Балқаш көлінің геоэкологиялық проблемалары

МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. Балқаш көлінің жалпы географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1 Балқаш көлінің физикалық.географиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Көлдің физиографиясы және гидрологиялық жағдайына талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2. Балқаш көлінің ластануына баға беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Балқаш көлінің пайдалану жолындағы ластану түрлері ... ... ... ... ... ..
2.2 Балқаш көлінің қоршаған ортасына зауыт.фабрикалардың әсері ... ...

3. Балқаш көлінің экологиялық ахуалы және оны жақсарту жолдары ...
3.1 Көлдің қазіргі экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.2 Биологиялық ресурстарына және ауыл шаруашылық аспектісіне экологиялық.экономикалық баға беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.3 Іле өзенінің Қапшағай шатқалы тұстасындағы ағынды қатарының біртектілігін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.4 Балқаш көлінің экологиясын жақсарту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кіріспе

1. Жұмыстың өзектілігі. Балқаш көлі - Қазақстандағы көлемі үлкен аумағы жөнінен Каспий, Арал теңіздерінен кейінгі су айдыны болып табылады. Көл фаунасы халық шаруашылығы үшін маңызды балықтарға бай және көл суын жағалауындағы өнеркәсіп орындары мен елді мекендер қажетіне пайдаланады. Мұнда 81 мың тонна балық ауланады. Алайда көл суы мен оның ихтиофаунасын көп мөлшерде пайдалану салдары және көлдің маңындағы өнеркәсіп орындарының қалдықтарымен ластануы қазіргі кездегі өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Балқаш көлі экологиясының нашарлауының басты себепкерлері табиғатты пайдаланушылар, оның ішінде өнеркәсіп орындары, әскери полигондар болып табылады, сонымен қатар «Байқоңыр» ғарыш айлағының теріс әсерін де атап өту керек. Сондықтан да экожүйені қалпына келтіру және халықты қамтамасыз ету, сақтау үшін көл экологиясы мен биоресурстарын сақтау жолдарын қарастырып, оның техногендік әсерінің тәуелсіздігін, оның ішінде көлдің түрлі ингредиенттермен ластану деңгейін анықтауды қажет етеді.Бұл өңірде болып жатқан қазіргі антропогендік оның ішінде техногендік процестер әсері де шектен асып отыр.
2. Жұмыстың мақсаты: Балқаш көлі мен маңындағы өңірдің қазіргі экологиялық жағдайына баға беру, жағалауында орналасқан өнеркәсіп орындарынан шыққан кешенді ластаушы заттардың ихтиофаунаның өсуіне әсері және ауланатын балық көлемінің тәуелділігін анықтау, сонымен қатар ластаушы заттар әкелетін экономикалық шығынның көлеміне баға беру болып табылады.
3. Зерттеу нысаны: Балқаш көлінің геоэкологиясы
4. Жұмыстың міндеттері:
-Балқаш көлінің физикалық-географиялық жағдайларын зерттей отырып, өнеркәсіп орындарының орналасу негіздерін алу;
-Өнеркәсіп орындарынан шыққан қалдықтар-Балқаш көлінің ластануындағы негізгі ластаушылардың бірі екендігін анықтау;
-Балқаш өңірінің қазіргі кездегі биоресурстар жағдайын талдай отырып,қорының азаюы мен жойылу себептерін анықтау;
-Балқаш көлінің қазіргі экологиялық жағдайы мен оны жақсарту жолдарын анықтау;
-Балқаш көлінің суы мен биоресурстарын халық шаруашылығында пайдаланудың барынша тиімді жолдарын айқындау.
5. Зерттеу жұмысының әдіснамалы және теориялық негіздері:
Ғылыми зерттеулерге қойылатын теориялық талаптарға сай ғылыми деректер топтамаларына және осы бағыттағы арнайы мерзімдік басылымдарды, жарияланған материалдар мен ресми құжаттарға, келісім-шарттарға арқа сүйей отырып зерттеудің теориялық тұжырымдарын жасау. Әдістемелік негіздері ғылыми дәйектілік, обьективті дәлдік және диплом жұмысының тақырыптары мен талаптары.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Әуезова Ә. «Балқаш» көлі атауының сыры.// қазақ тарихы: Ғылыми әдістемелік журнал.-2006, № 2.
2. Абросов В.Н.Озеро Балхаш. Ленинград:Наука, 1973. –С 125.
3. Тарасов М.И. Гидрохимия озеро Балхаш. Москва: АНСССР, 1961.-227 б.
4. Бабкин В. Уточнение морфологических характеристик озеро Балхаш/Вопросы гидрологии орошаемых земель Казахстана. Алма-Ата, 1986. -144-148 б.
5. Ежегодник качества поверхностных и морских вод эффективности проведенных водохранных меропрятий по территории Республики Казахстан за 1994-1995 гг. Алматы, 1997. – 45 б.
6. Ежегодник качества поверхностных и морских вод и эффективности проведенных водохранных мероприятий по территории Республики Казахстан за 1996 г.. Алматы, 1997. – 68 б.
7. Ежегодник качества поверхнрстных и морских вод и эффективности проведенных водоохранных мероприятий по территории Республики Казахстан за 1997г. – Алматы. 2001. –79 б.
8. Ежегодник качества поверхнрстных и морских вод и эффективности проведенных водоохранных мероприятий по территории Республики Казахстан за 2000г. – Алматы. 2001.- 132 б.
9. Ежегодник качества поверхнрстных и морских вод и эффективности проведенных водоохранных мероприятий по территории Республики Казахстан за 2001г. – Алматы. 2001. –С 74.
10. Ежегодник качества поверхнрстных и морских вод и эффективности проведенных водоохранных мероприятий по территории Республики Казахстан за 2002г. – Алматы. 2001. –С 169.
11. Ежегодник качества поверхнрстных и морских вод и эффективности проведенных водоохранных мероприятий по территории Республики Казахстан за 2003г. – Алматы. 2001. –С 100.
12. Государственный водный кадастр. Ежегодные данные о качестве поверхностных вод за 2000 год. – Алматы, 2002. –С 82.
13. Государственный водный кадастр. Ежегодные данные о качестве поверхностных вод за 2001 год. – Алматы, 2003. –С 36.
14. Государственный водный кадастр. Ежегодные данные о качестве поверхностных вод за 2002 год. – Алматы, 2003. – С 109.
15. Бурлибаев М.Ж. О проблемах использования и загрязнения поверхност-ных вод в экосистеме озера Балхаш //Доклады Международной научно-практической конференции 22-23 января 2001г. Алматы,2001. -308-310 с.
16. Муздыбаева К.К. Экологические проблемы Северного Прибалхашья // География Казахстана: содержание, проблемы, перспективы: Материалы Международной научно-практической конференции 20-22 апреля 2006 г.-Алматы: Қазақ ұлттық университеті, 2006.-С. 156-159.
17. Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш / Под редакцией Т.К.Кудекова.Алматы:Канагат,2002.- 388с.
18. Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озерра Балхаш / Под редакцией А.Б.Самаковой. Алматы: Каганат, 2003.-584с.
19. Амиргалиев Н.А., Лопарева Т.Я. и др. О влиянии антропогенного загрязнения на состаяние биологических обьектов озера Балхаш // Гидрометеорология и экология. -2003. -№ 1.- С. 99-114.
20. Балқаш кен байыту фабрикасының қалдық қоймасының қоршаған ортаға әсері. // Хабаршы ҚазҰУ.Географиялық серия. 2006, № 3.- 65 б.
21. Саданов А.К. Экологическая оценка современного состояния экосистем Иле-Балхашского региона. Сборник «Международный экофорум «БАЛХАШ 2005», Алматы, 2005. -214 с.
22. Смирнов И.А. Озленение и лесомилорация в засушливой зоне – Алма-Ата «Қайнар», 1997. -152 с.
23. Каулагин Ю.З. Древестные растения и промышленная среда. –М.: Наука, 1974. –С 59.
24. http//gef.sgp.un.kz-отчет по проекту «Сохранение и восстановление туранговых рощ Северного Прибалхашья»-Балхаш, 2003.
25. Отчет по научным темам за 1996г.-Балхаш, Гор.упр.экобиоресурсов, 1997. –С 126.
26. Пустолайкина Н.Т. Экологические проблемы техносистемы Северного Прибалхашья.Сборник научных трудов международной научно-практической конференции КарМи, Темиртау, 2005. -550с.
27. Актуальные вопросы озеленения и устойчивости древесных и кустарниковых пород в Центральном Казахстане. Сборник научных трудов-Алматы «Кайнар», 1975. -208с.
28. Мараков С.В.В джунглях Прибалхашья. Москва: Наука, 1969. –С 198.
29. Дәулетқалиев С.Қ.Жүсіпбеков Д.Қ. Гидрологиялық мәліметтердің біртектілігіне талдау жасау. Алматы:Қазақ университеті,2003. – 76 б.
30. Тонкопий М.С. Экология и экономика природопользования. Алматы: Экономикс, 2003. –С 365.
31. Байтулин И.О. Меры охраны и рациональное использование уникльных экосистем Южного Прибалхашья. // Международный экологический форум по проблемам устойчивого развития Или- Балхашского бассейна. – Алматы, ноябрь 2002. –С 36.
32. Медведева О.Е. Методы экономический оценки биоразнообразия: Теория и практика оценочных работ.- М.: Диалог-МГУ, 1998. –С 60.
33. Очерк природных кормовых угодий Балхашского района. – Алма-Ата, 1991. –С 154.
34. Почвы совхоза Акдалинский Балхашского района. Отчет. – Алматы, 1993.
35. Схема размечения землепользователей Каратальского района Алматинской области. Карта. – Алматы, 2000. –С 2.
36. Схема размещения землепользователей Балхашского района Алматинской области. Карта.- Алматы, 2000. Схема размещения землепользователей Коксуйского района Алматинской области. Карта.- Алматы, 2000. –С 14.
37. Краткий статистический ежегодник Казахстана. Статистический сборник /Под ред. Б.Тортаева. – Алматы, 2003. – С 128.
38. Сельское, лесное и рыбное хозяиство Казахстана. Статистический сборник /Под ред. Б. Тортаева. – Алматы, 2003. –С 47.
39. Региональный статистический ежегодник Казахстана. Статистический сборник. /Под ред. А.А. Смаилова. – Алматы, 2001. –С 65.
40. Веселов В. В., Бегалиев А. Г., Самоукова Г. М. Эколого- мелиоративные проблемы использования водных ресуров бассейна озера Балхаш. – Алматы; ғылым, 1996. – 84 с.
41. проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. /Под ред. А. Б. Самаковой. – Алматы: Каганат, 2003. - 93 с.
42. Данные Агенства Республики Казахстан по статистике, 2002. – 68 с.
43. Абдрасилов С. А. Русловые процессы и формированые внутриконти-нентальных дельт (на примере дельты р. Или). Алматы: Рауан, 1994. 102 с
44. Романова С. М. Гидрохимия и гидроэкология оросительных систем Республики Казахстан (бассейн р. Или). – Алматы: ДОИВА-Братство, 2003,-187 с.
45. Омарова Т. Р. Об использовании и охране малых рек Или-Балхашского бассейна. Природные ресурсы Или-Балхашского региона. –Алма-Ата: Наука, 1990, - С. 83-93.
46. http://portal.mfa.kz/
47. http://www.kisi.kz/
48. http://www.aikyn.kz
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
................................................3
1. Балқаш көлінің ... ... ... ... ... Көлдің физиографиясы және гидрологиялық жағдайына талдау
жасау.......................................................................
......................................................
2. ... ... ... ... Балқаш көлінің пайдалану жолындағы ластану
түрлері ......................
2.2 Балқаш көлінің қоршаған ортасына зауыт-фабрикалардың әсері.......
3. Балқаш көлінің ... ... және оны ... ... Көлдің қазіргі экологиялық
жағдайы..........................................................
3.2 Биологиялық ресурстарына және ауыл ... ... ... Іле ... ... шатқалы тұстасындағы ағынды қатарының
біртектілігін
бағалау.....................................................................
.............................
3.4 ... ... ... ... ... ... ... Балқаш көлі - Қазақстандағы көлемі үлкен
аумағы жөнінен Каспий, Арал теңіздерінен кейінгі су айдыны ... ... ... ... ... үшін ... балықтарға бай және көл суын
жағалауындағы өнеркәсіп орындары мен елді мекендер ... ... 81 мың ... ... ... ... көл суы мен оның ... ... ... ... және ... маңындағы өнеркәсіп орындарының
қалдықтарымен ластануы қазіргі кездегі өзекті ... ... ... Балқаш көлі экологиясының нашарлауының басты себепкерлері табиғатты
пайдаланушылар, оның ішінде өнеркәсіп орындары, әскери ... ... ... ... ... ... айлағының теріс әсерін де атап өту
керек. Сондықтан да экожүйені қалпына келтіру және халықты қамтамасыз ... үшін көл ... мен ... ... жолдарын қарастырып,
оның техногендік әсерінің тәуелсіздігін, оның ... ... ... ... ... ... қажет етеді.Бұл өңірде болып
жатқан ... ... оның ... техногендік процестер әсері де
шектен асып отыр.
2. Жұмыстың ... ... көлі мен ... ... ... ... баға беру, жағалауында орналасқан ... ... ... ластаушы заттардың ихтиофаунаның өсуіне әсері
және ... ... ... ... ... сонымен қатар ластаушы
заттар әкелетін экономикалық шығынның көлеміне баға беру болып табылады.
3. Зерттеу нысаны: Балқаш көлінің геоэкологиясы
4. Жұмыстың міндеттері:
-Балқаш көлінің ... ... ... ... ... ... негіздерін алу;
-Өнеркәсіп орындарынан шыққан қалдықтар-Балқаш көлінің ... ... бірі ... ... ... ... ... биоресурстар жағдайын талдай
отырып,қорының азаюы мен ... ... ... ... ... ... ... мен оны жақсарту жолдарын
анықтау;
-Балқаш көлінің суы мен биоресурстарын ... ... ... тиімді жолдарын айқындау.
5. Зерттеу жұмысының әдіснамалы және теориялық негіздері:
Ғылыми зерттеулерге қойылатын теориялық талаптарға сай ... ... және осы ... ... мерзімдік басылымдарды, жарияланған
материалдар мен ресми құжаттарға, келісім-шарттарға арқа ... ... ... ... жасау. Әдістемелік негіздері ... ... ... және ... ... тақырыптары мен
талаптары.
Жұмыстың дерек көздері: Дипломдық жұмыста география, экология, табиғи
ресурстарды тиімді пайдалану бағыттары бойынша ... ... ... ... ... ... картографиялық және әр түрлі экологиялық-
географиялық зерттеудің қор материалдары негізгі дерек көздері болды.
6. Зерттеудің базасы: ... ... ... жағдайы.
7. Жұмыстың ғылыми жаңашылдығы ... ... ... ... ... пайдалану және маңында орналасқан өнеркәсіп
орындарының әсерін экологиялық-экономикалық ... ... ... зерттеу барысында :
Көлдің физикалық-географиялық, экологиялық және ... ... ... суы мен ... көл ... ... ... және зиянды заттарымен ластанғаны анықталды;
Балқаш көліне өнеркәсіптің теріс әсерін жою ... ... ... іс-шаралар айқындалды;
8. Жұмыстың практикалық маңызы: Зерттеу барысында ... ... ... ... суы мен ... ресурстарын
пайдаланатын мекемелер үшін қажетті ... Ал ... ... ... жүзінде іске асыруға болады.
Жұмыстың құрылымы: Дипломдық ... ... үш ... 48 ... ... тізімінен, 8 кестеден, 7 cуреттен
тұрады. Дипломдық жұмыстың көлемі 62 бет.
Кіріспеде жұмыс ... ... ... мен міндеттері
тұжырымдалып, оларды шешудің маңыздылығы айқындалады. Жұмыстың ... ... ... баяндалады.
«Балқаш көлінің физикалық-географиялық жағдайы» деп аталған бірінші
тарауда «Балқаш» атауының шығу тегі және ... ... мен ... ... ... айтылады.
«Балқаш көлінің ластануына өнеркәсіп орындарының әсері» деп аталатын
тақырыпты ашатын тарауда көл маңында ... ... ... улы ... ... шыққан ағынды сулармен көл суы мен
биоресурстарын ластауы баяндалады.
«Балқаш көлінің ... ... ... және оны жақсарту жолдары»
атты үшінші тарауда Балқаш көлінің проблемасы бүгінгі таңдағы Қазақстандағы
экологиялық өзекті ... бірі ... ... оны ... ... ... зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері
тұжырымдалып, ... ... ... ... ... әсерін
төмендету немесе жою мақсатында ұсыныстар қысқаша келтірілген.
1. Балқаш көлінің жалпы географиялық сипаттамасы
1. Балқаш көлінің физикалық-географиялық жағдайы
Балқаш – Қазақстанның оңтүстік ... ... көл. ... ... ... ... ... Алматы, Жамбыл, Қарағанды облыстарының
шегінде, Балқаш-Алакөл ойысында, теңіз деңгейінен 340 метр биіктікте жатыр.
Ауданы құбылмалы: 17-22 мың км², ... 600 ... ... ені ... 9-19 км, ... ... 74 км-ге жетеді. Суының көлемі шамамен
100-110 км³. Су жиналатын алабы 500 мың км²-ге жуық. Орташа тереңдігі 6 ... ... жері 26 м. ... ... ... Іле (жер ... ... судың
78,2 %-ын береді, шығыс бөлігіне Қаратал (15,1 %), Лепсі (5,4 %), ... %) ... ... Солтүстіктен ағатын Аягөз, Бақанас, Тоқырауын,
Жәмші, Мойынты, тағы да басқа өзендер ... ... ... ... ... ... ... ұсақ шоқылы тау сілемдерімен ұштасып
жатқандықтан, биік жарқабақ болып ... және ... ... ал ... ... – суы ... ... кезде жиналған
шөгінділерден пайда болған құмды ойпат. ... ... ... ... ... аз, ... ... Тасарал. Балқаш көлі Қазақстанның
оңтүстік – шығысында, Балқаш – Алакөл ойысына орналасқан. Ол төрт облысының
Жезқазған, ... ... ... ... территориясымен
шектеседі [1,2].
Жер бедеріне қарай Балқаштың су жиналатын бассейнін мынадай физикалық-
географиялық аймақтарға ... ... ... ... ... ...... ойсындағы жазықтық, Шу-Іле тауы және солотүстік Тянь-Шань
тауының ... ... Бұл ... ... 342 ... 6995 ... ... болады.
Балқаш туралы алғашқы жазба деректер 13 ғасырдан белгілі (В.Рубрук,
П.Карпини). Көлді тиянақты зерттеу 17 ... ... Орыс ... тарихшысы С.У.Ремезов 1695 жылы «Чертежи всех сибирских городов ... атты ... ... ... ... атаумен көрсеткен. 18
ғасырдың басында көлде геодезиялық өлшеу жұмыстары жүргізілді. ... ... ... (1836) және швед ... ... ... ... карталарында бейнеленді. П.В.Рихтгофен (1877) ... (1844) ... ... ... деректер бар. Балқашты
зерттеуге ... да ... ... ... А.М. Никольский,
Л.С.Берг, т.б.) ат салысты. Қазақтың ұлы ғалымы Ш.Уәлиханов та ... ... ... 1920 ... бастап Балқаш көлін кешенді зерттеу
басталды, көптеген экспедициялар (П.Ф.Домрачев, В.Н. Абросов, Л.И. Лев,
Н.М. ... ... ... ұйымдастырылды. Көлдің
экологиялық жағдайын, суының химиялық құрамын, өсімдіктер және жануарлар
дүниесін, ... ... ... зерттеумен 1970-90
жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының ... ... ... шаруашылығы
ғылыми-зерттеу институты, Қазақ гидрометеорология ғылыми-зерттеу институты,
бірнеше жобалау институтары, тағы басқалар айналысты.
Сурет 1. Балқаш көлінің картасы
Бұл жұмыстардың нәтижесінде көлдің ... ... ... ... ... ... ... асырылып, көл деңгейінің құлдырауы тоқтады
[3].
Климаты. Балқаш көлі шөлейт және шөл ... ... ... оның ... ... ... ... келеді. Су айдынының
булануы өте жоғары. ... ... ... ... тез ... ... орташа температура -15-17°С, шілденің орташа температурасы 24°С.
Жауын-шашынның көп ... ... ... 120 мм. ... ... 55-66 %, желдің жылдық орташа жылдамдығы 4,5-4,8 м/с. Жел
көлдің батыс ... ... ... ... ... Осы ... көлде үнемі күшті толқын болады. Жаздағы ... ... ... 950 ... 1200 ... ... ... Көл беті көбіне
қарашаның аяғында қатып, сәуірдің ортасында мұзы ериді. Мұздың қалыңдығы
кей жылдары 150 ... ... ... ... еріген кезде (маусым-шілде)
су деңгейі біраз көтеріледі. Көп ... су ... ... ... 3 ... ... 20 ғасырда Балқаш көлінің деңгейі 1908 және 1961 ... 1946 және 1987 ... ... ... жылдан бері Іле өзенінің бойында ... ... ... ... ... гидрологиялық режимі көп өзгеріске ұшырады. Балқаш
– жартылай тұщы көл. Суының химиялық құрамы көл ... ... ... ... ... еніп ... Сарыесік түбегі
Балқашты екіге бөледі, гидорлогиялық және гидрохимиялық жағынан бір-бірінен
өзгеше батыс және ... ... ені 3,5 км ... ... ... минералдығы мен тұздылығы бұл екі бөлікте екі ... ... ... ... ... Іле ... ... батыс бөлігінің суы тұщы
(0,5-1 г/л), түсі сарғылт-сары, лайлы. Шығыс бөлігінің суының лайлығы ... түсі ... ашық көк ... 2. ... көлі мен жағалық территорияларының картасы, 1903 жылы,
Самуил Оргельбранд энциклопедиясынан
1.2 Көлдің физиографиясы және ... ... ... ... көлі су ... тез ... өзгеріп отыруына
байланысты оның морфометриясы мен гидрологиялық көрсеткіштері де ... Көл ... ... 342 метр ... оның ... 18200 ... ... 614 километр, ені 74 километр, орташа ... ... ... ... 2383 ... ... даму сызығы 5,1
метр, су қоры 106 текше километр болады. Үстіміздегі ғасырда Балқаш көлінің
көлемі 23444 ... ... (1908 ... ... ... су қоры 82,7
текше километрден 163,9 текше ... ... ... [5].
Балқаш көлінің ойысы ірі-ірі бірнеше арнадан тұрады. Көлдің ең терең
жері (27 м.) ... ... ...... ... батыс бөлігінің ең терең жері (14 м.) ... ... ... Қоржын аралы маңында (16 м). Көлдің батыс және ... ... тік ... судың бетінен 20-30 метр жоғары тұр.
Жағалаудағы төбелердің аралығында және көлдің ... ... ... ... ... ... тілімденбеген. Тек қана Мыңарал аймағындағы
жағалаулар тілімденген, бұл жерде көптеген шығанақтар, мүйістер, су ... су асты ... ... ... ... ... ... Қарашағанға дейін биік,
ал Қарашаған шығанағынан қазіргі Іле атырауына дейін жағалай төмендейді,
кей жерлердің су бетінен ... 1-2 ... ... биіктігі 5 -10 метрлік
құмды төбешіктер келіп тіреледі
Балқаш көлінде көптеген ірі-ірі ... ... ... ... ең ...... ... Қашқантеңіз,
Сарышаған, Бертіс, Балықтыкөл, Қарашаған және басқалары. Ал ... ... ... ... ... Бертіс, Байғабыл, Шауқар, Кеңтүбек,
Сарыесік т.б. Сарыесік түбегі ... ... ... пен ... ... ... Ұзын арал бұғазы арқылы түйіседі.
Кесте 1 - Балқаш көлінің морфометриясы
|Координаттары: 46°32′27″ с. е. 74°52′44″ ш.б. / 46.540833° с. ш. ... в. д. ... орны ... ... ... ... ... |340 м ... ... ... | 9 - 74 км ... |16,4 ... ... ... ... ... ... |2 385 км ... ... жері |26 м ... тереңдігі |5,8 м ... ... ... ... ... |413 ... ... өзендері |Іле, ... ... ... Аягөз |
Балқаштың оңтүстігінде Іле өзенінің құяр сағасында Үшарал архипелагы
жатыр. Оған Босарал, Ортаарал, Аяқарал, т.б. ... ... ... ... жағалауына аласа бұтақты долана, ал оңтүстігінде
жаңғыл, жантақ, теріскен, ішінара тораңғы өседі. Іле мен ... ... ... жиде және тал өседі. Ескі Бақанас ауданында үлкен аумақты
сексеуіл тоғайы алып ... ... ... ... және ... өзендері деп екіге
бөлуге болады. Көлдің солтүстігінде ... ... ... ... – Іле, ... Ақсу және Лепсі құяды. Су балансының негізін
осы өзендер құрайды. Солтүстігінен Аякөз, ... ... және ... ... ... көбінесе су мөлшерінің аздығынан көлге жетпей, жерге
сіңіп кетеді [6].
Балқаш көлі толқынды. Көлдің шығыс бөлігінде толқынның биіктігі 3-3,5
метр болады, ... ... 2,5 ... ... Көл ... ағыны екі
түрге бөлінеді. Біріншісі, көлдің батыс бөлігіндегі ағыны.
Бұл ағын Іле ... ... ... құяр ... ... батысқа
қарай ағады, сонан кейін Мыңарал ауданында ол солтустікке бұрылып, көлдің
батыс, солтүстік-батыс және солтүстік жағалауларын бойлай, Ұзынарал
шығанағына ... 2. ... ... ... ... судың көпжылдық орташа
мөлшері (1946-1965 жылдар аралығында)
|Өзендер |Су ... ... ... ... |Үлестік пайызы |
| | |км³ | ... |365 |11,5 |78,2 ... |70,5 |2,2 |15,1 ... |2,0 |0,1 |0,4 ... |25,2 |0,8 |5,4 ... |4,0 |0,1 |0,9 ... |466,7 |14,7 |100 ... ... су ... ... түбегіне келіп тіреледі де, оңтүстікке,
сосын оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады, одан әрі ... ағын ... ... ... ... ... келіп тоқтайды. Екіншісі – жел
әсерінен болатын ... ... суы ... ... жерінде 02,-0,4 метрге, ал шығысында
10-12 метрге дейін мөлдір болады. Көл суы ... ... ... ... қарай көк-жасыл түске енеді. Көл ... ... 9,9 ... шығысында 8,5 градус ... ал қыс ... ... ең жоғары температурасы шілде айында ... ... ал ... 20,1 ... жетеді.
Балқаштың батыс бөлігі қараша айының екінші жартысында, ал шығысы
желтоқсан айының аяғында қатады. Оның ... ... ... көл ... ... ... байланысты. Мысалы, Іленің құяр жерінде судың
орташа тұздылығы 0,7-0,9 промилле болса, көлдің шығысында 4,1-5,5 ... ... ... ... аяғында көл жағалауындағы мұздың
қалыңдығы 35-40 сантиметр, ал кей ... 50-65 ... ... ... март ... ... ... Бұл кезде мұздың орташа қалыңдығы
50,85 сантиметр аралығында болады, кей ... 150 ... ... Көл мұзы ... ... ... бастап 10 майға дейін түгел
еріп бітеді [8].
Көлдер деңгейінің ... ... ... ... өзен мен көлдің буға
айналатын судың мөлшеріне, климат жағдайының өзгеруіне , т.б. факторларға
байданысты ... ... ... көлінің суы 1908 жылы ең жоғары, ал 1946
жылы ең төменгі деңгейде болды. 1947 жылдан бастап ... су ... ... ... – бұл ... ... ... басы болып табылады, ол 2010-
2016 жылдары аяқталады.
Балқаш көлінің гидрохимиясы ... Іле ... ... ... ... суда 0,5 ... ал ... шығысында 4,4 г/кг. Барлық көл ... ... 2,94 г/кг. Көл ... иод, ... бор, ... мыс,
марганец, қорғасын, молибден, кобальт, никель және ... өте аз ... ... 3 - Балқаш көлінің тұз балансы (1934-1970 ж.ж.
|Кірісі ... |% ... ... |% ... суымен |5,36 |71,1 ... |4,22 |56,0 ... тұз | | ... | | ... | | | | | ... жел |0,52 |6,9 ... ... |2,99 |39,0 ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... асты суымен |1,65 |22,0 |Тұз ... |0,32 |4,3 ... тұз | | ... | | ... | | | | | ... |7,53 |100 | |7,53 |100 ... суында оттегі 90-100 процент аралығында. Ал терең және бет
қабатында ... ... ... РН 7,6-9,0 ... ... ол Іле
атырауынан көлдің шығыс бөлігіне қарай көбейе бастайды. Көл ... ... бір ... 6-23 ... ... Ол Іле ... ... солтүстік-шығысы мен шығысна қарай көбейе түседі.
Балқашқа шөгінділер негізінен өзен ... ... ... кезде
бұғаздарда тұнба лайдың қалыңдығы 2-3 сантиметрден 7 метрге дейін жетеді.
Балқаш көліндегі тұнба ... ... ... бөлуге болады: қиыршық тасты
шөгінді, ірі және өте ұсақ ... құм ... ірі және өте ... ... ... лайлы тұнба.
Жануарлар дүниесі. Балқаш көлі фаунаға бай. Көл түбінде моллюскілер,
судағы ұсақ жәндіктердің дернәсілдері, шаян ... ... ... ... ... бай. ... балықтың 20-дан астам түрі бар, мұның 6
түрі ежелден көлдің өзінде өскен балықтар (Іле, ... ... ... т.б.), ... ... ... ... (карп, ақ қайраң, шип,
көксерке, Арал қиязы). ... ... ... 9-10 мың ... сазан,
көксерке, Балқаш алабұғасы, маринка, ақ қайран [10].
Планктон. (Planktos – деген грек сөзінен алынған, дәл мағынасы «кезбе»
деген ұғымды береді). Ағынға ... тұра ... ... ... өмір ... ... ... 200 түрі бар. Оның ішінде 38 проценті
тұщы суда (суының ... ... 45 ... ... аз), ал ... ащы суда кездеседі. Бүкіл көлде биомассаның орташа мөлшері ... 2,1 ... (Benthos – ... ... ... ... алынған. Судың
түбінде тіршілік ететін организмдер жиынтығы). ... ... ... өкпе ... хирономиттің ірі түрі және өскін
құрттары, ... қыл ... ... ... және монодакна
моллюскасы құрайды. ... ... ... бір шаршы метрде 4,53 грамм,
ал шығысында – 2,09 грамм.
Көлдің оңтүстік тайыз ... ну ... ... Тек Іле ... 400 мың ... ... қамыс алып жатыр. Балқаштан жыл сайын бір ... ... ... ... (nektos – ... грек сөзінен алынған, жүзуші деген ... ... ... ... 20 түрі ... ... амур шабағы,
балқаш шармайы, берщ, шығыс бабан балығы, салпыерін, ақмарқа, қара ... ... ... мөңке, сібірдің табан балығы, жайын, көксерке, қаяз,
пілмай және т.б. Бұлардың ішінде кәсіптік негізде сазан, ... ... ... және ... ... жылына 13,6 мың тонна балық ауланады.
Отызыншы жылдары Іле атырауына ондатр жіберілді, қазір ол ... ... ... ... 1938 ... ... ... ондатр аулана
бастады. Ол Ресейде ауланатын ондатрдың 14,5 процентін құрайды. Мұнда қара
күміс түсті түлкіні, норканы, т.б. ... ... ... жұмысы жүргізілуде.
Балқашта әртүрлі жабайы үйрек, қаз, шағала, көк құтан, гагара, ... құр, ... ... ... ... қасқыр, қоян мекендейді.
Іле – Балқаш бассейнің биологиялық тіршіліктің түр-түрін, бағалы
балықтарды өсіру сияқты ... ... ... алып ... ... су ... бірі ... табылады. Ихтиофаунаға жататындар ішінде
сазан, Амур балығы, шабақ балық, каяз балығы, шұбаржон балық, ... ... ... және ... атауға болады. Көлден жыл сайын 8-10
мың тонна балық ауланады. Балқаш ... мен оның ... ... ... ... Аралда өліп қалған шабақ балықтар мен Арал каязы
тек осында ғана сақталған. Оңтүстік ... ... ... ... өзен ... жыл ... мыңдағын түрлі құстар мекендейді.
Солардың арасында Қазақстанның Қызыл кітабына жазылған жиырмадан астам ... бар. Бұл ... ... мен ... ... ... ... солтүстік жағалауында отандық өндірістің алыбы, ... ... бірі – ... АҚ орын ... Көлдің
оңтүстік жағалауын құнарлы жайлымдар мен егістік алқаптар алып ... көлі ... пен ... үшін аса ... ... Мұнда жыл сайын
еліміздің әр түкпірінен мыңдаған адам келіп демалады. Балқаш ... - ... әрі күн ... көп ... ... ... ... тартымды
жерлердің бірі. Шөлді болып келетін қуаң дала Балқаш көлінен нәр алады. Бұл
аймақ өзінің әсем көрінісімен, ерекше ... және ... ... ... ... ... бұл жерде хайуанаттар қожасы жолбарыс
болған. Өтуге болмайтын шытырман тоғайдың арасынан ... ... ... ... Іле өзенінің атырауын секемшіл елік, сайғақ пен
қарақүйрық, түлкі мен борсық мекендейді.
Балқаш өңірін әр ... ... ... Көлдің шеткері түпкірлерінде
қызғылт және бұйра бірқазан құстар ұя салып бакландармен бірге үлкен сап
түзеп көлде жүзіп ... ... ... ... ... ... шабындықтар мен
батпақты жерлердегі өсімдіктер өзара үйлесімдік тауып далаға ерекше нәр
беріп тұрады. ... ... ... жусан, қарандыз, мия, түйетікен және
сасыр. Сонымен ... ... ... ... және жыңғылды шағын
тоғайлармен ұштасып ... Сулы ... ... де қамыс, жөке, құрақтар
өседі. Осы ну ... ... ... ... сүтқоректілердің, құстардың,
балықтардың тіршілік алаңы сияқты. ... ... ... ... мен
араласа өскен қызғалдақ пен бәйшешекте даланы ерекше сәнге ... ... ... асқақтықпен 1000 метрлік биіктіктен қарап Бектауата тау
алабы созылып жатыр.
Балқаш көлінің су қатынасы ... ... зор. Ол ... ... ... және ... облыстарын су жолымен байланыстырып
жатыр. Балқаш өз төңірегіндегі өнеркәсіп-орындарымен елді ... ... ... ... 3. Балқаштың су деңгейінің өзгеруі
2.Балқаш көлінің ластануына баға беру
2.2 Балқаш көлін пайдалану жолындағы ластану түрлері 
Балқаш көлі алабында да ... ... ... ... отыр.
1970 жылы Балқашқа құятын Іле өзенінде Қапшағай бөгені мен су ... (СЭС) ... ... су ... кешенінде бетбұрыс
кезең болды. Іле өзенінің гидрологиялық режимі өзгеріп, жалпы ... ... ... ... бастады. Қапшағай су торабын жобалау
кезінде Іле ... ... ... ... ... ескерілмеді.
Соның нәтижесінде онда тіршілік ететін жануар ... ... ... және ауыл ... көп зиян ... ... ... суландырып,
күріш егу жобасы да толық жүзеге аспай қалды. Қыруар қаржы текке жұмсалды.
Іле өзенінің атырауы кеуіп, оның кері ... ... ... тиді. Суармалы
алқаптардың көлемінің есепсіз кеңейтілуі, төменгі Іле қоңыр көмір кен ... ... ... ... үшін қауіпті. Болжау бойынша, XXI ... ... ... ... ... ... шығысының тұзды шалшыққа
айналуы мүмкін. Бұл өз кезегінде Балқаш маңындағы ... ... ... ... өзгертіп, тіршіліксіз шөлге айналдырады.
Көл деңгейінің төмендеуі оның суының ... тыс ... ... Бұл, бір ... ... ... ... қайта келіп құятын ... әр ... ... көп ... ... ... ... алаптағы
өзгерістер Балқаш маңы аймағының климат жағдайларына да әсерін тигізеді. Су
айдынының ... ... ауа ... ... ... өз ... ... Ғалымдардың болжауынша, Балқаштың тартылуы Батыс
Сібір мен Қазақстандағы географиялық ... ... ... ... ... ... суы ластану дәрежесі өте қауіпті жағдайға
соқтырғалы отыр. Суларды ластаудың негізгі көздері:
1) Ауыл ... ... улы ... ... ... ... қайта келіп өзендерге, көлдерге құюы. Бұл әсіресе, күріш
егістіктерінде, мақта плантацияларында молынан кездеседі.
2)  Кен орындарын пайдаланудан болатын ... ... Ағаш ... ... ... және су ... ағаш қалдықтары;
4)   Су және темір жолдарының лас қалдықтары;
5)  Техникалық өсімдіктерді ... ... ... ... аса ... туғызатындар: мұнай, пестицидтер, түсті
металдардың, күрделі химиялық ... ... оның ... ... заттар көп. Өнеркәсіптік өндіріс орындарымен қатар ауыл шаруашылығы
өндіріс орындарының су ... ... ... де ... Ал лас ... ... ... зияны өте көп. Мысалы, ауыл шаруашылығы
дақылдарын ластаған сулармен суару, біріншіден ... ... ... ал екіншіден адам денсаулығына қауіпті болады. Сонымен қатар
топырақтың ... ... ... ... процестердің жүруі
төмендейді. Сулардың ластануы әсіресе балық қорына тікелей зиян келтіреді.
Бұл айтылған су қорларының ластану көздерінің ішіндегі ең ... ... әсер ... құрамында химиялық улы заттар бар өндірістің
қалдық сулары. Оған: целлюлоза-қағаз фабрикалары, химия ... ... ... ... ... мал ... ... – жүнді,
теріні өңдейтін заводтар т.б. жатады. Тек қана ... ... ... ... 168,8 мың ... ... суды ... мен көлдерге
жібереді.
Соңғы жылдары егіс далаларында химиялық тыңайтқыштарды ... ... ... ... ... ... әсері көп
болып отыр. Пестицидтер суға араласқаннан ... ... ... ұзақ ... балықтың, планктонның денесіне орнығады да
биологиялық тізбек арқылы адам ... ... ауыл ... ... ... ... табиғи сулар құрамына
хлоридтер, жолдардың қатып қалуына ... ... және жер ... ... ... шығатын тұздар өте зиянды әсер етеді.
Өнеркәсіптік өндіріс орындарымен қатар ауыл ... ... су ... ... ... ... зор. ... өзен, көлдер
бойына шошқа фермаларын орналастыру бұл су көздерін түгелдей жойғанға тең.
Бір ... ... өзі ... ... ... жөнінен 2-3
өндіріс орнына тең.
Балқаш көлінің экожүйесі бұл- тек облыстың ғана емес республикалық
дәрежедегі мәселе болып отыр. ... күні бұл ... баяу ... отыр.
Жоғарғы қабат суларының сапасының төмендеу тенденциясы тоқтатылды,
алайда олардың ... ... ... байқалмайды. Соңғы жылдар
арлығында жоғары қабат суларына қосылатын тазаланған су ... (1996 ... 48 ... 2006 жылы 6,5
млн.куб.метрге) төмендеді. Ластану ... ... ... ... ... және ... су ... жатқызуға болады.
Балқаш суын негізінде ластайтын көздерге өнеркәсіптік және ... ... ... және де ... ... ... құрамында
әртүрлі агрохимикаттары (пестицидтері, тыңайтқыштары, т.б.) бар егістік ... ... ... ... ... суы, мал ... су қоймаларына жауын-шашын ... ... ... ... ... ... үлесін ЖШС «Қазақмыс корпорациясының»
(2008 ж. – 1006,08 мың тонна, 2009 жылы – 922,6 мың ... мыс ... ... ... газы ... құрап отыр.
Балқаш көлінің тағы бір ластаушы көзі-Балқаш балық шаруашылығы. Балқаш
балық шаруашылығы ... ... ... ... және ... кейінгі
шыққан қалдықтардың көп мөлшері, әсіресе ... ... ... ... ... көлі мен оның ... аймақтардың экологиялық жүйесіне
осындағы кəсіпорындар мен Сарышыған əскери ... ... ... де зиянды əсерін тигізуде. Əсересе, Балқаш жағалауының
Қарағанды облысына ... ... ... техногендік əсерге көбірек
ұрынып отыр. Көлдің солтүстік ... ... ең ... көз Балқаш кен-
металлургия комбинаты. Комбинаттың мыс зауыты, байыту ... ... ... ... жылу-электр орталығы, тағы басқа қосалқы өндірістік
буындары ондаған жылдар бойы көлге ластанған, ... ағын ... ... ... ... су мен ауыр ... қосылуын тоқтату
мақсатында ... ... ... ... су ... тазалаудың
кешенді шараларын жүзеге асыруда. Мұның өзі судың ... ... ... ... Балқаш көлінің солтүстік жағалауының
атмосфералық ауасын БКМК көп жыл бойы өзінің ... ... ... Бұл ... ғана ... отырған мəселе емес. Ол ... ... ... жұмысының тиімсіз жүргізілуінің салдары.
Сарышыған əскери полигонына қатысты да көптеген жұмыстар бар. ... ... ... ... ... ... ... оның ықпалына,
бұл объектінің пайда болғаннан бергі барлық кезеңінде Балқаш өңірінің
табиғатына қаншалықты зиян ... ... баға бере ... отырмыз.
Сондықтан да полигонның ықпалынан бүлінген аймақтарда кешенді сауықтыру
жəне қалпына келтіру шараларын ... ... ... ... Бұл ... үшін ... Республикасының табиғат қорғау жөніндегі
заңнамаларындағы полигон мен табиғат қорғау ... ... ... сəйкес Ресей-Қазақстан арасында ... ... ... ... Мұндай келісімді қабылдау полигон қызметінің айналадағы
ортаға, оның ішінде ... ... ... ... кері ... жəне оны азайту жөніндегі шаралар жүргізуге мүмкіндік берер еді.
Балқаш көлі жыл бойына тек Іле өзенімен ғана 23 мың ... ... ... 8 мың ... минералды азотпен, 5 мың тонна
фтормен, 2 мың ... ... 1,5 мың ... ... 0,7 мың ... ... ... минералды фосформен, 60 тонна пропанамидпен, 3,4 ... т.б. улы ... ... ... қоса Балқаш көліне
металлургия комбинаты су шығындыларын, улы заттардың қоспасын жіберуде.
Көлемі ... ... ... ... ... жыл сайын ластану
деңгейі артып, табаны батпақтанып, айдыны зауыт қалдықтарымен ... әу ... ... ... оның қазіргі тағдырына айналып бара
жатқан тәрізді. Бір бөлігі ащы судан, бір ... тұщы ... ... көлдің
қазір тұзды бөлігі ұлғайып келеді. Бұған басты себептердің бірі – ... ... ... ... өзен суын ... ... ... Соның салдарынан көлге құятын тұщы су мөлшері азайып
отыр. Балқаш көлі жайлы арнайы заң қабылдау ... ... ... ... ... және басқа елдерде бар. Балқаштың балық қорының соңғы жылдары
күрт ... ... ... көзі де осы ... ... байланысты болып
отыр. Қ азір көл табанында ондаған шақырымды алып Қытайдан әкелінген сапасы
нашар аулар жатыр. Бір ... ... ... ... ... ... ... ол аулардың балықтар үшін құрылған ... ажал ... ... жағалауындағы кез келген балықшы айтып береді. Балқаштың
балығы мен байлығы ... ... ... бар. Елге ... ... және пластик жіппен тоқылған ауларды әкелуге тыйым салу керек
және ол аулардың ел ішінде ... ... ... қою керек. Балқаш
айдынын мекен еткен ... ... ... ... ... ... ... дәуірде бекіре мен ақбалық, патшабалығы тұқымымен тұздай құрығанын
қазір ... ... ... ... Көлдегі балықтар патшалығының
«құлдырауына» қазіргі басты себеп – тек қытайлық ... ... ... ... ... ғана емес, бұл мәселеге Жетісудан құятын ... ... және су ... ... тозығы
жетуін, Көкше теңіздің ... ... мыс ... ... ... ... ескіріп кетуін де айтуға болады.
2.2 Балқаш көлінің қоршаған ортасына зауыт-фабрикалардың әсері
Оңтүстік жақтан Балқаш ... ... жер ... ірі ... ... бірі – ... ... суы шайып жатыр. Қазаншұңқыр тым
ұзындықты формада: көл ұзындығы-600 км, ал ... ... км. ... ... және гидрохимиялық сипаттарының таралуы бойынша
біркелкі емес. Оның ... 314,5 м ... 17330 км² ... ... км³. ... түщы сулы ... ... 10135км² , көлемі
38,1км³ [5,12].
Іле-Балқаш аймағында халық шаруашылығының көптеген салаларының
дамуы оның ... ... алып ... бірақ ауаның ластануына
әкеп соққан өнеркәсіп ... мен ауыл ... ... ағын суға ... көл ... ... ... әкеп соқты. Көлдің ауыр ... ... ... ... ... металлургиялық комбинаты және Текелі тау-кен
өнеркәсібі ... ... ... ... ... және ... ... 60 жыл бойы белсенді түрде ... ... ... ... ... токсиканттардың жиналуының себебі
болып табылды. ... ... ... ... ... ... ... үшін ортақ қабылданған шекті мүмкін мөлшерінен асып түседі.
Көлдің түпкі шөгінділерінде олардың ... ... ... Балқаш маңы топырақтарындағы осы элементтердің орташа деңгейінен ... ... ... жатқан бөлігінде Торанғалық, Кіші Сарышаған
шығанақтары және Бертыс бухтасы орналасқан. Бұл ... ... ... үшін «Жер беті және ... суларының сапасы мен Қазақстан
территориясы ... ... ... тиімділігі жылдығы » және
«Қазақстан Республикасы мемлекеттік су ... ... жер ... ... ... ... ... «Қазгидромет» ұсынған 1994-2003
жылғы мәліметтер пайдаланылды.
Торанғалық және Кіші Сарышаған шығанақтарында ... 2 ... ал ... ... олар тағы да ... қаласынан көлдің ені бойынша
ластаушы заттар концентрациясының өзгерісін ... үшін ... ... ... ... ... мұнай өнімдері мен фторидтер концентрациясының графигін (4-
суреттер) анализдей отырып, барлық ... ... ... ластанғанын
айтуға болады.
Жалпы қорда БКБМК-ның ағынды сулары 65 жыл бойы құйылған ... ... ... ... ... ... «нормативті-таза» сулары
келіп түсуде (6-сурет). Бертыс бухтасы ... 7-48 ... 6 ... ... ... ... ... де жармадағы ең жоғары
концентрациялар ЖЭО мен БКБМК ағын суларының құйылу орнынан 1.2 ... ... 48.6 мг/л ... және ... ... 57 ... дейін.
Металдар концентрациясының көлемі жағалаудан алыстатуда азайып жатыр,
бірақ маңызы жоғары болып отыр. Комбинаттың жұмыс істеген жылдарында ... нан 400 есе көп ... ... сулар құйылып отырды және де
қазіргі ... олар ... ... түпкі шөгінділер түрінде шөгіп қалған [7].
Кесте 3 — ... ... ... ... ... ... көлінің
жағалау маңы бөлігінің бақылау пунктері
|Пункт номері ... ... ... ... ... ... |0,7км А130 БКБМК |Тораңғалық | 3 |
| ... ... ... | ... |2,5км ... ш. | 3 ... |1,2км А 107 ЖЭО |Бертыс ... | 4 |
| |мен ... | | ... |3,1км ... б. | 3 ... |6,5км А 210 ... б. | 3 |
| ... ... | | ... |1,0км А 128 ... ... | 3 |
| ... ... | |
| ... | | ... |2,3км А ... Сарышаған | 3 ... |8км А 175 ... қ. | 3 |
| ... ... | | ... |20км ... қ. | 3 ... |38,5км ... қ. | 3 ... өте, ... ... 1995 жылы ... ... ... жабық жүйеге өтуімен байланыстыратын 1997 жылы ... ... ... ... өнеркәсіп ағындылары орнығудан кейін орнықтыру
тоғанына және ...... ... ... ... ... ... да бөлімшелердің айналмалы жабдықтарында пайдаланылатын қалдық
қоймасына ... ... ... ... ... ... ... жетті. Бұл 1996 жылы ... ... ... ... лезде қысқарды, атмосфераға түсуі
қысқарды. 1996 жылдың 12 ... ... 305,0 мың ... ... мың ... ластаушы заттар тасталды. Бірақ, ... ... ... ... ... «Қазақмыс» корпорациясына енгенде өндіріс ... ... ... ... асыл ... бұйымдар цехы мен мырыш ... ... ... ... жаңа ... ... ... 1
20 2 5
10 3 9 6 ... -8 ... 1995 1996 1997 2000 2001 ... 1 2 3 4 |
|5 6 |
|7 8 9 10 ... 4. «Қазгидромет» мәліметтері бойынша Балқаш көліндегі мыстың
концентрациясы (1998-1999 жылдары бақылау жүргізілмеді).
1-Бертыс бухтасы ЖЭО мен ... 1,2 км А ... ... мен қалдықтарынан 3,1 км А 107,3-Бертыс бухтасы Зеленый аралынан А 107
ЖЭО мен ... 6,5 км, ... ... қоймасынан 0,7
км А 130,5-Тораңғалық шығанағы-2,5км БТКМК ... ... ... ... ... ... 7-Кіші Сары-Шаған-2,3 км
«Балқашбалықөнеркәсібі» қалдықтарынан, 8-Балқаш қ.-8 км солтүстік жағадан,
9-Балқаш қ.-20 км ... ... ... ... ... ... 1995 1996 1997 ... 2002 2003
жылдар
Сурет 5. «Қазгидромет» мәліметтері бойынша ... ... ... ...
0,04 ------------------------------------------------------------
------------
0,02
жылдар
0
1994 1995 1996 1997 2000 ... ... 6. ... ... ... ... көліндегі мұнай
өнімдерінің концентрациясы
Жоғарыда аталып ... ... ... ... ... ... түсуінен басқа, 1996 жылы 183,4 мың тоннаны, 2000 жылы 420,3
мың тонна, 2004 жылы – 752,8 мың ... ... ... кен-байыту
металлургиялық комбинатының газ тәрізді және қатты қалдықтармен ластанып
жатыр ... ... ... ... бөлімінде жүргізілген зерттеулер
Балқаш қаласына іргелес көл шығанақтарының бетінде жыл сайын (280-320 ... ... ... 76 ... аса мыс , 77 ... ... 66 ... 68 тонна мырыш, 37 тонна ... және 7 ... ... ... ... ... ластаушы заттардың ағынды сулармен
тікелей келіп ... ... 1996 жылы 183,4 мың ... 2000 жылы 420,3
мың тонна, 2004 жылы – 752,8 мың ... ... ... ... ... газ тәрізді және қатты қалдықтармен ластанып
жатыр./8/.
мг/л
2,5
2
1,5
1
0,5
0
1994 1995 1996 1997 2000 ... ... 7. ... мәліметтері бойынша ... ... ... ... ... Балқаш бөлімінде жүргізілген зерттеулер
Балқаш қаласына ... көл ... ... жыл сайын (280-320 мың
тонна қалдық көлемінде) 76 тоннадан аса мыс , 77 ... ... 66 ... 68 ... ... 37 тонна титан және 7 тонна ... ... ... су ... ... ... бұл цифрлар 7-ден 70
мкг/л-ге дейін концентрация береді. Яғни, көлдегі судың барлық массасының
лезде ... бұл ... ... ... ... өсуі ... ... мұндай табиғатта жүрмейді, бұл элементтердің көп бөлігі түбіне
шөгеді, тірі ... ... және ... күрделі химиялық-биологиялық
және физиологиялық процестерге қатыса отырып суда түрленеді [9].
Бұрын жүргізілген зерттеулер мен есептеулер ... ... ... ... ... ... ... құс
фабрикасымен және бұрынғы «көгілдір толқын» пионерлік ... ... ... ... Бұл ... жылына 45 пайыз болатын
солтүстік-шығыс желі көбінесе аймақта соғуымен байланысты. Бертыс бухтасы
мен Кіші Сарышаған аздап ... ... ... ... ... оның жағалауынан баржоғы 250-300
метрде жатқан БКБМК қалдық қоймасының шаңдануынан ... ... ... ... пайдаланыла бастаған қалдық қоймасының құрылысына дейін кен-
байыту фабрикасының ағындылары 10 жыл бойы ... және ... ... ... ... ... ... төмендеуіне бағытталды.
Қалдықтардың бір бөлігі көлге жетіп, онда түпкі ... ... мен оның ... ... ... ... 1 метр
қабаттылыққа жетеді және хром, кадмий, никель, ... ... ... ... асып ... алайда ерекше мәнге
мыс пен мырыштың мөлшері ие болып ... ... ... ... оны мыстың мөлшері тым аз ... ... ... ... ... газтекті қалдықтармен бәрінен аз ... та ... ... ... мен ... ... ... ағынды сулары келіп түсуде. Жоғарыда аталған кәсіпорындардан
басқа көлге ... ет ... ... комбинатының
көліктік, рефрежераторлық кемелерінен ластаушы заттар ... ... ... ... ... органикалық қосылыстардың еріген және өлшенген
формаларының көптігімен ... ... мен ... ... 10-15 мг/дм³ және одан жоғары. ... ... ... пунктінің барлығында өте жоғары және ШМК-нан 1-3есе
асады, әсіресе, оның мөлшері Бертыс бухтасы мен Кіші ... ... ... ... бойынша мұнай өнімдері мен әр түрлі өңделген
майлар ЖЭО, балық өңдеу ... ... мен ... кемелер мен жүзгіш базалардың қатпарлы технологиялық өңделген
суларында 3900-4150 ... ³ ... ... ... ... ... ... жетті.
Фторидтер көлдің ені бойынша дерлік барлық сынамалар мен шығанақ
суларында бар және де ... ... ... 3-5 есе асып түседі. Бұл
ластанудың көздері ауыл ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Олай болса, Балқаш өнеркәсіп тізбегіне іргелес жағалық зонаның ластану
қаупі ... ... ... ... ... ... ... және
ауыл шаруашылығы кәсіпорындары болып табылады. Пестицидтер мен ауыр
металдар тірі ... ... ... ... он есе жүз есе ... дейін жиналуы мүмкін. ... ... олар ... ... ... ... ... өзгерістермен
гидробионттар ағзасындағы физиологиялық-биохимиялық процестердің тереңдеп
бұзылуына алып келеді [10].
Балқаш кен ... ... ... ... қоршаған орта
компоненттеріне әсерін кешенді бағалау орындалған және ... ... ... ... жер асты ... өте үлкен салмақ
түсіретіні және тоған су айдынының тым үлкеюінен оның оңтүстік бөлігінің
тұрақтылығын жоғалтуы ... ... ... күнде жүйе теңгерілген күйде
тұр және қазіргі техногендік әсерді ұстап тұра алады. ... ... ... бассейніне қалдық қоймасының әсері қауіпті болмаса да күшті. Бұл әсерді
шаңды беткейлерді жасанды және биологиялық қатырушыларды ... ... ... ... әсер ... ... ... арасында қалдық қоймасы ерекше орын алады.Осындай құрылымдардың
басты компоненттерінің ... ... ... ... ... ... ... тау-кен өнеркәсібінің әсер ... ... ... ... элементтерінен тұратын
қалдық қоймасы жатады, дегенмен оларға қабатталған ... ... ... ... мөлшерлі құрамы бар және жолында жатқан территорияларды
ластай отырып жел тасымалына оңай ... ... бұл ... ... насостардың көмегімен сумен қоспасында гидротәсілмен қалдық
қоймасына жеткізіледі. Нәтижесінде су шекті мөлшер бойынша әрекет ... ... ... қоймасының жеткілікті ұсынылған компоненті ... ... ... ... ... ... ... және
тұрақты болатын тоған су бір жағынан ... ... ... бола ... ... бетінің көп бөлігін жабады және ... ... ... ... ... ... жерасты суларына материал
ингредиенттерінің интенсивті алып шығу ... ие. Бұл ... ... емес, сонымен бірге жақын орналасқан суқоймалар мен өзендердің де
локальды (жергілікті) ... әкеп ... ... кен ... ... ... ... ерекше қызығушылық
туғызады, ол саладағы ескі де ең ірілердің бірі ... ... Одан ... ... ... ... ... арттыратын аридтік зонада орналасып
қана қоймай, шаруашылықтық ... өте зор ... ... өте жақында
орналасқан. Зерттеу объектісін таңдау осымен де түсіндіріледі.
Қалдық қоймасына қатысты Балқаш кен байыту ... ... пен ... мыс-молибден кендерін байытады. Тәулік ішінде фабрикада
орташа коунрадтық 33,7 мың тонна және 9,5 мың ... ... ... ... ... ... қоймасында қабатталады.
Коунрадтық рудалар порфирлік, гранитоидтық, және де көбінесе ... ... ... өткізілген кварцтыполевошпатты немесе кальцитті
минералдардың қиыршықтарымен, ұяшықты бөліністермен өткізілген аралас
жыныстардан тұрады. ... ... көп ... ... ... ... түріндегі құраммен болады. Рудалы минералдар ... ... ... ... пириттер, молибдениттер.
Жасаланылатын рудалардағы мыстың құрамы қазіргі кезде 0,42%-ды, молибден –
0,004%-ды құрайды.
Саяқ рудалары халькопириттен, борниттен, ... ... ... ... ... ... ... компоненті
болып кобальт, висмут, селен, теллур, темір табылады. Бүгінде ... ... ... құрамы 0,58 %, ал молибден-0,0093 %.
Байыту нәтижесінде мыс пен молибденнің мөлшері концентратта ... % және 0,4 %-ға ... ... ... қалдық қоймасы күнделікті түсіп
жатқан материал көлемі өте үлкен екенін көруге болады.
Мыс байыту фабрикасының құрылысы 1938 жылы, ал ... 1941 ... ... олар бір ... ... ... ... бастады және қалдық қоймасы суда жабық циклмен, ал оған дейін
бірнеше жылдар ішінде қалдықтар тұндырусыз және ... жер ... ... ... Осы ... бір ... ... шөгінділер
түрінде жиылып қалған Балқаш көліне де жетті. Содан бері ... ... рет ... ... қабатталған материалдар көлемі артты. Қалдық
қоймасы торанғалық ... ... көл маңы ... ... қоймасы салынған жоталы жазық бетінде 0,003-тен 0,005-ке ... көл ... ... көрінетін еңісі бар. Қалдық қоймасының жалпы
ауданы 40 км²,бес бұрыш түрінде. Оңтүстік дамба жағалық сызықтың ... және одан ... ... дейін қашықтықта жатыр. Шығыс және
солтүстік дамбалар негізінде түзу ... ... ... ... ... ... де ең биік жері ... айналма жабдығының насосты
станциясы ауданында орналасқан. Бүгінде қалдық қоймасында 515 млн.тонна
материал ... Жыл ... ... ... ... көп ... қалдық қоймасы мен көлді су айдынынан 1-2 метр биіктегі
көлдік терраса ... ... ... ... ... ... ... тұндырғыш тоған ретінде пайдаланылған табиғи
суқойма алып жатыр және қалдық қоймасының ... ... ... ... ... ... отырған сулармен ... ... ... ағынды сулардың қалдықтары бұл суқоймада тоқтатылған
[12].
Оңтүстік және солтүстік дамбалар ен ... ... ... ... үстап қалу үшін дренажды N1 және N2 ... ... ... ... максимальды тереңдігі 8 метрге жетеді. Қалдық
қоймасының тұндырғыш ... ... ... ... үшін тиелген
насостармен толықтырылған екі насосты станциялар салынған.
Жоғарыда айтылғандай, Балқаш кен-байыту фабрикасының қалдық ... ... ... сай ... күрделі техникалық құрылыс болып
табылады. Басқа жағынан жердің өзі фабрика үшін де, қалдық қоймасы үшін ... ... ... ... есебінсіз 60 жыл бұрын сәтсіз таңдалынған.
Мақала авторының қатысуымен орындалған бағалауға ... ... ... ... мен ... тоғаннан фильтрлеуге кеткен су шығынының
жалпы көлемі жылына 15-16 млн. м3 деп ... ... ... 6,5-7,0 млн. м3 түседі, шамамен 20% грунтішілік булануда
жоғалады, ал ...... ... ... ... ...... жүйелердің қалыптасу жылдамдығы климаттық
жағдайларға күшті тәуелді. Сондықтан қоршаған орта компоненттеріне ... ... ... ... ... ... қысқаша қарап
шығамыз.
Балқаш аймағы техногендік факторлар әсерін тереңдете ... ... ... ... Шынында да, кестелерден алынған мәліметтерге
қарасақ, ауаның жылдық температурасы 5,30с, жылдық ... ... ... ... 39,40с-ты құрауда. Сонымен қатар
атмосфералық жауын шашынның жылдық орташа мөлшері 127 мм, ... ... ... және ... ... жылы ... ... орташа
температурасымен қосылысы климаттың өте жоғары аридтілігін көрсетеді.
Балқаш ауданы жыл бойы желдің жоғары жылдамдығы ... ... ... да күшті желдердің қайталануы (15 м/с )көбінесе мамыр – шілде
айларында, айына 2-3 күн. Демек қабатталған ... ... ... ... ... ... бойы ... – шашын біркелкі таралады, айына 5-14 мм.
Тасымал бағытын анықтайтын жел бағытының қайталануын ... ... Бұл ... ... ... ... желдер розасы түрінде
көрсетілген. Бұдан қабатталған материалды шығарып тастау қала жағында
жүзеге ... жел ... ... ... ... ... ... өлшеулердің мәліметтерін, есептеулер нәтижесін пайдалана
отырып, енді ... мен ... ... ... орта ... ... санық сипаттарын бағалайық. Бұл үшін, климаттық,
гидрогеологиялық және басқа да мәліметтерден басқа ... не ... ... мен ... спектральды анализінің нәтижелері 2–кестеде
көрсетілген.
Ауыр металдар және оларға серіктес мышьяк, сурыма, фтор, кадмий байыту
қалдықтарында аз мөлшерде ... сол және ... руда ... Химиялық
құрамына жасалған анализ – үлесі негізінен барлық ... ... ... %-ға келетін кремний, алюминий, темір қосылысын құрайтынын көрсетті.
Карбонаттар 2-14 %, күкірт ... 0,3-0,5 % мыс және 0,01 % ... және ... ... ... бар. ... ... қалдықтарында қоршаған орта
компоненттеріне жағымсыз түсетін ластаушы заттардың белгілі бір мөлшері
болады [14].
Қалдық қоймасында ... ... ... динамикасын қарайық.
Жер беті және жер асты сулары. Оңтүстік Балқаш ... ... ... өзен ... ... ... болады. Балқаш
маңы ауданына сыналап енген Қазақстандық ұсақ шоқыдан келіп қосылған өзен
аңғарлары ... ... және ... ... мен бірге тасталады
және оның ландшафтысынан аумақтағы тым аз жауын-шашын мөлшерінің ... ... және ... температурадан жоғалып кетеді. Балқаш
қаласы аймағында тұрақты беткі су ағыны ... ... ... және ... ... жақсы зерттелген.
Геологиялық қималарда жоғарыдан төмен қарай грунттар техногенді, төрттік
және қазіргі көл ... ... ... ... ... өте кең тербеледі. Олай болса, қиыршық ... ... ... коэффиценті тәулігіне 80-230 м шамасында тербеледі, ал орта
ірілікті қиыршығы – 0,25-тен 7,0 ... ... ... ... ... қасиеттері саздақты толтырушылардың бар болуымен және сапасымен
анықталады ... ... ... ... ... ... жерде кездеседі.
Негізгі сумен араласушы жыныстар болып төрттік шөгінділер табылады. Мүжілу
қабығы және ... ... ... ... ... зонасы
ластанудың таралу процестерінде үлкен рөл ойнамайды. Қалдық ... ... ... ... ... тереңдігі 0-5,7 м белгіде орналасқан.
Жер асты ағынының ... ... ... ... ... Жер асты ... негізгі бөлігінің қалыптасуы Қазақстандық
ұсақ шоқының оңтүстік беткейінде көлдік құбылысына іргелес қалдық ... ... ... ... ... ... ... сульфатты – хлоридті –
натрийлі – кальцийлі, әлсіз сілтілі, өте қатты, негізінен сортаң, ... ... ... ... белгілі ластану жолдарының айқындалуы үшін,
ар олар арқылы Балқаш көліде бізбен модеьдеу және ... ... ... есебімен алынған анализ келесі қортындыларды алуға
мүмкіндік берді.
Қалдық қоймасының тұнбалық тоғанынан ... ... ... ... ға дейін) Балқаш көлі жағында, №1 дренажды канал жағына ... 30% ағым №2 ... ... ал ... – жинақтаушы – тоғанға
түседі [16].
«Казмеханобр» машиналарымен автордың қатысуымен ... ... ... ... суға анализ жасау жүргізілді және
көрсетілген ... ... ... болғандай, мыс иондарының
концентрациясы объектілердің ... 0,0013 ... ... ... ... оңтүстік дренажды каналдан (0,086 мг/дм3-ге дейін), көл маңы
территориясының батыс бөлігінің грунт суларында және ... ... ... – (0,02 ... ... ... Қалдық қоймасының
тоғандарынан сонымен бірге шаруашылықтың – тұмыстық бағыттағы ... 12ШМК – дан ... ... ... ... ... Алайда, №1
дренажды каналдағы молибденнің мөлшері 4ШМК-ға дейін төмендеуде.
Барлық су объектілеріндегі цинктің мөлшері ... ...... ... мөлшері барлық объектілерде жоғары, ШМК 2-3 есе жоғары
(0,04-0,17 мг/дм3). Никель мен ковальт бір ШМК-дан аспайды.
Қалдық ... кен ... ... ... ... ... мышьяк иондарының сілтіленуі және оның су ерігіш
формасына өтуі жүреді [17].
Фильтрленген ... және көл маңы ... ... ... ... мөлшерінде табылды.
Атмосфералық ауа. Қалдық қоймасының ... ... емес ... 3-4 м/с ... оңай ... ... құмдардан
тұратын жіңішке дисперсті аз байланысқан грунттармен олардың беті құрылуына
негізделген.
Балқаштағы ... ... ... ... көрсетілгендей 5 м/с-
нан асады, тозаңданудың осы ... ... ... ... Бір мың га.
ауданды қалдық қоймасының бір шаңды дауылы 60 мың ... ... ... ... ... ... Шаңды дауыл процесінде қалдықтардың шаңды
фракциялары атмосфераны, топырақты, су көздерін ластай отырып, ... ... ... ... қалдық қоймасынан алысқа тасымалданады.
Балқаш кен байыту фабикасының қалдық қоймасын пайдаланудағы алғашқы
онжылдықта ... ... ... оны толтыру кезінен бүгінде жер
бедері бойынша өздігінен табиғи – ... ... ... ... ... ... ... және жел әсеріне ұшырайды.
Сонмен бірге Балқаш қаласының ауа бассейнін ластайтын ... ... ... ... ... ... және ... – батыс бағыт алады.
Мұндай уақытта қалада ауаның ... ... 20-25 есе ... ... ... ... қоймасының үлкен тоғанының құрылымы мен пульпаның су
астына тасталуы деп ... ... ... ... ... ... ... шешімдер міндеттері шешілудің техникалық
күрделілігі еленбей қабылданған ... ... ... ... ... қоршаған домба құрылысы үшін басқа да материалдарды талап ететін еді,
басқа да қиындықтар болар еді [18].
Пайдаланудың ... ... ... ... ... ... оның
территориясына жергіліктіні төмендетуде жүрді және 5 ... ... ... үлкен аумақты ала бастағанда, ең бастысы – рельефтен жоғары
көтерілгенде проблемалар да пайда болды.
Одан кейінгі ... ... ... ... ... ... бөлікке бөлінуі) шаңданудың азаю қажеттігін есепке алды. Периодты түрде
шаңданған бетті биологиялық және ... ... ... мұнда
қарастырылмайтын жеке проблемаларды ... ... ... ... ... Шаңданған беттер ауаны түрлі шаралар нәтижесінде ... ғана ... ... ... ... күшті желдерде орын алады.
Атмосфералық ауаның ауыр ... ... ... ... мониторинг кейбір мысалыға, қорғасын 1ШМК ... ... ... ... 1 ... ... 2000 жылы ... қалдық
қоймасының санитарлы – қорғаныш зонасы шекарасында таңдалып алынған ауаның
сынамасына химиялық анализ жасау цинк, ... ... ... ... ... көрсетті. Соымен бірге мыстың мөлшері 0,0093 – ... ... ... ... ... ... аналогиялық бақылау
жүргізу өкінішке орай жүзеге аспады. Белсенді желді режим, әринеқаланың ауа
бассейнін тез тазартуға ... ... та жел тек ... ... ... керек.
Қалдық қоймасынан қабатталған материалды шығарудың жылдық ... ... ... Бұл үшін екі ... бар: бірі – ... ... құрамына, жағажай ауданына және желдің ... ... ... ... ... ... «Казмеханобр»
институтында жасалған әдістер. Біріші әдіске сай субстанция қалдығы жылына
25 кг-нан ... ... ... ... әр ... ... толық
ұзындығы 26 км болатын. Ол жыл сайынғы 7-8 мың ... ... ... ... бақа әдіс ... да ... тікелей маниторинг
нәтижесінде санитарлы – қорғаныс зонасы шекарасында. Бұл ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай
интенсивтілікпен субстанция тасымалы ... ... күйі ... ... ... ... кен ... фабрикасы мен оның қалдық қоймасы
Қазақстанның аридтік зонасында ... және дәл осы ... ... ... ... ... ... түрде жоғары емес.
Алайда топырақты тасталмалы материал ретінде қарауға болмайды. Кен ... ... ... ... ... жоғары карбонаттылық пен
сілтілік, қарашірікке өте кедей, құрылымсыздық, жыныстарда гипстің көп
мөлшері, ... ... ... ... ... тән сұр – қоңыр
топырағы көбінесе саздылау әр ... ... ... ... ... сирек асады. Жылдың көп бөлігінде бұл топырақтар құрғаған
күйде болады.
Аймақ топырағының ауыл шаруашылықтың маңызы мардымсыз. ... ... ... ... ... ... Алайда жер суаруда сәйкесінше
агротехникада бұл топырақ жеміс – жидек бақшаларында, бақшаларда ... ... ... ... ... ауыр ... мөлшерін
анықтау үшін металл сынамалары таңдалынған және мыстың, ... бар – ... ... анализ жаслынды, сонымен бірге олардың
қозғалғыштығы мен ерігішігі анықталды. Анализ нәтижелері көрсетілген. ... ... ... ... ... ... орташалау 0-10 см қабаттан ... ... ... ... ... ... ... 5 бірлікті
сынама бойынша жүзеге асырылған. Фондық сынама да күшті ... ... және ... ... ... ... анық ізі жоқ
солтүстік батыс қалдық ... бес ... ... Сынаманың тым
фонды нәтижелерін алу үшін бетінен емес, 15-20 см тереңдіктен алынды.
Байқаймыз, ара қашықтық пен жіңішкерілген одан ... ... ... ұсақ ... ... ... ... шөгінді қалдықтары
жасайды.
Ауыр металдардың жылжымалы және ерігіш формалары үлгісінде анықтау ... ... мыс пен ... ... мөлшері сәйкесінше, 0,22 мг/кг
және 0,17 мг/кг шамасында. Никельдің, мырыштың, кадмийдің ерігіш формалары
мүлдем жоқ деуге ... ... ... ауыр металдардың жылжымалы
түрлерінің мөлшері суға ерігіш түрінен біршама ... ... ... ... ... ... аймақтың топырақ –
өсімдік жамылғысына айтарлықтай әсер етеді. Бұл әсер негізінен ... ...... ... ... қарай жел мен тасымалдау
арқылы байқалады, және де соңынан топырақтың компоненттік ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-
шығысында орналасқан территорияларды сынауда. Сонмен бірге топырақтың ауыр
металдармен ластануы не ... ... не ... отырып, келесі қорытындыларды жасауға ... ... ... ... қалдық қоймасы- Қазақстандағы мұндай типті ең үлкен
техногенді ... ... ... Ол 40 км2 ... алып жатыр, биіктігі
25 м және онда қазіргі өзінде 515 млн. тоннадан астам ... ... ... ... 45 мың ... ... пульпа түрінде түседі, ал
су шығынының көлемі негізінен фильтрлеуге ... 15-16 млн. м3 ... ... ... ... ... әсерін одан да
тереңдете түсетін аридті климат жағдайында ... ... ... ... оның ... орта ... күшті әсерін күтуге
болады [19].
Шынында да, аумақта жер беті суларының ластануынан қиын ... ... ... ... ... ... ... дренажды суларды ұстап тұру
және олардың ... су ... ... ... ... ... техникалық іс-шаралар кешеніне қарамастан жер асты сулары да бір
шама рөл ойнайды. Ластанған жер асты су ... ... ... бір бөлігі
бәрібір көлге оңтүстік дренажды каналмен өтіп кетеді. Уақыт өте бұл процесс
қалдық қоймасының ... су ... ... өсу мөлшері бойынша айқын
күшейеді. Байқағандай, айдын ауданының өсу мөлшері бойынша мұнда фильтрлеу
ағынының біршама ... орын ... Бұл ... ... тазалау процестерінің нашарлануынан төменгі беткейдің жалпы
тұрақтылығын жоғалтуға әкеп соғуы мүмкін ... ... ... ... ... де, бақылаулармен сынамалар анализі қалдық ... ... ... ... ... ... ... концентрациясының әсері
локализденген. Бұл объектіні әлі де болса техногенді әсерлерге қарсы тұруға
икемді деп бағалауға болады. Материалдың ұсақ ... ... ... жаға жайының үлкен аумақтарымен аз сулылығы, аумақта күшті желдердің
жиі қайталануы ... ... ... ... көп ... ... бақыланады. Қабылданған шаралардың бір қатары, оның
ішінде қалдық ... екі ... ... ... ... ... ... шаңданудың біршама төменденуіне алып келді,
дегенмен, проблема бәрібір қалып отыр.
Қалдық қоймасына ... ... ... бұл ауданды мыстың,
мырыштың, қорғасынның және ... ... ... аномальды жоғары
концентрациясы бар территорияларға жатқызуға болатын аймақ ... ... ... ... мөлшері байқалған. Қалдық қоймасынан іргелес
территорияларға ... ... ... ауыр ... ... ... Сол ... топырақтағы мышьяктың
концентрациясы дәл қалдық қоймасының айналасында жоғары, ал одан 1000 ... ... ... ... ... ... іргелес территориялардағы өсімдік дүниесі техногенді
әсерлерге жоғары төзімділікпен айырықшаланады. ... ... ... мыс ... ... ал бүйіргүн, қант құрамында
оның мөлшері көп. ... ... ... ... нормадан аспайды.
Аталған өсімдік түрлері қалдық қоймасына іргелес ... ... ... элементтердің интенсивті жұтылуына қарсы ... ... ... ... Балқаш кенбайыту фабрикасының қалдық қоймасы мен оған іргелес
территория ... рота ... ... әсер ... ірі ... ... жүйе ... табылады және сол себепті тұрақты түрде тыңғылықты
бақылау мен зерттеуді талап етеді [20].
Техногенез ... ... ... ... тораңғы
шалғындарының қазіргі жай-күйіне қатысты мәселелерді қарастыруда – «Балқаш
түстіметалл» бөлімшелерінен шығып жатқан ... ... ... ... тораңғы шағын орман массивтеріне әсерін бақылау керек.
Аймақ күшті техногендік әсерге ... ... ал ... ... ... ... тым аз ... Күшті химиялық ластаушыларға –
күкіртті, ангидридтерге ара-қатынасы бақылау – қызыл кітапты реликті түрі
Populys diversifolia Schrenk – ... ... ... ... ... ... ... береді. Тораңғы ... ... ... ... ... ... бере ... Ауа су
және топырақ орталарының техногенез ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп орталықтарының Балқаш
қаласы желектерінде де жасыл оазистерінің газ-тозаңды ұстап тұру рөлі ... ... ... төзімділігі, топырақ жағдайлары мен тұздануды
қажет етпейтіндігі, ыстыққа төзімділігі ... ... ... бар ... ... ... тәуелді жоғары ... ... Міне осы ... ... түрдің газ
төзімділігін зерттеудің ғылыми да, ... та ... зор ... мен ... ... ... ең көп таралған ингредиент ... ... ... Олар 100 км-ге дейін радиустағы барлық тіршілік
иелеріне аса қауіпті. Қазақстан Республикасы түсті металлургиясының ең ірі
кешені – ... – нің ... ... ... ... ... ангидрид және оның химиялық трансформациясының өнімдері
(сулфаттар, күкірт қышқылы) өсімдіктерге олардың жойылып кететініне ... ... күюі ... ... әсер етеді.
Солтүстік Балқаш жағалауында тораңғының газ ... ... ... ... жоқ, ... ...... мен ағаштардың жай-күйін сипаттайтын мәліметтер қарастырылды.
Балқаш қаласының сызбасындағы ластану ... ... ... ... ... ... алып ... аумақтың 3%-
ына). Зерттеу объектісі – токсикалық ... көп ... ... қалдықтар көзінен 1-2 км қашықтықта санитарлық қорғау зонасының
шекарасында өсетін, ... ... өмір сүру ... ... ... отыр. Салыстыру үшін бірге өсетін қарағаш пен ащы жемісті
өсімдіктері зерттелді. Газ ... ... ... ... 1-2 км ... ... ... газды аспирацияланған
анализатордың көрсеткіштері бойынша ШМК деңгейінен 30-50 есе өсіп кеткен
күкіртті ангидридтің өте күшті ... ... 1996 және 2005 ... ... ... жүргізілді. Тораңғы жапырақтардың бұзылуы
әдістеме бойынша мамырдан қыркүйекке дейінгі аралығында ... ... ... ... ... ... бағытта «желдер розасы» бойынша
таралады және жылына орташа 140-170 тәулікті ... 1996 жылы ... ... ... ... қалдықтар 298,8 мың тоннаны құрады, ал
2005 жылы – 723,6 мың тонна, яғни 2,5 есеге жуық өсіп ... ... ... және ... ... ... ... біршама
өскен. 2005 жылғы бақылаулар бойынша күкіртті ангидридпен 20 км-ден кем
емес, ал ... – 70 ... ... ... ... ... байқалды [24].
Жапырақтардың токсикалық газдармен зақымдануын бақылау – жапырақтың
тармыстары ... ... ... бүкіл жапырақтан гөрі ашығырақ
түске боялған дөңестік пайда болатынын ... Бұл ... ... ... ... ... ... қараяды. Жапырақтың қураған
бөліктері түседі де, тарамыстану деформациясы жүреді, ... ... ... ... ... ... ... әр түрде әркелкі. Теректе
бүкіл жапырақ бетіне тарай отырып, жапырақ ... ... ... ... болады. Тораңғы шағын ормандарында күкіртті
газдардың артық қалдықтары әсерінен ... ... ... ... бүкіл жапырақ табақшасынан 3-тен 7%-ға ... ... ... ... ... ... жас 1-2 жылдық өсіндінің төменгі
бөлігінде, аласа шегіршіннің жапырақ табақшасының ... ... ... ... және ... 5-тен 15%-ды ... ащы ... зақымдануы 5-тен 16 %-бен бүкіл жапырақ табақшасы бойынша ретсіз
орналасқан дақтар бар(4-кесте). ... ... 2005 ... 15-
маусымында 80 % зақымданған болатын [25]. ... ... ... өсімдіктер жапырағының зақымдануы газ ... ... мен ... түрлік ерекшелігіне тәуелді динамикалық процесс
болып ... ... ... ... ... мен ащы жемісті жидекке
қарағанда үлкен газ тұрақтылығымен ерекшеленеді. 2005 жылдың ... ... көп ... ... шағын орманда жоғары газ
тұрақтылығы өте айқын байқалады [26].
Ағаштардың ... ... өну ... мен жүйелі ыстану әсерінен
бейімділіктің жоғары ... ... ... ... факторға
өсімдіктердің бейімделу теориясының позициясымен газ тұрақтылығының ... ... ... орта ... ... ... айтады. Өсімдіктерде ... ... ... ішілі заттар мөлшерінің төмендегі, ... ... және ... қалың сипатын ғалым бейімделу
түрінде айтады. Тұрақтылықтың барлық типтері сол бір ... ... ... ... бар. Қорытынды жасайық: өнудің
экстримальды жағдайларына жоғары ... ... ... ... ... ... әсер ету деңгейімен өсімдік біршама
газға төзімді болады.
Кесте 4 - өну ... ағаш ... ... % (пайызда)
| ... ... ... ... |Бақылау жасалған жылдар |
| ... ... ... ... | | ... | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| |1996 |2005 |1996 |2005 |
| ... ... ... ... АҚ ... ... ЖШС |
|2.Бірлік АҚ ... ... ЖШС ... АҚ ... ... ... АҚ ... ЖШС ... ... АҚ ... агро ... ЖШС ... ... ... |АҚ ... ЖШС ... ... ... ЖШС |Жетіжал ... ... ... АҚ ... ... ... |ГЗЗ ... |Мұсабек ... ... |ГЛФ ... ... ... жерлері | ... ... ... | ... ... ... ... сулар мен түсірілістік жиынның деңгейі
грунтты сулардың аймақтық жоғарлауына жетті, нәтижесінде жүйек ... ... ... ... ... ... мен ... 3 км қашықта орналасқан ... ... ... ... мен су басу ... біршама аймақтар қамтылған: Іле
өзені аңғарының аумағында - 2920 ... ... ... ... - 450 ... ... ... чектерінің сулануы бүкіл ... ... ... құрамының жоспарлы өлшемді түрде таралуын
жасайды (6-кесте). Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... созылуы жүреді, оның салдарынан жоғарғы ... ... ... ... ... және ... да
қоректендіргіш элементтердің мөлшері бірдей болады [29].
Күріш шаруашылығының әсерінен топырақ ... ... ... ... ... айналады. Тұздану деңгейі мен ... ... мен ... ... мына ... ... ... қалыптасады: күрішті әлсіз сортаңдалған, ... ... ... ... және өте күшті сортаңдалған және т.б.
Кесте 6 - топырақ профилі бойынша ... ... ... 1962 ... ... | 1988 ... ... ... ... |Қима | ... ... | ... | |
| 0-10см | 1,2% | 0-40см | 0,3-1,5% |
| ... | 1,2% |- |- |
| ... | 0,8 |- |- ... ... және ... ... ... және соғатын
топырақтың жоғары ылғалдануы ... ... ... ... мен ... бойынша бөлінетін ... ... ... ... ... ... ие болды, олар:
қарапайым ... ... ... ... күшті сортаңдалған
тақырлы сортаңдар және т.б. ... бұл ... ... жоқтығынан шаруашылықпен пайдаланылмайды, ал,
жайылымға айнала отырып, олар ... ... және бір ... ... ... Кәдімгі сортаңдардан айырмашылығы ... ... 1,535 %-ге ... тұз ... болуы, ал кәдімгі
сортаңдарда тек жоғарғы горизонттарда 5,153 %-ға ... ... ... ... концертрациясы, шабындықты
өңдеусіз беймезгіл шабулар, және де ... ... маңы ... ... гидрогеолиялық жағдайлар өзгерісі жекелей,
жерлермен және бағалы ... ... арам ... әкеп ... ... ... ... жазықты ластаушы деп ебелек, портаңды
тұздықты күлтелі гүлді ... ... ... ... және ... ... қайта шыдамды псаммоттепді айтады.
Қаратал ... ... ... ... ... (татар алаботасы) және эфемерлермен күшті өзгеріске
ұшыраған. ... сұр ... ... топырақта эфемерлермен
жайылымдар брунцты-дәнді- әртүрлі шөптесін эфемерлермен ... ... ... ашық сұр ... ... ... ... жусанды әр түрлі шөптесінді модификациямен сипатталады.
Ақжержусынды жайылымдар ... ... ... ... ... ауысады. Қиқымшөпті және қиқым шөпті эфемерлі ... мен ... ... ... жетіледі [31].
Көксу ауданы үшін басты жайылымдық жерлер фонында қиқымшөпті және
біржылдық ... тән; ... ... ... жусан, ақселеу, су
құрты, жүзгін, астрагал, ебелек, ақ жусан.
Ерте көктемгі ерітіндімен өңделу шөптердің өсуі мен ... ... ... ... ... (тиімді) пайдалануда отты ебелекпен
біржылдық арамшөп өсімдіктерде көптеген ... ... ... ... ... ...... жән дәнді -
түрлішөптесін сияқты модефикациялар таралған.
Оңтүстік ... маңы ... ... және ... ... сипаттайтын кешенді зерттеулер жүргізілді. Аталып
өткендей, негізгі ... ... ... құнарлылықпен сипатталады. Құмды
топырақтар мен құмдардағы табиғи жайылымдар – ... және ... ... ... зоналық табиғи жағдайлар есебімен шабындық пішенді
сақтау мен жақсарту ... ... ... орталықсызданған реттеу
жағдайларында қымбат тұратын ... іс ... ... болып есептелінеді. Деградация жағдайында тұрған Оңтүстік Балқаш
маңы ойпатының экожүйелері оның стагнациясы ... ... ... ... ... жерлерді тіркеу су ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... өздерінің жер
пайдалану территориясының ішінде шаруашылық кешедерімен ескеріледі;
шабындықтар ... ... ... керек, яғни мезгіл ... ... ... қадағалау және де күрішті ... ... ... ... ... шарттарды жетідіру [32].
3. Балқаш көлінің экологиялық ахуалы және оны ... ... ... ... ... жағдайы
Ұзақ жылдар тіршілігі тұрақты болып келген Балқаш су айдынының қалыпты
жағдайы өзгере бастады. ... ... ... жағдайының нашарлау
себебі Қаратал, Лепсі, Ақсу өзендерінің мол суының ... ... ... ... ... Оның үстіне бұрынғы кездерде Аягөз, Биен,
Сарқанд және Басқан өзендері Балқашқа құйып, оның ... су ... ... Ал ... бұл ... Балқашқа құймайды.
Аталған антропогендік жағдайлар Балқаш көлінің жағдайын ... ... ... одан әрі нашарлауына Іле өзені бойына салынған
Қапшағай суқоймасы да әсер етеді. 1970 жылы ... ... ... суын ... ... ... ... Оған косымша Іле өзенін
қоректендіріп отырған ... ... ... бөгетімен бөгеліп, онда көлемі
300 мың м3 су жинақталды. Осылайша ... ... ... (БАК) салынды.
Каналдың салынуына байланысты Шелек өзені Ілеге құюын тоқтатты.
Іле - Балқаш алабының ауыл ... ... ... ... ... аралығында Балқашқа құятын судың көлемі 25 %-ға азайды. Іленің
орта ағысы мен төменгі ... ... ... ... көкөніс, Ақдала
күріш алқаптары пайда болды. Осының бәрі Іле - Балқаш су ... ... ... тепе-теңдік заңын бұзды.
Балқаш экожүйесінің бұзылуының зардаптары. Іле - Балқаш экожүйесіндегі
өзгерістер (әсіресе ... ... ... өте ... ... Іле
тоғайын, өзен жағасындағы шұрайлы жайылымдар мен оның ... ... ... ... ... ... ... кеуіп, тұзды шаң ... Ауа райы ... ... пен аңызақ желдер үдеді.
Балқаш көлі соңғы жылдары 2 метрге жуық ... ... ... ... батпақтанып, сорланып, тақырлар мен шөлдерге айналуда.
Іле - Балқаш экожүйесіннің фаунасы мен флорасы ... ... ... ... ... 5 есе ... уылдырық шашу (Қапшағай су қоймасы) тіпті
азайды. Сонымен қатар ... Іле ... ... ... алқаптарына
пайдаланылған пестицидтер, гербицидтер және ... ... ... жиі ... - ... алабы ит тұмсығы батпайтын тоғайлар, кішігірім көлдер,
аралдар, аңдар мен құстар мекені ... ... 1960 ... ... ... жуық ... ... дайындалатын болса, қазір бұл шаруашылық
жойылған.
Іле ... және көл ... ... ететін құстардың түрлері де
азайып кеткен. "Қызыл кітапқа" енген аққу, бірқазан, көк-құтан, т.б. құстар
қазір өте сирек ... - ... ... ... ... ескерткіштерге бай
өлке. Бұл өңірде Шарын тау өзені мен оның ... ... ... таңбалар мен тас мүсіндер және көне қорғандар жүйесі, Әнші құм ... ... ... ... ... Кербұлақ сияқты қорыққорлар
бар. Жетісу деп аталатын бұл аймақта 3 млн. астам халық тұрады. Ең ... - ... ... ... Бұл ... ... ... қатарына Балқаш көлі бойындағы Балқашмыс ... ... кен ... ... ... Сарышаған полигоны және Текелі
қорғасын-мырыш комбинаттары осы ... ... ... өз ... ... 1999 жылы «Балқаш көлін құтқару, оның бүгіні мен болашаға»
атты халықаралық дейгейде экологиялық форум өтті. Онда Балқаш ... ... ... ... шешімдер қабылданды.
Оның негіздері:
1. Іле өзені бойындағы өндіріс орындарында суды тиімді ... 2. ... ... Балқашқа жіберілетін судың ... 3. ... және ... ... ... ... ... Жер асты суларын пайдалануды жүзеге асыру. 5. Суармалы жерлердің көлемін
шектеу.
Балқаш көлін құтқару бүгінгі ... ... Арал мен ... сияқты су
экожүйелерінен айырылу Қазақстанды ғана емес ... да ... ... апаттың ошағына айналдыруы мүмкін. Сондықтан әрбір
табиғи ... ... ... ... мен ... ... парызы.
Балқаш экологиясы – Балқаш көлі алабындағы ... ... су ... ... ... ... Қазақстанның
оңтүстік-шығыс аймағында 20 ғасырдың аяғында қалыптасқан табиғи, әлеуметтік
және экономикалық ... Оны ... 2 ... ... Ішкі ... ... су ... стансасының салынуына байланысты (1970) Іле өзені
арнасының бөгелуі. Оған дейін Балқаш ... ... ... ... ... суы мен көл ... ... ылғал мөлшерінің
тұрақтылығы қамтамасыз ететін. Жыл сайын көл алабындағы 15,0 км³ су ... ... (80%) Іле ... ... ... 3,0 км³ су көлдің батыс бөлігінен
шығыс бөлігіне ығысады. 1970 –1985 жылдардағы Балқаш көліне ... ... ... ... 14,9 ... 11,8 км³-ге кеміді, яғни көл жылына шамамен
3,0 км³ су жоғалтып отырды. Көл алабынан алынатын су мөлшері жылына 7,0 ... ... ... өсті, оның 6,5 км³ суы егін суғаруға, Қапшағай және басқа
да бөгендерді толтыруға жұмсалды. Булануға ... ... ... 2,0 ... Осы себептерден 1970 жылдан су деңгейі күрт ... 1986 ... көл ... ... ... 340,54 м ... Көл деңгейінің
құлдырау жылдамдығы жылына 15,6 см-ге ... бұл ... 1908 – ... ... ... (9,2 ... ... жоғары. Іле өзені
атырауындағы батпақты-сулы алаптардың 2/3 бөлігі қысқарды. Қапшағай СЭС-і
іске қосылған соң, тасқын су ... 1600 – 1800 ... 700 – 800 ... ... ... ... қажетіне байланысты су ағымы жылдам
өзгеретін (0 – 1000 м³/с) болды. СЭС-тен ... ... өзен ... ... заттар) тоқтап, олар толығымен Қапшағай бөгенінде шөгетін
болды. 1986 жылдың ... ... ... ... Іле өзенінің тармақтарынан
Шұбарқұнан, Иір, Базарбай және Қалғаніле ғана қалды. Су шығымының 90%-ы тек
Иір ... ... ... ... ... бір арнаға айналды.
Кезінде суы арнасына сыймай жататын Жиделі тармағы шөгіндіге тола ... ... ... ... ... шашу аймағы түгелдей
жойылып, атыраудағы 15 көл жүйелерінен тек 4 – 5-еуі ғана ... ... жыл ... ... ... ... 17 – 18 мың ... 10 – 11
мың тоннаға дейін төмендеп, балық сапасы да ... ... ... сазан ауланатын болса, кейін ауланатын балықтың 90%-ын табан,
жайын, көксерке, т.б. ... Ал аты ... ... ... ... ... бері ... болды. 1980 жылдан бастап көлдегі балықтар судағы
пестицидтер ... ... ... ... саркома (қатерлі ісік
жаралары) кеселімен ауыра бастады. Көл суының минералдығы күрт өсті. Балқаш
металлургия ... ... ... ... суда ... (мыс, ... қорғасын, кадмий, т.б.) мен күкірт оксидтерінің
мөлшері көбейді. Балқаш алабынан атмосфераға ... әр ... ... ... 250 мың тоннаға жетті. Бұл газдар көл ... ... ... ... ... ... ... болып жауады. Жауын-шашынның
минералдығы 3 еседен астам өсті. Құрғап қалған аумақтардан көтерілген шаң-
тозаңның әсері биік ... ... ... еріп, ұсақтануына
әкелді. Мысалы, 1974 жылдан бері Іле Алатауындағы аум. 1 км²-ден астам 86
ірі мұздықтың 6-уы ғана ... 1980 – 1990 ... Іле – ... ... жүйелеріне кешенді ғылыми-зерттеу жүргізіліп, ... ... ... ... ... ... бөгенінің деңгейі
10 метрге төмендетілді, сөйтіп, көлемі 2 ... (28 ... ... 14,5 ... де, жер ... алынатын су мөлшерінің өсуі тоқтатылды. Осы шаралар
Балқаш көлінің деңгейін тұрақтандырғанмен, су ... ... ... ...... алабындағы су қорының жартысына жуығы
Қытай мемлекетінің аумағында қалыптасады.
Балқаш тағдыры бүгін барша ... ... ... ... ... ... ботаның көзіндей мөлдіреген қос айдын бұл күндері
адамның жөн-жосықсыз, парықсыз іс-әрекетінің салдарынан ... ... ... ... адам тіршілігіне, шаруашылыққа тигізер зардабы орасан
зор бұл ... ... ... теңіз бен көлді аман сақтап  қалу мәселесі
бар маңызымен алға қойылып отыр.
Балқаш өңіріндегі ... және ... ... сауықтыру
орасан зор саяси және әлеуметтік маңызы бар міндет болып табылатыны ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету
сапасын арттыру, денсаулық сақтау мекемелерін, ... ... ... ... ... ... аудан орталықтарының, қалалардың
санитарлық жағдайын жақсартуға қол жеткізу қажет.
3.2 ... ... және ауыл ... ... баға ... Балқаш маңы өте бай ... және ... ... Бұл ... Тұран ойпатының шөлдеріне тән барлық
экатоптың эдафикалық типтерді кездестіруге болады. Мұндай әр түрлілігі
биотаның түрлік пен ... ... әр ... ... Мұнда
типтік иссаммофильді топтар мен сексеуіл тұқымдастар ... ... және ... ... ... ... ... галофильді өсімдіктер
сортаңдар мен тақырларда, торғайлық өсімдіктер мен ... ... ... өзен ... ... ... ... далалы, батпақты
және су өсімдіктері көптеп кездеседі.
Түтікшелі өсімдіктердің саны толық емес ... ... ... ... ... оның ... 12-сі эндемиктер. Сонымен бірге жануарлар
дүниесі де алуан түрлі. Мұнда 6 отрядқа ... ... ... ... етеді. Жорғалаушылардың ішінде тасбақаның 1 түрі, кесірткенің
13 және жыланның 7 түрі, қосмекенділерден көл және сібірлік ... ... ... және ... 20 түрі тіршілік етеді [33].
Жер бетіндегі омыртқалылардың 342-сінің 22-сі Қазақстанның Қызыл
кітабына енгізілген. ... ... 12-сі ... ... ... ... ... 120 түрі бар деп саналады. Оңтүстік ... ... ... ... өзгерістер тек өзен ағыстарын реттеумен ғана емес аңшылық –
кәсіпшілік, балық шаруашылық отын үшін ... мен ... кесу ... әрекеттің басқа түрлерімен байланысты.
7-кесте мәліметтері бойынша есептеулер 462720 мың теңгеге тең тұрақты
балықаулаушылық өнімінің жылдық бағасын көрсетеді.
ҚазНИИРХ-інің мәліметтері ... ... ... ... ... ... 20 %-дан ... Бұл 92544 мың теңге мөлшеріндегі қосымша
өнімнің көлемін құрайды.
Жергілікті мамандардың ... ... ... ... ... ... аулаушылық аулаудың тұрақты квотасынан асып ... осы ... ... ... аулаудың көлемін ғана алуымыз ... ... ... ... ... ... 462720 мың теңгені құрайды
және браконьерлік аулаумен қосқанда сол жағдайда жылына 555264 мың теңгені
потенциалды құрауы мүмкін немесе аулау ... ... ... ... ... ... ... мен балық аулаушылықты реттеу
бойынша мемлекеттік бақылау жасаудың босаңсуы ... ... ... ... ... ... ... қалған
браконьерлік балық аулаудың көлемі айтарлықтай өсті. Мұндай бағалы түрлерге
бағытталған ... ... ... ... ... соңғы
қорлардың толығымен бүлінуіне және Балқаш көлінің балықтың тек төмен бағалы
және майда ... ... ... ... әкеп соғады. Нарықтық
экономикадағы жұмыс жағдайына жауап бере алмайтын балық шаруашылығының
қазіргі ... ... ... ... 7 - ... ... оның ... бағасы және қосынды құндық бағасы
|Балық түрлерінің|Ауланғаны (тонна) |Алматык.нарықтағы ... ... ... | ... ... тг) |
|Сазан |87 |140 |12180 ... |2800 |65 |182000 ... |300 |390 |117000 ... |130 |110 |14300 ... |95 |85 |8075 ... |350 |350 |122500 ... |43 |155 |6665 ... | | | ... ... | | |462720 ... | | | ... ... ... мен балық шаруашылығында орын алған қиын
жағдайлар осы ... ... ... ... қабылдау қажеттілігін
туғызады. Көлдің экологиялық ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды жақсарту үшін және азықтық
(жемшөптік) базаны жоғарылату үшін төмендегі іс-шаралар кешенін іске ... ... ... ... жүйесі мен Батыс Балқаш
шығанақтарында балық шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... кірісу.
2.Балық қорларын қорғау, браконьерлік балық аулауды тоқтату және балық
аулау Ережелерін орындау бойынша қосымша ... ... және ауыл ... ... ... ... ... ластанудан Балқашты қорғау бойынша ... ... мен ... ... ... аймағы Қазақстан Республикасының табиғи-шаруашылық
жүйесінің маңызды элементтерінің бірі ... ... және ... ... территориялар проблемасының бірегей шоғырлануының үлгісі де бола
алады. Іле-Балқаш аймағының басты проблемалары әлеуметтік-экономикалық және
экологиялық жағдайлар ... ... ... және Іле-Балқаш
аймағының дамуының мемлекетаралық факторларынан туындайды.
Іле-Балқаш ... ауыл ... ... ... ... мен ... егіншілік болып табылады. Бұған мұнда бар жер-су
ресурстары және күріш, бидай, темекі, қант ... ... ... ... ... ... ауыл шарушылық дақылдарын өсіруге
болатын қолайлы климаттық жағдайларболады және етті-сүтті мал өсіру, қой
шаруашылығы, ... түйе және құс ... ... ... ... бойынша қарастырылып отырған аймақта ... ... ... оның ... 32 ... ... ... 309 серіктестіктер, 61 акционерлік ... ... ... 39374 ... ... жұмыс істеді. Осы кезде
Алматы қаласында 150 ауыл шаруашылық ... оның ... – 1 ... мемлекеттік шаруашылығы, 88 серіктестіктер, 3 ... 1 ... ... 52 ... ... ... істеді.
Балқаш көлі алабының үлесіне ҚР-ның өнеркәсіптіктің 16 %-ы, ... ... 13 %-ы, ... ... 44 %-ы, ... ... %-ы тиеді. Балқаш көлі алабы ауыл шаруашылық өнімдерінің 63,7 %-ын ... (қой ... жүн, ... ... %; қара мал-25,5%сүт, ет,
тері береді), ал өсімдік шаруашылығы сәйкесінше-36,3 %-ын ... 2002 ... ... 3227 ... балық және басқа да теңіз өнімдері ауланды.
Аймақтың жалпы жер көлемі 22409,9 мың гектарды құрады, ауыл шаруашылық
жерлері ... ... оның ... жайылымдар-14497,8мың
гектарды(90%),егістіктер-1100,5 мың гектарды(7%), шабындықтар-463,4 мың ... алып ... ... ... 1965 жылдан арта бастаған суармалы жерлер
1970 жылдан 1980 жылға дейін 1,4 ... 460 мың ... ... ал 2001 ... есеге 648,5 мың га-ға қысқарды. Іле – Балқаш аймағында ... ... 594,9 мың ... оның ішінде нақты суармалы- 440,1 мың га-ды
(2001ж) су басқан шабындықтар (1990 ж) – 96,8 мың ... ... . ... ... ... су ... ... үлкеюін алып келді
[34].
Іле – Балқаш аймағында 833 су тұтынушы мен су ... ... ... және де ... су ... басым болады. Іле – Балқаш
аймағында табиғи көздерден су жиыны 1997 жылмен ... 2002 ... ... ... 2997 млн. ... ... ... Балқаш көлі алабының
бұлақтарына тұратын су жиынының жалпы ... 1990 ... 2000 ... 2,1 есе, ... жылына 3623,5 млн. текше метрге қысқарды. Сонымен
қатар, алынған судың біршама мөлшері ... ... ... ... ... ... судың көлемі (3378,6 млн. текше метр ... жылы ... көлі ... жерасты бұлақтарынан алынған судың көлемі
(244,9. млн. текше метр жылына) 14 есе ... ... ... ... ... егіншілік жетекші орында (1990 жылға қарағанда 2000 жылы
суару үшін алынған судың көлемі 2 есе ... 3109,2 млн. ... ... қысқарды).
Іле – Балқаш аймағында суды тұтыну 1997 жылға қарағанда 2002 жылы 1,7
есе 3222 – ден 19660 млн. ... ... ... оның ... ... 1,6 есе ... 65 млн. ... мтрге, оның ішінде ауыз суға –
1,6 есе ... 67 млн. ... ... қысқарды.
Балқаш көлінің алабында экономика салалары тұтынатын судың жалпы
көлемі 2000 жылы 1900 ... ... 2,9 ... 7133,0-ден 2474,4 млн.
текше метр жылына қысқартылды.
Балқаш көлінің алабында экономика салаларының арасында тұтынылатын
судың көлемі бойынша ... ... көш ... ... 1990 жымен
салыстырғанда Балқаш көлінің алабында ... ... ... ... 2000 жылға қарай 2,9 есеге 6028,4–(тұтынатын судың жалпы көлемінің
85%) 2055,8 млн. ... метр ... ... ... өзенінің алабында суаруға кететін су жиыны қазгипросушаруашылы-
ғының және ... ... ... ... ... ... ... 4,3 текше метрді құрап отыр. Іле өзенінің алабында суарылатын
жерлердің көлемі 2000 жылы 299,2 мың ... ... . ... ... ... Іле ... сол жақ салаларының алабында орналасқан: Шілік,
Түрген, Ыстық, Талғар және Қаскелең ... ... ... Іле ... ... ... ... келесі су шаруашылық аудандарды
бөліп көрсетуге мүмкіндік ... бас ... ... ... (Үлкен Алматы
Каналының әсер ету зонасы), суарудың Шеңгелді массиві, төменгі жағы (Ақдала
массивті, Кербұлақ массивті, Қарой массивті). Іле ... Іле ... ... ... массиві орналасқан:
1.Бас жағы. «Бас жақ» баланстық жерінің ескі суармалы жерлері Алматы
облысының Панфилов және ... ... ... ... оң жақ ... ... жазықтарында, және де Ұзынқара жотасының
солтүстік беткейінде орналасқан. Бұл жаққа суармалаудың келесі ... ... ... Ұзынқара жотасы өзенінің, Өсек өзенінің, тағыда
басқа негізінен ... ... ... ... мен жемістері өсірілетін
Қорғас, Тышқан, Шыжын өзендерінің алаптары.
«Бас жақ» баланстық жердің жалпы ирригациялық жер қоры 370,6 мың ... ... ... ... ... 100,6 мың га, ... нақты су жиынтығы –
293,4 млн. текше метр, жалпы нақты суарылатын норма (мөлшер) жылына ... метр (2001 ... жақ» ... ... ... ... орташа көпжылдық жауын-шашын
мөлшері 170 мм құрайтын және жауын-шашыннан ағынның болмауы ... зона ... ... Мұнда су жиындары таулардан ... ... ... ... Ескі «бас ... суарылатын жүйелері пайдалы
әсердің төмен коэффиценттеріне де ие. Суармалы жерлердің сусіңгіштігі ... ... ... ... суды ... ... ғылыми негізделген
мөлшерден асып түседі. ... ... үшін ... ... ... – брутто 5950 текше метр/га-ны құрайды. Мысалыға, 1978 жылы ... ... су ... ... ... ... ... негізделген
мөлшерден 1,8 есе асып кетті [36].
Аудан массивтерінде суарылатын және коллекторлы-дренажды ... ... ... және 69,9 мың га ... ... өңдеу керек.
2.Ортаңғы ағыс. Іле өзенінің орта ағысындағы ... ... ... әр түрлі бағыттағы, әр түрлі конструкция мен тозушылықтың
түрлі сатысындағы каналдар желісінен тұрады. Суармалы жерлердің көп ... ... ... ... еске сала ... топырақтың
интенсивті эрозиясына негізделген продольды атыздар жиі пайдаланылады.
Белсенді сейсмикалық ... ... ... ... үнемі саптан шығып
қалады, фильтрация жүреді, біршама су шығыны, тұздану ... су мен ... ... ... ... Суарудың белгілі массивінің төменгі
бөлігі ... рет ... ... жүретін Қапшағай суқоймасының бағаны
зонасында орналасқан. ... ... ... ... ... ... 175,6 мың ... (2001ж.) құрайды. Бұл ... ... ... үшін
жүгері, қант қызылшасы, темекі, көкөністер мен жемістер сияқты шаруашылық
түрлері өңделеді [37].
Үлкен Алматы ... ... ... ... ... көп, ... ... жылдары 6-8 %-ды құрады, ал жеке-жеке
жылдарды қарастырсақ, жауын-шашынның жылдық мөлшері 17 %-ға ... ... ... ... ... барлық суарылатын жүйелердің пайдалы әсер
коэффициенті (ПӘК) төмен (0,5-0,4) және де инженерлік болып табылмайды. Осы
массивте суарудың ... ... ... ... 2 есе ... Шеңгелді массиві Қапшағай суқоймасының оң жағалауында
орналасқан және ... ... ... үшін ... ... жүйе ... табылады. Бұл массивті игеру 1978 ... ... ... ... ... жобалық мөлшерден асатын 18мың га-ға жуық [38].
Массивке су 9 сорғыш станцияның көмегімен келеді. 85 %-ға ... жиын су 1,5-2,5 ... ... ... қайта құйылады.
3.Төменгі жағы. Суарудың Ақдала массиві Іле өзенінің ... ... Ол ... ... басталып, Қызыл-Жыңғыл және Сары-
Есікатырау құмдарының арасында солтүстік-батыс бағытта созылып жатқан ... ... Бұл ... ... ... ... жалпы суармалы
аумағы 28,1мың га.(2001ж.), олардың 14мың гектары соңғы жылдары 40-50 ц/га-
на өнімділікпен жыл сайын күріш үшін ... ... жыл ... Іле өзенінің 1,1-1,2 км³/жылына суын ала отырып, ең ірі
су ... ... қала ... ... негізгі жерлері ғасырлар бойы тұз
жиналып қалған құмды, ... ... ... ... ... ... орналасқан, сондықтан массивте күріш егу үшін шамамен
20 % су жиыны өте ... ... ... суларды жасанды қуаттауға
пайдалану керек болды. Сонымен бірге судың бір бөлігі массивтен тыс ... ... ... сумен 450-500 мг/л суарылуда, ал Іле өзеніне 750-
960 мг/л.-ге дейін тұздармен ... су ағып ... ... ... ... ... салынған,
гидротехникалық жабдықтарда берік конструкциялар болған, дренажды жүйе
түгелімен ашық ... ... егін ... бөлуде үлкен бос жерлер
қалып отырған [40].
Бұл ... ... ... тың ... ... ... ... Массивтің шөлдік топырақтары ашық сұр топырақтан
тұрады. Сонымен қатар шалғынды-сұр ... ... және ... ... ... ... ... мен сипаты бойынша
массивте сортаңды, өте ... ... тым ... тым тұздалған,
сортаңды-сор және сорланбаған топырақ түрлері болып бөлінеді. Жер ... ... және аз ... ... ... ... ... аумағының
26,7 %-ын алып жатыр.
Ақдала массиві мен Бақанас атырауының күрішті жүйелерін пайдаланудың
бірінші жылында жердің ... ... ... шалы ... ... ... (13-тен 23 ц./га.). 1981 жылы күріш өнімінің елеулі өсімі орын алды
(25,0-ден 36 ... ... ... ... өнімі барлық
шаруашылықтарда 40-50 ц./гектарына дейін көтерілді, ал жеке ... егіс ... ... асып түсті. 1987 жылы егін өнімі 57-ден 68
ц./га.-ға дейін, 1988 жылы - 61,0-ден 71 ... ... ... 1990 ... шаруашылығының барлық категорияларында күріш өнімінің салмағы
жөндеуден кейін 43,7 ц./га. құрады, 1995 жылы - 18,2 ... ... ... 2002 жылы - 27,4 ... ... аумақпен), ал 1990-2002
жылдары 1,6 есеге төмендеді.
Күріштің егіс аумағы барлық ... ... 2002 ... жылмен салыстырғанда 1,5 есеге 17,2-ден 11,8 мың гектарға қысқарды.
Күріштің ... ... осы ... 2,5 есе 75,1-ден 30,6 мың тоннаға азайды
[41].
Бақанас жүйесін игеру ... және ... 25 жыл» ... ... 1970 ... ... 1980 жылдардың ортасына
дейін жалғасып, «Жеңіс» совхозының құрылуымен аяқталды. ... ... ... ... 15277 га, оның ... егіс ... күріштің
үлесі 45-50 %.
Ақдала массивінің суарылатын және коллекторлы-түсіргіш желісінің
күрішті бөлімшелерінің ... ... ... ... ... бойынша
топырақ түзілісінің ирригациялық типінің түзілуіне су қабатының оларда жаз
кезінде болуынан ... ... ... әр ... және ... горизонтальды жерлер Ақдала мен ... ... ... Кербұлақ массивінің суармалы аумағы 5,0 мың гектарды құрайды,
нақты су жиыны - 33,6 мың га., ... ... ... – бруттосы - 6720
м³/жылына (1999). ... ... ... 0,9 мың га. ... ... алып
жатыр, нақты су жиыны - 12,50 млн.м³/жылына, нақты суарылу норма – ... 1388 ... ... ... ... ... ... - 19 мың км²), суармалы жерлер 110
мың га.-дан астам аумақты алып ... суды ... ... көлемі-
1260млн.м³, өзен алабында суаруға кеткен су жиыны - 1,3 км³/жылына деп
бағаланады. ... ... 52 % ... ... Қаратал өзенінен, шамамен 25
% - Көксу өзенінен, қалған 20 % - ... ұсақ ... ... ... ... ... ... төрт ірі массиві
орналасқан, олар - Талдықорған, Қаратал, Көксу және Күшік - Қалпың:
1.Талдықорған массиві барлық суармалы ... 33 % ... ... Оны суаруға Қаратал өзені пайдаланылады.
2.Көксу массиві Көксу өзенінің аз минералданған суларымен суғарылады
(минерализация – 200 мг/л.-ге дейін).
3.Қаратал ирригациялық жүйесі ... ... ... жүйе
болды. Күріш егу үшін жерлерді игеру 1928 жылы Қиыр Шығыстан ... ... ... ... ... егіс ... ... оң жақ
жағалау бөлігінде ирригациялық - дайындалған жерлер 14 мың га. ... ... ... ... 3,5-4,0 мың га. ... шектеріне тиесілі. Массивтегі
күріштің орташа өнімділігі 35-40 ... ... ... ... ... арасында біршама су сіңіргіш болып келеді. Массивті суаруға
Үш-Төбе кіші ... ... ... су ... (350 мг/л.-не дейін).
Қаратал жүйесінің мелиоративті - ... ... деп ... ... ... ... Қаратал өзенінің
арнасына жақын салыстырмалы түрде жай-күйі жақсы жерлер ... және ... ... ... ... күріш
плантацияларын игерудің алғашқы жылдарында бүкіл сіңіп кеткен сортаң
натрийі кальциймен ... ... ... ... тұз түзілу процесі
байқалды. Топырақ грунттары жалпы тұз мөлшерінің 2-9 %-ға ... ... ... ... массивнің жерлерінде бұл процесс біршама
интенсивті (тиімді), ал Қаратал массивінде - 6-11 %-ға ... ... ... ... бойынша, қиябеттерді
жоспарлау мен ... ... ... ... қамыстан тазалау
бойынша жүргізілген іс-шаралар жуудың, созылыңқы дөңгелектенген түсіргіш
каналдарында жылжымалардың ... ... ... ... және ... ... ... нашарлауына әкеп соқты. Ақдала
массивіндегі нашар ... ... 1992 жылы ... 1625 ... ... ... танаптың 3,5 %-ы), ал Қаратал жүйесінде - 695 га ... ... ... ... ... ... және ... бағалануы мүмкін. Алайда инженерлік типті гидротехникалық жабдықтардың
саны жеткіліксіз шаруашылық ішіндегі желі каналдарының облицовкасы ... ... ... ... ... емес ... әсер ... (ПӘК)
байқалады.
Суару үшін Ақсу, Лепсі, Басқан, Текелі, Үлкен және Кіші ... ... ... ... ... пайдаланылып жатыр. Аймақтың ірі өзендерінде
суды машинамен көтергіші бар суармалы егістіктер бар, ал кіші ... ... ... ... және ... ... ... мен арықты желілер
негізінен топырақты жанама және ... ... ... ал ... ... - ... эрозияға ұшыраған. Сонымен бірге каналдардың жалпы
санының 50 %-ы эолды процестерге ұшыраған.
Қазіргі кезде ... ... қала маңы ... ... ... мен суарылатын жерлер көлемі 70 мың га. Суармалы массивтерге судың
берілуі бойынша өздігінен ... ... ... ... ... ... келесі түрде сипаттауға
болады: аймақта өзен ... ... ... ... жалпы
минерализациясының артуы, жеке токсикалық қоспалар құрамының артуы және
аулаудың ... ... ... ұсақ сулы жағалаулардың
зообентосының тұнжыраңқы күйі және жел ... ... ... ... ... ... ... деградациясы, Іле өзенінің
төменгі ағысында арналық процестердің интенсификациясы және оның ... ... ... ... ... алабында дренажды жүйенің болмауынан жерасты ... ... ... ... ауыл ... салаларының өнімділігінің
төмендеуіне және ауыл шаруашылық өңдеуден суармалы жерлерді алып шығуға
әкеп ... ... ... ... ... ... ... мен
колхоздарды таратумен байланысты және оларды ... ұсақ ... мен ... ... ... бөгенінің, Құртын
суқоймасының, Тасмұрын және ... ... ... Талғар,
Қаскелең гидротізбектерінің, Балқаш көлі алабының коллекторлы-дренажды
желісінің жағдайлары, суармалы ... ауыл ... ... ... шаруашылықіші суарылатын жерлердің жай-күйі
айтарлықтай нашарлаған.
Балқаш көлі мен Іле өзені ... ... ... ... әсерді 1970 жылдары көпжылдық реттеуде Қапшағай суқоймасының құрылысы
және Қапшағай СЭС-інің іске қосылуы ... ... ... ... 430мың га. суармалы жер енгізілді, оның ішінде аяғында болмай шыққан
күріш егіс айналымы - 250мың га. Іле ... ... ... ... ... ... ... және де осы өзеннің суару қабілетін ... ... ... ... Іле ... төменгі жақтарында 30 мың
га. күріш плантациялары суарылады.
1970-1985 жылдары Қапшағай суқоймасын толтырумен және ... ... ... ... ... ... көлінің сыртқы ағыны жылына
14,9 м³-ден (1939-1969жж.) 12 м³-ге дейін азайды, көлдің орташа ауданы ... ... 16656 ... ... - 102,43 ... 100,44 км³-ге қысқарды,
көл көлемінің өзгерісі-1,0 км³/жылына/+5,5 см/жылына/ ... ... ... болды. Балқаш көлінің деңгейі 1970жылға
қарағанда 1987 жылы 2,3 ... ... ... ... 160мың гектарға жуық ауыл ... ... және ... су ... ... ... құрамында,
балық қабыршақтарында, түпкі шөгінділерде, фитозоопланктонда пестицидтер
мен ауыр металдар мөлшерінің ... ... ... ... ... және ауыл ... зиян келтіруіне әкеп соқты.
Іле өзенінің атырауында ауыл шаруашылығының ағынды суларды ... Іле ... ... ... ... сулардың келіп түсуімен
байланысты су ... ... ... ... нашарлауы, ондатра
санының азаюы, сазанды аулаудың қысқаруы және т.б. ... ... ... жатқан территорияның шөлденуі және Іле өзені атырауының ... ... ... ... ... оның өнімділігінің
жоғалтуына және дефляцияның дамуына алып келді. Іле өзені атырауының мәдени
ландшафтыларындағы шығарылған ... мен ... ... ... мал,
арық, каналдар құрылысы бекітілген құмдардың бұзылуына, қазаншұңқырлардың
қалыптасуына, жолдардың, шаруашылық құрылыстарының көміліп ... ... ... ... және ... жабдықтарын, машиналарды,
тракторларды қолдануы болып табылады. Ескеретін бір ... Іле ... ... жағдайына бірінші кезекте судың жеткіліксіз түсуі
жағымсыз әсерін тигізеді, тағы да ... ... мен ... ... ... түрлерін, балықтың кейбір түрлерін
(негізінен көксеркені) өсіру ... ... ... ... ... ... ... тиімсіз режимі; Іле
өзені атырауындағы гидротехникалық құрылыстар; гидроэнергетиканың, балық,
аңшылық ... ... ... ... бұл ... дамып жатқан етті-сүтті мал шаруашылығы;
жайылымды жерлердің артық салмағы және тағы ... ... әсер ... ... жайылымдарын интенсивті пайдалану олардың антропогенді
бүлінуіне алып келді. Қазіргі кезде малдың ... ... отын ... ... ... жайылымдар 50 %-ға дейін қоңыржай және күшті
дәрежедегі ... ... ... ... 10 % ... ... ұсақталуы мен улануы ... ... ... ... ... ... лас және улы ... жергілікті
өсімдіктерінің түрлік құрамында пайда болуы жайылымдарды Жоңғар және Іле
Алатауының ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Суармалы егіншілікке территорияны бірігіп игеру
нәтижесінде Жоңғар және Іле Алатауының аласа тауларында ... - ... ... ... ... және ... ... ұшыраған. Қаскелең, Талғар, Еңбекшіқазақ, Шілік аудандарының
жайылымдары қатты құртылған және уланған. Биік ... ... ... ... ... ... ... бас жағы шатқалдарының жайылымдары
күшті деградацияланған.
Іле-Балқаш аймағында беткі сулардың басты ластаушылары Іле, Шарын,
Қаратал өзендерінің ... ... ... және ... ... ... бар, ... заттары бар 200 млн.м³ коллекторлы-дренажды
суларды суқоймаларға ағызатын ... ... ... ... ... ... мал ... дағдарыстардан, су
тұтынудың жалпы қысқаруынан қайтарымды, ағынды ... ... су ... ... ... ... ... екі есеге қысқарды.
Егін шаруашылығы жерлері, ағынды сулармен суарылу, фильтрация алаңы,
көң қоймасы, ағынды суларды ... ... ... қоймасы
синтетикалық, беткі активті заттармен, мұнай өнімдерімен, фенолдармен,
марганецпен, кадмиймен, ... ... ауыр ... және ... ... ... ... қорғалған
аймақтың жерасты суларының бірінші сусақтағыш горизонттарының басты
ластаушыларының қатарына ... ... ... су ресурстарын пайдалануды жақсарту, сумен
қамтамасыз етуді және суармалы ... ... ... үшін ... жаңа ... (сусақтағыш технологияларын енгізу:
үнемді тамшылы, импульсивті, топырақасты, жерасты суаруға өту; ... ... ... ... ... су ... және
т.б.пайдалану, суару жүйелерінің ПӘК-ін жоғарлату) қолдану, ішкі шаруашылық
суару жүйелерін тікелей қайта құру, қолайлы мелиоративті ... ... су ... ... мен автоматизациясы, заманауи суару
машиналарын және жабық желінің құбырларын, су таратудың, суды есептеудің,
автоматизацияның жаңа ... ... ... ... арқасында
агроөнеркәсіптің дамуына аймақтың экономикалық-географиялық потенциалын
пайдалануға және Балқаш көлі мен Іле ... ... ... ... ... төмендетуге болады [45].
3.3 Іле өзенінің Қапшағай шатқалы тұстамасындағы ағындыларының
біртектілігін бағалау
Іле өзені Балқаш – Алакөл алабының ... ... ... ... Балқаш
көліне құятын барлық судың 80 % осы Іле ... ... ... ... тауының Қазақстан территорясындағы Теріскей
Алатау жотасының солтүстік шығыс беткейіндегі 3500 м ... ... ... ... 1439 км, ал су ... алабының жалпы ауданы 140 мың
км2. Қапшағай шатқалынан шыққанан кейін Іле Балқаш маңы шөлінде ... ... ... кең ... ... көліне құяды .
Соңғы жылдары Іле-Балқаш проблемасы өзекті мәселеге айналып отыр. ... ... ... ... су ... ... ... жағдайдың нашарлауынан туындап отыр. Қапшағай СЭС-і
тұрғызылғаннан кейін әр ... ... ... ... судың
атырауда жайылуы жойылды, көлге құятын су көлемі азайды, көлдегі су ... көл ... ... ... құрғап қалды. Құрғаған көл
табандарынан тұздардың, шаң – тозанның көшуі аймақтың экологиялық жағдайын
ушықтырып отыр.
Жоғарыда ... ... ... ... қоректену көзі Іле өзені
болып табылатындықтан, осы өзеннің ... орын алып ... ... ... ... ... ... біртектілігін бағалау арқылы анықталуы мүмкін.
Іле өзенінің «өңірінде» жалпы алғанда екі ... ... ... ... ... түрде алғанда табиғи жағдай орын алған кезең (1938-
1969 жж.) және 1970 жылдан бастап Қапшағай су ... ... ... ... ... ... ауданының өсуіне байланысты антропогендік
өзгеріске көп ұшыраған кезең.
Іле өзені ... ... ... ... бағалау үшін Қапшағай
СЭС-інен 37 км төмендегі Қапшағай шатқалы ... ... ... ... пайдаланылды. 1938- 2002 жж. кезеңі үшін Іле
өзенінің Қапшағай шатқалында ... ... ... су ... ... ... келтірілген.
Графиктен (6-сурет) 1970 жылы Қапшағай бөгені тұрғызылғаннан кейін
өзеннің сулылығы (суының ... ... ... ... ... 1996-98 ... бастап суы мол кезеңнің ... ... су ... күрт өсуі орын ... ... ... салынғаннан
кейінгі өзеннің режимінде суы мол және аз циклдардың қайталану ... ... ... ... ... жылдары (Қапшағай бөгені
тұрғызылғанға дейін) және 1970-2002 жылдары (Қапшағай бөгені тұрғызылғаннан
кейінгі) кезеңдеріндегі жылдар саны ... ... ... (32 және 33 ... бұл ... ... су ... шамалары 462 және 404 м³/сек.,
яғни су қоймасы салынғаннан кейін көпжылдық ... су ... ... ... ... [46].
Сонымен қорыта келе, жоғарыда жүгізілген есептеулер ... ... Іле ... ... су қоймасы салынғанға дейінгі және ол
салынғаннан кейінгі ағынды қатарларын ... деп ... ... ... бір жағдай, Балқащ көліне құятын ең суы мол Іле ... ... ... су ... 80%-н береді) трансшекаралық өзен болып
табылады. Оның ... ... ... ... ... ... ... ҚХР-мен келісім жүргізуде Іле өзнеінің санитарлық
ағындысын, яғни Балқаш ... ... 341 ... ... ... ... шамадағы ағынды шамасын жіберіп отырға қол жеткізу ... ... ... ... ... ... мәселелердің біріне
айналып отыр. Бұл өңірде болып ... ... ... оның ... ... ... шегіне асып отыр [45].
Осыған орай, біз зерттеулерімізде статистикалық ... ... оның ... ... және регрессиялық талдаулар арқылы
Балқаш көлінің суының ластануы мен изтиофаунаның көлемінің ... ... ... және ... ... ... болжау
жасау үшін статистикалық әдістер қолданылады. Бұл ... ... ... және ... ... ... және де пайдалану
стратегиясын жасауға көмектеседі. Балқаш өңірінің ... ... ... талдай отырып, оның қорының төмендеп, жойылуға
шақтығын көреміз. Сондықтан да экожүйені ... ... және ... ету, сақтау ... ... ... сценарийлерін
қарастырып, оның техногендік әсерінің тәуелсіздігін, оның ... ... ... ... ... ... мақсаты өңірдің қазіргі экалогиялық жағдайына баға беру,
кешенді ластанушы ингредиенттердің ... ... әсрі ... ... ... ... анықтау, сонымен қатар осы ластаушы
ингредиенттер әкелетін эканомиалық ... ... баға беру ... қазіргі компьютерлердегі арнайы технологияны пайдалана
отырып, іске аыруға болады. Технологияның негізі ақпараттық банк ... бұл ... ... ... ... ... кіргізіледі.
Банкті құрастырудың өзі жеке бір күрделі ... ... ... Одан ... ... ... баға береді, территорияны экалогиялық
жағдайына және ластаушы ингредиенттердің ... ... және ... ... ... Бұл технология осы мәселелерді зерттеуде және
оны ... ... ... көмектеседі [46].
3.4 Балқаш көлінің экологиялық жағдайын жақсарту жолдары
Қазақстандық су мамандары «егер шұғыл шара қолданылмыса жақын ... көлі Арал ... ... деген болжам айтып отыр. Ол шаралардың
ішінде ... ... ... ... ... мәселесін
реттеп, шаруашылықта суды үнемдеп ... ... ... есебі бойынша, Қазақстандағы 100 текше километр жер беті
су қорының тек 55 пайыздан асатын ... ... ... ... ... суды Қазақстан көршілес республикалардан алады екен. Тағы бір
көрсеткіш - ТМД ... ... суға ең ... мемлекет те осы Қазақстан
екен. Сонда да, су мәселесін реттеуде Қазақстанның ... ... ... ... ... салдарынан жылда Сырдария арнасынан ... елді ... су ... ... ... шығын көріп келе жатыр [47].
Қауіп мұнымен ... ... ... ... ... бар» ... «Табиғат» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі Мэлс Елеусізов.
«Балқашқа құйылатын судың 80 пайыздайын Іле ... ... ... ... ... өзендер береді. Егер Қытай жағы Іле суының 15 пайызын ғана
алса, Балқашқа Арал теңізінің кейпін кию ... бар. ... ... ... ... ... ... адамдар көшіріп, онда керемет ауыл
шаруашылығын дамытып, өнеркәсіп орындарын салып ... Оның ... ... Сондықтан олар қазір Іленің бойында көптеген су қоймаларын ... ... ... ... және Балқаш соңғы жылдары ауа райының жылы боп
тұрғанынан ғана әзірге шыдап тұр ... ... ... ... ... ... ауа райының жылуы салдарынан
біздің таулардағы мұздар қатты еріп жатыр. Соның салдарынан ... ... тұр, ... ... ... ... Арал ... еді. Бірақ таудағы
мұздардың еруі де алда ... ... ... екі ... мың ... Аралдан ұшқан тұздар тау мұздықтарына шөгіп оны тез ерітіп жатқанын
ғалым мамандар тексеріп айтып отыр. Балқаш бес жүз ... ... ... ... ... елуінші жылдарымен салыстырғанда тау ... ... ... ... әрі мұздықтар одан да тез ериді деген болжам бар.
Егер мұздықтар еріп ... ... ... ... бұл ... шөл болу
Қазір Қытай Іле ... ... алып ... ... Алматыдағы
География институтының гидроэкология зертхана қызметкерлері: «Кезінде
жылына 16 текше ... суды ... ... ... Іле ... тек қана ... ... су құйып отыр. Демек, қытайлықтар 5 текше километр суды алып
жатыр. Алда оны жетіге дейін ... ... ... ... ... өте ... Біз осы жолмен кете берсек, Балқаш Аралдың кейпін
киеді. Бірақ Арал теңізі суының көлемі мен ... ... ... ... ғой, ал ... тез арада - үш-төрт жылда суалып ... ... ... ... ... Аралға қарағанда он есе аз» [48].
Қазақстан көршілес Қытаймен шекаралас өзендер ... ... ... жүргізіп жатқанына жеті жылдан асты. Қытай шекаралық
өзендер туралы халықаралық конвенциялардың біреуіне де қол ... ... ... ... да ... ... ... өзенінің су көлемі қатты өзгеріске ұшырауы мүмкін.
Себебі, қытайлықтар Ертістен Қарамайға үлкен канал тартып жатыр. Ол ... ... ... жағынан айналып өтеді. Сол канал жобасы келешекте
Қара Ертістің жарты суын алады. Ал ... ... «бір ... километрден
артық су алмаймыз» деп алдап жатыр.
Ғалым маманның айтуынша, егер Қытай «Қара ...... ... қуатымен пайдаланса, Қазақстанға келетін, одан әрі Ресей арқылыда
өтетін Ертістің суы да екі ... ... Бұл ... ... Ертістің
тағдырын қиындатпақ.
Балқаш өңірі аясының кеңдігі мен онда ... ... ... ... одан ... ... отыр. Ғалымдардың пікірінше, Балқаш
аймағының проблемасы ең алдымен, Қытай Халық республикасының Іле ... мол ала ... ... туындап отыр.
Қоршаған ортаның жанашырлары "Балқаш көлі Арал тағдырының ... ... деп ... қағып отыр. Балқаш өңірі ... ... мен ... ... ... аталған проблеманы одан бетер ушықтырып отыр.
Ғалымдардың пікірінше, Балқаш аймағының проблемасы ең алдымен, ... ... Іле ... суды мол ала ... байланысты туындап
отыр.
Балқаш көлі Арал тағдырының кебін киюі ... ... ... ... ... ... ... Балқаш өңірі аясының кеңдігі мен онда
халықтың тығыз қоныстануы аталған проблеманы одан бетер ушықтырып ... ... 3 ... жуық ... ... ... бұл шаруа жедел
түрде шешімін табуды қажет етеді. Бұл ... ... ... ... ... ортаны қорғау министрі Айткүл Самақова және "Табиғат"
экологиялық қорының жетекшісі Мэлс Елеусізов құлағдар етті. Осы ... ... ... ... экологиялық мәселелеріне арналған
екінші халықаралық форум ... Айта кету ... ... ... ... ... бұрын өткен болатын. Айткүл Самақованың айтуынша, алдағы форумда
талқыланатын маңызды мәселенің ... жағы ... ... ... ... ... шешім қабылдау болмақ
Қытай жағы бүгінде қаншама өндіріс өндіріп жатыр. Суды өздеріне алып,
қалдықтарын жіберіп, сол суды ластап ... біз ... ... [48].
Балқаш көлі - ұзындығы 700 шақырымға жуық қайталанбас ... ... ... суының 80 пайызын Іле өзенінен алады ... ... ... ... ең ... Қытай Халық
республикасының Іле өзенінен суды мол ала бастауына байланысты ... өз ... ... ... 6-ақ метр ... көлінің тартылып,
түбіндегі тұздың ауаға ұшуына, сөйтіп жақында орналасқан тау мұздықтарының
еруіне және ... ... ... ... ... ... тигізетін болады, дейді "Табиғат" экологиялық қорының жетекшісі Мэлс
Елеусізов жалғыз ... ... біз ... да көп ... туып ... су, ... ... қалдық су қалдығы соның бәрі бар. Соның
бәрін дұрыс шешу керек. Екіншіден дүние жүзінің халықтарын ... ... ... ... көлі ... ... балығымен аты шыққан болатын.Одан жылына 11-
12 тонна балық ауланатын. қазір бұл жүйе ... ... Көл ... бастауы, су тұздылығының артуы, жем қорының ... ... ... ... ... ... -Іле алқабындағы балық қорының дағдарысқа
ұшырауына теріс әсерін тигізбей қоймайды. Басқосуда қоршаған ... ... ... ... Балқаш форумында осы көлге қатсты мемлекеттік
бағдарлама қабылданатынын да ... ... ... ... ... ... ... де жасырмады. Іле-Балқаш өңірі мен Балқаш
көліндегі экологиялық ... ... ... ... және көлдің
экожүйесін сақтап қалу дәл бүгінгі таңда елімізге қажетті-ақ.
Қорытынды
Бүгін Қазақстан ғалымдары тағы бір ... апат ... ... ... Балқаш көлінің құрғап кету қаупі бар.
Балқаш көлемі бойынша Орталық Азияда ... көл ... ... 3 ... ... ... тұрмысы және аймақтағы экономикасы
үшін орасан зор мәні бар.
Би-Би-Си тілшісі Джил Мак Гиверинг ... ... ... ... сондағы жағдайды зерттеп көрген. Көл жағасында тұратын ... ... ... су ... ... 30-40 жылдың ішінде
айтарлықтай азайғанын айтады. 3 миллион халықтың ... ... ... ... аймақтың қантамыры қызметін атқарып келетін ... ... ... мүмкін. Су деңгейінің төмендегеніне табиғи өзгерістер ... де ... ... ... ... басты күш - ол адамның іс-әрекеті.
Көлдің негізгі қайнар-көзі Іле өзені болып табылады. Іле суының ... ... су ... толтыру үшін және ауыл шаруашылық мақсаттарында
қолданылатындықтан, Балқашқа келетін су ... ... ... ... ... шығады.
Соның үстіне Іле Қытайдан бастау алады. Қытай болса, Іле суын ... ... ... үшін елеулі көлемде қолданайын деп отыр.
Көлдің деңгейін жіті қадағалап жүретін ... ... ... ... енгізілу керек.
Қорытындылай отырып, алға ... ... пен ... ... ... ... төмендегідей көрсетуге болады.
Біріншіден, Балқаш көлінің бүгінгі таңдағы ...... ... ... ... ... ... қазіргі кездегі қалыптасып, дамып жатқанын көрсетеді.
Екіншіден, көл ... ... ... ... әсіресе, Балқаш көлінің суы шайып жатқан Балқаш өнеркәсіптік
тізбегінің өнеркәсіп ... және ... кен ... ... ... ... олардан ағып шыққан ағынды сулармен ластануын
айтамыз. Сонымен қатар, ... ... ... суын ... ... қана қоймай, оның маңындағы табиғи кешендерді де
ластап, ... ... ... ... ... атап өттік.
Үшіншіден, Балқаш көлінің қазіргі жағдайы мен оларға экологиялық баға
беріп, оны жақсарту жолдарын тұжырымдаймыз.
Балқаш көлінің экологиясы мен ... ... орын ... ... осы ... ... ... шараларды қабылдау қажеттілігін
туғызатындықтан көлдің экологиялық жағдайын, ... ... ... болжамды бағытта қалыптастыруды жақсарту үшін және азықтық
(жемшөптік) базаны жоғарылату үшін төмендегі іс – ... ... ... керек:
Іле өзенінің дельтасының көлдік жүйесі мен Батыс Балқаш шығанақтарында
балық шаруашылығының мелиорациясы бойынша ... жыл ... ... ... ... қорларын қорғау, броконьерлік балық аулауды тоқтату және балық
аулау Ережелерін орындау бойынша қосымша шаралар ... және ауыл ... ... ... ... да
қалдықтармен ластанудан Балқашты қорғау бойынша кешенді іс ... мен ... ... ... мынадай іс-шараларды жүзеге асыру қажет:
- Іле ... ... ... ... ағыс ... қалпына
келтіру;
- өзендер мен ... ауыл ... ... және
өнеркәсіптің, әскери бөлімдердің қалдықтарымен ... ... ... ... ... сазан балықтың санын қалпына келтіру;
- су деңгейін негізгі белгіден төмендетпеу.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әуезова Ә. «Балқаш» көлі ... ... ... ... Ғылыми
әдістемелік журнал.-2006, № 2.
2. Абросов В.Н.Озеро Балхаш. Ленинград:Наука, 1973. –С 125.
3. Тарасов М.И. Гидрохимия озеро Балхаш. Москва: АНСССР, 1961.-227 ... ... В. ... ... ... озеро Балхаш/Вопросы
гидрологии орошаемых земель Казахстана. Алма-Ата, 1986. -144-148 б.
5. ... ... ... и ... вод ... ... ... по территории Республики Казахстан
за 1994-1995 гг. Алматы, 1997. – 45 б.
6. Ежегодник ... ... и ... вод и ... ... мероприятий по территории Республики Казахстан
за 1996 г.. Алматы, 1997. – 68 б.
7. Ежегодник качества поверхнрстных и ... вод и ... ... ... по ... ... за 1997г. – Алматы. 2001. –79 б.
8. Ежегодник качества поверхнрстных и морских вод и ... ... ... по ... ... за 2000г. – Алматы. 2001.- 132 б.
9. Ежегодник качества поверхнрстных и ... вод и ... ... ... по ... Республики
Казахстан за 2001г. – Алматы. 2001. –С ... ... ... ... и ... вод и эффективности
проведенных водоохранных мероприятий по территории Республики
Казахстан за 2002г. – ... 2001. –С ... ... ... поверхнрстных и морских вод и эффективности
проведенных водоохранных мероприятий по ... ... за 2003г. – ... 2001. –С 100.
12. Государственный водный кадастр. ... ... о ... вод за 2000 год. – Алматы, 2002. –С 82.
13. Государственный водный кадастр. Ежегодные ... о ... вод за 2001 год. – ... 2003. –С ... ... водный кадастр. Ежегодные данные о качестве
поверхностных вод за 2002 год. – ... 2003. – С ... ... М.Ж. О ... использования и загрязнения поверхност-ных
вод в экосистеме озера Балхаш //Доклады Международной научно-
практической конференции 22-23 января 2001г. ... -308-310 ... ... К.К. ... ... Северного Прибалхашья //
География Казахстана: содержание, проблемы, перспективы: Материалы
Международной ... ... 20-22 ... 2006 ... ... ұлттық университеті, 2006.-С. 156-159.
17. Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш / ... ... ... ... ... устойчивости в бассейне озерра Балхаш /
Под редакцией А.Б.Самаковой. Алматы: Каганат, 2003.-584с.
19. ... Н.А., ... Т.Я. и др. О ... ... на ... ... обьектов озера Балхаш //
Гидрометеорология и экология. -2003. -№ 1.- С. 99-114.
20. Балқаш кен ... ... ... ... ... ... // ... ҚазҰУ.Географиялық серия. 2006, № 3.- 65 б.
21. ... А.К. ... ... ... ... ... ... региона. Сборник «Международный экофорум «БАЛХАШ 2005»,
Алматы, 2005. -214 с.
22. Смирнов И.А. Озленение и лесомилорация в ... зоне – ... 1997. -152 ... Каулагин Ю.З. Древестные растения и промышленная среда. –М.: Наука,
1974. –С 59.
24. ... по ... ... и ... рощ ... ... ... Отчет по научным темам за 1996г.-Балхаш, Гор.упр.экобиоресурсов, 1997.
–С 126.
26. Пустолайкина Н.Т. Экологические проблемы техносистемы ... ... ... ... ... ... Темиртау, 2005. -550с.
27. Актуальные вопросы озеленения и устойчивости древесных и кустарниковых
пород в ... ... ... ... ... 1975. -208с.
28. Мараков С.В.В джунглях Прибалхашья. Москва: Наука, 1969. –С ... ... ... Д.Қ. ... мәліметтердің
біртектілігіне талдау жасау. Алматы:Қазақ университеті,2003. – 76 б.
30. ... М.С. ... и ... ... ... 2003. –С ... Байтулин И.О. Меры охраны и рациональное использование уникльных
экосистем Южного Прибалхашья. // Международный ... ... ... ... ... Или- ... бассейна. – Алматы,
ноябрь 2002. –С 36.
32. Медведева О.Е. Методы экономический оценки биоразнообразия: ... ... ... ... М.: Диалог-МГУ, 1998. –С 60.
33. Очерк природных кормовых угодий Балхашского района. – Алма-Ата, 1991.
–С 154.
34. Почвы совхоза Акдалинский Балхашского ... ...... ... ... ... ... Каратальского района Алматинской
области. Карта. – Алматы, 2000. –С ... ... ... землепользователей Балхашского района Алматинской
области. Карта.- Алматы, 2000. Схема ... ... ... Алматинской области. Карта.- Алматы, 2000. –С 14.
37. Краткий статистический ежегодник ... ... ... ред. ... – Алматы, 2003. – С 128.
38. Сельское, лесное и рыбное хозяиство ... ... ... ред. Б. ...... 2003. –С 47.
39. Региональный статистический ежегодник ... ... /Под ред. А.А. ...... 2001. –С ... Веселов В. В., Бегалиев А. Г., Самоукова Г. М. Эколого- мелиоративные
проблемы ... ... ... бассейна озера Балхаш. –
Алматы; ғылым, 1996. – 84 с.
41. проблемы гидроэкологической устойчивости в ... ... ... ред. А. Б. ...... Каганат, 2003. - 93 с.
42. Данные Агенства Республики Казахстан по статистике, 2002. – 68 ... ... С. А. ... ... и формированые внутриконти-
нентальных дельт (на примере дельты р. Или). ... ... 1994. ... ... С. М. ... и ... оросительных систем
Республики Казахстан (бассейн р. Или). – Алматы: ДОИВА-Братство,
2003,-187 с.
45. Омарова Т. Р. Об ... и ... ... рек ... ... ... Или-Балхашского региона. –Алма-Ата: Наука,
1990, - С. 83-93.
46. http://portal.mfa.kz/
47. ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азияның көлдеріне физикалық – географиялық сипаттама21 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алматы қаласына физикалық-географиялық сипаттама58 бет
Геоэкология пәнін оқытудың мақсаты мен міндеттері12 бет
Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастыруы80 бет
Маңғыстау өңірі табиғат компоненттеріне физикалық-географиялық сипаттамасы66 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Туристік рекреациялық ресурстар60 бет
Қазақстан аумағын физикалық-географиялық және геоэкологиялық тұрғыдан аудандастыруының ерекшеліктері45 бет
Қызылорда қаласының табиғи – экологиялық жағдайлары63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь