ... ... деп түсіну керек. Экология ғылымы қазіргі табиғи ортаның адам денсаулығына ... мен ... ... ... ... және тағы басқа өзгерістерді зерттейді.
БҰҰ - ның ... ... жыл ... маусым айының 5- ші жүлдызы қоршаған ортаны қорғаудың бүкіл дүниежүзілік күні деп аталып өтілуде.
Адам баласы тіршілік ету үшін ... ... ... ... ... Сондықтан табиғат байлығын аялап, қоршаған ортаны ластанудан, бүлінуден қорғау ... ... ... ... ... бүзбай жеткізу үлкен мәселе. Адамдардың денсаулығына әсерін тигізетін ... ... ауа мен суы, ... мен өсімдіктері таза болғаны жөн. Жер тұрғындарының шаруашылық қызметі қазіргі кезде биосфераны ластаушылардың басты ... ... ... ... өркениет табиғаттағы тепе- тендікті бұзып, қоршаған ортаны залалын тигізіп отырғаны жасырын емес. Себебі күн сайын, сағат сайын өнеркәсіптің газ ... ... және ... ... ... түсіп отырады. Ол қалдықтардан ауаға, суға және топыраққа санданған химиялық ... ... олар адам ... ... ... Экологиялық зардап бүгінде адам өлімінің 20 пайызына себеп, болып ... Ал ... ... ... ... да ... Қәзіргі кезде бүкіл жер шарында адамның араласуынан шет қалған, ластанушы заттардың түспеген бірде- бір жер жоқ ... ... ... затардың биологиялық әсері олардың адамды уландыруы, нысандық сырқаттарға ұрындыруы, қатерлі ісік тудыруды және мутагендік (гендердің бопсалануы) қасиеттеріне байланысты ... ... ... улы ... 150- ден астамы белгілі. Олар ауада күн сәулесінің әсерімен ыдырап, реакцияға түсіп, жаңа химиялық ... ... Бұл ... ... ортаны ластап, адам организміне әр түрлі әсер етіп, денсаулығын бұзады. Осындай ұлы заттар көп мөлшерде әсер етсе адамның тынысы ... өліп ... де ... Улы заттар ірі өнеркәсіптер шоғырланған қалалардың тұрғындарының денсаулығына ... зиян ... ... ... - түсті металл өндіретін өндірістер тынымсыз улы заттар шығарып тұрады. Мысалы, ауаны ластаушы қайта өңдейтін зауттар мен ... ... ... ... қос ... шығаруда, ол әрине адамның және жануарлардың тыныс жолдарын қабындырып, әр ... ... ... ... жылу ... ... ... ауаға күл бөлініп шығады. Ол ауылшаруашылық егістіктеріндегі көкөністер мен жеміс - жидектерге, ... ... ... зиян ... ... ... адам мен онымен қоректенген жануарлардың тәнінде зиянды физиологиялық өзгерістер байқалады.
Мамандардың мәліметтеріне сүйенсек, соңғы жылдары автокөліктер өте көбейіп улы ... ... 40 ... ал ... ... шығып жатқан улы газдың мөлшері 60 пайызға өскен. Цемент зауытынана бөлінге шаң- ... ... ... ... ... ... ... элементтерінің шамадан тыс көбеюіне себепкер болады. Ал мырыш пен қорғасын өндіретін металлургия зауытынан шығатын улы ... ... пен ... ... жиналып, ауа мен су арқылы адам мен жануарлардың бойына еніп олардың денсаулығына қауіп келтіреді. Адам организімінің улы заттарға төзімділігі әрқалай. Жас ... мен қарт ... ... улы ... ... ... ... ортаға зиянды заттар шығаратын кәсіп орындардың қаладан алыстау жерге орналасқаны жөн. Қоршаған ... ... ... ірі төрт ... ... ... 1. Химиялық ластану - көміртегі өнімдері, күкірт, көмірсулар, пестицидтер мен гербицидтер, шайынды сулар, фторлы ... ауыр ... ... ... ... - жылу, радиоактивті заттар, электромагниттік толқындар, шулар мен тербелістер.
3. Биологиялық ластану - ... және ... ... ... ... бактериялар, вирустар,микроорганизмдер мен құрттар, қарапайымдылар мен шектен тыс көбейіп кеткен зиян келтіретін жәндіктер.
4. Эстетикалық зиян - табиғаттың әсем ... ... ... - ... жойылуы, табиғатты сулу жерлерді су басып батпақ - ... ... ... ... ... жайылымдарды, өзендерді, бұлдіруі, су қорының азайып көлдердің құрғауы және тағы басқалар.
Ал биосферадағы ластану ... үш ... ... ... ... ... таралуы.
* Ластағыштардың биомассаға енуі.
* Ластанғыш заттардың биологиялық топтануы немесе ... ... ... заттарды қабылдаған
кезде белгілі бір мөлшерге, немесе деңгейге дейін ғана төзе алады. Ал егер ... ... ол ... асып түссе, адам организімі оған төтеп бере алмай, денсаулығы бұзылып, ауруға душар болады.
Қоршаған ортамен, табиғатпен адам өмірі тығыз байланысты. Егер онда ... ... мен ... ... ... ... зиян ... адамзат та одан зардап шегеді, одан айналып өте алмайды. Өзімізді қоршаған сыртқы орта (ауа,су, топырақ) адам ... зор ... ... Ал ... ... байланысты. Сондықтан қоршаған ортаны қорғау еліміздің аса маңызды міндеттері ретінде Қазақстан Республикасының Конституциясында ... ... ... табиғатты, яғни биосфераны бұлдірмей таза сақтау, қолдан келсе оны жақсартуға тазартуға ұлес қосу ... ... ... ... ... ... бірі ... қала бермек. "Табиғат - біздің туған бесігіміз" деп бекер айтылмаған. Қоршаған ортаны, жер ... сұлу ... ... оны бұзбай сулар мен топырақты, атмосфералық ауаны таза күйінде болашақ ұрпағымызға қалдыру - ... ... ... ... ... ... ... өзімізді қоршаған ортаны көзіміздің қарашығындай сақтауымыз керек. Табиғатқа ... ... ... оның ... ... ... болып табылады.
Белгілі бір ортада сол жерге тән емес, жаңа ... ... және ... ... болуын немесе бұл заттардың табиғи орташа көпжылдық деңгейден жоғары болуын ластану деп атаймыз. ... ... ... (жанартаулар атқылауы, орман өрттері, шаңды құйындар, үгілу) және ... ... жылу ... ауыл ... жағдайда жүруі мүмкін [21].
Қазіргі кезде бізді қоршаған ортаның ластаушы ... ... ... ... ... ... - ... заттар, электрмагнитті толқындар, жылу, шулар және тербелістер.
2. Химиялық ластану - көміртегі өнімдері, күкірт, көмірсулар, шайынды сулар, ... ... ... ... ауыр ... ... Биологиялық ластану - ауру қоздырғыш бактериялар мен вирустар, құрттар, қарапайымдылар, шектен тыс көбейіп зиян ... ... ... зиян - ... ... сұлу ландшафтарының бүлінуі, орман-тоғайлардың жойылуы, т.б.
Биосфераның химиялық ластануы.
а) көміртегі оксиді.
б) күкіртті ангидриді
в) күкірт ангидриді
г) күкіртсутек және ... азот ... фтор ... хлор қосылысы
з) қорғасыннның қосындысы
и) шаң
к) Фотохимиялық тұман (смог)
Табиғи ... ... ... ... және ... өнімі
1)Парафиндер (алкендер).
2) Циклопарафиндер
3) Ароматты көмірсутектер
4) Олефиндер (алкендер).
б) ауыр металдар.
в) жылу ластаушылар
Құбырлардың жылудан нәтижесінде ластануы.
Электростанцияларда суыту мәселесін ... ... ... ... ... ... сияқты.
Қоршаған ортаға атом станцияларының әсер етуі
а)Адам ағзасына радиоактивті қалдықтардың әсері;
Қоршаған ... ... ... Адам ... ... өту ... ... ластаушының жалпы кесте
Табиғатты технологиялық ластануына байланысты шешу жолдары.
Адам денсаулығына және қоршаған ... ... ... әсер ... ... ... сымдар
в) Электрсымдар
г) Тұрмыстық электротехника
д) Теле- және радиостанциялар
е) Спутникті байланыс
ж) Ұялы байланыс
З) ... ... ... денсаулығына қолайсыз экологиялық факторларға тоқталсақ оларды мын қолайсыз жағдайлар көруге болады:
* Шаң-тозан
2 Шу
3 Қатты соққан суық және ... ... ... ... ... Улы ... бөлінген газдардың құрамында одан басқа иісі күшті, тітіркендіргіш альдегидтер (акролен, формальдегид) болады. Мұнан басқа бөлінген лас ... ... ... ... ... ... ... көмірсутектер болады. Негізінен этилен қатарына жататын гексан мен ... ... ... ... себебінен көмірсутектердің бір бөлігі құрамында шайырлы заттары бар қара күйеге айналады. Егер автокөліктің моторы нашар жұмыс істейтін болса бөлінетін ... ... мен қара ... мөлшері де соғұрлым көп болады. Мұндай жағдайда машинаның артынан будақтап қара түтін шығады [22].
Көлік түтіні ... ... ... ... ... ... ... да бөлінеді. 1 литр бензин құрамында 1 гр тетраэтилқорғасын болады. Бензиннің құрамына траэтилқорғасынды ... ... ... ... жануы кезінде бөлінген қорғасын қосылыстары бүкіл планета атмосферасына таралады. Соңғы 100 жыл ішінде Гренландия ... ... ... 5 есе, ал ... ... қосылыстарының мөлшері соңғы 20 жылда мұхитта 10 есеге көбейген. Атмосфераға бөлінетін қорғасыннын 86% автокөліктерден бөлінеді.
Аэропорттарда ұшақтардың қонған және ... ... де ... газдар мейлінше көп бөлінеді. Мысалы, ұшағының ұшуы кезінде бөлінген зиянды заттардың ... бір ... ... 6850 ... ... зиянды заттар мөлшеріне тең.
Астана қаласында атмосфераны ластаудың 20% жеке секторлар мен жылу энергетикалық ... ... ... 80% - ... ... ... ... жанусыз қалған көмірсутектері мен олардың толық жанбауынан шыққан өнімдердің мөлшері бензинмен жүретін автокөліктерде дизельді автокөліктерге қарағанда анағұрлым көп [23].
Автокөліктердің ... ... ... ... төмендету - тұрақты қоғам құрудың маңызды шарты. Сондықтан қазіргі танда жанармайды аз жұмсайтын ... ... ... ... ... газға алмастыру, бензиннің орнына мал азықтық (қызылша, жүгері) өсімдік майларын ... ... ... таңда тұщы сулардың әртүрлі ластаушылармен: пестицидтермен және химикаттармен, мұнаймен және мұнай өнімдерімен ластануы негізгі мәселелердің бірі болып отыр. Өнеркәсіпті елдерде су ... мен су ... ... ... ... ... мұнай және мұнай өнімдерімен ластануы бүкіл дүние жүзінде мұнай өнімдерін көптеп қолдануға байланысты болып отыр. ... ... ... ... ... өндіру, танкерлік флот дамуда. Мұнай өндіру және оны тасымалдау кезінде, құбырларда жиі авариялар болып нәтижесінде ... ... ... ... ... мындаған километр жерді ластайды. Су ресурстарына және ондағы тіршілік иелеріне теріс әсер ететін заттардың бірі, ... ... ... улы органикалық заттар. Мұндай улы заттар өнеркәсіп ... ... ... шаруашылықта кеңінен қолданылуда. Ағын сулардағы бұл заттардың мөлшері әдетте 5-15 мг/л-ді ... Ал осы ... ... ... бар ... 0,1 мг/л-ді құрайды.
Басқа ластаушылардан: металдарды (сынап, қорғасын, мыс, марганец, қалайы, ... ... ... ... ауыл ... егіс ... және мал ... фермаларынан түсетін улы химикаттарды атауға болады. Металдардың ішінен су қоры үшін ең қауіптісі ... ... және ... ... ... ... бір түрі - жылулы ластану. Өнеркәсіп орындары, электр станциялары су айдынына жылы суларды жиі төгеді. Бұл өз кезегінде су температурасының ... алып ... ... ... көтерілгенде онда оттегі мөлшері азайып, судағы лас қосылыстардың улылығы арта түседі де биологиялық тепе-теңділік бұзылады. Лас суда ... ... ауру ... ... мен ... ... көбейе бастайды. Сосын ішкен су арқылы организмнің ішіне түсіп әртүрлі аурулар тұдыруы мүмкін.
Жер асты сулары көп ... тұщы ... көзі ... ... ... соңғы кезде адамның шаруашылық тіршілігі барысында көптеген жер асты сулары да ластануда. Адамзат өз ... үшін тұщы ... ... көп ... ... Негізгі тұтынушылар - өнеркәсіп орындары және ауыл шаруашылығы. Сондай-ақ тұщы суларды көп ... ... - ... ... ... ... химиясы, қағаз- целлюлоза, тамақ өнеркәсіптері жатады. Бұлардың еншісіне бүкіл өнеркәсіпке жұмсалатын судың 70% келеді.
Қазіргі таңда адам коммуналдық-тұрмыстық қажеттілігі үшін ас суды көп ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... адам басына шақ қанда 3 литрден 700 литрге дейін келеді. Өткен 50-60 жыл ішіндегі суды пайдалану мәліметтеріне сүйене отырып, жыл ... суды ... ... табиғат үшін орны толмайтын судың мөлшері 4-5%-ды құрайтыны есептелген. Суды пайдалану және ... ету осы ... ... ... халық санының өсуіне және өндіріс орындарының дамуына байланысты 2100 жылға адамзат тұщы судың бүкіл қорын тауысуы ... ... ... ... тұщы ... ... су ... жеткілікті жерлердің өзінде де байқала бастады. Тұщы сумен қала халқының 20%, ауыл халқының 50% қанағаттандырылмай отыр [24].
Мыңжылдық даму ... ... ... ... ... ... ... ауыз судың сапалы көздерін пайдалану, сумен жабдықтау мен санитарлық қызмет көрсетуді қаржыландыру жағынан ... ... ... ... ... ... су ... желісінің 70% жұмыс істемейді және 23% санитарлық-гигиеналық талаптарға сай емес. Жұртшылықтың лайланған ашық ауыз су көздерін, өзен-көл, ... ... ... ... жыл ... ... ... сүзек, сары ауру, тырысқақ пен ішек, асқазан аурулары ... бара ... ... ... ... ... 20% ... татыған су ішіп, арық суларын пайдаланады. Таза сумен қамтылған делінетін ... су ... 70% ... ... ... және улы ... мөлшерін Мемлекеттік стандарт (ГОСТ) реттеп отырады. Олар - бериллий, молибден, селен иондары және кейбір синтетикалық және ... ... Бұл ... әрқайсысының шекті конңентраңиясы да әртүрлі. Әдетте, миллиграмның мыңнан, он мыңнан бір бөлігі. Мысалы, мышьяктың шекті мөлшері - 0,05 мг/л, ... - 0,001 мг/л. ... - 0,0002 ... ... ... - эпидемиологиялық қызмет бүкіл орталық су жүйесіндегі: су сақтау қоймаларында, оның жүйеге түсер ... ... ... ... сапасы үнемі бақылап отырады. Егер су құбыры жүйесі 10 мың адамға ... ... ... ... (ГОСТ) айына 2 рет, 100 мың адамға - айына 100 рет, 100 мыңнан аса адамға - айыңа 200 үлгі алып ... ... ... департаменті Солтүстік Қазақстан филиалы Солтүстік Қазақстан облысындағы су нысандарын қорғау жұмыстары үнемі жүргізілуде. Солтүстік Қазақстан облысының су ресурстары Есіл ... ... ... ... ... өзені) Сілеты өзені, Чағлынқа, Қамысақты, Ащысу, Қарасу және уақытша ағымды басқа арналары бар.Петропавл қаласының негізгі сулы ... көзі - ... Есіл ... 2010 жылы ... су ... үстіне тасталынған ластанған заттардың жалпы көлемі 4,9 мың тоннаны ... 2009 ... осы ... ... 775 ... азайған.
Топырақ жамылғысын қорғау және оны тиімді пайдалану топырақта оған тән емес физикалық, химиялық немесе ... ... ... ... ол ... ... ... жылдық деңгейден асып түсуін топырақ, ластануы дейді. Топырақ ластануының мынадай ... бар: ... ... қалдықтармен ластану; улы органикалық және бейорганикалык, қосылыстармен ластану; радиоактивті заттармен ластану. Топырақтың ластануы қоршаған ортаға қауіпті, өйткені улы ... ... ... арқылы топырақтан өсімдікке, өсімдіктен жануарға, жануардан адам организміне түседі. Қалыпты табиғи ... ... ... ... ... бәрі тепе-теңдікте болып, онда өздігінен тазару процестері жүріп жатады. Адамның шаруашылық қызметінің дамуы барысында топырақ ... ... ... ... ... ... ... таңда планетадағы әрбір адамға бір гектарға жетер-жетпес айдалатын егістік жерден келеді. Осы аз ... өзі адам ... ... одан да ... азаюда. Құнарлы жерлердің үлкен бөлігі тау-кен жұмыстары, өнеркәсіп орындары мен қалалар салу әсерінен ... ... ... ... ... ... ... жамылғысын бұзу, агротехникалық талаптарды сақтамай жерді қайта-қайта жырту топырақ эрозиясының пайда болуына, яғни, топырақтың құнарлы қабатының ... және ... ... ... алып ... ... ... кезде бүкіл дүние жүзінің үлкен жауы болып отыр. Соңғы тек жүз ... ... су мен жел ... ... ... 2 млрд ... ауыл ... құнарлы жерлері жарамсыз болып қалған.
Антропогендік әсердің бір салдары - топырақ жамылғысынын қарқынды ластануы. Ластанушылар ролін металдар мен олардын қосылыстары, радиоактивті ... ауыл ... ... ... мен улы ... атқаруда.
Топыраққа қауіпті ластаушылардың бірі сынап пен онын қосылыстары жатады. Сынап қоршаған ортаға улы химикаттармен, металдық ... және оның ... бар ... ... ... ... үшін қауіпті ластаушылардың тағы бірі - қорғасын. Бір тонна қорғасын балқытқан кезде қалдықтармен бірге қоршаған ортаға 25 кг қорғасын ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі Сондықтан автокөліктер қорғасынмен ластаудың көзі болып табылады . Әсіресе қорғасынның мөлшері автокөліктер көп жүретін үлкен көшелер ... ... ... көп ... және ... ... орталықтарының төңірегіндегі топырақтар темірмен, мыспен, мырышпен, марганецпен, никелмен, алюминимен және басқа да металдармен ластанған. Көптеген жерлерде олардың ... ... ... ... есе асып түседі.
Радиоактивті элементтер топыраққа атомдық энергияны пайдалануға қатысы бар ғылыми-зерттеу ұйымдары мен АЭС, атомдық жарылыстар немесе өнеркәсіп орындарының ... және ... ... ... ... ... ... химиялық құрамына - тыңайтқыштар мен зиянкестерге, арам шөптерге, ауруларға қарсы әртүрлі химиялық заттар қолданылатын ауыл шаруашылығы да әсер етеді. Қазіргі ... ауыл ... ... зат ... ... заттардың мөлшері өнеркәсіп орындарынан бөлінетін заттардан кем ... Айта ... ... мен улы ... қолдану жылдан-жылға артып келеді. Ал топырақтың құнарлылығы алынған өнім мен ... ... ... ... ... байланысты. Қазіргі кездегі топырақты ластаушыларының негізгі көздері ... ... ... ... тыңайтқыштар;
* өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы қалдықтары;
* атмосфераға өнеркәсіп орындарынан бөлінетін газды-түтінді заттар;
* Мұнай және Мұнай өнімдері.
Топыраққа антропогендік әсер ету оның ... ... ... ... тұздану және батпақтану, шөлейттену) алып келеді. Сондықтан топырақ ластануын болдырмау үшін мынадай ... ... ... ... ... ... бұлжытпай орындау;
* қоршаған ортаның сапасына бақылау жүргізетін мекемелер қызметін дұрыс ұйымдастыру [27];
* топырақты ластаушы заттардың қасиеттерін, жылжу [28]
* тәртібін, ... ... ... ... ... ... шекті мөлшерлерін нормалау [29];
* қауіптілігі бойынша пестицидтерді топтастырып, кейбір [29]
* түрлерінің қолданылуын шектеу;
* ауыл ... ... арам ... ... үшін ... әдістердің орнына биологиялық әдістерді қолдану және т.б.[29].
Осындай апаттарды болдырмас үшін 1992 жылдың маусымында БҰҰ-ның Рио-де Жанейродағы болған айналаны қоршаған орта ... ... ... ... ... ... Конвенция қабылдап, оған 150-ден астам ел қол қойды. 1999 жылдың 19 наурызында БҰҰ-ның штаб ... ... ... өкілі Ақмарал Арыстанбекова да рамкалық Конвенцияға қол қойды.
1997 жылы 24 шілдеде АҚШ президенті Клинтон атақты ғалымдарды жинап (оның ... 3 ... ... ... бар) ... газдарды азайтуға бағытталған заңды қабылдап, глобальдық жылынуға қарсы ... ... ... ... бұл ... радикалды түрде шешуге жұмылдырды. 1997 жылы 29 ... ...
... болатын климаттың өзгеруі жалпы әлемдік көлемдегі проблема болып табылады және қоршаған ортаның жан-күйіне ... ... ... ... ... 1995 жылы ... өзгеруі жөніндегі БҰҰ Үлгілік конвенциясын бекітті, ал 1999 жылы осы ... ... ... қол қойды.
Аталған хаттаманы бекіткен және ол күшіне енген жағдайда ... ... ... ... ... ... сандық міндеттемелерді өзіне жүктей отырып, І қосымшаның Тараны ... ... ... ... ... ... лайықтығын айқындау үшін 2004 жыл барысында қызған газдардың шығарындыларын қысқарту жөніндегі ... ... ... экономикасына әсері туралы зерттеулер жүргізу қажет.
Талассыз экологиялық тиімділігінен басқа, ... ... ... ... ел үшін ... инвестицияларды тарту, басқа елдердің экономикасына активтерді орналастыру мүмкіндігімен инвестор рөліндегі бірлескен жүзеге асыру жобаларына және ... ... ... ... ... үшін жаңа ... қолдану, сыртқы энергетикалық рынокта елдің экономикалық мүдделерін қорғау үшін көміртегі кредиттерін шоғырландыру, қызған газдардың шығарындыларына квоталар жөніндегі перспективалары ашады.
Киото ... ... ... ... ... мен іс-шараларды іске асыруды көздейтін Қазақстан Республикасында қызған газдардың шығарындыларын азайту жөніндегі 2015 жылға дейінгі бағдарлама әзірленетін ... ... тіл ... ... ... ... ... мақсатына сай келетін бірқатар шараларды іске асыру қажет. Табиғатты қорғау үшін ... ... күш ... ... ғана ... ... ... нәтиже бере алады [30].
Адам мен табиғаттың қарым-қатынасын жақсарту бағытталған тағы бір шара - табиғат ... ... ... ... ... өзіне - өзі шек қою. Халықтың экологиялық санасын қалыптастыру міндетті экологиялық білім мен тәрбие берудің бірқатар ... ... ... Олар - ... ғылыми сананы қалыптастыру, экологиялық этиканы, экологиялық психологияны және экологиялық құқықтық сананы қалыптастыру қажет. Қорытындылай келе, су ... адам ... ең ... рөл ... атап айту қажет. Ал су қоймаларының ластану көлемі мен денсаулыққа тигізетін зияны жыл сайын көп мөлшерде көбеюде. ... да әр адам су ... ... ... аз да ... ... су ресурстарын және жалпы қоршаған ортаны қорғау үшін әрекет етуі керек.
Әрбір экономикалық табысымыз үшін табиғат бізден кек алады. Сондықтан біз ... ... ... ... ауа ... ... адам денсаулығына тигізетін зияны
Табиғат құбылыстары адам ағзасына әсер етеді сөзсіз. Ондаған тонна атмосфералық ... ... да, ... ішкі ... оның ... ... ... ұстап тұрады. Сыртқы ортаның жағымсыз әсерленің адамның інкі ағза мүшелеріне мен жүйелеріне бейтараптандырып отырады. Сондықтан құбылыстар бұзылып, ауа райы құбылғанда, адам ... ... ... ... Ауа ылғалдылығы мен температурасы, желдің соғу күші мен бағыты және ... ... ... өзіндік әсер береді. Қаншалықты күн бұзылса лезде, метеотроптық реакциялар қатты байқалады. Бас ... ... күн ... суытып кеткенде, қатты аяз бол қалғанда пайда болады. Күн өзгерген кезде адамдардың денсаулығы 2 күн сыр бере ... ... ... бар ... ... қатты байқалады. Қант диабетімен, қан қысымы бар егде ... ... ... ... балтырлары сыздап, аяқтары қақсап отырады. Кальций жетіспеушілігінен, остреортроз аурулары мазалайтын ... ... ... ... ... қала ... кездеседі. Медицина тілімен метеопатия деп атайды. Ғалымдар ауа райына тәуелді болудың 4 себебін атап көрсетеді [31];
1. Тұқымқуалаушылық. ... ... бар ... ... ... ... ... өнер иелерінде болады
2. Адамның туған күнінің ерекшелігіне байланысты.
3. Ауа райы мен ... ... ... әсер етуі ... ықпал етеді.
4. Адамның ұстанатын өмір салты. Күнделікті жүріп тұру, тамақтану кезі.
Адам ағзасына әсер ететін табиғи құбылыстар;
1. Атмосфералық қысымның ... ... ... және ... органдар мен буындарды қан қысымын көтереді. Бас ауырып, аяқтың ... осы ... ... себепкер. Бұрынырақ жарақат алған буындар табиғат құбылғанын сезеді.
2. Аллергиясы бар адамдар суық ауада шамалы уақыт тұрғанның өзінде тұншығып ... ... ... ... суы ... ... сүңгісе, күнде жүріп келіп, суық суға шомылса қан қысымы ойнап тұрады.
3. Ауа ... ... ... ... ... ... ... ауырған науқастар заардап шегеді. Өйткені, ауа құрамындағы оттегі азайып, ағзаға қажет болып жетпей тұрады. Содан адам әлсіреп, ... ... ... ... Ұйқысы келіп, шаршаңқы жүреді.
4. Жел, боран, дауыл ұбылыстар қанның биохимиялық құрамына әсер етеді. Қатты дауыл соғып, бірде күн жылынып жақсы ... ... ... қан ... ... ... Жоғары температурада болған әсер бүйрекке, қанда минералды заттардың жиналуына әсер етеді. Суық ауада тамыр тромбтары шығып, ... ... ... ... күн ... ... бар. 75 пайызы магнит өрісі мен ғарыш сәулелерінің әсерінен ауырады. Психикалық аурулар мен жүрек қан тамырлары ауруларына ауырғандар көп ... ... ауа ... ... ... үшін ... Таза ... демалып жүргені жақсы
2. Жұмысбасты болса демалыс күндерін көл жағажайларына, қала сыртында ... ... ... ... ... стресске бой алдырмау.
4. Арақ шараптан бас тарту
5. Уақытысымен ... дене ... ... ... ... ащы, ... ... көбінше көбірек пайдаланбаған жақсы
7. Жүйке жүйесін қалыпқа түсіру үшін тұнбаларды, пайдалы шәй сусындарды ішкен пайдалы.
8. Дәрілері қалтасынан тастамай ... ... ... таңда 30млн астам адамдар экологиялық жағдайлары төмен аудандарда тұрады, осы ортада сәтті аудандармен салыстырғанда ауру бірнеше есе артық ... ... ... жағдайы оның құрамындағы әр түрлі зиянды заттармен анықталады. Аурулардың өсуі экологиялық ... ... ... ... Адамның денсаулығының төмендеп, ауруға шалдығуын ағзаның ортаға толық бейімделе ... ... ... берген теріс жауабы ретінде қарастыру керек. Дүниежүзілік денсаулық ... ... ... ... денсаулық дегеніміз-бұл тек аурудың болмауы емес, ол толық физикалық, психологиялық және ... ... ... есептеуі бойынша адамдардың денсаулық жағдайы 50-52% өмір сүру салтына, ... ... ... ... орта жағдайларына, ал 7-12%-ғана денсаулық сақтау саласының деңгейіне байланысты болады. Бұрын болмаған антропогенді факторлар жаңа техногенді ауруларды ... ... ... ... әсер ... факторлардың ішінде әр түрлі ластаушы заттар бірінші орын алады. Адамның іс-әрекетті нәтижесінде биосфераға, оған тән емес 4 ... ... ... ... Сонымен қатар, жыл сайын қоршаған ортаға мыңдаған жаңа заттар шығарылады. Олардың көпшілігі ксенобиотиктер, яғни адам мен ... тірі ... үшін ... ... ... ... ... қатар табиғи ортаның әр түрлі трансформацияларымен, оның толық бұзылуы, өнеркәсіптік ... бір ... ... ... яғни ... ... ... әлеуметтік және экономикалық жағдайлардың әсері артып отыр. ... және ... ... ... таза орта ... да, қолайсыз әлеуметтік-экономикалық жағдай ауру мен өлімнің артуына ... өмір ... ... ... жағдайын нашарлауы адамның психологиялық күйі мен стрестік құбылыстар арқылы әсер етеді.
... ... ... бағытталған шаралар медицинамен тығыз байланысты. Сондықтан елімізде аурулардың аумақка таралу заңдылықтарын зерттейтін медициналық география ғылымын дамытудың маңызы зор. Бұл ғылым ... адам ... ... ортанын табиғат жағдайларының әсер етуін де зерттейді. Адам - табиғат карым-қатынасы өте күрделі. Бір ... адам ... ... ... ... ... ... өзі өзгерткен ортада өмір сүріп, ондағы кері өзгерістердің зардабын тартушы ретінде саналады. Бұдан адам қоғамының ... тыс өмір сүре ... ... ... ... ... ... қолайлы және қолайсыз аудандардың болуы жергілікті табиғат жағдайларымен байланысты. Жаздың жылы, қыстың қоңыржай болуы және т.б. жағдайлар қолайлы ... ... ... ... мен биік ... қатал қыс, аптапты жаз қолайсыз әсер етеді. Дегенмен табиғат жағдайларынан басқа адам ... ... ... ... ... де адам ... әсер етеді. Бұл соңғы экологиялық жағдайларға байланысты. Мысалы, өнеркәсіпті қалаларға ... ... ... ауа аз ... Ал ... ... су құбырлар жүйесінің болуына байланысты қалаларда ауыз судың сапасы жақсы. ... ... ... ... аудандар тобына бөлуге болады [33]:
:: экологиялық жағдайы нашар аудандар;
:: экологиялық жағдайы орташа аудандар;
:: экологиялық жагдайы салыстырмалы ... ... ... ... ... және тұрмыстық қөқыс мәселесін алайық. Бүгінді таңда қала экологиясы, экология саласында өзекті ... ... оның ... ... ... ... қала тұрғындарының саны өсуде-49%. Мен өзімнің жұмысымда қала тұрғындарының жағдайлары ... ... ... Қала ... ... халық саны көп, автокөліктер саны көп, әр түрлі саладағы өнеркәсіптер көп, ауданы үлкен сондықтан барлық қалалардың проблемасы қоршаған ортаның ... ал ... ... тікелей қоршаған ортамен байланысты. Қоршаған ортаны ластайтын ... көп ... ... ... ... Көкшетау қаласының толғандырған екі негізгісін көрсетіп өтсем: Ақмола облысының қоршаған орта жағдайы. Автокөліктер ауа ластандырушылардың негізгі көзі ретінде қарастыруға болады. ... ... азот ... ... ... ... ... түтін, күкірт оксиді(SO2), ауыр металдарды. 2012 жылы ауаның ластандыру көрсеткіші 3-ке тең. Бұл ... ... ... ... ... Бұл көрсеткішке кіреді: көміртек оксиді, азот оксиді, күкірт диоксиді және қатты бөлшектер. Ауаның ластану деңгейі бір ... ... ... ... ... машиналар бензинмен салыстырғанда жанармайды 25%-ға аз қолданады. Дизельді жанармайда сынап қосылыстары болмайды, олардың жұмыс барысында, ... ... аз ... ... ... ... ... салыстырғанда-көбірек бөлінеді. Статистикалық мәліметтерді алатын болсақ: Ақмола обласында тіркеуде 133 272 автомашиналар. 2011 жылдан бастап жыл сайын 5-8 мың ... саны ... Ал ... ... ... ... ... шағаруы мөлшерінен жоғары. Әрбір автокөлік 1 тәулікте 4кг жоғарыдағы ... ... ... шығарады. 1 адам өмір бойы қаншама оттекті жұмсайды, соншама 1 машина әрбір 100км өткен сайын жұмсайды.
Аурулардың ... ... ... ... ортаның әр түрлі трансформацияларымен, оның толық бұзылуы, өнеркәсіптік кешендерге, бір типті тұрғын жерлерге, яғни айналуына ... ... ... ... және ... ... алғанда таза орта болса да, қолайсыз әлеуметтік-экономикалық жағдай ауру мен өлімнің артуына әкелетінін өмір ... ... ... ... ... ... психологиялық күйі мен күйзелістік құбылыстар арқылы әсер етеді. 1 -кестеде халықтың өліміне әр түрлі аурулардың әсері ... ... ... ... ... болу себептері ең алдымен қолайсыз табиғи және әлеуметтік факторлардан екенін көруге болады. Ауру мен өлімнің қоршаған орта ... ... ... ... мен аймақтар мысалынан көрінеді.
ДДСҰ-ның мәліметтері бойынша жыл ... ... ... 500 мың адам ... ... және оның 5 мыңы өліммен аяқталады. Мұндай құбылыстар әдетте елдерінде жиі ... ... ... бұл ... ... 13 есе ... ... ғалымдарының мәліметтері бойынша барлық қатерлі ісік ауруларының 90 %-ы қоршаған ортаның қолайсыз әсеріне байланысты. ФРГ-де соңғы 10 ... ... ... ауыратындардың үлесі ер кісілерде 15-тен 23 %-ға дейін, ал әйелдерде 17-ден 25 %-ға дейін артқан. Аурулар индустриальды және ... ... жиі ... жалпы ауруларына әсер ететін күшті фактор көміртегі тотығы мен шу болып табылады. Ғалымдардың мәліметтері бойынша ... ... ... 12 ... ... балалар ауруларының 2 есе, ал акустикалық қолайсыздықтың 8-ден 20 %-ға ... - 1,4 ... ... ... ... қолайсыз әсер ететін және ауруларға әкеліп соқтыратын заттарды төмендегідей топтарға бөліп көрсетуге болады 2, 27, 28:
1. Канцерогендер ... ... ... cancir - рак, ... - шығу тегі) қатерлі ісіктер туғызады. Қазіргі уақытта шамамен 500 ... ... ... ... ... ... ең күштілеріне бенз(а)пирен және т.б. полициклді ароматтық көмірсулар, ультракүлгін сәулелер, радиоактивті изотоптар, эноксидті смолалар, нитриттер, нитрозаминдер, асбест және т.б. ... ... ... 1. - Әр ... ... ... болатын халық өлімінің себептері

Аурулар
Оның ішінде өлімнің себебі, %
Өмір сүру салты
Қоршаған орта
Тұқым ... ... ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайлар
51
31
4
14
9
Орташа алғанда
48
16
25
11
Ескерту- автормен құрастырылған
2. Мутагендер (латын тілінен аударғанда mutasio - өзгеру) - хромосомалар саны мен ... ... ... ... ... ... ... гамма-сәулелер, нейтрондар, бенз(а)пирен, колхицин, кейбір вирустар және т.б. жатады;
3. Тератогендер (грек тілінен аударғанда teras, teralos - ... - жеке ... ... ... пайда болуына әкелетін заттар. Тератогендерге әсер ететін мөлшерінен артып кететін кез келген фактор ... ... ... ... ... ... ... шу және т.б. ластаушылар жатады.
Геоэкология ландшаттың және физикалық ... ... аса ірі ... ... - ... ... облыс, ел және тағы басқаларының экологиялық қасиеттерін зерттейді. Оның міндетінде белгілі бір ... ... ... өмір сүру ... мен өндірістік әрекетін зерттеу кіреді. Әсіресе геоэкологияға антропогенді әрекеттегі ландшафттың ... ... ... зерттеу жатады.
Геоэкологиялық зерттеу мақсаты - геожұйенің табиғи және антропогендік шекарадағы ... ... ... ... ... ... қалпына келтіруін зерттеу [35].
Геоэкологияның негізгі міндеттері:
-адамдардың жақын қоршаған табиғи-антропогендік жүйенің заттық-энергетикалық балансы, ... және ... ... ... ... формаларын шаруашылық әрекеттерін пайда болған экзодинамикалық процестермен құрылыстардың біліну тенденциясын мен бағытын тану;
- табиғи-антропогендік жүйенің өздігінен ... ... ... ... бұзылған, оның адал денсаулығына және өмір сүру ортасына әсер ... ... ... ... геосистемадағы экологиялық тепе-теңдікті сақтау жағдайын зерттеу;
- қоршаған ортаның табиғи ... ... және ... бойынша сипаттаманы өңдеу.
Зерттеуші аймағымыз болып, Ақмола облысы табылады. Жалпы, Ақмола облысы Қазақстан ... ... ... ... ұсақ ... мен Тенгіз жазықтығында орналасқан. Ақмола облысының іргетасы 14.10.1939 ж. ... ... ... ... 121,7 мың км. ... ... ... шығысында Павлодар, оңтүстігінде Қарағанды, батысында Қостанай аудандарымен шектеседі.14 ауылдық, 2 қалалық әкімшілік ауданға бөлінеді. 8 қала, 12 ... ... ... ... бар. Әкімшілік орталығы - Астана қаласы. Сарыарқаның солтүстік - батыс бөлігінде, Есіл өзенінің жоғарғы ... дала ... ... ... ... оқу ... арнаулы пән ретінде жүргізуінен басқа да мәселелер ... ... ... ... ... жүйесін ұйымдастыру мәселесі кірмегенмен, ол өз кәсібін атқару ... ... иесі мен ... ортамен тікелей қарым-қатынаста болады. Демек, оның табиғи қоршаған ортақұрылымын, қасиеттерін, онда жүретін өзгеріс заңдылықтарын қандай дәрежеде меңгергендігіне байланысты, қоршаған орта да, оған өмір ... ... ... ... Өнеркәсіп, өндіріс орындарында, конструкторлық-жобалау мекемелерінде жұмыс атқаратын инженер мамандары экологиялық басты мәселелері болып төмендегілер саналады:
1) технологиялық, инженерлік, конструкторлық-жобалау жұмыстарын ... ... ... ... ... ортаны мейлінше бүлдірмейтіндей етіп жүргізу;
2) қайта құрылатын немесе жобаланатын өндіріс орындарының - ... ... ... ... дүниесіне тигізер зиянды әсерін алдын - ала ... ... білу және оны ... ... ... ... өнеркәсіп саласындағы қоршаған ортамен тіршілік иелеріне зиянды ... ... дер ... ... оны түзету шараларын іске асыру;
Қысқасы, қоршаған табиғи ортаны қорғаудың ғылыми негіздерін және ... ... ілім - ... ... табылады. Геоэкологияның жетістіктері, қазіргі заманның бірқатар өзекті міндеттерін шешуге ... ... ... ... ... ең ... ... бірі-деген ойды әлем ғалымдарына көпшілігі барған сайын мойындай түсуде [36].
Казіргі кездегі Ақмола облысының геоэкологиялық, ең ... ... бірі - ... ... карталарды және аудандастыру схемаларын жасауы қажет.
Дыбыстың зиянды жақтары да бар. Қатты дыбыстар ... ... ... демалуға кеселін тигізеді.
Бұрын дыбысқа (шуға) көп көңіл бөлмей оның ... ... ... ... онан құтылудың жолы жоқ деп есептелетін.
Қазір болса, машиналар мен жабдықтардың саны өсіп, ... ... ... қоршаған ортада дыбыс көп тарап және жағымсыз факторлардың біріне айналды. Қалалар мен өндіріс орталықтарында шу жылдан-жылға көбейіп, елдің мазасын ала ... 1948 жылы қала ... 23 %-і ... өсуіне наразылық білдірсе, 1961 жылы олардың саны 50 %-ке жетті. Соңғы 20 жылда үлкен ... ... ... 10-15 есе ... (19).
Қаладағы шу негізінен темір жолмен жүрген пойыз, трамвай тарсылынан, ұшақтардың гүрілінен, автомашина, ... ... ... құрылыс алаңында жұмыс жасайтын техниканың дыбысынан құралады. Барлық ... 80 %-не ... ... ... үшін шу өте ... Оның ... әсері көп уақытқа дейін білінбей жүреді де, білінгеннен кейін кеш болады. Оның үстіне дәрігерлер нәтижелі емдеу жолдарын ... ... ... ... не? Шу деп ... жиіліктегі және қуатты дыбыстардың шым-шытырық қозғалысын айтады. Дыбыс үнемі газды, сұйық және нығыз толқын ... ... ... қозғалыстан тұрады. Газды сұйық немесе нығыз орта ... ғана ... ... ... ... Ауа жоқ жерде дыбыс толқындары таралмайды да, ешқандай дыбыс естілмейді. Мысалы: қоңырауды электр жүйесіне жалғап шыны ... ... ... ... анық ... ... Егер қалпақ астындағы ауаны насоспен біртіндеп сорса қоңырау сылдыры азая түседі де ауа біткен соң естілмейтін болады [37].
Ауаның тербелуі жиіленген ... ... күші де әрі ... әрі ... ... ... сиыр ... ауа секундына 20-30 қозғалу (тербелу) болса, масаның ызыңында 10000-ға дейін тербелу болады. Дыбыстың негізгі физикалық сипаттамалары мыналар: тербелу жиілігі, таралу ... күші және ... ... ... ... (f) ... ... 1 герц (гц) 1 секунд ішінде толық 1 циклы өтетін тербеліс жиілігінің өлшеу бірлігі. Герц атауы ... ... ... ... физигі Г. Р. Герцтің құрметіне қойылған. Орысша Гц. Халықаралық белгіде НZ болып жазылады.
Жоғарғы жиіліктерді өлшеу үшін оның еселік бірліктері жиі ... 1 ... ... 1000 гц, 1 мегагерц (Мгц) - 1000000 гц. ... ... ... 16 гц пен 20000 гц ... ... тербелімдер дыбысын естіп, одан төменгі және жоғары тербелімдегі дыбыстарды естімейді. Бірақ бұл жиіліктегі дыбыстардың адамдар үшін өте зиянды әсері ... ... ... 16 ... ... болса, оны инфрадыбыс деп атайды. Олар құлаққа естілмегенімен адамдардың ішкі мүшелеріне ... әсер ... ... ... ... ... ... жиілілік аймағы төменгі (16 гц төмен) жағынан шектелмеген. Табиғатта 1 гц-тың 10-дық тіпті 100-дік үлесіндей ... ... ... береді.
5-9 гц аралығындағы дыбыс тербелістері бауырдың, қарынның, талақтың тербелімін көбейтіп кеуде клеткаларын ауыртады.
Тербелімі 12-14 гц дыбыстар құлақтың зыңғылын көбейтеді.
Американдық ғалым ... Вуд ... ... ... ... секундына 13 гц дыбыс таратқанда көрушілердің бәрі түсініксіз үрей сезінгендерін ... - ... ... және ... орталарда пайда болатын механикалық тербелістер кезіндегі әртүрлі ... мен ... ... ... ... ... Ұзақ ... әсері құлақтың есітуін және көздің көруін төмендетеді, қан қысымын көтереді, орта жүйке және ... ... ... ... ... ... қателер саны көбейеді, еңбек өнімділігі төмендейді. Адамның есту органдары 16...20 000 Гц жиілікті дыбыс толқындарын қабылдайды. 20 ... ... ... және 20 000Гц-тен жоғары (ультрадыбыс) тербелістер құлаққа әсер етпейді, бірақ ... ... ... ... тигізеді [38].
Ортаның дыбыстық тербелістер бөлшектері кезінде содаауыспалы қысым ... ... оны ... ... Р деп атайды. Дыбыс толқындарын тарату энергияны ауыстырумен ілеседі, шамасы дыбыс қарқындылығымен І анықталады. Адам ... ... ең аз ... қысымын Р0 және ең аз дыбыс қарқындылығын І0 табалдырықтық деп атайды. Шамалы естілетін дыбыстың қарқындылығы (естілу ... және ... ... ... ... ... ... табалдырығы) айырмашылығы бір бірінен миллион есе болады. Сондықтан шуылды бағалау үшін дыбыс қысымы мен қарқындылығының абсолюттік мәнін емес, олардың Р0 және І0 ... ... ... ... ... ... бірліктегі салыстырмалы деңгейін өлшеу ыңғайлы болады. Дыбыс қысымының деңгейін ... ... үшін ... (дБ) ... ... ... органдары қабылдайтын дыбыстар ауқымы - 0 ...140 дБ шектерінде болады. 130дБ дыбыс деңгейі ауыртатын ... ... ал 150 дБ әр ... ... ... ... ... қарқындылығының деңгейі мына формула бойынша анықталады:
lg(I/I ) (1) ... I - ... ... ... ... Вт/м ;
I - 1000 Гц ... кезінде 10 Вт/м тең естілу табалдырығына сәйкес болатын дыбыс қарқындылығы.
Дыбыс қысымының деңгейі келесі формула бойынша анықталады:
L = 20 lg (P / P ) ... P - ... ... ... қысымы, Па;
P - 2 Па тең табалдырықтық дыбыс қысымы.
Дыбыс қысымының деңгейі бірдей болған кезде түрлі ... ... ... ... есіту органына әртүрлі әсер етеді. Жоғары жиіліктер дыбысының әсері ең жайлы болып табылады. Шуылдар жиілігі бойынша төмен ... (400 Гц ... ... ... ... ... ... және жоғары жиілікті (1000 Гц жоғары) болып бөлінеді.
Шуылдың жиіліктік сипаттамасын анықтау үшін дыбыс ауқымы жиілігі бойынша октавтік ... ... деп ... ... ... f жоғарғы жиілігі қосарланған f төменгі жиілігіне тең, яғни:
f / f = 2 ... ... ... жиілікпен сипатталынады
Спектрінің сипаты бойынша шуылды бір октавадан астам енді үззіксіз спектрі бар кеңжолақты және анық ... үні ... үнді ... деп ... ... ... шуыл ... және тұрақсызға (уақыты ауысып тұратын, үздіксіз, импульстік) бөлінеді. Нормаландыруы 63, 125, 250, 500, 1000, 2000, 4000, 8000 Гц ортагеометриялық жиіліктері бар ... ... ... ... ... ... шуылдың жалпы деңгейі мен октавтік жиіліктер жолағындағы шуылдың деңгейін өлшеу үшін әртүрлі ... ... ... ... ... ... 80 дБ, осындай жағдайда адам 8 сағат жұмыс істей ... яғни ... ... ... өтейді.
Діріл қатты денедегі механикалық тербелісті білдіреді. Үлкен амплитудасы бар (0,500,003 мм) ... ... (3-100 Гц) ... адам ... немесе сілкіну ретінде қабылдайды. Дірілдің әсері болған кезде адам ағзасына орта жүйке жүйеснің талдауыштары - вестибулярлық, тері және ... ... ... роль ойнайды. Дірілдің ұзақ әсер етуі кәсіби дірілдейтін аурудың дамуына әкеледі.
Діріл ауытқу жиілігімен және амплитудасымен, жылдамдықпен және үдемесімен ... ... адам ... ... жеке ... (адам денесі үшін 6...9 Гц, басы 6 Гц, асқазаны 8 Гц, ... ... үшін - 25 Гц ... ... ... сәйкес келетін еріксіз жиілікті дірілдер зиян болады. Көру қабілетін ... ... ... 60 және 90 Гц арасында жатады, ол көз қарашығының резонансына сәйкес келеді. 35...250 Гц жиіліктер ауқымы ... ... ... ең ... ... ... ... мен дірілді өлшеу үшін микрофонның орнына орнатылатын қосымша аспап - күшейткіші бар шуылөлшегіштер мен виброметрлер пайдаланылады. Шуыл мен ... ... - ВШВ - МММ2 ... ... ... ... мен шуылдан қорғанудың шаралары және құралдары. Қалқаларды, қыртыстарын, кабиналарды және т.б. экран түрінде дыбысты оқшаулайтын және дыбысты ... ... ... ... шуылды төмендетудің тәсілдері кең таралым алды.
Шуылдан жеке қорғанудың құралдары (ЖҚҚ) құлақ жапсырмалары, құлаққаптар және шлемофондар болып ... ЖҚҚ ... ... ... ... ... ... дұрыс тағып ұстағаннан байланысты болады.
Машина және жабдықтың дірілінен күресу және жұмыс істейтіндерді ... ... үшін неше ... ... ... ... ... үшін вибродемпфирация - механикалық тербелістер энергиясын энергияның басқа түріне, әсіресе жылулыққа айналдыру құбылысын кең ... ... ... ... ... ... жұмыс орнынан, орындықтан және т,б, пайда болуын бәсеңдету үшін дірілді оқшаулататындарды: ... ... ... болат серіппеліні кең қолданады. Жұмыс істейтіндерді ЖҚҚ ретінде ... ... ... бар ... аяқ-киімді пайдаланады. Қолды қорғау үшін биялай, қолғап, жапсырмалар мен төсемдер қажет болады, олар ... ... ... ... Діріл мен шуылдың адам ағзасына қауіпті әсерін төмендету үшін ең маңыздысы жұмыс және демалыс режімін ... ... ... әрдайым қадағалап отыру, емдеу-алдын алу, мысалы, гидропроцедуралар (қол мен аяққа жылы ... ... ... ... ... жасау болып табылады [40].
Шу - дегеніміз өндірістегі қызмет процесі ... әр ... ... - ... қосылма шыққан дыбыстары. Ол адамдардың жұмыс істеу қабілетін төмендететіні анық. Әр жабдықтың өзіне тән шум ... да ГОСТ ... ... ... Ол ... категориялы екені және дыбыстың көп ноталы ма әлде дара немесе таза дыбыс екені жабдықтың құжатында көрсетіледі.
Өндірістегі шумның ... ... есту ... арқылы қабылданады. Шум кезінде тіке есту қаблеті төмендейді де, тек қана ... ... ... ... ... ... Бұл дегеніміз - қан айналымды, жұмысқа деген қаблеттілікті азайтып, шаршатады. Осындай жағдайларда ... ... ... тууы ... ... көп ... ауысымды (сменный) жұмыс бағыты қалыптасқан.
Шум 2 түрге бөлінеді:
1. Механикалық
2. Аэродинамикалық
а) Механикалық дыбыс - ... ... ... мен ... ... ... Аэродинамикалық - дегеніміз белгілі бір уақытта болатын және ... ... ... бір ... дыбыс. Мысалы желдеткіш, судың ағуы, т.б.
Сондықтан ең үлкен дыбыс ... ... ... ... ... жанасатын элементтерінің арасына және қырқаяқшаларының тістерін үнемі майлап, қатты материалдың түрін қосады. Құрал - ... ... ... үшін сыртынан қорап кигізіледі. Қораптың түрлері өте көп: алынбалы - салынбалы, смотровые окна және ... ... ... ... ... шығару. Жабдықтың қорап пен ара қашықтығы бекітілген нормаға сай болу керек. Қораптың ішкі қабаты 50 мм ... ... Ол да ... ... азайтуға күш қосады.
Өндірісте шум мен бірге адам организіміне кері ... ... ... ... бір түрі - ... ... Ол да ... жабдықтардың түрлеріне байланысты стандарт бойынша қабылданады.
Адам ағзасына тигізетін әсері бойынша барлық қауіпті заттар 4 топқа бөлінеді: төтенше ... ... буы, ... буы, ... ... ... ... буы, йод буы, бензол); орташа қауіпті (күкірт оксидтері, қышқылдар буы); қауіптігі аз (аммиак қосылыстары және ... ... ... шаң ... (бұзу) және кондексация (жұмыс аймағына жоғарғы температуралық процестерде ... ... ... ... ... әсерінен тууы мүмкін [41].
Шаңның әсері үш түрлі кәсіптік аурулардың тууына әкеп соғады: а) өкпе ... - ... б) ... - тері ... в) ... - көз қабықшасының зақымдануы.
Шаң ауруларын профилактикалау шаралары: а)шаңның пайда болуымен күрес;
б) шаң ... ... в) ... ... ... шағылысу);
г) жеке қорғаныс тәсілі (респиратор, арнайы киім, шаңға қарсы көзілдірік).
Өндірісте ең ... ... ... ... ... бір түрі - шаң болып табылады. Қарағанда көзге көрінбейтін, ал адам ... ... өте ... ... жұмысшыларды кәсіби ауру түріне шалдықтырары мүмкін.
Себебі тыныс алу жолдарымен және де тері арқылы ішкі құрылыста вирустар, бактериялар басым болады. Ас ... ... ... ... жиналады. Мұның барлығы адамды үлкен ауруға шалдықтырады.
Өндірістік шаң 2 түрге бөлінеді - ... (улы) және ... ... улы шаң - ... тыныс жолдарын жауып, үлкен ауру түріне шалдықтырады.
2. усыз - ... ... ... ... ... ... ... даму денсаулық кепілі
екендігі жөнінде нақты түсініктер берейік. Бәрімізді бастауыш сыныптарда тірі және өлі ... ... ... қарым-қатынасын тәрбиелеу мақсатында табиғатпен таныстыру, яғни табиғатты ... - ... ... мен ... беру ... ... Экологиялық тәрбие жаңа категория, ол экология ғылымымен және оның ... ... ... Ал ... ... ... түсініктер мыналар: а) жеке алынған ағзаның өзінің өмір сүру ортасына ие болған бір аймақтағы ... ... ә) өмір ... тірі ... ... және ... өзара бір-бірімен қарым-қатынаста болуы.
Бұл екі ұғым қоршаған орта, табиғат жайындағы түсінігін дамыту ... ... ... мүмкіндік береді. Қоршаған ортаға деген жағымды қарым-қатынасты айқындаудың бір формасы баланың күнделікті іс-әрекеті. ... ... ... ... көрініс табатын іс-әрекеттің мынадай түрлерін атауға болады:
- ... әр ... ... ... ... ... ... көркейту іс-әрекетін білдіретін әңгімелер;
- жұмыс алаңында (табиғаттағы еңбек) тіршілік объектілері үшін немесе оларды күтіп-баптауды жүзеге асыру, сондай-ақ, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... алған әсерлерін және адамдардың табиғаттағы іс-әрекеттері негізінде бейнелеу ... ... ... табиғатпен тілдесу, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің объектілерімен еркін түрде ... ... - ... ... ... ... іс-әрекеті, қолға үйрету мен белгілі-бір жағдайға бағындырып үйретуді қамтитын кешенді іс-әрекет;
- тәжірибе ... - ... ... өз ... айтумен сабақтасып келген іс жүзіндегі танымдық іс-әрекет;
- сұрақтар, хабарламалар, әңгіме, сурет салу, хат жазу;
- ... ... ... мәліметтер мен қызықты да құпия әсерлер жөнінді пікір алмасу, әңгімелесу арқылы табиғат жайындағы ... ... ... - өз бетінше дамытумен бірге табиғат туралы және табиғаттағы адамдардың іс-әрекеттері жөнінде мәліметтерді алуды қамтамасыз ету;
- табиғат жайлы ... ... ... ... ... шағын шығармалар оқу балалардың табиғат жөніндегі қалыптасқан түсініктерін айқындайтын және жаңа ықпал ететін ... ... ... ... ... ... ... суреттеп беруі оның қиялына қанат бітіріп, табиғат жөніндегі түсінігін айқындауға ықпалын ... ... ... ... ... дағдысы өзінен-өзі келе қоймайды, оны дамыту, жағымды іс-әрекет түріне ... ... және ... ... жүзеге асырылады. Демек, оларды өз бетінше әрекет жасауын бақылау, оның мазмұнын ... ... жеке басы ... ... тәрбиелілігінің деңгейін анықтауғы мүмкіндік береді. Мұндай іс-әрекет түрлері арқылы баланың жеке тұлға ретіндегі ... оның ... ... ... ... ... руға ... экологиялық бағыттағы іс-әрекет түрлері кезінде нақты нәтижелерге қол жеткізу ұстаздың кәсіби шеберлігін танып, экологиялық тәрбие ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Сол себепті балалардың экологиялық тәрбиелілігінң деңгейін ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға болатын мынадай әдіс түрлерін ұсынамыз.
балаларға экологиялық тәрбие берудегі басты әдіс түрі ... ... Ол ... ... ... ... ... айқындауға бағытталған. Объектілерді бақылау - өсіп-өндірудің нәтижелері қалыптаса бастаған дағдыларды бағалауға бағыт береді және оларға ... ... ... ... ... тәрбиеде жақсы нәтижеге жету - осы әдіс түрінің тәжірибе мен моделденген ... ... ... ... ... ... күтіп-баптауда, оларды жөндеуде және жаңартуға қатысу балаларға қажетті тәжірибелік дағдыларын қалыптастыруға септігін тигізеді.
Бақылау - табиғаттағы сезімдік ... тану ... ... ... ... ... мен ... бірлігі көрінетін танымдық күрделі үрдіс. Ол табиғатпен, тіршілік объектілерімен, қоршаған ортамен тікелей байланыста болуды қамтамасыз етеді. ... ... мен ... құбылыстарын бақылауды ұйымдастыру балаларды табиғатпен таныстырудың негізгі тәсілі болып табылады. Ұзақ ... ... ... - ... мен ... өмір сүру ... ... байланыста болу, балалардың сол ортаға деген бейімділігін танудың алғы ... ... ... ... ... ... ... меңгертіп, ойлау қабілетін, тілін дамытады. Өсімдіктерді, жәндіктерді, құстарды бақылау арқылы бала көптеген жаңалықтарға тап болады. Ал ... ... ... жеке ... ... ... осының әсерінен баланың дүниетанымы кеңейіп, қоршаған ортаға деген өзіндік көзқарасы пайда болып, білуге деген ынтасы арта түседі.
Табиғатты бейнелеу әдісі - ... ... ... ... орны бар әдіс ... ... ... табиғат көрінісін, кәсіби шеберлер дайындаған көркемдік суреттерді, музыкалық және әдеби шығармаларды тамашалап, табиғат күнтізбесімен ... ... ... ... туындыларымен таныса алады. Табиғатпен тікелей байланыста алынған ... ... ... бұйымдары балалардың ол жөніндегі түсініктерін кеңейтіп, олармен жақын танысуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл әдіс түрі арқылы табиғат адамдарға жоғары ... ... ... ... көңіл-күй сыйлап, олардың сезімдеріне әсер ету арқылы әсемдікті сақтай білуге итермелейтіні жөнінде ұғым ... ... ... ... үлкен ерекшелік үлесіне қарай өз бетінше бөліп қарауға болады. Сөз белгілі бір формада және деңгейде кез ... ... ... және ол ... ... үш ... ... атқарады. Мәселен, түрінде (әңгіме де, пікір алмасуда) үлкен мен баланың қарым-қатынасында табиғат туралы және ондағы адамдардың іс-әрекеті туралы ... ... ... ... ... әдістерді саралай келіп, балалардың экологиялық тәрбиелілігінің деңгейі мен тұлға ретіндегі экологиялық білімін дамыту мақсатында жүргізілетін мынадай жұмыс түрін ұсынамын:
- ... ... ... ... ... ... ... көмегімен желімдеу;
- теңіздер мен мұхиттар жөнінде түсініктер беру;
- өздеріне таныс қалаларды үлкен жалаушалармен белгілеу;
- экологиялық таза емес аймақтарды белгілеп, желімдеу.
Картамен ... ... ... ... ... ... географиялық танымдарын қалыптастырып және оқу іс-әрекетінің бастапқы дағдыларын игере білуге, өз елінің кейбір экологиялық жағдайларын танып білуге мүмкіндік береді. Осы ... ... ... балалар үлкен құлшыныспен, қызығумен ынталы атқарады және ересектердің түсіндіргенін, құрдастарының жауаптарын тыңдап, ұжымдық әңгімеде, қорытынды ... ... ... ... ... ... көрмелер ұйымдастыру, ондағы табиғаттың әсем көрінісін адамның әңгімелеп жеткізе білуі олардың сезімдік талғамын, ... ... ... ... ... ... көру, мұражайларға саяхат жасау, мәдени байлықтарды бағалай білу ... ... ... ... ... ... Үлкендердің басшылығымен қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып ұйымдастырылатын жақын жердегі орманға, ... ... ... ... ... ... ... түсіру - экологиялық сауықтыру мәні бар өте маңызды жұмыстар. Бұдан адам таза ауада демалып, табиғат әсемдігінен талғамдық ләззат ... ... мен ... ... ... біледі, олардың қимыл қозғалыстарын бақылайды. Тіпті тірі табиғатпен осылаша өзара қарым-қатынас жасау адамдардың ... ... ... нормаларын сақтап, мәдениетті демалу.
Урбанизация (адамның планета территориясын игеруі және өзіне қажетті обьектілерді салуы) табиғатқ а елеулі әсер етеді. ... ... ... қамтамасыз ету үшін оның жолдарын, құралдарын, әдістері мен шешімдерін экологиялық негізделген жағдаймен ... ... ... ... ... ... ... Қалалардағы адам мен табиғат үшін қолайлы ортаны сол жерде өмір сүретін тұрғындардың психологиялық, әлеуметтік жайлылығы, ... ... ... әлеуметтік және экономикалық дамуы қамтамасыз етеді. Қалалық орта ... ... ... үшін ... дәрежеде және әрқалай әсер ететін табиғи, табиғи-антропогендік және әлеуметтік-экономикалық кешенді факторлар болып табылады. Адамның қаладағы өмірі - бұл ... ... ... ... тыс ... ... орыны, көше, транспорт және т.б), мәдени ландшафтар ортасының (бақтар, саябақтар), табиғи ортаның, сондай-ақ ... және ... ... жиынтығы [44].
Жер бетіндегі адамдардың көпшілігі күнделікті өз ... ... ... ... тұратыны мәлім. Алайда қалалар негізгі экологиялық мәселелердің де орталығы болып табылады. 2001 жылы тарихта алғаш рет ... ... ... саны планетадағы адамдардың 50%- нан асты. Болжамдар бойынша 2030 жылға қарай қалада тұратын адамдардың саны ауыл тұрғындарының санынан 2 ... көп ... деп ... ... ғасыр ішінде қалаларға байланысты ауқымды экологиялық қиыншылықтар байқала бастады, ... ... ... ... ... ластағыштардың
қоршаған орта мен адам организміне түсуі;
* қала аумақтары мен қала халқы санының өсуі, халықтың
тығыз орналасуы, мегаполистердің халық саны ондаған миллионға ... одан да ірі ... ... ... ... табиғи ландшафтардың жасанды
ландшафтарға ауысуы;
* адамның табиғатпен тікелей байланысының (көзбен, иіс
сезу, түйсік, дыбыс арқылы) жоғала бастауы, табиғи сезім ... ... ... ... және олардың қарқынды түрде өсуі;
* адамның табиғи биологиялық ырғағына әсер (түннің шектен
тыс жарық болуы, шуыл, ұйықтау орнына түнде жұмыс істеу және ... орта ... - ... ... ... және ... жетілдіру жолдары туралы кешенді ғылым. Осындай кең ... ... шешу оған ... бар адамдардың (қала басқарушылары, инвесторлар, архитекторлар, құрылысшылар, қала халқы) экологиялық білім деңгейіне, ғылыми зерттеулерге, бөлінетін субсидияға, азаматтардың қатысуына және ... ... ... етілуіне байланысты. Мұндағы басты міндеттер мыналар:
* Қалалық ... ... ... ... ... факторларды біріктіру;
* Сапалы өмір сүру ортасы жоғары дәрежеде болу үшін
қаланы және оның ... ... ... ... инфрақүрылыммен қамтамасыз ету;
* Энергетиканы, өнеркәсіп орындарын, транспортты, суды
пайдалануды, қалдықтарды және т.б. экологияландыру;
* Тұрғындар қажеттіліктерін экологияландыру және осы
қалалық ортаны құруға ... бар ... ... санасында экологиялық этика негізін құру.
Қазірдің өзінде бірқатар елдерде қалалар алып жатқан территориялардың үлесі көп. ... ... - 28%, ... - 12%, Данияда - 11% ел территориясы қалалардың үлесіне тиеді. Мұндай үлкен урбанизацияланған аумақтарда қалалар мен табиғат ... ... ... сақтау мүмкін емес. Әлеуметтік-экономикалық дамуы нашар басқарылатын қалалардың қоршаған ортаға тигізетін жағымсыз әсерлері көбейе түсті [45].
Урбанизация қазіргі кезде негізгі әлемдік ... ... ... ... жылдар аралығында қала халқы шамамен 0,2-ден 2,9 млрд адамға көбейді. Ал осы уақыт ... ... саны 1 ... ... ... ... 388-ге ... көбейді. Қалалар Құрылықтың аз ғана бөлігін алып жатыр, алайда мұнда бүкіл халықтың жартысына жуығы тұрып жатыр.Урбанизация ... ... ... ... ... ... ... (урбанистикалық, құрылыс- архитектуралық, технологиялық, әлеуметтік, экологиялық) пайда ... Оның ... қала саны мен ... ... ... ... ... тұрғындар санының артуы да бар. Ауыл тұргындарының қалаға көшуіне байланысты ауыл мен қала тұрғындарының саны ... ... ... Қала ... саны және қалалар саны мен көлемдері де өсуде. Қала халқының сандық пайызы әлемнің әртүрлі ... ... Ең ... көрсеткіштер әлемнің дамыған елдері - Солтүстік Америка мен Европаның үлесінде (70%-дан жоғары), ал ең төменгі көрсеткіш - Азия және ... ... ... Үлкен қалалар өздерінің маңайымен және кішкене қалалармен қосылып, ... ... ... ... урбанизацияланған ареалдардың (мегаполистердің) түзілуіне алып келді. Қазіргі кезде ең ұзын мегаполис (Бостон- Вашингтон) 500-дей ... ... ... АҚШ ... 20% (45 млн ... ... ... уақытта бұл территория Жер спутниктерінен жарық дақ сияқты көрінеді. Мұндай урбоареалдардың саны әлемде ... ... Оның ... 30- 40 ... ... ... және экономикалық тұрғыдан өсуі әсерінен экожүйеге техногенді әсердің ... тек қала ... ғана ... ... біршама қашықтықтарда да біліне бастады. Осыған байланысты қаланың экологиялық жағдайы көптеген өнеркәсіпті қалаларда нашарлап кетті. Қалалар планетамыздың ... ... алып ... ... қалған табиғаттың бөлігін аман сақтап қалуға мүмкіндік бар. Қалалар - адамзаттың болашағы. Аристотель ... - . ... ... үшін ... ... міндетті түрде емес, ал оны экологияландыру жағымды құбылыс. Қала және қалалық орта сонда өмір ... ... ... ... денсаулығына, өмір сапасына қатты әсер етеді. Сондықтан қазіргі таңда қалалық ортаны ... ... үшін ... қажеттілік болып табылады.
3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУЛИКАСЫНЫҢ ТҰРАҚТЫ ДАМУҒА КӨШУ КОНЦЕПЦИЯСЫ
3.1 концепциясының ғылыми болжамы мен жобасы
Қазіргі заманның ... бұл ... ... о ... болғанына дейін сырттай қарағанда бір бірімен мүлдем байланысы жоқ екі ... - ... ... сондай ақ жасанды техно-психоәлеуметтік ортада өмір сүретіндігі белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... қарағанда басым болатындығын атап көрсету керек.
Адамды қоршаған орта жасанды техникалық орта мен қоғамнан құралған. Адам өз қолымен жасаған материалдық әлемнің ... да ... орта ... табылады (мысалға: үй хайуанаттары, дәрі - дәрмек, киім, механизмдер, үйлер және т.б.). ... ... ... қоршаған ортаның табиғи психоәлеуметтік ортаға өту кезеңі, яғни, аралық өтпелі орта деп көрсетсек те ... ... орта ... дене және ой ... ... сөзбен айтқанда білім мен ғылымның арқасында пайда ... ... орта ... ... ұзақ ... бойы ... ... арқасында қалыптастырылған (модельденген). Ал психоәлеуметтік орта болса (қоғам) осы қоғамға ... ... ... ... ... және ... ... Осындай институттар ретінде мемлекеттің құқықтық және идеологиялық негізі, қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының сипаты мен деңгейі, аталған ... ... ... ие болып отырған жанұялық, топтық, ұйымдық, рулық, ұлттық, діни, ғылыми және т. б. ... әдет - ... ... ... көрсетсек болады [46].
Сонымен қатар техникалық және психоәлеуметтік ортаның адамға ... ... өте ... ... ... қиын ... Сол ... адамға табиғаттың, ғылымның, техника және қоғам дамуының заңдылықтарын ... ... ... өмір сүру белгілі бір деңгейде қиындықтар тудыратыны сөзсіз.
Америкалық және ағылшын классификациясында психоәлеуметтік ортаны қоғамдық ... ... ... деп ... оны ... ... жатқызады. Бұл жерде "fіctіon" сөзінің бірнеше мағынасы бар: 1. Беллетристика, 2. Ойдан шығарылған зат немесе құбылыс, фикция. Бұл ғылымды оны ... және ... ... ... - ... қояды. Осымен қатар жоғарыда көрсетілген классификацияда жаратылыстану және техникалық ғылымдар "scіense" тарауына жатқызылған. Бұл жерде де "scіense" сөзінің: 1) ... 2) ... ... және 3) ... ... ... мағыналарының бар екендігін көрсеткеніміз абзал.
Қазіргі кезде адамның санасына оның ... ... орын алып ... алуан түрлі жалған ғылыми, діни, мистикалық көзқарастар әсер етуде. Әрине, ... ... мен ... бұл ... ... сиысуы мүмкін емес және ғылыми дүние танымды елемей бұрмалау аса ... ... және ... ... ... етуі ... Бұл қауіп саяси билік, дін және жалған ғылым одақтасқан жағдайда бірнеше есе күшейуі мүмкін. Оған ... ... ... діни ... мен фанатизм, фашизм, кибернетика мен генетиканы қудалау және т.б. келтіруге әбден болады.
Ғылымның дамуы нәтижесінде біздің өміріміз бір ғана ... ... ... ... ұшырап отыр. Қоршаған орта туралы ақпараттың ағымы бірнеше жыл ішінде еселеп көбеюде. Адам болса бұл ... ... ... ... ... ... ... үстінде. Оның себебі, қоғам дамуы барысындағы мүлдем жаңа ғылыми пәндердің ... ... ... қоса ... тармақтанып, салаларға бөлінуінде. Ғылымның салаларға бөліну үрдісі нәтижесінде қазіргі кезде ғылымда 15 мыңнан астам ғылыми пән бар. Әрине, осыған ... ... өзін ... ... пен ... туралы білімінің тереңдігі мен дәлдігі де елеулі түрде ... ... ... ... ... ... және ... арасындағы байланыс пен өзара түсіністіктің де әлсірегендігін мойындау ... ... ... ... бір ... ... салаларында жұмыс істейтін ғалымдар екінші бір саланың зерттеу әдістері мен нәтижелері жайлы мүлдем бейхабар болады. Абырой болғанда қазіргі ... ... өзі ... тек ... ... ... қарсы әдістер мен құралдар қалыптастырып, шығарып отыр. Ғылыми салалардың арасындағы байланысқа деген бұл жаңа ... ... ... пәнаралық деген атқа ие болды [47].
Қазіргі кезде дамыған капиталистік елдер ғылымға жалпы ұлттық кірістің 2-3 % ... Бұл ... ... ... және ... ... жоғары деңгейін сақтап қалу мүмкін емес. Ғылым ... ... ... яғни ... ... пен ... еңбектердің көлемі әр 10-15 жыл сайын екі есе ... ... ... нәтижесінде ғалымдардың да саны ұлғаюда. Егер 1900 жылы ... саны 100000 ... ... кезде олардың саны 5000000 - ға жеткен (яғни Жер шарында тұратын әрбір мың адамның біреуі).
Егер ... ... ... ешқашан ғылым саласында еңбек етпеген ... оның ... ... ... ... ... қажет? Ғылым - тек білімнің, фактілердің және т.б. жиынтығы ғана емес ол сондай ақ, қоғамның мәдени-әлеуметтік маңызды құбылыстарының ... Яғни ... ... ... мәдениеттің бір саласы;
2) дүниетанымдық әдістің бірі;
3) адамды және табиғатты қайта өңдеуші өндіргіш ... ... ... ... ... тек жоғары оқу орны емес, сонымен қатар ғылыми қауымдастықтар, академиялар, лабораториялар, журналдар және т.б, кіргізіледі).
Біздің жаңа капиталисттік дәуірімізде көптеген құбылыстар ... ... ... ... отыр. Әрине адамзат еңбекті ғылыми түрде ұйымдастыруға әлі қол жеткізе қоймаса да, дегенмен ғылыми қағидалар ... ... ... ... ... ... бұл ... қолдану үшін, ең алдымен оларды білу қажет - себебі дамып келе жатқан капиталистік өндіріс жаңа табиғи ... ... мен ... ... ... етіп ... Осы ... қанағаттандыру үшін капиталистік қоғамның өндіргіш күштері ретінде қазіргі ... ... ... білу ... ... 1900 ... 1 ... 2000 жылы 6 млрд-қа дейін күрт өсуі, жаппай сауаттану, ғылыми революция, ғылыми-техникалық прогресс өкінішке орай, ... ... мен ... ... тап ... ... ... бола алған жоқ. Әдетте ғылымның қалыптасуы, шынайы ғылымдарға ұқсас әртүрлі жалған ғылымдар мен ілімдердің пайда болуымен қатар жүреді. Мысалға ... ... ... көп ... ... қасында парапсихология қолданыста. Ғылыми жетістіктермен қатар надандық пен тағылық қатар ... ... ... ... және ... ғылымдардың жаңарған түрлері таралуда. Осыған сәйкес табиғат пен қоғам дамуының жалпы принциптерін, әлемнің ғылыми ... сай ... ... ... ... көп ... діни және ... экстремизмге әкеліп соғады.
Гуманитарлық салада білім алып жатқан студенттің жалпы білім ... ... ... мен ғылыми дүние танымының қалыптасуы оның ғылым дамуының бүкіл тарихында пайда болған аса маңызды концепциялармен танысып, оларды ... ... ... ... қатар осы пән қоршаған ортаға деген концептуалдық ... ... ... ... ... жалпы мәдениеттің және жауапкершіліктің пайда болуына себеп болады ... ... ... не? ... зерттеулердің нәтижесі болып теориялар, заңдар, модельдер, гипотезалар, эмпирикалық тұжырымдар болатындығы белгілі. Әрқайсысының өз мәні, мағынасы бар, бірақ бұл түсініктерді бір ғана ... ... ақ ... ... Яғни "концепция" термині белгілі бір көзқарастардың жүйесі, белгілі бір ... ... ... ... бір туындының басты ойы ретінде түсінілуі .
Ғылыми методологиялық көзқарастардың ішіндегі ең жақсы тұжырымдалып, ... ... ... - ... ... болып табылады. Эволюциялық концепция қазіргі заманғы әлемдегі бүкіл ғылымның ... ... ... те қателеспейміз. Біз осы концепцияға сүйене отырып, қоғам мен табиғат ... ... ... мен ... ... ... басқа барлық концепцияларын дұрыс түсініп және түсіндіріп бере аламыз.
Ғылымның концепцияларына ғылымдарды классификациялау проблемасы да жатқызылады. О.Конт ... бірі ... ... ... ... ... Ол сызықтық классификация деген атқа ие болған класификацияны ұсынды, бұл классификация бойынша ол ғылымды жалпыдан жеке түрлерге, қарапайымнан ... және ... ... қарай қатарластырыптоптады. Өз кезегінде Б.Кедров ғылымды ғылыми білімнің координациясы мен ... ... ... ... ... ... Оның ойы ... ғылымдар жаратылыстану, гуманитарлық және техникалық ғылымдар деп үшке бөлінуі қажет болды. ... ... ... ... бері ... ... және ... ғылымдарына бөлу қолданылып отыр. Тіпті Англияда білім беру жүйесі де қатаң ... ... және ... - техникалық болып келеді.
Ал егерде біз ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... Ғылым - қоршаған ортаны зерттеп білу процесіндегі көптеген адамдардың өз тәжірибелерін жинақтап, оларды түсіндіруге ... ... ... жүйелі іс-әрекеттерінің нәтижесі. Ал өнер болса жекелеген адамның жан - тәнінің белгілі бір ... ... ... бір ... оятуға бағытталған белгілі бір адамның интуитивтік әрекеттері.
Ғылым ... - ... ... ... екі ... ... Бұл бағыттың бірі - қоғам мен техникалық ортаның тарихын сипаттау болса, екіншісі- табиғат тарихы. Бұл ... ... де ... бет - ... ... ... ... Әрине, біздің техникалық өркениеттің дамуы кезеңінде жаратылыстануды абсолютті түрде қарастыру тенденциясы байқалып отырғандығы ақиқат. Бұл тарихи ... ... ... ... орны мен ... ... мен ... тырысуы деп қабылдауымыз керек. Жаратылыстану мәдени құндылық ретінде қарастырылады. Сондай - ақ ол міндетті түрде ... бір ... ... қойылуы керек, мысалға гуманитарлық мәдениетте: физика - ... ... ... ... ... жаратылыстану және гуманитарлық мәдениеттің арақатынасы жайлы екі түрлі түсінік қалыптасқан. Бірінші ... ... ... ... гуманитарлық ғылымдар үшін тек қана жаратылыстану мен оның нақты зерттеу әдістері үлгі болуы керек дейді. Осы пікірді ең қызу ... ... ... ... ... басқа ғылымдар үшін идеалды болуы керек, ал кез ... ... ... ... - ... ... ... әдіс деп санайды. Антипозитивисттік бағытты ұстанушы, яғни тарих, психология, ... т.б. ... ... ... ғалымдары бұндай көзқарас гуманитарлық зерттеудің ерекшеліктері мен күрделілігін толық қанды ескермейді, сол себепті бұл көзқарас утопиялық және нәтижесіз деген ойда.
Жалпылай ... ... - ... ... ... ... дүниеге келтіретін адамның әрекеттерінің бір түрі болып табылады. Сонымен ... ... ... аса ... ... ... бірі бола отырып, ғылым адамның өзін-өзі тану процесінің түрі болып табылады.
Жалпы, ... ... ... ... ... пәнінің де басты мақсаты, тек жаңа білімге ие болу ғана емес, ... ... ... әлемдік жаратылыстану ғылымында қоршаған әлем туралы қалыптасқан түсініктер мен ойлаудың ғылыми, ... ... ... ... ... ... ... сөзбен айтқанда, эрудицияны дамытып, қоршаған дүниеге, жалпы мәдениетке деген концептуалды көзқарасты, жалпы мәдениетті және білгірлікті қалыптастыру.
Адамзат қоғамының алдында ... ... ... оның ... ... ... ... орын алып отырды. Бірақ, өндірістік қоғам мен демографиялық жарылыс кезеңінде ... ... ... ... ... ғаламдық сипатқа ие болды. Экологиялық мәселенің мәні - табиғаттағы қалыптасқан ... ... ... ... ... ... және ... барлық қажеттіліктерін қамтамасыз ету. Қазіргі Жердегі тіршілік адам қызметінің сипатына тәуелді.
Қазіргі кезең адамның ... ... ... - ... ... мен ... қалу қызметімен анықталып отыр.
Экологиялық мәселелердің алдын алу үшін адам ретсіз дамудан тиімді, реттелген, табиғат пен ... даму ... ... ... өтуі ... Тек осы ... ғана ... қоғамының дамуы үздіксіз, ұзақ уақыттық, бірқалыпты жағдайда, табиғи және ... ... ... ... ... - ... даму деп ... Бірақ бұл үшін адамдардың сана-сезімі, олардың мақсаты мен адамгершілік бағыттылығы өзгеруі тиіс.
Планетадағы тіршілікті ... ... ... ... талап етеді.
1987жылы БҰҰ-ның Дүниежүзілік қоршаған орта мен даму ... атты ... аяқ ... ... ... рет концепциясы ұсынылды.
дегенде қазіргі уақыттың қажеттілігін қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... етуіне қауіп туғызбайтын даму деп түсіну керек. (БҰҰ материалынан).
1992 жылдың маусым айында Рио-де-Жанейро ... ... ... ... орта мен даму ... өткен конференциясы концепциясын және атты ауқымды бағдарламасын қабылдады. Бұл бағдарламада шешілуі болашақта тұрақты дамуды қамтамасыз ететін жалпы ... ... Оның ... төмендегі кестеде көрсетілген [50].
Сонымен қатар конференцияда Мәлімдеме мен екі концепция
- климаттың өзгеруінің алдын алу, ормандарды қорғау мен ... ... ... мәселелері бойынша қабылданды.
Бұл мәселелерді кешенді ғылыми тұрғыдан шешуге болады. Бұл үшін экология, экономика және әлуметтік дамудың барлық негізгі топтарын ... ... ... ... ... ... ... елдердің үкіметтерін тұрақты дамудың ұлттық концепцияларын қабылдауға ... ... ... ... ... ... Республиканың экологиялық саясаты оның экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған (кесте 2).
Кесте 2. - концепциясы
Мәселе
Мәселенің қысқаша мәні
1
2
Кедейлікпен ... ... 157 ... ... 2 мың миллионерлер және 1,1 миллиардтан астам күндік табысы 1 АҚШ долларынан кем ... бар. ... ... ... еңбек ақыны қамтамасыз ету; кедейлердің өзін-өзі қамтамасыз етуі мен бай елдерден ... ... ... ... ... санын арттыру; табиғат ресурстарын сақтау мен тұрақты даму; білім беру жүйесін жетілдіру; отбасын жоспарлау; қаржылық ... ... ... өзгерту
Адамзаттың бай бөлігінің шектен тыс ысырап етуі - қоршаған ортаның бұзылуы мен табиғат ресурстарының сарқылуының себептері ... ... ... ... ... ... өмірге қажетті минималды мөлшерімен қамтамасыз етілмейді. Энергетикалық және шикізаттық ... ... ... таза ... ... және ... жылы дүниежүзіндегі халық саны шамамен 5,5 миллиардтан астам болды. Ғалымдардың болжамы бойынша 2020 жылы адам саны 8 ... ... ... сақтау мен жақсарту
Халықтың денсаулығы қоршаған ортаның жағдайына байланысты болады. 2000 жылға ... ... ... ... стратегиялық міндеттер:
- СПИД-пен күреске жұмылдыру;
- туберкулезбен және басқа зілді аурулармен күрес;
- бала өлімін кеміту;
- халық денсаулығын бақылайтын тиімді ұйымдар ... ... мен ... ... балалрының саны мен туылу уақытын анықтауға құқығын қамтамасыз ету;
- халықты ауыз су және таза ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны денсаулыққа зиян қалдықтардан тазарту және оның алдын ... ... ... ... ... дүниежүзінің халқының жартысы қалаларда тұруы тиіс. Қоғамның урбанизациясы экономикалық малу процесінің бір ... ... ... ... жалпы ұлттық өнімнің 60%-ы өндіріледі. Қала халқының ... ... ... және ... елдерде бірдей.
Атмосфераны қорғау
Атмосфераға қалдықтарды шығарудың негізгі көзі - энергияны тұтыну мен өндіру.
Жер ресурстарын тиімді пайдалану
Топырақтардың құнарлылығы су және жел ... мен ... ... ... ... төмендейді. Топырақтың деградациясының себептері шектен тыс мал жаю; ... ... ... ... ... ... тыс пайдалану және т.б.
Ормандарды жоюмен күрес
Ормандар топырақ пен ... ... ... ... мен ... ... ... сақтауда маңызды рөл атқарады. Үкімет орман шаруашылығының тұрақты дамуына арналған ұлттық ... ... ... ... ... ...
2 кесте жалғасы
1
2
Шөлденумен және құрғақшылықпен күрес
Шөлдену - бұл ауа ... ... мен адам ... ... ... ... ... Бұл процеске көбіне құрғақ жерлер ұшырайды. Шөлдену мал жайылымдарының деградациясы мен азық-түлік өнімдерінің кемуіне әкеліп соқтырады. Құрғақшылық пен ... ... пен ... да ... ... ...
Мұхиттарды қорғау мен тиімді пайдалану
Теңіз суының ластануының шамамен 70%-ын құрлықтағы үлкен және кіші қалалар, өнеркәсіп, ... ауыл ... мен ... ... Мұхиттар шектен тыс балықтар мен былқылдақденелілерді (жылына 90 млн. ... ... ... ... мен маржан рифтерінің жағдайының нашарлауынан зардап шегеді.
Тұщы суды қорғау мен ... ... тұщы су ... ... ... ... бірі болып табылады. 2000 жылға қарай төмендегі міндеттер шешілуі тиіс:
- қалалардың әрбір тұрғынын бір адамға шаққанда ең ... ... ... ауыз ... қамтамасыз ету;
- өнеркәсіптік, тұрмыстық шайынды суларды залалсыздандыру ережелерін анықтап, жүзеге асыру;
- барлық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету.
Улы химиялық заттарды қолданудың қауіпсіздігін арттыру
Химиялық заттар ... ... ... қолданылады. 10000-нан астам химиялық заттар бар. Олардың 1500-інің үлесіне дүниежүзілік өндірістің 95% келеді. Қазіргі уақытқа дейін әлі улы және ... ... ... ... ... ... келісім жоқ.
Қатты қалдықтар мен шайынды суларды жою.
Тұрмыстық қалдықтар мен шайынды ... ... ... ... қала халқының денсаулығы мен қоршаған ортаға қауіп тудырады. Жыл сайын 5,2 млн ... оның ... 4млн ... шайынды сулар мен қатты қалдықтарды дұрыс тазартпау нәтижесінде ауырып, қайтыс болады. 2025 жылға қарай қалдықтардың мөлшері 4-5 есе ... ... ... ... ... ... туғызатын қауіп оларды өсіру мөлшерін кемітуді, қауіпсіз тасымалдау мен ... ... ... Жыл сайын АЭС-тің жұмысы нәтижесінде 200-мың м төмен, ал 10 мың м жоғары радиоактивті қалдықтар түзіледі.
Балалар мен ... ... ... ... ... рөлі
Даму бағдарламалары жастарға қауіпсіз болашақты және оның ішінде денсаулыққа қолайлы қоршаған ортаға жоғары өмір сүру жағдайына, білім алу мен ... ... ... ... ... ... халқының 1/3-не жақын бөлігін, ал көптеген дамушы елдерде - жартысын құрайды. Білім беру дәрежесін арттыру қажет. Жастарға ... ... ... ... ... мен даму ... көп көңіл бөлінуі қажет.
2 кесте жалғасы
1
2
Тұрақты даму мақсатындағы ғылым мен білім беру
Қазіргі кездегі ғылыми зерттеулер адамзаттың тіршілігін сақтау ... ... ... ХХІ ... ... қауіпті өзгерістер болуы мүмкін. Ғалымдар төмендегі мәселелерді зерттеуде: ауа райының өзгеруі, ресурстарды тұтынудың артуы, ... ... ... ... ... мен ... пайдалану, биосфераның космостық зерттеулері, ортаның адам денсаулығына әсері және т.б. Бағдарлама әр ... ... ... ... ... ... мен даму мәселелері бойынша білім алуын қамтамасыз етуі керек. Экологиялық білім беру - ... ... ... ... ... - ... құрастырылған [49]
Республика Президенті Н.Ә.Назарбаевтің БҰҰ Бас Ассамблеясында жасаған баяндамасында тұрақты дамуға жетудің түйінді мәселелерін шешудегі еліміздің белсенді қызметін ... ... ... келтірді. 1992-1998 жылдар аралығында Қазақстан тарихта бірінші болып ... ... ... ядролық қарудан бас тартты, Аралды сақтап қалуға арналған интеграциялық процестердің ұйтқысы болды ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерді интеграциялау саласындағы саяси іс-шараларды анықтау жолдары іздестіруліде. Олар:
* бұзылған экожүйелерді қалпына келтіруді қамтамасыз ... суды ... ... нақты шараларын анықтау;
жерді пайдалану, ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын жүзеге асыруға, биологиялық алуантүрлілікті сақтауға ... ... ... ... Қоршаған ортаны денсаулыққа зиян қалдықтардан тазарту және оның
алдын ... - ... ... ... ... ... ... үлкен ілтипатпен қараған халық. Бұған, күні кешеге дейін, туған өңіріміздің табиғатының таза болғандығын айтсақ та жеткілікті сияқты. Біздің ... - ... ... сөзді естімей өскен ұрпақ. Бір кездерде бізді И. Мичуриннің "Адамзат табиғаттан рахым күтіп отыра алмайды, одан керектіні ... ... ... ... ... ... Қаһарман халқымыз тауды бұзып, тасты жарып, жерді терең қазып, өзен-көлді бұғалықтап, ел үшін біраз игі істерді жүзеге асырды. ... ... ... ... көп тонналық өнеркәсіптер іске қосылды. Сол кездерде мұның қызығын да ... ... ... ғылым мен техниканың ғаламат жетістіктері және шапшаң дамуы, ... ... ... аш ... табиғатты тонауы, биосферадағы жаратылыстың тепе-тендік заңдарын бұзды. Осылардың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... тілініп, қоршаған ортамыз көз алдымызда азып-тоза бастады. Мұның соңы ... ... ащы және улы ... ормандардың мезгілсіз қурауына, ауа райының бұзылуына, қоршаған ортаның әр ... улы ... ... ... ... ... ортадағы тепе-теңдіктер бұзылды. Адамдардың денсаулығы нашарлап аурулардың түрлері және саны көбейді.
Мінеки енді осы ... ... ... ... ... ... ... сауықтыруға болады. Бұл өте күрделі мәселе. Бұл үшін ең алдымен, ... ... ... ... ... дұрыстау керек, тәрбиелеу керек. Ол үшін балалар бақшаснан бастап, мектептерде, ... оқу ... ... ... ... ортаға деген көзқарасын өзгертіп, қалыптастыру керек. Қазіргі ... сай ... ... ... Егер біз, жас ұрпақты кішкентай кезінен бастап табиғатты сүюге тәрбиелемесе көп ... ... хақ. ... ... ... ... ... экология негіздерін жақсы білуі қажет. Сонда ғана, әрбір адамның миында, қанында, көз қарасында қоршаған ортаны бүлдірмеу керектігі туралы негіз ... ... ... ғана ... өңір ... қорғауда белсенділік көрсете алады. Газет-журналдарға мақала жазу, баяндама жасау, теледидардан мәліметтер беру, жазушылармен, ғалымдармен кездесулер өткізудің ... мол ... ... ... ... ... бір бөлшегі екендігіне жеткізу өте маңызды.
Экология - жаңа, жас ғылым саласы. Бұған ... ... ... дейін тіптен көңіл бөлінбей келген. Әбден табиғатымыз азып-тозғанда ғана, бұл ғылым саласына бет бұрдық. Енді болашақта, экология саласында ... ... ... ... түсу қажет. Ең негізгісі, "экология" пәнін бала бақшаларынан бастап барлық мектептерде, орта және жоғарғы оқу ... ... ... ету қажет. Сонда ғана ертеңгі күннің белсенді табиғат корғаушыларын дайындауға мүмкіндік аламызТабиғаттағы өзгерістергі байланысты болжамдар жасап отыру-ғылымның ... ... ... ... ... ірі ... ... салуды жобалау кезінде олардың келетін экологиялық шығының бағасын есептеу, табиғат кешендеріне ... ... ... аса ... шара ретіндегі қаралуы керек. Олардың жергілікті тұрғын халықтың ... ... ... ... ... ... 1999 жылы ... республикада , , т.б. құжаттар қабылданған. Мектептер үшін экологиялық білім беру бағдарламасы, оқулықтар мен оқу құралдары жарық көрді. Мұның бәрі ... 2030 ... іске ... ... ... ... игі ... болса керек. 2003 жылы Н.Назарбаев (№1241 Жарлығымен) қол қойды. Бұл ... ... ... ... ақуалды жақсартудың шараларын белгілеген аса маңызды қажет [52].
Республикамыздың көптеген жоғары оқу ... ... ... ... мамандар дайындала бастады. Республикамызда алғашқы эколог-педагогтарды дайындау Абай атындағы Қазақ ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мамандар дайындалу үстінде.
Кейінгі кезде, экология мамандарын дайындау үшін Абай атындағы Қазақ ұлттық ... ... ... негізінде эксперимент есебінде 1994 жылдан бастап, бірақ мектептер экологиялық білім мен тәрбие беруді ... ... оқу ... ... ... 1987 жылдан бастап көпшілікке үздіксіз экологиялық білім берудің тұжырымдамалары мен бағдармаларының алғашқы жобалары ... ... ... ... оқу орындары экологиялық факультеттер ашылып, мамандар дайындала бастады. Көптеген көрнекті ғалым педагогтар өздерінің ғылыми зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... теориялық негіздеріне, экологияны оқыту процестерін жетілдіруге жэне оқушылар мен студенттерге экологиялық білім беру жолдарын жақсартуға бағыттады. Жасалған тәжірибелік жұмыс ... ... ... ... ... ... ... кіші Ғылым академиясы мен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университінің экология ғылыми-методологиялық орталығы біріге отырып, ... ... ... ... ... ... ... мәселелер жайында жасаған ғылыми зерттеу жобалары мен шығармаларын, экологиялық көрмелерін ... ... ... ... ... сай ... ... мамандарын дайындауда үлесін қосуда.
Жасыратаны жоқ ірі өнеркәсіп ... ... ... мен мониторингтік бақылау жұмыстары да өз деңгейінде жүргізілмейді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ауа, су мен ... шектен тыс ластану жағдайлары толастаудың орнына көбейе түсуде [53].
Жоғарыда аталған Қазақстанның экологиялық ахуалы еліміздегі білім беру сапасын түбегейлі өзгертудің қажеттігін ... Ол ... ... ... үшін ... экологиялық білім беруді ұйымдастыруды жақсартумен бірге, қазіргі өркендеген ғылыми-техникалық дамуды экологиялық тұрғыдан қайта қарауды талап етеді. Ол үшін ... ... ... болу ... ... пән ретінде мектептерге енгізу бүгінгі күннің талабы.
Барлық облыста дерлік қоршаған ортаны ... және ... ... жетілдіруге қажы ысырапсыз пайдаланылады. Аралға, Семейге бөлінген қаржылар ... ... ... ... ... үлес қосты деген сұрақ халықтың көкейінде.
Қоршаған ортаны қорғау туралы әр кезде әр түрлі ұсыныстар болып жатады. Науқанға айналған көгаландыру ... ... ... ... ... елді ... қаланы, көгаландыру мәселесінің өз алдына ғылыми тұжырымдамасы болу қажет. Ірі өнеркәсіпті қалаларда, ... ... ... ... ... сол ... топырағының құнарлығын арттыру, суының жеткіліктігін, түсетін өнімнің ... ... ... ... негізделуге тиіс. Қаланың микроклиматының өзгеріп, шаң-тозаң, қапырыққа айналуы, асфальттардың еруі, қуаңшылық лебінің енуі молайды. Автокөліктердің көбеуі, улы ... ... ... ... ластаумен бірге, халықтың денсаулығына үлкен зиян тигізіп отырғаны жасырын емес.
Мұндай көріністер Қазақстанның барлық ... елді ... ауыл ... қамтып, соңғы ондаған жылдар бойы Үкімет тарапынан бақылаусыз қалғаны шындық. Өтпелі экономиканың дағдарыс кезінде оңтүстіктің өңірлердің ірі қалалары мен елді ... орын ... өсіп ... ... кесу орын ... Бұл ... көп ... әлі де бар. Соның орны бүгін немен толады? Осыларды айта келіп, мен ендігі жерде еліміздің экологиялық ахуалын ... үшін ... ... ... асыру керек деп білемін.
Елді мекендерді көгаландыру бағдарламасы бойынша: қала, елді мекендердің көгаландыру аймағының экологиялық картасын жасау, көгаландыру аймағының агро-экологиялық ... ... ... анықтау; елді мекен, қала іші-сыртындағы кішігірім орман-тоғайды қалпына келтіруді жоспарлау және оның мерзімін белгілеу, ірі қала елді ... ... ... ... ... және жергілікті жердің табиғи-тарихи ерекшіліктерін есеру, елді мекендерді көгаландыруды моделі арқылы жүзеге асыру керек. Туризм индустриясын ... ... ... ... ... атқаратыны ескерілуге тиіс.
дегеніміз-табиғат қорғау ісінде экологиялық білім мен тәрбие беруге, оны көпшілік арасында насихаттауға бағытталған, әрі ... ... ... ... және ... ... немесе демалыс орын.
Экологиялық соқпақта оқу экологиялық білім мен тәрбие беру процесін үйрету ғана емес, жасөспірімдердің ... ... ... ... табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін сақтау мақсатын көздейді. Табиғат соқпағында экологиялық білім беру және тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар, ... ... ... ... ... ... ... жерлердің (опустывание) проблемаласы - Қазақстан үшін күн тәртібінен түспейтін өзекті ... ... 10 жыл ... еліміздің орман қоры 10% - ға кеміді. Әсіресе Қызылқүм, Мойынқүм, Сарыесік- Атырау, т.б табиғи жайылымдар қоры ... ... ... тұр. Алтай ормандары 13 % - ға, ал Алатаудың алма бақтары 24 % - ға ... Ал ... ... жайы ... ... яғни 26,6 млн. га ... ... Бұл шөлге айналу процесінің жылдам жүріп жатқанын көрсетеді. Сол сияқты су балансының бұзылуы мен өзендердің ластауынан ... Іле ... өте ... ... ... Арал өңірі тіршіліксіз аймаққа айналуда [54].
Техногенді ластану өте ... ... ... Ол шөлге айналуды тездетіп отыр. Техногенді қалдықтар өсімдіктер мен фаунаны сиретіп барады. Қазірдің өзінде республиканың ... ... 80% ... мен ... ... ... ету ... бүлінген немесе жарамсыз.
Еліміздің экологиялық ахуалын шешу үшін ғылыми жетістіктерін ... ... ... ... ... ... беру ... жаңалықтардың, жаңа технологиялық бағдарламалардың тиімді жақтарын пайдалану ... ... ... Азия мен ... ... мемлекеттері жер жағдайының аздығына қарамастан, көп халықты жутатапай, аз жерді жүйелі түрде қорғап, тиімді ... ... ... ... экологиялық ахуалының көрінісі жоғары деңгейде дамыған. Ал біз мол жерді ысырапсыз пайдаланып, табиғатты ... ... ... жағдайға жеткіздік.
Табиғат-біздің анамыз. Оны таза ұстау, қорғау, экологиялық орта қалыптастыру біздің еліміз, адам баласының ... үшін ... ... ... ... - өмір үшін күрестің негізі болып табылады.
Қоғалдандыру жұмыстары жоспарлар бойынша жүргізіледі. Жаз айларында ерікті студенттерден ... ... ... ... ... ... өз ... қосуда. Ал өзіміздің қаламызды жақсарту мақсатында көп еңбек етіп жүрген және ... ... ... тазарту, қоғаландыру жұмыстармен айналасады: директоры- Масюк Н. Сонымен қатар Көкшетау қаласындағы санитарлы-эпидемиологиялық қызмет жұмысын жасайды, директоры-Сагандыков Р. К. Осы ... МКҰ ... ... ... атап өткім келіп отыр. Өйткені олар көгалдандырумен қаланың көркейте түсті. Қала мекемелеріне де өз ... ... ... ... ... ... ерекше деп айтуға болады, себебі бүкіл Қазақстан білетін ірі кәсіпорын АҚ бар. Ол ... улы ... ... ... Ал МКҰ "Зеленстрой" осы заттар мөлшерін азайту мақсатында қала ... ... ... ... ... Осы өсімдіктер ұшқыш заттар фитонциттерді бөледі [55].
Қазақстан қалалары қоқыстарын 97% полигондарға шығарады, ал басқа елдерде 20-30 % полигондарға шығарса, қалғандарын ... ... Ал ... тек ... қаласында 1 қоқысты қайта өңдейтін зауыт бар. Батыс Қазақстанда 1 ... ... ол ... ... ... ал қазір жабылды. Алдағы уақытта Астана, Қостанай, Шымкент ... ... салу ... ... ... құрылысына - 1млрд. тг қажет. Ал қоқысты қайта өңдеу зауытына - 1.35млрд. тг. Бұл әрине қымбат, ... 10 жыл ... ... ... ... полигондарын тазартуға болар еді. Тазартылған жерді басқа іске пайдалануға болар еді.
Ақмола облысындағы Көкшетау қаласының негізгі ... ... ... ... осы ... шешуге келесі жолдарды ұсынамын:
1. Қоқыстарды іріктеу және ... әр ... жеке ыдыс ... ... ... ... ортаны қорғау мақсатында қоғамдық ұйымдар құру.
3. Қала экологиясы туралы жарнамалар жасау
4. Қала экологиясын жақсартуға үлес қосып жүрген мекемелерге, кәсіпкерлерге ... ... олар ... ... ... хабарлау
5. Мектепте экологиялық мәдениетке оқыту
6. Оқушыларды қоғамдық жұмыстарға тарту
Экологиялық заңдар.
Барлығы да бір-бірімен байланысты.
Барлығының өз орындары ... ... ... ... ... жай ... ... ұрпақтарға қалдыру үшін, бізге қалай бүгін өмір сүру керек? сұраққа менің жауабым:
1.Ластану ... ... ... ... ... өйткені кейбір түрлері қалпына келмейді
3.Экологиялық таза энергия алу жолын табу
4.Табиғатқа деген көзқарасты өзгерту
5.Халық санын өсуін реттеу. ... ... ... ... ... 4 есе аз ... ... Белгілі мәліметтер бойынша (Вронский,1996ж) антропогенді затар есебінен қоршаған ортаға қорғасының 94-97%, кадмийдің -84-89%-ы, мыстың 56-87%-ы, никельдің 66-75%, сынаптың 60% ... ... ... ... ... жыл ... ... жинақтайтын орынын тексеруі өтеді. 2007жылы рұқсатсыз ұйымдастырылған ... ... ... ... 600 жабылды. Санитарлық-экологиялық талаптарына сай 500 орын келтірілді. Әрбір полигонына нақты жауапты адам бекітілген. ... шара ... ... Кез ... жерде полигондар ашылмайды, және жер алабы ластанбайды. Яғни жақын жерде орналасқан ауылдарда экологиялық жағдай жақсарады. Сонымен қатар қатты тұрмыстық қоқыстарды ірі ... ... да ... ... зауытарында жыл сайын 180млн. тонн тұрмыстық қоқыстар бөледі. Осы проблеманы шешу ... ... ... жаңа ... ... Олардың негізі: қоқыстарды өндіру. Солай жыл сайын қоқыстардың мөлшері 7-13,5 млн. м3. ... ... ... АҚ ... ... транспортық коммуникация құрылысына жұмсайды, оның нәтижесі жыл сайын қоқыстың мөлшері 1,5-1,8 млн. ... ... ... ҚТҚ ... ... ... тұрмыстық қөқыс 5230мың т
Қоқыстар алып тұрған жер ... ... саны ... ішіндегі санитарлық-экологиялық талаптарына сай 500
3.Облыстық экологиялық инспекция жүргізетін жұмыстар:
-қоқыстың мөлшерін анықтау
-полигондардың жағдайын анықтау
-полигондарды талаптарға сай ... ... ... Көкшетау қаласы бойынша:
Қала тұрғындарының саны- 154 мың 891 адам (2013 санақ бойынша)
Ал қала ... ... ... ... ... бар. Ол МКҚ 2006 жылы ... ... Ади Рашидұлы және 2006 жылы құрылған, директоры: Акимов Аман Болатханұлы. Қала ... ... ... сай 1 ... және ... ... сай емес 4 полигон бар. Қоқысты сыртқа шығарады 6 машина. Қазіргі кезде мекеменің ... ... ... ... олар қала ... ... ... ете алады [56].
Облыс және қала әкімшілігі аумақтың экологиялық жағдайына көңіл аударуда. Және ... ... ... Олар ... өндіру бойынша жүргізілетін жұмыстар:
1. Қоқысты өндіру жоспары жасалды, оны меңгеруге -6млн тенге бөлінді.
2.Жоба жасалды, бөлінеген қаражат-80,246млн тенге.
Өзіміздің қаламызды жақсарту ... көп ... етіп ... МКҰ ... ... А.Р. және Көкшетау қаласында қаланы тазарту, қоғаландыру ... ... ... ... А. Б. Сонымен қатар Көкшетау қаласындағы санитарлы-эпидемиологиялық қызмет жұмысын жасайды, директоры-Сагандыков Р. К. Осы ... МКҰ ... ... ... атап өткім келіп отыр. Өйткені олар қоғалдандырумен қаланың көркейте түсті. Қала мекемелеріне де өз көмегін аямай ... ... ... ... ... деп ... болады, себебі бүкіл Қазақстан білетін ірі кәсіпорын АҚ бар. Ол ауаға улы ... ... ... Ал МКҰ ... осы ... мөлшерін азайту мақсатында қала көшелеріне қылқанды жапырақты өсімдіктерді отырғызуда. Осы өсімдіктер ұшқыш заттар фитонциттерді бөледі.
Жыл сайын әрбір қала тұрғыны 200-300 кг ... ... ... ... Осы қоқыстар көп аумақты алып, ауаға улы заттарды бөледі. Бұл ... ... ... ... ... Осы ... шешу деңгейлері әр елде әртүрлі жағдайда.
Полигондарға шығарады %
Қазақстан ... ... ... ... ... ... көріп отырғандай Қазақстан қалалары қоқыстарын 97% полигондарға шығарады, ал басқа елдерде 20-30 % полигондарға шығарса, ... ... ... Ал ... тек ... ... 1 қоқысты қайта өңдейтін зауыт бар. Батыс Қазақстанда 1 зауыт болған, ол қоқыстан ламинат ... ал ... ... ... ... ... Қостанай, Шымкент қалаларында зауыттар салу жоспарлануда. Қоқысты іріктеу зауытының ... - ... тг ... Ал ... ... ... зауытына - 1.35млрд. тг. Бұл әрине қымбат, бірақ 10 жыл ішінде облыстағы барлық қоқыс полигондарын тазартуға болар еді. ... ... ... іске ... болар еді. Ақмола облысындағы Көкшетау қаласының негізгі экологиялық проблемасын талдай отырып осы мәселені шешуге келесі жолдарды ұсынамын:
1. ... ... және ... әр ... жеке ыдыс ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мақсатында қоғамдық ұйымдар құру.
3. Қала экологиясы туралы жарнамалар жасау
4. Қала экологиясын жақсартуға үлес ... ... ... кәсіпкерлерге жағдай жасау, олар турала теледидар арқылы хабарлау
5. Мектепте экологиялық мәдениетке оқыту
6. Оқушыларды қоғамдық жұмыстарға тарту
Сондықтан ... ... ... үшін ... шараларды жүргізу керек:
* табиғатты қорғайтын заңдарды бұлжытпай ... ... ... ... ... жүргізетін мекемелер қызметін дұрыс ұйымдастыру;
* топырақты ластаушы заттардың қасиеттерін, ... ... ... ... ... ... зиянды заттардың шекті мөлшерлерін нормалау;
* қауіптілігі бойынша пестицидтерді ... ... ... ... ... ауыл ... ... арам шөптермен
* күресу үшін химиялық әдістердің орнына биологиялық әдістерді қолдану және т.б.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмыс бойынша қысқаша қорытынды. Елбасымыздың "Қазақстан - 2030" ... ... ... ... ... ... зор бай, ... тәжірибеде табиғи байлығы бар елдер оны дұрыс игере білмегендіктен кедей елдер қатарынан шыға алмай қалғаны" туралы айтылған болатын. Олай ... ... ... ... ... ... ... табиғатын сүйе алмайтын жас ұрпақтың білімі мен тәжірбиесіне көбірек көңіл бөлу - бүгінгі күннің басты талаптарының бірі.
Оқушыларға экологиялық ... ... ... денсаулығының сыртқы ортамен байланысын көрсету; экологиялық жағдайларға байланысты аурулар туралы мәлімет беру, экологиялық жағдайды төмендететін ... ... ... шешу ... ... кездерде біз тұрып жатқан Көкшетау қаласының кейбір көшелеріндегі жиырма - отыз жылдан бері жайқалып өсіп ... ... орта ... ... ... ... ... жатырмыз. Ол - өзімізге өзіміздің жасаған қиянаттың бірі. ... жыл бойы ... бір түп ағаш он ... бір жыл бойы дем ... ... ... ... белгілі. Бір автокөлік бір мың шақырым жүріп өткенде бір адамның бір жыл бойы дем ... ... ... ... ... ... эстетикалық көркемдік жағын әсемдеумен қоса, жылдан-жылға көбейіп келе жатқан автокөліктерден бөлініп шыққан көмірқышқыл газын жұтып, оны оттегіне, яғни таза ... ... ... ... ... ... кесіліп қалған қысқа ғұмыры адамзат баласының қайсысын болсын толғандырады.
Денсаулық мықты болу үшін адамға мынадай төрт ... ... ... ... дене ... ... ішуді, уақытты дұрыс пайдалану, шынығу және демала білу. Оның ... ... - ... өмір ... Өкініштісі, алғашқы шарттарсыз бақыт та денсаулықты баянды ете алмайды. Егер ... ... ... ... төрт ... ... да қүштарлық шамалы болады.
Атмосферада көмірқышқыл газының концентрациясының өсуі тудырады. Оның мәні мынада: жер бетінен шыққан жылудың кері ... ... газы ... жасайды. Сондықтан атмосферада бұл газдың концентрациясының өсуі жер бетінің ауасының орташа температурасының көтерілуіне ... ... ... шаң - ... күн ... ... азайтады, соның нәтижесінде ауру туғызатын бактерияларды өлтіретін ультракүлгін сәуленің қарқындылығы азаяды. Міне сондықтан қалалық жердің ауасын ауылдық жердің ... ... ... ... ... көп болады.
Атмосфералық ауаны ластанудан қорғаудың бір жолы - өндіріс орындарын қала мен ... ... ... ... ... ЖЭС мұржаларына сүзгіштер орнату керек.
Табиғи ортадағы экологиялық өзгерістерге байланысты ... ... ... ... ... бойынша әсіресе, тыныс алу ағзасының аурулары, жүрек қан-тамырларының аурулары өте көп тіркелгендігі белгілі болды.
Дыбыстың зиянды ... бар. ... ... ... ... ... ... кеселін тигізеді.
Бұрын дыбысқа (шуға) көп көңіл бөлмей оның мәдениетпен техниканың айырылмас ... онан ... жолы жоқ деп ... ... ... машиналар мен жабдықтардың саны өсіп, мөлшері үлкеюіне байланысты қоршаған ортада дыбыс көп тарап және жағымсыз факторлардың біріне ... ... мен ... ... шу ... ... ... мазасын ала бастады. 1948 жылы қала тұрғындарының 23 %-і дыбыстың өсуіне наразылық білдірсе, 1961 жылы ... саны 50 %-ке ... ... 20 жылда үлкен қаладағы дыбыс қуаты 10-15 есе көбейді.
Қаладағы шу ... ... ... ... ... ... тарсылынан, ұшақтардың гүрілінен, автомашина, мотоцикл, тұрмыстық жабдықтармен құрылыс алаңында жұмыс жасайтын техниканың дыбысынан құралады. Барлық шудың 80 %-не жуығы ... ... үшін шу өте ... Оның ... әсері көп уақытқа дейін білінбей жүреді де, білінгеннен кейін кеш болады. Оның ... ... ... ... ... ... ... мен дірілден қорғану. Өндірістік процестерді автоматтандыру және механизмдеу ... ... ... ... ... ... олар жұмыс барысында механикалық тербелістерді жасайды, зияндылық әсері жиілігінен, қарқындылығынан және ортадан байланысты ... ... Бұл ... ... және ... ... ... жиіліктер ауқымында таратылатын тербелістерді адам дыбыс ретінде қабылдайды.
Экологиялық мәселенің мәні - табиғаттағы ... ... ... миллиардтаған адамдарды жерде қоныстандыру және олардың барлық қажеттіліктерін қамтамасыз ету. Қазіргі Жердегі тіршілік адам қызметінің сипатына тәуелді.
Қазіргі кезең ... ... ... ... - ... қорғау мен сақтап қалу қызметімен анықталып отыр.
Экологиялық мәселелердің алдын алу үшін адам ... ... ... ... ... пен ... даму ... негізделген дамуға өтуі тиіс. Тек осы кезде ғана адамзат қоғамының ... ... ұзақ ... ... ... ... және ... дағдарыссыз дамиды. Мұндай дамуды - тұрақты даму деп ... ... бұл үшін ... сана-сезімі, олардың мақсаты мен адамгершілік бағыттылығы өзгеруі тиіс.
Табиғат - ... ... Оны таза ... ... экологиялық орта қалыптастыру біздің еліміз, адам баласының келешегі үшін қажет. Сондықтан экологиялық күрес - өмір үшін күрестің ... ... ... ... ... ... шешудің бағалауы. Қойылған мақсатқа жеттік, сонымен қатар, зерттеу міндеттері де толығымен шешілді деп қорыта ... ... ... ... ... ... Бұл ... біздің жұмысының маңыздылығын көрсетеді.
Жұмысты нақты практикада пайдалану бойынша нұсқаулар мен бастапқы мәлеметтер.
Ақмола облысындағы Көкшетау қаласының негізгі экологиялық ... ... ... осы мәселені шешуге келесі жолдарды ұсынамын:
1. Қоқыстарды іріктеу және қоқыстың әр түріне жеке ыдыс орнату.
2. Әрбір мекемелерде қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... Қала экологиясы туралы жарнамалар жасау
4. Қала экологиясын жақсартуға үлес қосып жүрген мекемелерге, кәсіпкерлерге жағдай жасау, олар ... ... ... ... ... ... мәдениетке оқыту
6. Оқушыларды қоғамдық жұмыстарға тарту
Экологиялық заңдар.
Барлығы да бір-бірімен байланысты.
Барлығының өз орындары бар
Табиғатта барлығы ойластырған
Еш нәрсе жайдан жай берілмейді.
Жерді болашақ ... ... ... ... қалай бүгін өмір сүру керек?- деген сұраққа менің жауабым:
1.Ластану деңгейін төмендету
2.Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, өйткені кейбір түрлері қалпына келмейді
3.Экологиялық таза ... алу ... ... ... ... ... санын өсуін реттеу.
Табиғатпен тіл табысу үшін, біріншіден, өндірістерді экологиязациялау ... сай ... ... ... іске ... ... Табиғатты қорғау үшін барлық елдердің күш қуатын біріктіргенде ғана экологиялық шаралар тиісті нәтиже бере алады.
Адам мен табиғаттың қарым-қатынасын жақсарту ... тағы бір шара - ... ... ... ... ... ... өзіне - өзі шек қою. Халықтың экологиялық санасын қалыптастыру міндетті экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ... Олар - экологиялық ғылыми сананы қалыптастыру, экологиялық этиканы, ... ... және ... ... ... ... ... экономикалық табысымыз үшін табиғат бізден кек алады. Сондықтан біз табиғатты аялай білейік!
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* , Астана 2011// СПС ... ... ... ... ... келтіру бойынша нұсқау, Алматы, 2002 // СПС
[3] Ақмола ... ... ... ... басқармасының мәліметтері, Астана 2011 // СПС
[4] Әлімбетов К.Ә., Оспанова Г.С., Мейірбеков А.Қ. Табиғатты пайдалану және оны ... ... - ... ... 2000. - 71 б.
[5] Байдельдинов Д.Л. Қазақстан Республикасының экологиялық ... - ... ... 1998. - 76 ... М.М ... промышленной экологии. - М.: Высшая школа, 1993. - 107 с.
[7] Временный ... ... ... ... ... ... среде нарушением природоохранного законодательства, Алматы, 1997. // СПС
[8] Государственный стандарт ГОСТ17.2.03.87. // СПС
[9] Голенко Д.И. Моделирование в технико-экономических системах ... ... - Л: ЛГУ, 1998. - 110 ... А. ... және таза су ... - ... Ғылым, 2003. - 189 б.
[11] , Алматы 1999. // СПС
[12] Коваленко В.Г. Автомобильные цистерны для транспортирования жидких, ... и ... ... - М: ... 1998. - 199 с.
[13] Қазақстан Республикасының кәсіпорындары үшін атмосфера мүмкіндік шегі барынша жақындатылған шығарындылар нормативінің ... ... мен ... бойынша ұсыныс, Алматы, 1997. // СПС
[14] Қазақстан Республикасының Экологиялық Қауіпсіздігі туралы тұжырамдамасы. - ... ... 2013. -131 ... ... ... ... - Алматы: ЮРИСТ, 2011. -131 б.
[16] Қазақстан Республикасының Орнықты даму бағдарламасы. - Алматы: ЮРИСТ, 2011. -124 б.
[17] Қазақстан ... 2015 - ... ... ... даму жолдары. - Алматы: ЮРИСТ, 2012. -111 б.
[18] ... А.Д ... ... ... ... ... және ... ауаға шығарылудың көрсеткіші. - Алматы:Баспа, 1996. - 90 б.
[19] Методические рекомендации по заполнению и введению ... ... ... ГОСТ 17.0.04-90 // СПС
[20] Омаров А.Д. Экологическая безопасность на транспорте. - ... ... 1999.- 80 ... П.И., ... П.А., ... А.Б., ... қысқаша анықтамалығы. - Алматы: Рауан, 2008. - 28-39 б.
[22] Бродский А. К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. - ... ... 1998. - 65 ... по ... ... на ... ... в зависимости от массы и видового состава выбрасываемого в атмосферу ... ... - ... 1999. // СПС ... ... Рекомендации по оформлению и содержанию проекта нормативов ПДВ в атмосферу для предприятия. Республика Казахстан. Алматы, 1999. // СПС
[25] РНД ... ... ... және ... атмосфераға, зиянды заттектерді шығарылымы - Алматы, 2000. // СПС ... ... ... ... ... за ... ... Отчет МПР и ООС // СПС
[27] Сүлейменов С.Т., Құлбеков М.Қ. - ... ... 1991. - Б. ... А.Е. ... қорғау. Атмосфера ластанудың метеорологиялық аспектілері және өндірістік шығарындылар. Негізгі атаулар мен анықтаулар. - ... ... 2001. - 255 ... А.Е. Экология негіздері - Алматы: Ғылым, 2010. - 277 ... ... С.Е. ... білім берудің инновациялық формалары. - Алматы: Ғылым, 2009. - Б. ... О.В. ... - М.: ... 1999. - 287 ... Ұ.Б. ... және ... ... қорғау. - Алматы: Ғылым, 2007. - 235 б.
[33] Боголюбов С.А. Экология. Юрид. ... ... Ин-т ... ... - М.: Знание 2001. - 443 с.
[34] Большаков В.Н.Экология. - М.: ... ... 2000. - 330 с. ... ... ... Изд. - ... - ... Феникс, 2002. - 573 с.
[36] Горелов А.А. Экология: Учеб. Пособие для вузов. - М.: Юрайт, 2001.- 312 ... Э.В., ... Н.А. ... и экономика природопользования. М.: Единство, 2002. - 519 с.
[38] Денисов В.В., Гутенев В.В. Экология. - М.: ... 2002. -726 с. ... Ю.Г. ... ... и неизвестная. - М.: Здоровье, 1994. - 257 с. ... Е.Г. ... ... и ... ... - М.: МГУЛ, 2002. - 249 с.
[41] Николайкин Н.И. Экология. - 3-е изд., ... - М.: ... 2004. - 621 с. ... А.Д. ... - Изд. 2-ое, испр. и доп. - М.: Высшая школа, 2004. - 526 ... Б.Б. ... ... - М.: ... 2003. - 317 ... В.В. ... А.С. ... термины, стандарты, сертификация. Нормативы и показатели. Учеб. и справ. Пособие. - М.: Финансы и статистика, 2001. - 205 ... Н.А., ... Ю.П. ... - М.: ... ... ... 2003. - 398 с.
[46] Цветкова Л.И. Экология. - СПб.: Химиздат, 2001. - 550 с.
[47] Чердымова З.Э. ... в ... и ... - М.: ... 1997. - 222 ... ГКП на ПХВ , 2008. // СПС ... на ПХВ ... 2013. // СПС
[50] Бейсенова Ә. С. Экология, >> - Алматы, 2001. // СПС ... Ә. ... - ел ... // ... ... 2005. - 13 ... // СПС ... Ұ. Б. Экология және қоршаған ортаны қорғау. - Алматы: Экономика, 2004. - Б. ... А.К. ... ... - ... Ғылым, 2008. - 250 б.
[54] Харченко Н.А., Михацкий Ю.П. Экология. - М.: Изд.-во Моск.гос.ун-та леса, 2003. - ... К.А. ... ... ... ... ... және атмосфералық ауаға шығарылудың көрсеткіші. - Алматы: Ғылым, 1996. - Б. ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Желтоқсан ызғары» ұрған бәйшешектер11 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Алтынайұлы Қарасай батыр 6 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Көмірқышқыл газымен улану6 бет
Отынның механизімі химизімі және кинетикалық негіздері. Кокстың пайда болуының механизмі мен кинетикасы3 бет
Өмірбаян тақырыбына арналған практикалық тапсырмалар8 бет
Алматы қаласы Гоголь көшесі бойындағы жол-көлік оқиғаларын төмендету бойынша іс-шаралар жасау96 бет
Астана көшелері жайында94 бет
Көлiк құралдарының қоршаған ортаға қолайсыз әсер етулерiн кемiту әсерлерi15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь