Қала атауларын өзгерту және оның салдары

... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І. Топонимикадағы атаулардың тарихы мен атаулардың өзгертулердегі мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Жалпы топонимика ғылымының тарихы және топонимизация үрдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Ойконимдердің сипаттамасы және атаулардың қалыптасуына ықпал еткен факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Географиялық атаулардың трансформациясы (өзгеруі) ... ... ... ... ... ...
1.4 Әлемдегі өзгертілген атауларға талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ІІ. Қала атауларын өзгерту себептері және оның салдары ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Қала атауларын өзгерту себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Қазақстандағы ауыстырылған қала атаулары және ономастикалық комиссияға талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Қала атауларын өзгертудің экономикалық салдары ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Қала атауларын өзгертудің әлеуметтік салдары ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кіріспе

Қала атаулары – мақтаныш, рақымшылық, тамсану, таң қалу, өкініш және т.б осы секілді эмоция толқындары мен сезім гаммасын оята алады. Өздігінен қала атаулары көп мәнге ие және оған сақтаушылықпен қарау керек. Кезінде К.Г. Паустовский жазады: - «Атауды құрмет тұту керек. Атауды ең керек жағдайда ғана елдің білімділігі мен оған деген махаббат арқылы сауатты түрде ауыстыру қажет. Ал кері жасалған жағдайда сөз қоқысына айналып, ойлап тапқан адамның надандығын көрсетеді» - дейді. Ал Д.С. Лихвчев осы жайында: -«Географиялық атау кеңістік пен уақыттың бағдары. Сондықтан атауды өзгерту мен атау беруде ақылға салып жасау керек. Сәтсіз қойылған атау бағдардан «тайдырумен» іспеттес»- деген екен.
Елбасымыздың Қазақстанның бүгіні мен болашағы жайында ой толғағанда, үнемі оның көне тарихына шолу жасап, одан тағылым алу қажеттігін ескертіп отыруы да кездейсоқ емес. Осы арада Нұрсұлтан Әбішұлының ономастика мәселелері әркез ел басшылығының назарында болады. Бұл ретте жалтақтаудың еш қажеті жоқ. Жердің байырғы тарихи атауына үйлеспейтін, халқымыздың абройы мен беделіне көлеңке түсіретін отарлық кезеңнен қалған атаулардан арылу керек деген сөздерің еске түсірсек артық болмас.
1. Жұмыстың өзектілігі: Қазіргі таңда елімізде көптеген қала атауларын өзгерту қажет деген сөздер естейміз. Оның бір себебі, сонау Кеңес үкіметінің тұсында берілген атаулардан арылу болып табылады. Сондықтан аталған дипломдық жұмыстың тақырыбы өте маңызды әрі өзекті болып келеді.
2. Жұмыстың мақсаты: Қала атауларының ауыстыру себептері мен салдарларын анықтай отырып, әртүрлі әдістер арқылы талдау жасау.
3. Зерттеу нысаны: Өзгерген қала атаулары
4. Жұмыстың міндеттері:
Топонимикадағы қала атауларының тарихы және оның мәнін аша отырып, ойконимдердің сипаттамасы мен атаулардың қалыптасуына ықпал еткен факторларды сипаттау;
Қала атауларының өзгерту себептерін анықтап, еліміздегі өзгертілген қала атауларына талдау жасау және ономастика мәселелеріне тоқталу;
Қала атауларын өзгертудегі экономикалық және әлеуметтік салдарын айқындау.
5. Зерттеу жұмысының әдіснамалы және теориялық негіздері.
Ғылыми зерттеулерге қойылатын теориялық талаптарға сай ғылыми деректер топтамаларына және осы бағыттағы арнайы мерзімдік басылымдарды, жарияланған материалдар мен ресми құжаттарға, келісім-шарттарға арқа сүйей отырып зерттеудің теориялық тұжырымдарын жасау. Әдістемелік негіздері ғылыми дәйектілік, обьективті дәлдік және диплом жұмысының тақырыптары мен талаптары.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Даль В.И. Толковый словарь живого великорусского языка: В 4 Т. – М.: Русский язык, 1999.
2. Дьякова В.И. Принципы и способы номинации местных географических названий в воронежских говорах // Материалы по русско-славянскому языкознанию. – Воронеж: Изд-во ВГУ, 1974.
3. Жиленкова И.И. Региональная топонимика (ойконимия Белгородской области). Учебное пособие к спецкурсу. – Белгород: Изд-во БелГУ, 2001.
4. Морозова М.Н. Имена собственные русского языка (географические названия). – М.: Изд-во МГУ, 1977.
5. Мурзаев Э.М. География в названиях. – М.: Наука, 1979.
6. Никонов В.А. Введение в топонимику. – М.: Наука, 1965.
7. Никонов В.А. Словарь русских фамилий. – М.: Школа-Пресс, 1993.
8. Ожегов С.И. Словарь русского языка. – М.: Советская энциклопедия, 1968.
9. Осыков Б.И. Белгородский алфавит. Краткий краеведческий справочник. – Воронеж: Центр.-Черноземное изд-во, 1990.
10. Осыков Б.И. Города и реки Белгородчины. – Белгород, 1990.
11. Подольская Н.В. Словарь русской ономастической терминологии. – М., 1978.
12. Рубцова З.В. Из истории донской топонимики // Историческая ономастика / Под ред. А.В. Суперанской. – М.: Наука, 1977.
13. Суперанская А.В. Что такое топонимика? – М.: Наука, 1985.
14. Мурзаев Э. М. Топонимика и география. – М: Мысль, 1995.
15. Рылюк Г.Я. Истоки географических названий Беларуси (с основами общей топонимики). – Минск: ЗАО “Веды”, 1999.
16. Рылюк Г.Я., Басик С.Н. В мире географических названий южных материков. – Минск: ЗАO «Веды», 1998.
17. Рылюк Г.Я., Басик С.Н., Шафран В.В. В мире географических названий материков северного полушария. – Минск: Народная асвета, 2000.
18. Агеева Р. А. Страны и народы: происхождение названий. М.: Наука, 1990.
19. Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. Изд. 2-е, перераб. и доп.: в 2-х томах. – М: Картгеоцентр – Геоиздат, 1999.
20. Подольская Н.В. Словарь русской ономастической терминологии. – М.: Наука, 1998.
21. Поспелов Е.М. Географические названия мира: Топонимический словарь: около 5000 единиц / Отв. ред. Р.А.Агеева. – 2-е изд., стереотип. – М.: Русские словари, ООО “Издательство Астрель”, ООО “Издательство АСТ”, 2001.
22. Рогалев А.Ф. Белая Русь и белорусы: в поисках истоков. – Гомель, 1994.
23. Рогалев А.Ф. Этнотопонимия Беларуси. – Гомель, 1993.
24. Русская ономастика и ономастика России. – М. 1994.
25. Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М.: Русский язык, 1999.
26. «Топонимические размышления геоурбаниста»//Г.М. Лаппо// 2002ж.
27. «Заман Қазақстан» газеті, «Тәуелсіз елдің топонимикасы да тәуелсіз болуы керек»// С. Жараспай// 7 сәуір, 2011ж.
28. «Смена топонимики как дерусификация Казахстана»// 10 шілде, 2008ж.
29. «Переименование: «А» упало, «Б» пропало»// В. Широкобородов// 21 желтоқсан, 2000ж.
30. «Новый град Симбирск» газеті, «104 миллиона на переименование»// Г.Антонцев// 19 маусым, 2008ж.
        
        Кіріспе
Қала атаулары - мақтаныш, рақымшылық, тамсану, таң қалу, өкініш және т.б осы ... ... ... мен ... гаммасын оята алады. Өздігінен қала атаулары көп мәнге ие және оған ... ... ... ... К.Г. ... ... - - дейді. Ал Д.С. Лихвчев осы жайында: -- деген екен.
Елбасымыздың Қазақстанның бүгіні мен ... ... ой ... үнемі оның көне тарихына шолу жасап, одан тағылым алу қажеттігін ескертіп отыруы да ... ... Осы ... Нұрсұлтан Әбішұлының ономастика мәселелері әркез ел басшылығының назарында болады. Бұл ретте жалтақтаудың еш қажеті жоқ. ... ... ... ... ... халқымыздың абройы мен беделіне көлеңке түсіретін отарлық кезеңнен қалған атаулардан арылу керек деген сөздерің еске түсірсек артық болмас.
* ... ... ... ... елімізде көптеген қала атауларын өзгерту қажет деген сөздер естейміз. Оның бір себебі, сонау Кеңес үкіметінің тұсында берілген атаулардан ... ... ... ... ... дипломдық жұмыстың тақырыбы өте маңызды әрі өзекті болып келеді.
* Жұмыстың мақсаты: Қала атауларының ауыстыру себептері мен салдарларын анықтай ... ... ... ... ... ... ... нысаны: Өзгерген қала атаулары
* Жұмыстың міндеттері:
Топонимикадағы қала атауларының тарихы және оның мәнін аша отырып, ойконимдердің сипаттамасы мен атаулардың қалыптасуына ... ... ... ... атауларының өзгерту себептерін анықтап, еліміздегі өзгертілген қала атауларына ... ... және ... мәселелеріне тоқталу;
Қала атауларын өзгертудегі экономикалық және әлеуметтік салдарын айқындау.
5. Зерттеу жұмысының әдіснамалы және теориялық негіздері.
Ғылыми зерттеулерге ... ... ... сай ғылыми деректер топтамаларына және осы бағыттағы арнайы мерзімдік басылымдарды, жарияланған материалдар мен ресми құжаттарға, келісім-шарттарға арқа ... ... ... теориялық тұжырымдарын жасау. Әдістемелік негіздері ғылыми дәйектілік, обьективті дәлдік және диплом жұмысының тақырыптары мен талаптары.
Жұмыстың ... ... ... жұмыста география, топонимика, экономика, ономастика, әлеуметтану бағыттары бойынша ғалымдардың зерттеу мәселесі бойынша жарық көрген әдебиеттері, картографиялық және әр түрлі ... ... ... ... қор ... негізгі дерек көздері болды.
6. Зерттеудің базасы. Қала атаулары.
7. Жұмыстың ғылыми жаңашылдығы ретінде ... ... жүзі ... және өз ... ... қала ... әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан кешенді зерттеу алынып, зерттеу барысында :
Дүние жүзі бойынша өзгерген қала атауларының саны анықталды;
Қала ойконимдерінің ауыстыруына ... және ... ... ... қалаларға кететін қаражат көлемі анықталды;
Сол қала топонимдердің әлеуметтік және экономикалық салдарлары айқындалған болатын.
8. Жұмыстың ... ... ... барысында жасалған тұжырымдамалар, алынған мәліметтер ономастика мекемелері үшін қажетті материал. Ал көрсетілген іс-шаралар ... ... ... іске асыруға болады.
Жұмыстың құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, ? қолданылған әдебиеттер тізімінен, ? кестеден, ? ... ... ... ... көлемі ? бет.
Кіріспеде жұмыс тақырыбының көкейкестілігі, мақсаты мен міндеттері тұжырымдалып, оларды шешудің маңыздылығы ... ... ... мен практикалық маңызы баяндалады.
деп аталған бірінші тарауда жалпы топонимиканың тарихы, ондағы атаулар туралы, географиялық атаулардың ... ... ... ... ... өзгертілген атауларға талдау жасалынады.
деп аталатын тақырыпты ашатын тарауда қала атауларын ... ... қала ... ... экономикалық салдары, қала атауларын өзгертудегі әлеуметтік салдары жайлы баяндалады.
Қорытындыда ... ... ... ... ... тұжырымдалып, қысқаша ұсыныстар келтірілген.
І. Топонимикадағы атаулардың тарихы мен атаулардың өзгертулердегі мәні
1.1 Жалпы топонимика ... ... және ... ... ... ... ... атауларынсыз елестету мүмкін емес. Әрбір топоним өзіндік ақпаратты тасиды: географиялық, лингвистикалық, ... ... ... атау - бұл ... ... ... пайда болған, қалыптасып таралған.
Географиялық атауларға және олардың мәндік мазмұнына деген ... ... ... ерте ... ... ... ... ежелгі Египеттік текстерінде алғашқы топонимдерге сипаттама мен олардың классификациясын жасауға тырысқан. Ал ... ... ... ... топонимдердің анықтамасы арқылы түсіндіру дәстүрге айналды. Бірақ ол кездегі топонимикалық этимология негізі әртүрлі ... Сол ... ... ... ... ... ... жаңа грек немесе латын тілінің көмегімен қойылды.
Кез-келген ... ... мен ... ... оның ... атаулары - топонимдері арқылы көрініс табады. Қазақ елінің де жер-су атаулары халықтың сан ғасырлық тарихынан сыр ... Осы ... де және ... ... ... ... көптеген топонимдердің өзгеріске ұшырауына, ұмыт болуына байланысты да жер-су атауларын зерттеу бүгінгі күні өзекті мәселелердің біріне айналып ... - ... мен ... ... дамуының міндетті элементі болып табылады. Ал олардың жиынтығы сол территориядағы елдің көп ғасырлық халықтық шығармашылығы ретінде ... ... атау - ел, ... ... ... ... ... визиттік карточкасы.
Әрине топонимдердің мәнін ашу керек, олардың шығу тарихын, дамуын, өзгерісін зерттеу қажет. Осы барлық ... ... ... ... ... - бұл ... атаулардың шығу тегін, дамуын, қазіргі жайын, мағынасын, жазылуы мен айтылуын ... ... ... Ал ... - бұл белгілі бір территориядағы географиялық атаулардың жиынтығын айтады.
Топонимика интегральды ғылыми сала болып ... Ол ... ... - лингвистика (тілтану), тарих және география салаларының ұштасуынан пайда болды. Сондықтан да топонимиканың ... оның ... сала ... ... жатыр.
Топонимиканың географияда үлкен мәні бар. Географиялық атаулар - карталардың маңызды элементі. Ол ... бір ... ... орналасуы, шаруашылығының игерілуі мен пайдалануы туралы кеңістіктік байланыст көрсетеді. Топонимияда белгілі бір аймақтың табиғат ерекшеліктерін сипаттайды. Географиялық атаулар өткен ғасырдың ... ... ... ... ... ... үшін табиғи ландшафтты тану, халықтың шаруашылық әрекетінің сипаты, этникалық құндылықтары туралы бай материал береді. Тек қана ... ... ... ... ... терминдерді біледі.топонимдердің дұрыс жазылуы картография үшін өте маңызды.
Демек, топоним атаулы тарихи, географиялық және лингвистикалық мәннен ... ... ... ... сөз. ... өзі белгілі бір өңірдің топониміне қарап сол өңірде мекен еткен ұрпақтың тарихы туралы, ... көзі ... ... ... ... сезім сұлулығына дейін тамаша хабардар болып, белгілі бір қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Топонимика ғылыми пән ретінде тәжірибелік сұраныстардың нәтижесінде пайда болды. XVIII - XIX ... ... ең ... ... ... ... ... үрдісінде, сипттау мен картография ғылымында қолданылды.
XVIII ғасырларда дәлірек айтсақ, В.Н.Татищев топонимияны ... ... ... ... Оның ... ...
XIX ... топонимикалық мәліметтер географиялық зерттеулерде кеңінен қолданылды. Ең алдымен Н.И.Надеждиннің (1837) еңбегін атап өтуге болады. Бұл еңбекте ... ... ... ... әдісітің топонимикалық жоспарын пайдалану керек деп ұсынды. Топонимикалық сұрақтарды өз еңбектерінде сонымен қатар, А. Х. Востоков, М. А. ... Я. К. Грот ... ... ... XVIII - XIX ғасырларда топонимикалық бағыттың негізі қаланып, материалдар жинастырылып, топонимиканың жеке заңдылықтары шығарылды.
XX ғасырдың бірінші жартысында тпонимикамен ... Л. С. ... В. П. ... ... ал XX ... ... жартысында В. А. Никонов, А. В. Суперанская О. Н. Трубачева, В. Н. ... Н. И. ... А. И. ... Ю. А. Карпенко және т.б ғалымдар айналысты. Ал қазіргі таңдағы геотопонимикалық топонимикалық зерттеудің негізгі бағытын Э. М. Мурзаев ... деп ... ... ... ... ғылым ретіндегі мәртебесі туралы пікірталас ХХ ғасырдың екінші жартысында орын алды. Бұл пікірталас барысында топонимиканың ғылымдар ... ... ... ... ... ... Көрнекті лингвист А. А. Реформатский бастаған ғалымдар тобы топонимиканы географиялық ... ... тіл ... ... ретінде сипаттаса, А. Н. Суперанская (1973), Н. В. ... (1988) оған деп ... ... В. А. ... Е. М. ... Э. М. Мурзаев топонимиканы географиялық атауларды зерттейтін дербес ғылым ретінде тануды ... А. В. ... В.А. ... С.В. ... оны ... қосымша саласы ретінде есептеді. А. К. Матвеев, И. А. Воробьёва бастаған ғалымдар топонимиканы нағыз лингвистикалық ғылым деп ... ... ... ... мәселеде географтар топонимиканы географиялық ғылымдар жүйесіндегі сала ... ... ... географ С. В. Калесник Стокгольм қаласында өткен XIX Халықаралық географиялық конгрессте жасаған баяндамасында топонимикаға ретінде анықтама ... ... ... ... да басқа көптеген пәндер енетін география ғылымдарының дамуын біртұтас, өзара ... ... ... ... түсіндірген.
Топонимиканы география құрамындағы сала деп ұғынудың ұтымды жағы ең алдымен, әртүрлі мамандануы бар географтардың топонимикалық ... ден ... сол ... оның ... ... ... ... салаларына кеңінен енгізілуіне ықпал етсе, екінші жағынан топонимикалық зерттеулерді географияның қуатты әдіснамалық негізіне сүйеніп жүргізуге жол ... ... ... ... ... А. В. ... та топонимиканы географиялық ғылым ретінде сипаттаған: . А. В. Маракуев Бүкілодақтық географиялық қоғамның Қазақ бөлімшесінде 1953 жылы ... ... және ... ... ... қазақ атауларының географиялық карталарда дұрыс жазылуын реттеуге көмектесетін оқиға ретінде бағалаған. Топонимиканың географиялық бағытына қатысты пікір айтқанда, ең алдымен географияның ... пәні ... ... Л. С. Берг (1915) ... тұжырымды есте ұстау керек. Ғалым география тек қана табиғи жағдайлар немесе адамның шаруашылық әрекетіне байланысты құбылыстарды ғана емес, оның ... ... ... де ... ал ... ... ... туралы нақты деректерді географ басқа пәндерден алатындығын жазған. Әйгілі географтың бұл анықтамасының топонимиканың географиялық бағытына да тікелей қатысы бар. ... деп ... жаңа ... ... топонимика ғылымын географиялық деректермен толықтырып, топонимдердің мағыналық жүктемесі мен этимологиясын зерттеуде географиялық негіздеме жасауға мүмкіндік ... ... ... жүйе белгілі бір аумақтағы географиялық атаулардың қарапайым жиынтығы емес, оның қалыптасуына географиялық фактор ықпал еткен, ал ... ... ... ... ... ... асады.
Қазақ ономастикасының жалпы мәселелеріне қатысты осы саланың негізін қалаушы Ә.Абдрахманов, Е.Қойшыбаев, Т.Жанұзақов, О.Султаньяев, Е.Керімбаевтардың ... ... ... жылдарда аймақтық топономика мәселелеріне қатысты қорғалған жұмыстардың орны ерекше. Бұл зерттеулер лингвистикалық сипатта болғандығын атап көрсеткен орынды. География ... ... ... ... ... ... ... (1949) географиялық терминология мәселелеріне арналған диссертациясын айрықша атауға болады. Жалпы топонимдердің табиғи ... ... ... ... Б.А.Будагов, Х.Х.Хасанов, К.Конкобаев, Х.Л.Ханмагомедов, С.К.Караев, С.О.Омырзаков, А.П.Горбунов,А.С.Бейсенова, Ж.Д.Достай, А.Р.Медеу, т.б. еңбектерінде көрініс тапқан. География институтының топонимист мамандары С.А.Әбдрахманов, Қ.Базарбаев ... ... ... ... ... географиялық атауларының мемлекеттік каталогтарын (облыстар бойынша) жарыққа шығарып, қомақты зерттеулер жүргізіп келеді. Географиялық ғылымдар тұрғысында тұңғыш рет қазақ ... ... ... ... және физикалық-географиялық негіздері К.Д.Каймулдинованың зерттеулерінде талқыланды. Қазақстанда топонимияның ландшафттар динамикасы және табиғатты қорғау мәселелеріне қатысты қырларын қазақ ... ... ... ... ... зерттеу С.Омарбекова, Ә.Е.Аяпбекова, А.У.Мақанова, З.Қ.Мырзалиева, К.Т.Мәмбеталиев, Ө.Ж.Сағымбай т.б. ғылыми туындыларында жүзеге асырылды.
Қазақстан географтары арасында бұл ... ... ... ... Э.М. ... ... ... пионері" деп атаған Ғ.Қоңқашбаевтың топонимикалық еңбектері жаңа зерттеулерге жол салды. 1948 жылдың өзінде ... ... ... ... топтастыру негізінде кандидаттық диссертация қорғаған Ғ. Қоңқашбаев Қазақстан топонимикасын дамытуда зор үлес қосты.
Географиялық атаулар қазақ - тың ... ... ... Уәли - ... қызметінде ерекше орын алды. Ол Орталық Қазақстан, ... ... ... ... және Орта ... тарихи-геог - рафиялық жаз - басы мен геогра - фиялық атау - ларының шығу тари - хына көп ... ... ... ... ауыздан-ауызға тараған әңгіме - лер мен сөздерге сілтеме жасай отырып ... ... - ... ... мағынасын ғылыми тұрғыдан түсіндірді және этимо - логиясын ... ... ... ... ... ... ... топонимиканың теориялық негіздерін қалыптастырудағы басты нәтижелері мынадай болды:
1) Қазақ халқының географиялық терминологиясының мазмұндық, құрылымдық және ... ... ... Бұл тұрғыда жергілікті географиялық терминологияны, оның диалектілік үлгілерін жинақтаумен айналысқан тілтану саласындағы зерттеулерден ... ... ... ... жер ландшафтысымен байланыстыра білуінде болды. Бұл бағытты Қазақстан топонимикасында орнықтыру кейіннен географтардың белгілі бір терминдер мен олардың топтарының ландшафт ... ... ... ... топонимикалық зерттеулер жүргізуіне негіз болды.
2) Қазақ ... ... ... ... ... ... талдауы. Бұл талдаулар нәтижесінде Ғ. Қоңқашбаев қазақ халқының бай орографиялық және жайылымдық терминологиясының жіктелген сипат алуын ... мал ... ... ... Ғалымның бұл бағытта ұстанған идеясы - ... ... ат қою ... ... ... ... ... келіп шығады. Осының негізінде қазақ халқының табиғатты пайдалануы мен қорғауының топонимикалық ... ... ... жүргізуге негіз жасалынды.
3) Түркі-монғол географиялық терминологиясы мен ... ... ... талдауы. Еуразияның шетсіз-шексіз ұлы даласын ғасырлар бойы мекен еткен осы халықтардың шаруашылық жүргізу тәсілдері, этностық аумағының табиғат жағдайлары ұқсас болуының өзі бұл ... ... мен ... ... ... ... заңдылықтардың көрініс табуына алып келген болатын. Кейбір географиялық терминдердің үндес болуы олардың ... ... ... ... талдауда үлкен қиындықтар келтіреді. Осы тұрғыдан алғанда, Ғ. Қоңқашбаевтың ғылыми ... (1959) ... ... 150-ге ... ... атауға түсінік беруі сол кезең үшін үлкен ... ... ... ... әлі күнге дейін топонимикалық зерттеулерде сілтеме жасалып, кеңінен қолданылып жүрген туындылар қатарына жатады.
4) Қазақ тіліндегі географиялық атаулардың ... мен ... ... ... Бұл ... Ғ.Қоңқашбаев 1949 жылы көтерген болатын. Өзінің атты мақаласында географиялық карталар мен ... ... ... қазақ атауларына шолу жасап, олардың жазылу ережелерінде ... ... ... ... етіп ... ... ... зерттеулерде география ғылымының негіздеріне сүйену өте жемісті нәтижелер береді. Мұны Қазақстанға көршілес елдердегі географтар жүргізген топонимикалық зерттеулер көрсетіп ... ... ... ... және ... министрлігінің География институтында ұзақ жылдар бойы географиялық атауларды бірізге келтіру, олардың дұрыс айтылуы мен жазылуына қатысты ғылыми зерттеулер ... ... Осы ... зор ... ... ... карталар мен әдебиетте мыңдаған атаулардың ретке келтірілді. республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының қатысуымен 32 томдық жарық көрді. Бұл ... ... бар ... ... теориялық зерттеулерге қомақты ақпарат көзі болып табылады.
Теориялық және қолданбалы бағыттардағы топонимикалық зерттеулер Қазақстанның бірқатар ... оқу ... да ... Бұл зерттеулердің нәтижесінде ғылыми мақалалар, монографиялар жарық көріп, дипломдық жұмыстар, магистрлік, кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғалды.
Көрнекті ... ... ... Қ.Сәтбаев пайдалы қазба - лардың кен орындарын іздестіруде топонимдерді сенімді белгі - лердің бірі есебінде ... ... жоқ. ... ау - ... ... тарихи кезеңдері, адамдардың шаруа - шылық іс-қимылдары, байырғы көші-қондар мен ұлтаралық қа - рым-қатынастар, этностардың ареалдары, елде ... бойы ... ... ... және әлеу - ... өзгерістер көрсетілген. Геог - рафия - лық атау - лардың мекен-жайлық және ғы - лыми-ақпараттық қыз - метімен қа - тар, ... ... - дігі және ... ... - дығы мен мемлекет символын бекітудің бірден-бір құралы ретінде қызмет етеді.
Географиялық атаулары жоқ кез ... ... көзі ... ... ... ... - карта тілі, ал топонимдер халықтың рухани бай - лығы мен даналығының ... ... бола ... мә - ... пен халық ауыз шығар - машы - лығының ескерткіштері ретінде әрі қарай жинауды, сақ - тауды және ұқыпсыз пайдаланудан ... ... ... ... көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық ономастика жүйесі ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... және патша үкіметінің отаршылдық мүдделеріне, кейіннен кеңес жүйесінің тоталитарлық саясатына қызмет ... ... ... ... пен ... ... ... ономастиканы қоғамның тарихи-мәдени санасына әсер етудің саяси құралына айналдырды. Нәтижесінде қазақ ономастикасының өзіндік болмысына, ұлттық ерекшелігіне, ... оның ... және ... жүйелеріне орасан зиян келтірілді. Қазақстан картасы едәуір бұрмалауларға ұшырады. Әсіресе, Ресейдің бес облысымен шекаралас Батыс өңірінің атаулары жаппай орыстанып, ... ... ... ажырап қалғандай күй кешкен едік. Бірақ, бақытымыз бар екен, тәуелсіздік таңы атып, соның арқасында жоғалтып ала жаздаған ұлттық құндылықтарымызды ... ... ... 1991 жылы 16 ... Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен, тұңғыш Президентіміз Н.Назарбаевтің ... ... ... ... ономастика әлемдік кеңістікке белсене араласа бастады.
Қала, көше, алаң, нысан аттарын қою, ... - ... - тік ... ... сол ... ономастика саясатын халық арасында насихаттау, мемлекеттік тұжырымдама, осы салаға ... ... да ... ... тү - ... ... және өкі - ... органдардың, тиісті ме - кемелердің және қоғамдық ұйымдар мен БАҚ-тың басты ... - ... және ... ... ... ... Қазақстанда шамамен 2,7-3 млн. шамасында әртүрлі географиялық атау бар деп есептелінеді.
Қандай да болмасын халықтың ... мен ... ... ... атаулар көрсетеді. Жер атаулары қазақ халқының көпжылдық тарихының сырын ашады.
Адамзат қоғамының дамуы ... адам өзін ... ... ... ... атау ... ... Бұл адамның жергілікті мекен ортасына бейімделуінің бір көрінісі болатын. Уақыт өте келе қойылған атаулар тұрақтанған, ал кейбіреулері тарихи жағдайларға ... ... ұмыт ... ... Осылайша, географиялық объектілердің сипатын бейнелейтін атау сөздердің тобы оқшаулана бастады, яғни топонимдену (топонимизация) жүрді.
Адамзат қоғамы дамуының бастапқы кезеңдерінде қолданылатын ... қоры да ... ... Сол ... ... ... объектілердің (теңіз, өзен, көл) барлығын су деп ... тау деп ... де, биік ... да, ... да ... Орта Азия мен Қазақстандағы көптеген көне өзен атауларында су терминінің ... ... ... болады.
Керісінше, осы кезеңде бірнеше сөзден тұратын, белгілі бір оқиғадан ... ... сөз ... ... ... да кең қолданыста болған. Тайпалық-рулық даму кезеңінде қалыптасып, осы күнге дейін сақталып қалған ... ... ... дәлелдейді: Солтүстік Оралда манси тіліндегі Сат-хум-хайтум-лог - , ... ... ... - және ... ... пайда болуы, жалпы түсініктің нақтыланғандығын көрсетеді. Өйткені бұрын жалпы Су деп атап жүрген өзенді ... ... ... деп атау ... жеке ... байқап, объект туралы неғұрлым нақты түсінік қалыптастырады. Сонымен, топонимнің пайда болу себебінің өзі күнделікті қажеттіліктен келіп ... ... өз ... ... шаруашылық тұрғыда игеруі және кеңістікте бағдар алуы үшін ондағы объектілер туралы білімі осы атауларда ... ... ... ... ... бір ... ... ұқсас объект болған жағдайда оларды ажырату үшін нақтылау қажет болды.
Сонымен, топонимнің басты қызметі бірегей объектіні оған ұқсас объектілерден ... ... ... ... ... В. А. ... ... бұл қызметін адрестік қызмет деп атаған болатын. Номинация, яғни белгілі бір объектіге атау беру ... ... ... ... Нақты объектіге берілген атау ендігі жерде жалпы есімдерге тән емес жаңа қасиетке ие болады.
Жерге меншік қатынастарының дами бастауы, ... ... ... ... ... ... көптеп пайда болуына алып келді. Бұл жағдай жаугершілік замандарында да байқалды: жаңа жерлерді жаулап алу ... ... ... жаңа ... ... ... Мысалы, Орта Азиядағы Искандеркуль, Қазақстандағы Шыңғыстау, Египеттегі Александрия, ... ... ... қалыптасуына жеңімпаз қолбасшылар есімі себепші болған.
Номинацияға әсер ететін факторларды ғалымдар тілдік (лингвистикалық) және тілден тыс (экстралингвистикалық) деп ... ... ... факторлар ретінде географиялық орта мен тарихи жағдайларды атауға ... ... ... ... белгілі бір ерекшелігі дүниенің кез келген аймағында атауға негіз болуы ... ... ... бір елде жаңа қаланың пайда болуы осы мағынадағы атауды әр ... ... ... ... ... ... ... көне қаланың финикиялық атауы), Неаполь (Италиядағы қаланың гректер қойған атауы), Ниигата ... ... ... ... ... ... ... (Ресей), Новогрудок (Беларусь).
Кейде номинацияға бұрыннан бар ... да ... ... ... ... ... ... болуы - кез келген аймақта жиі кездесетін құбылыстың бірі. Әдетте өзен атауына қарап, сол ... елді ... ... ... атауы беріледі және т.б. Бір географиялық объекті атауының келесі көршілес объектіге берілу құбылысын топонимикалық метонимия деп ... ... ... тауының атауы Ақтөбе облысындағы теміржол бекеті мен ... ... ... ... ... Павлодар облысындағы ауыл мен әкімшілік ауданға, Есіл өзені атауы Ақмола облысындағы қала мен әкімшілік ауданға, Балқаш және Алакөл көлдерінің ... ... ... осы ... ... ... ... берілген.
Дүние жүзі бойынша да топонимикалық метонимияға мысал жеткілікті: Квебек қаласы - Квебек провинциясы, ... ... - ... ... Сакраменто өзені - Сакраменто қаласы. Африкада табиғи объектілердің ... ... ... атауына негіз болған. Мысалы, Гамбия өзені Гамбия мемлекетіне, Конго өзені Конго және Конго Демократиялық Республикасы атауларына, Чад лимнонимі Чад мемлекетіне, ... ... ... Нигер мен Нигерия мемлекеттеріне, Камерун өзені атауы Камерун мемлекетіне, Замбези ... ... ... ... ... ... ... Сенегал мемлекетіне, Кения тауының атауы Кения мемлекетіне, Гвинея табиғи аймағының атауы Гвинея және Гвинея-Бисау, Экваторлық Гвинея мемлекеттеріне, Судан ... ... ... Судан мемлекетіне берілген. Аталған қатардағы табиғи объектілердің атаулары бастапқы атау, ал одан пайда ... ... ... ... атау ... ... ... арасында әсірелеу, теңеу негізінде қойылғандары да бар, оларды жалпы атпен метафора-атаулар (грекше метафора - , яғни ... ... ... ... деп ... ... жергілікті халықтың географиялық объектілерге тән белгілі бір ерекшеліктерді айналасындағы өздеріне таныс нысандарға ұқсатуынан пайда болады. Әсіресе бұл ұқсатулар адам мен ... дене ... ... ... ... термин түзуінен көрінеді. Көптеген халықтарда орографиялық терминдер арасында бас, ... жал, ... ... ... ... бар. ... ... термині славян халықтарында , немісше және ағылшынша horn , ... цзяо - , ... khau - ... ... Бұл ... ... Таганрог, Украинадағы Кривой Рог қалаларының, Альпідегі Финсерархорн және Маттерхорн тауларының, Кордильердегі Бигхорн тауы мен Оңтүстік Америкадағы Горн аралы мен мүйісінің ... ... ... ... көрініс тапқан.
Метафора-атаулардың арасында күнделікті тұрмыста қолданылатын бұйымдармен байланысты қойылғандары да бар. Олардың арасында түркі халықтарының ... ... ... ... ... сөзі бар. Ауыспалы мағынасында жер бедерінің ойыс пішіндерін ... үшін ... бұл сөз ... ... Қазан, Болгариядағы Казанлык, Түркиядағы Казан, Казанджи, Түрікменстандағы Казанджык, Өзбекстандағы Қазанкеткен атауларына негіз болған.
Кеңістікті бейнелейтін нақты ... ... ... ежелден зерттеушілер назарын аударып келеді. Дегенмен оларды талдау мен зерттеу әдістері көбінесе біржақты болумен шектеледі. Топонимика географиялық атауларды олардың қызмет ... ... мен шығу ... ... ... ... ... аралығында дамуы мен өзгерістері тұрғысында жан-жақты зерттейтін ғылым саласы, ол қазіргі кезде лингвистиканың ономастика саласы мен географияның, ... ... ...
1.2 ... сипаттамасы және атаулардың қалыптасуына ықпал еткен факторлар
Жалпы алғанда топонимика (грекше топос-орын және онима, немесе онома,- ат, атау) - ... ... ... ғылым. Ол географиялық атаулардың шығу тегі туралы, оның тарихы мен ... ... - ... ... бір уақытта тілдік және тарихи болғандықтан, тарих, тілтану, география, археологияда үлкен мәнге ие. Қазіргі қоғамды географиялық ... ... ... ... олар ... ... және біздің ойлау кеңістігімізбен бірге жүреді. Онсыз өркениетті елестетуге болмайды, ел мен ... ... ... жол ... ... ... ... және онома-ат, атау) болса -- бұл топоним түрі, жалқы атау - қандай да болмасын ... жеке ... үйге ... ... жер ... ... ... ойконимдерді , ал ауылдық типте -- деп атайды.
Жер бедерінің сипаты кез келген халықтың географиялық атауларында көрініс тапқан. ... мен ... ... мен ойпаттардың, қыраттар мен ойыстардың, тіпті кішігірім төбешіктер мен ойпаңдардың өз атаулары бар. ... ... ... ... ... оро - , οнома - ) деп атайды. Мысалы, Сарыарқа, Анд, Тұран ойпаты және т.б.
Географиялық ... ... бір ... ... су нысандары құрайды. Жалпылама түрде олардың атауларын гидронимдер (грекше гидро - , ... - ) деп ... Н. В. ... ... бойынша, гидронимдер өз кезегінде гелонимдерге (батпақтың, кез келген батпақтанған жердің атаулары), лимнонимдерге (көл, тоған атаулары), потамонимдерге (өзен ... ... ... және оның ... атаулары), океанонимдерге (мұхит пен оның бөліктерінің атаулары) ажыратылады. Амазонка, Балқаш, Пантанал, Беринг теңізі, Бискай шығанағы, Тынық мұхит және т.б. ... ... бола ... ... өзі ... ... су ... орнын басқа нысандарға қатысына қарай айқындау арқылы оның географиялық ерекшелігін көрсетеді.
Кез ... ... ... ... ... облыстың, ауданның атауларын хоронимдер (грекше хоро - , οнома - ) деп ... ... ... ... ... Патагония, Ақтөбе облысы және т.б. Ал елді мекен, қоныс атауларын жалпы атпен ойконимдер (грекше ойкос - , ... - ) деп ... ... астионим (қала атауы) және комоним (ауыл атауы) деп бөледі. Мысалы, Алматы қаласының атауы астионим, ал Үржар ауылының ... ... ... табылады.
Кез келген қатынас жолдарының (су жолы, құрлық, тағы ... ... ... ... ... ... ... - және οнома - ) деп атайды. Мысалы, Ертіс-Қарағанды каналы, Трассібір магистралі. Үңгірлердің атауларын жалпы ... ... ... ... - , οнома - ) деп ... ... ... ... - , ... - ) ... алқаптың, тоғайдың атауы болып табылады. Мысалы, Қарқаралы орманы, Семей орманы және т.б.
Географиялық атауларды қалыптастыруға географиялық терминдер, күнделікті ... ... сан ... түр-түсті білдіретін анықтауыштар қатысады, сонымен қатар топонимдерге адам есімдері (антропоним), халық, тайпа атаулары (этноним), өсімдік атаулары (фитонимдер), жануар атаулары ... ... ... ... атауларын екі топқа, яғни табиғи-географиялық сипаттағы (геогенді ойконим) және мәдени-тарихи сипаттағы (антропогенді атау) атаулар деп ... ... ... ... ... ... ... яғни су бастауларымен, ландшафт ерекшеліктерімен, табиғи жағдайларымен, жануар және өсімдік дүниесімен байланысқан елді-мекендердің ... ... ... ... ... оның ... ... бөлуге болады:
* Өзен атауларынан пайда болған атаулар (мысалы: Орал, Шу, Ақсу, Ембі қалалары т.б);
ә) Географиялық апеллятивті лексикадан пайда болған ойконимдер - оған ... ... ... жер ... және т.б ерекшеліктеріне қойылған атаулар (Көкшетау, Ақтау, ... ... және т.б ... ... - ағаш және бұталардың атауларынан пайда болған (Алматы, Талдықорған және т.б қалалар);
Ал мәдени-тарихи сипаттағы ойконимдерге жергілікті ... ... ... ... (аты, ... ... аты), ... отбасы мүшесінің есімдері, халықтың әлеуметтік құрлымы, діни-мәдени ... адам ... ... ... ... ... байланысқан атаулар жатады. Оларды келесідей бөлеміз:
* Ойконим-антропонимдер (Сатпаев, Мамлютка, Сергеевка және т.б ... ... ... ... ... ... Түркістан және т.б қалалар).
Географиялық атаулар бір географиялық объектіні екінші географиялық объектілерден айыра білуге мүмкіндік беретіні ... ... ... ... ... ... түрде өзгертудің өз тарихын Ұлы француз революциясының аяғында XVIII ғасырда бастауын алады. Ең алдымен топонимдерді ... ... ... ... қатысты, вельмож титулы, діни түсініктерге қатысты атауларды өзгерту болып табылды. Мәселен, Сен-Пьенс атауы өзімен ... ... (), ... ... ... (), ... ... () Реюньон (), Париждегі Людовик даңғылы XVI ғасырда Революция даңғылына (қазіргі таңда ... ... ... Ал ... ... үкіметі билікті өз қолына алысымен атауларды өзгертуге ат салысқан болатын. Ең алдымен, патша, дворян, православты және т.б ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде Александровск атауы Запорожье болып, Николай II Жері - ... ... ... - ... ... - ... (марийлік ), Романов-на-Мурмане - Мурманск, Петроград - Ленинградом және т.б ... ... еді. ... ... ... ... сипатына ие болды. Соның салдарынан көптеген объектілерге мемориалды және символды атаулар ... ... ... де ... ... ... тигізеді. Мысалы екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаның шекаралары өзгерді. Оған Поморье, Силезия, Гданьск - секілді көптеген ... ... ... қосылды. Ол үшін арнайы мемлекеттік комиссия құрылып, 5 жылдың ішінде польяк атаулары белгіленген: Алленштейн - Ольштын болды, ... - ... ... - ... ... - ... ... - Ополе және т.б атаулар өзгертілді. Сондай жұмыстардың бірін кеңес үкіметі де Шығыс Пруссия жерінде ... ... ... ... жаңа топонимия белгіленді: Кенигсберг - ... ... ... - ... ... - Балтийск, Раушен - ... және т.б ... ... ... ... түбегі, Сахалин, Куриль аралдарын жаулап алу жылдары ішінде ... да ... ... ... ... ... аяқталған соң тағы да сондай өзгерту жұмыстары жүргізілді.
Географиялық атауларды ауыстырудың көптеген жұмыстары колониальды жүйенің жойылуы нәтижесінде жүргізілді. Тәуелсіздігін алған жас ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде жаңа қайта құрылған топонимдер пайда болды.
КСРО мен социализмнің құлдырауы нәтижесінде жаңа ... ... ... ... ... ... ...
Қырғызстан астанасына ескі атау Бішкек (оның алдында Пишпек деп те атаған); еліміздің жаңа астанасы (бұрынғы Целиноград) алдымен Ақмола, кейіннен - ... ... ең биік ... ... шыңы Исмаил Самани шыңына (Тәжікстанның ұлттық қаҺарманы); Красноводск ... ... ... С. ... ... ... деп ... және т.б. Бұл үрдістер әлі де ТМД елдерінде жалғасын табуда. Атауларды ресми өзгерту ... ... ... жатқан көптеген құбылыстар мен оқиғаларға қатысты болуы мүмкін. Мұндай географиялық атаулардың ... ... ... уақытта да болып жатыр. Мысалы, Вануату (Океания) аралдық мемлкететінде Санта-Катилина аралы жаңа мыңжылдыққа қатысты Миллениум деп өзгертілді.
Аймақтағы топонимдердің қалыптасуына көптеген ... ... ... Аса ... ... және ... ... жолдарының тоғысында орналасқан Орта Азия мен Қазақстан аумағы ежелден бері Шығыс пен Батыс арасын жалғастырып ... ... ... ... ... зор ... аудандар, таулар мен шұраттар алмасып келетін бұл аумақта отырықшы және көшпенді мәдениет үйлескен күрделі мәдени-шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... болуы осы аймақ арқылы көне керуен жолдарының өтуіне, яғни экономикалық, мәдени қатынастардың дамуына, құрамы мен құрылымы жағынан түрлі топтарға жататын ... ... ... ... ... ... ... мен көшіп келген халықтар бұл аумаққа өзінің шаруашылық, мәдени дәстүрлерін алып ... ... ... бай ... ... мен топонимиясын қалыптастыруға өз үлестерін қосты.
Тарихи факторлар. Аймақтағы географиялық атаулардың ... көне ... ... ... ... сақталып қалған немесе ауызша түрде ұрпақтан ұрпаққа жеткен. Орта Азиядағы ең ежелгі атаулардың бірі - ... ... ... ... І ... ірі әскери-саяси бірлестік құрған, көршілес Иран жеріндегі отырықшы ... ... ... ... ... ... ... атауы тур болған. Өзбек тарихшысы Ш.С. Камолиддиннің (2006) зерттеулері ... бұл ... ... рет көне ... ... аты ... ... иран, араб тілдеріндегі көне және ортағасырлық әдеби, тарихи-географиялық жазбаларда кездесетін Тұран топониміне ... ... ... тур және ... ... мен Тұран және Түркістан топонимдерінің ортақ негізі бар деп есептейді. Өйткені ежелгі ирандықтар турлар деп ... ... ... ... ... мен ... атаған.
VI-VII ғасырлардан бастап Тұран аумағы Түрік қағанатының шекараларымен сәйкес келе бастайды. VII-VIII ғасырларда осы аумаққа ... араб ... ... оны (Мавераннахр) деп атай бастады, араб ... ... бұл атау ... ... ... Орта ... арабтардың арқасында бұл атау аса танымал болды. XIX ғасырда еуропалық ғылыми әдебиетте деген калька-атау ... ... бұл ... ... нұсқасы болатын. Сонымен, тарихи кезеңде Орта Азия мен ... ... ... ... бірнеше түүрлі атау берді. Ал жергілікті қолданыста көбінесе Түркістан және Мауреннахр ... ... ... ... Тұран, Туристан топонимдерінің неғұрлым кейінгі баламасы болып табылады, ол алғаш рет VI-VII ... ... ... ... ... ... шұратында 639 жылы құрастырылған соғдылық құжатта Түркістан атауы қазіргі Орта Азия ... ... үшін ... ... бұл ... ... басқа атаулары географиялық ерекшеліктер тұрғысынан емес, этностық ... ... ... қойылған деуге болады.
IX ғасырда Орта Азияда Араб Халифатының саяси құлдырауына байланысты жергілікті ... ... ... (819 -- 999) ... Дәл осы ... ... парсы тілі (дари) қалыптасты. Бұл аймақта жаңа ирандық топонимдер тобын қалыптастырды. X ... ... ... мен Шығыс Түркістандағы көшпенді түркі тайпаларының ақсүйектері Қараханид мемлекетін құрды. Көшпенді тайпалармен бірге осы аймақтағы отырықшы халықтарды қол ... ... бұл ... Х ... ... Саманид мемлекетін жаулап алды. Дәл осы кезеңде Сырдария аңғарында оғыздардың Селжук ... ... ... ... ... Орта ... түркі халықтары басым бола бастады. Бұл өз кезегінде түркі тілдес жаңа ұлттар мен ... ... және ... ... ... бола бастауына алып келді. 1029-1038 жылдар аралығында қараханидтік түркі ғалымы Махмұт Қашқари араб тілінде өзінің ... ... ... ... ... жылы Қараханидтер Селжук империясының қарамағына өтті, ал Солтүстік Қытайдан қуылған ... ... ... 1128 жылы ... 1141 жылы тұтас Мауреннахрды басып алды. 1219-1221 жылдар ... ... Орта ... ... ... ... Осы ... бастап, аймақта монғол атаулары пайда болды. Олар әсіресе Қазақстан аумағында көбірек саналады.
XIV ғасырда монғол езгісінен азат болған Орта Азия ... ... ... ... ... ... топонимдер басым пайда бола бастады. Соңғы 3 ... ... ... ... ... топонимикалық жүйені тілдік тұрғыдан күрделендіре түсті.
Табиғи-географиялық факторлар. Орта Азия мен Қазақстан аумағының табиғат жағдайлары аймақтың өзіндік топонимдерін қалыптастыруға ... ... ... ... алу ... ... ... байланысты атаулар тобы қалыптасты. Түс атаулары тілдегі дәстүрлі мағыналық жүктемесімен қатар, кеңістік туралы ... ... ... бейнелеген. Мысалы, барлық түркі халықтары сияқты, қазақтарда да топонимдер құрамындағы тек түсті ғана емес, , , , ... ... ... ие ... ... ... ... көне түркілер жасаған әлемнің кеңістіктік бейнесіндегі ... де ... ... халықтарының түспен байланысты геосимволикасында солтүстік қара түспен байланысты болып келеді. Белгілі түркітанушы ... ... атап ... кеңістік символы ретінде алынған этнонимдерде де халықтың мекен ортасының географиялық орнын білдіреді: қарақытайлар - ... ... ... ... монғол тілді қидандар, қарақырғыздар - солтүстік қырғыздары.
сөзінің жалпы түркілік тағы бір мағынасы ... ... ... сақталған әлемнің кеңістік бейнесінде Тәңірімен байланысты Жоғарғы әлем ақ түспен, ал Төменгі әлем қара түспен бейнеленеді. Осы тұрғыда ... ... ... ... және ұғымдарын да атап өтуге болады. Ал қазақ ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... лексемасы салыстырмалы түрде жазық кеңістіктегі оқшауланған төбелерге, жазда төбесі қарсыз болатын тауларға, ... ... ... ... ... өзендерге, ұқсас географиялық нысандардың солтүстіктегісіне қатысты қолданылады. Сонымен қатар, жыныстардың қара (немесе күңгірт) түсін білдіретін атаулар тобы да ... ... ... ... тұрғыда бағалау сипатындағы Қарақұм атауы өсімдікпен бекіген құмды шөлдерге қатысты қолданылады.
Көне түркілік жазба ескерткіштерінде сөзі мағынасында қолданылған. ... ... ... де , , ... өзара тығыз байланысты тұрақты тіркестер құрайды: , және т.б. Мұның өзі ... ... ... тән, көне ... келе ... әлем ... ... парадигмасы болып табылады.
Түркі халықтарында кәдімгі түсті білдіретін анықтауыш қана ... ол ... ... ... да қолданылады. Жалпы географиялық тұрғыда мұны оңтүстікте күннің мол түсуімен түсіндіруге болады. Өйткені геосимволикадағы оңтүстікті білдіретін ... ... ... ... жаратылысы жағынан байланысты болуы мүмкін. Осы ретте атауы қызыл түсті жыныстармен байланысты түсіндірілетін Қызылқұм ... ... ... ... ... болатын тәрізді.
Осы дәстүрлі геосимволика тұрғысынан алғанда, Қызылқұм Қазақстан аумағындағы басқа құмды өңірлерге ... ... ... шөл ... ... беріп тұрғандай. Сонымен, халықтық топонимиядағы түспен байланысты метафоралар әлемді ... ... тән ... ... ... ... ...
Құрғақ климат жағдайында су объектілерінің орналасқан жерлерін, олардың ... ... ... ... үшін ... географиялық терминология қалыптасты, ол өз кезегінде топонимдерге негіз болды. Дүние ... ең ... ... ... аймақтарының бірі саналатын бұл аумақта табиғи су көздері ерекше құрметтелетін. Олардың ... ... ең көне ... ... ... және ... ... басқа географиялық объектілердің атаулары пайда болған. Көне түркілік окуз және сув ... ... ... аб және руд ... ... көптеген атауларға негіз болған.
Әлеуметтік факторлар. Орта Азия аумағында отырықшы және ... ... ... ... ... Отырықшы өмір салты Орта Азия аумағында елді мекендер мен қалаларға қатысты қолданылатын жергілікті балык, орду, ... ... ... капуг, тура терминдерінде көрініс тапқан. Ал олардың ... ... ... ...
Көне түркі жазбаларында балык (қазақша нұсқада ) деген мағына берген, бұл көне түркі сөздіктері мен М.Қашқари ... ... Бұл өте көне ... ... ... түркілік атауында (Ханбалық), Жетісудағы Ілебалық, Монғолиядағы Тогу-балық атауларында кездеседі. Ғалымдар Тибеттегі VIII ғасыр ... ... ... ... ... ... ...
Орду (қазақша нұсқада ) термині де қалалық елді мекендерге қатысты қолданылады. Қазақстандағы Ордабасы, ортағасырлық ... ... ... ... ... Килич-Орду атаулары қала мәдениетінің ежелгі аудандарында сақталған. Тәжікстандағы Хорог қаласының атауы жергілікті шугнан тілінде мағынасын беретін ... ... ... болады.
Бекініс мағынасын беретін курган (қазақша нұсқада ) термині ... ... ... ... ... ... Курган-Тюбе, Өзбекстандағы Джаркурган, Каттакурган, Қырғызстандағы Базар-Коргон, Қазақстандағы Жаңақорған, Талдықорған, Шолаққорған атаулары осы сөзбен байланысты болады. ... ... бас ... ... деген мағына беретін соғдылық кат сөзімен байланысты түркілік кент термині көптеген атауларға негіз болды. ... ... осы ... ... сақталған, кейбіреулері осы үлгіде жаңадан жасалған. Өзбекстандағы Газалкент, Паркент, Пскент, Ташкент, Қазақстандағы ... ... ... ... Саудакент, Тәжікстандағы Пенджикент атаулары кент терминімен байланысты қалыптасқан. ... ... ... ... ... аймақта дәстүрлі сипатта болған егін шаруашылығымен байланысты көптеген ортаазиялық топонимдер кездеседі. Олардың қатарында Нарынның сол жақ саласы ... ... Арпа ... Арпа Йазы ... ... ... атаулары бар. Қазіргі Өзбекстандағы Хорезм қаласының Маш деп аталған рабатының атауы Орта Азияда ғана ... ... ... маш ... ... ... пайда болған. Тіпті Ташкент қаласының орта ғасырлардағы Шаш (Чач) аталуы көне түркі тілінде деген мағына берген.
Аймақта ... егін ... ... ... мал шаруашылығы да дамыған. Мал шаруашылығымен байланысты атаулар тобы әсіресе Қазақстан мен Қырғызстан жерлерінде жіктелген сипат алады. Сонымен қатар, Орта ... ... ... түрлерінің, жібек және мақта өндірісінің дамығаны белгілі. Бұл аталғандардың барлығы аймақтағы топонимияда өз ізін қалдырған. ... тек осы ... ... ... негізінде қалыптасқан атаулар (Жүйнек, Ұстохона, Жүзімдік) ғана емес, белгілі бір шаруашылықты ұйымдастыру дәстүрлері (Өртеңшоқы, өндірістің орналасуы (Мақташы, Пахтаарал, Сарыжайлау) көрініс ... ... ... ... ... атаулардың өзгеруі әртүрлі кезеңдерді қамтиды. Біреулері байырғы нұсқаларында қалса, енді біреулері көпғасырлық ұзақ уақытты ... ... ... ... ... ... ... түрліше болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда олар әртүрлі ... ... ... ... ... енді ... ... - естілуі жақын, бірақ сол тілдегі мағынасы жағынан бірдей атаулар, енді үшінші жағдайда тілдің ... және ... ... ... топонимнің дыбыстық әлпетінің өзгеруі болып табылады. Сонымен қатар атаулардың өзгеруінің басқа да себептері бар. ... ... ол ... ... ... ие болды. Географиялық атаулардың трансформациясы - атаудың тарихи қолданыс үрдісіндегі өзгеруі болып табылады.
Топонимдердің трансформациясы
Топоним трансформациясының ... ... ... ... ... ... мағыналау
Морфологиялық
Калька
Ресми өзгерту
1-сурет. Топонимдердің трансформациясы
Топонимдер уақыт өте келе, әртүрлі факторлар әсерінен өзгерістерге түседі. Олардың тарихи жағдайда өзгерістеріне тұрғын ... ... ... ... ... алулар мен саяси жүйенің өзгеруі себеп болады. Географиялық атаулардың ... ... ... ... деп ... ... ... транформациясының бірнеше түрлерін ажыратады:
1. Географиялық атаудың қысқаруы. Кей жағдайда географиялық атау сөз тіркесі немесе тіпті тұтас сөйлем күйінде ... ... 1535 жылы ... ... ... ... флотилиясы шығанақтың батыс жағалауында Парана өзенінің атырауынан ... ... жаңа ... ... ... 1880 жылы ... ... астанасына айналған осы қала қазіргі кезде Буэнос-Айрес деген атпен белгілі. Дегенмен испандық конкистадор Мендоса өзі ... ... бұл ... ... , яғни ... ... ұзақ атау ... болатын. Бұл атаудың мағынасына конкистадор барлығын сиғызуға тырысты: қаланың қасиетті Троица мерекесінде ... ... ... ... қатар Құдай анасы дева Мария теңізшілердің қамқоршысы деп есептеледі.
Қаншалықты ... атау ... да, оны ... ... ... ... болатын. Сондықтан уақыт өте келе, қала атауы көп сөзінен айрылып, оның атауында тек Буэнос-Айрес () деген бөлігі ғана ... ... ... ... ... ... ... қала атын бұдан да қысқартып, Байрес деп ... ... ... бірқатар ұзын атауларға тән. Санкт-Петербург қаласының атауын тіпті Пушкин заманының өзінде Питер деп ... бұл атау ... ... ... ... қолданылады. Сан-Франциско қаласының атауын америкалықтар ауызекі тілде Фриско, жапондар Фудзияманы Фудзи, Никарагуа тұрғындары өз елін ... ... ... ... Пара деп ... Малайзиялықтар өз елінің астанасы Куала-Лумпурдың атауын Ка-Эл деп қысқартып алған. ... ... ... ... ... ... LA деп көрсетіп жүр. Қазақ халқында Сарыарқаны Арқа деп атау ... ... ...
2. ... ... бірігу. Географиялық атаудың мұндай өзгерістері екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... бірігіп кетуінен болады. Орыс тілінде Усть-Каменогорск деп аталатын қала атауы қазақ тілінде Өскемен делінуі, кезінде Усть-Юг деп ... ... ... ... ... ... бола алады.
3. Топонимнің дыбыстық және морфологиялық өзгерістері. ... ... ... ... ... нормаларға бейімделуі нәтижесінде болатын мұндай өзгерістер нәтижесінде Ресейдегі Москва Мәскеу, ... Пари ... ... Румыниядағы Букурешти Бухарест, Әзірбайжандағы Бакы Баку, Өзбекстандағы Тошкент Ташкент ... ... ... ... ... ... тілінің өзгерістеріне сәйкес, бірнеше рет болуы мүмкін: Карт-Хадашт - ... - ... - ... Беллум Вадум - Бельвадо - Бильбао, Посониум - Преслав - Бреславбург - ... - ... ... - ... - Катебрижи - Каунбриджи - ... ... ... - ... ... - ... - Гибралтар және т.б.
4. Аббревиатура немесе акроним (грекше ... - ) ... ... ... ... мұндай жолмен өзгеруін топонимнің қысқартылуының бір үлгісі ретінде атауға болады. Бірнеше сөзден тұратын географиялық атауды сөздердің бастапқы ... ... ... қысқарту көптеген елдерде бар. АҚШ (USA - United States of America), Ұлыбритания (UK - United ... ... Одақ (EU - ... Union) ... ... ... ... қысқартылған нұсқаларында қолданысқа енген. Қазіргі кезде күнделікті бұқаралық ... ... ... ресми құжаттарда еліміздің ресми атауын ҚР (Қазақстан Республикасы) нұсқасында жазу кеңінен ... ... ... ... қатарында қазақ тілінде тұрақтанып, географиялық әдебиет пен оқулықтарға енген ҚХР (Қытай Халық Республикасы), РФ (Ресей Федерациясы), КХДР ... ... ... Республикасы), ОАР (Оңтүстік Африка Республикасы), БАӘ (Біріккен Араб Әмірліктері) тәрізді атауларды атауға болады.
5. ... ... ... ... ... ... морфологиялық өзгерістері біртіндеп оның бастапқы мағынасының түбегейлі өзгеруіне алып келеді. Бұл құбылыс дыбыстық ұқсастықтар негізінде географиялық ... ... мен ... қате ... ... болады. Мысалы, бағзы заманнан Сарысу аталып келген өзен славян халықтарының тіліне бейімделіп, біртіндеп Царица өзеніне ... ... 1589 жылы осы ... ... Царицын (қазіргі Волгоград) деген қала бой көтерді. Қала атауы ұзақ ... бойы орыс ... царь - ... ... ...
6. ... немесе калька-атаулар. Өзгерген топонимдердің тағы бір тобы калька-атаулар (французша calque - ) ... ... Олар ... тілдерге толығымен немесе жартылай аударылған күйінде беріледі. Мұндай атаулар көбінесе отарлау барысында жаңадан ашылған жерлерге ... ... ... ... ... Олардың бірнешеуіне мысал келтірейік. АҚШ-тың Калифорния штатындағы Мохаве шөлінде Солтүстік Америкадағы ең ыстық және құрғақ жер - Ажал ... ... ... 1913 ... 10 ... батыс жарты шардағы ең жоғарғы температура (56,70С) тіркелген болатын.
Американың ... ... ... ... ... кен ... ... қарқынды жүргізілген болатын. Тарихта деген атпен ... бұл ... ... ... толы ... 1849 ... ... алтын табуды үміт еткен экспедиция мүшелері аталған жерде аптап ... пен ... ... ... ... болатын. Сол кезден бастап бұл аңғар Ажал аңғары (ағылшынша Death Valley) деп аталып кетті. Дүние ... ... ... ... ... ... бұл үрейлі атаудың аудармасы, яғни калькасы қолданылады.
Кейбір елдердің атаулары жартылай аударылатын калька болып ... ... бірі - ... Ел атауына біздің заманымызға дейінгі І ғасырында көне рим жазбаларында аты аталған бриттер (бриттон) этнонимі ... ... V ... бұл ... бір ... ... ... солтүстік-батысындағы түбекке қоныс аударған. Мұнда олар Кіші Британия (Britannia Minor) ... бұл ... ... ... ... деп аталады. VІ ғасырдан бастап аралдық бөліктегі бриттер мекені Үлкен ... ... ... ... Great Britain) деп атала бастаған. Орыстар бұл атауды дәстүрлі орыс ... ... ... ... деп ... Қазақшаға бұл атау орыс тілі арқылы аударылғандықтан, біздің елімізде бұл атау ... ... ... ... ... солтүстік-батысында орналасқан ірі көл Үлкен Еріксіздер көлі деген атқа ие ... ... ... ... осы ... жағалауында қоныстанған атабасктер тайпасын неғұрлым күшті көршілері алгонкиндер , деп атаған. Отарлау барысында ағылшындар оны осы ... ... ... ... оның калькасын слейв (ағылшынша slave - ) деп атап кеткен. Нәтижесінде көл 'Great Slave Lake, яғни Үлкен Еріксіздер көлі ... атқа ие ... ... ... ... ... бұл атау ... түрінде қолданылады.
Көлдердің калька-атаулары мұнымен бітпейді. Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер деп аталатын көл ... ... да ... ... ... Мұндағы тізбектеліп орналасқан әлемдегі ең ірі тұщы көлдер қатарындағы Жоғарғы, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио көлдері жалпы атпен ағылшынша Great Lakes деп ... ... Орыс ... ... ... атау ... озера делінгендіктен, қазақ тіліндегі аудармасы Ұлы көлдер болған. Осы көлдер тобында ағыстың жоғары бөлігінде орналасқан ірі көлде ... ... ... ... 83 270 км2) 1620 жылы ... болған француздар оған Lac Superieur - Жоғарғы көл ... ат ... АҚШ пен ... бұл атау ... Lake Superior ... қолданылады. Ресейде көл Верхнее озеро деп аталып кеткен, ал біздегі ... ... мен ... ол Жоғарғы көл деп аталады.
Аустралияның солтүстік-шығыс жағалауы бойымен 2300 км-ге созылып жатқан, ені 2-150 км болатын маржан ... мен ... ... ... ағылшынша Great Barrier Reef деп атайды. Оның мәнісі - маржанды құрылымдардың тізбегі үлкен аумақты алып жатқандықтан, ашық мұхит пен ... маңы ... ... ... жатқан тосқауыл қызметін атқарады. Қазақ тілінде бұл объект Үлкен ... рифі деп ... ... ... ... жартысында Солтүстік Америкадағы Кордильер тау жүйесінің ішкі ... ... ... ... ... ... ғалымдар оған Ұлы Америка шөлі деген ат берген ... Осы атау ... ... бұл ... ағынсыз, құрғақ шөлейт пен шөлдерден тұратын сипатын ... ... ... ... осы ... ... ... әскери топограф Фримонт бұл таулы қыратты Great Basin, яғни Үлкен Алап деп атауды ұсынды. Өйткені осы атауға үндес Great Plains (Ұлы ... ... ... дейін орнығып қалған болатын. Осылайша, ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Үлкен Алап атауы алдымен карталарда , кейіннен кеңінен қолданылатын болды.
7. ... ... ... Бұл ... ... ... ... бір себептерге (саяси, идеологиялық, соғыс, әлеуметтік жағдай және т.б.) байланысты басқа географиялық атаумен ... ... ... ... ... Е. М. Поспелов бұл құбылыстың орын алуына мынадай басты екі фактор ықпал ететінін атап ...
- ... ... ... ... ... ... өткен тарихпен байланысты адам есімдері мен түсініктерді жою;
- жаңа билік, құрылым идеялары мен түсініктерін ... ... ... жаңа ... ...
Мысалы, Ұлы француз революциясы нәтижесінде пайда болған Республикада бұрынғы монархияның сарқыншақтары ретінде көптеген ... ... ... ... орнын өзгертілген немесе жаңадан қойылған атаулар басты. Мысалы, Сен-Пьенс атауы ... (), ... ... ... (), ... () аралының атауы Реюньон (), Париждегі XVI Людовик алаңының атауы Революция ... ... ... ... алаңы) болып өзгертілді.
Кеңес дәуірінде Қазақстанда Перовск (Ақмешіт) қаласының атауы ... ... ... ... Новосибирск, Царево-Кокшайск қаласы Йошкар-Ола (марий тілінде ), Петроград атауы Ленинград, Қырғызстанда Пішпек атауы ... ... ... ... алғанда, мұндай жағдай жаппай сипат алды. Революциялық идея көсемдері мен билік ... ... ... ... ... беріле бастады. Осының нәтижесінде бір әкімшілік ауданның өзінде ... ... ... Энгельс, Маркс атаулары пайда болды. Ал Ұлы Отан соғысында жеңіске жеткен одақтас ... ... ... ... ... ... ... Бұрын Германия құрамында болған Шығыс Пруссия жерінің Польшаға ... ... ... атауы Гданьск, Бреслау атауы Вроцлав, Каттов атауы Катовице, Оппельн атауы Ополе болып өзгерді, ал ... ... ... ... құрамында) иеленген аумақта Кенигсберг қаласы Калининград, Инстенбург қаласы Черняховск, Пиллау елді мекені Балтийск, ал Раушен Светлогорск ... ... ... ... ... ... ... кейінгі кезеңде тәуелсіздік алған республикаларда жаппай топонимдерді өзгерту қайта қолға алынды. Қырғызстан астанасы енді ... ... ... ... ... ... ... Свердловск қаласы Екатеринбург, Шевченко қаласы Ақтау, Гурьев Атырау деп ... ... ... ... ... арасында табиғи объектілер атауы да бар. Мысалы, Кеңестер Одағындағы ең биік шың ... ... деп ... ... Тәжікстандағы бұл шыңның жаңа атауы Исмаил Самани болып өзгертілді.
1.4 Әлемдегі өзгертілген атауларға талдау жасау
Көптеген мәліметтерге сүйене отырып, біз ... ... ... ... ... көруге болады, дәлірек айтсақ жалпы алғанда әлемде 1414 қаланың атаулары өзгертілген ... Бұл ... ... ... бір қала атауы бірнеше рет те өзгеріп отырғанын айтып кеткен жөн. Мәселен, өз еліміздегі Түркістан қаласы бастапқыда Яси кейіннен ... және ең ... ... ... ... ... ... есептемелер бойынша ең алғашқы атау өзгертулерге Иранның оңтүстік-шығысында орналасқан Бехдешир қаласы 10 ғасырларда өз атауын Керман ойкониміне ауыстырды, қазіргі таңда бұл қала осы ... ... ... ... провинцияның астанасы болып саналады. Ал ең ақырғы өзгертілген атаулардың қатарына Ұлыбританиядағы Стэйнс қаласы 2012 ... 20 ... ... ... ойконимге өзгертілді.
Аталған қалалардың атауларын өзгертуде көптеген себептер бар және әрбір мемлекетте мұндай өзгертулер әртүрлі ... ... қала ... Босния және Герцеговина
3
* Болгария
30
* Хорватия
33
* Чеш Республикасы
11
* Дания
7
* ... ... ...
1
* Франция
55
* Германия
32
* Грекия
5
* Венгрия
4
* ... ... ... ... ...
36
* Латвия
14
* Литва
11
* Нидерланды
4
* Норвегия
3
* Черногория
2
* Польша
82
* Португалия
10
* Румыния
22
* Сербия
12
* ... ... ... ... ... ... ...
8
* Испания
45
* Ұлыбритания
20
Азия :
* Ауғанстан ... ... ... ... ... Қытай Халық Республикасы
18
* Гонконг
1
* Үндістан
32
* Индонезия
10
* Иран
3
* Жапония
32
* Иордания
1
* Ливан
4
* Солтүстік Корея
5
* Оңтүстік ... ... ... ... Мьянма
15
* Пакистан
5
* Филиппин
15
* Сингапур
10
* Сирия
5
* Тайвань
3
* Түркия
30
* Вьетнам
6
ТМД:
* Грузия
23
* ... ... ... ... ... ...
25
* Қырғызстан
3
* Ресей
313
* Молдова
10
* Тәжікстан
6
* Түркіменстан
9
* Украина
57
* Өзбекстан
6
Солтүстік Америка:
* Канада ... АҚШ ... ... ... ... Аргентина
1
* Бразилия
16
* Колумбия
16
* Доминикан Республикасы ... ... ... Парагвай
2
* Венесуэла
2
Аустралия:
* Аустралия
18
Африка:
* Алжир
11
* Ангола
24
* Чад
4
* Конго Демократиялық Республикасы
8
* Мысыр
2
* ... ... ... ...
2
* Кения
3
* Ливия
1
* Мадагаскар
3
* Марокко
2
* Мозамбик
1
* Намибия
2
* Оңтүстік Африка ... ... ... ... ... ...
16
Барлығы:
1414
1-кесте. Дүние жүзі бойынша қала атаулары өзгертілген мемлекеттер (кейбір қалалардың ... ... рет ... ... ... Кумайри қаласы --> Александрополь (1840) --> Ленинакане (1924) --> Гюмри (1990) 3 рет өзгерген).
Атап айтқанда, Аустралия мемлекетінде ескі неміс ... ... жаңа ... ... ... ... болды. Неміс атауларының болуы соғыс жайлы естеліктің қалуы секілді аустралиялық халықтың сезімдерін қанаушылықпен тең болатын.
Ал, ... ... ... ... ... ... ... өзгертілген (1919-1991 жылдар аралығында). Алғашқы ойконимдердің ауыстырылуы Белорусь мемлкетінің Ресей Империясына қосылуынан, яғни ... ... ... Қала ... ... рет ... Белорусь жеріндегі бірнеше тілдердің болуына қатысты: ескі белорусь тілі (Русин), поляк, орыс, қазіргі белорусь тілі болып табылады. ... ... ... орыс ... ... ... ... алған еді, ал ежелгі русин тілінде бұл қаланың атауы Городно деп аталған.
Қала атауларын өзгерту үрдісі Үндістанда 1947 жылы 15 ... ... ... коллониясынан шығуынан басталып, әлі күнге жалғасын табуда (1-диаграмма). Кейбір ұсынылған атаулар саяси тұрғыдан бәстескен болғандықтан, ол атауларды енгізбеуге ... ... ... ... ... ... ... Нью-Делимен бекітілген болуы тиіс.
1-диаграмма. Қала атауларын өзгертудегі жетекші ... ... жүзі ... өзгертілген қала атаулары
Ресей Федерациясының қала атауларын өзгертудегі себептері мыналар (2-сурет):
* Көптеген қала топонимдерінің өзгертілуі Ресейдегі 1917 жылы болған ... ... ... болды;
* Көптеген саяси себептерге қатысты қала ойконимдері Кеңес Үкіметі кезінде ауыстырылды;
* 1945 жылы ... ... ... ... ... қала ... өзгертті;
* 1945 жылы Оңтүстік Сахалин жері Ресей өз иелігіне алған соң, ... ... ... болатын;
* 1972-73 жылдары Қиыр Шығыста қытай тіліне жақын атауларды өзгерткен болатын;
* 1991 жылы ... ... ... ... атаулар өзгертілді және әлі күнге өз жалғасын табуда.
* Ресейдегі қала атауларының өзгеруі кеңес үкіметі кезінде және оған дейін жүргізілген ... ... ... ... 1924 ... ... 1929 жыл ... (1925 жылы Царицын атауы Сталинград атауына ауысты). Екінші кезең -- 1956 - 1962 ... ... яғни ... ... күрес уақытымен іспеттес келді. 1961 жылы Сталинград ойконимі Волгоград атауына ауыстырылды; дәл осы уақытта Молотов (Пермь), ... ... ... (Белогорск), Щербаков (Рыбинск) и даже Чкалов (Оренбург) секілді атаулар өзгеріс табады. Үшінші толқын уақытымен іспеттес келеді (1985 - 1995): ... ... ... -- ... ... ... -- ... Устинов -- Ижевскке, Горький -- Нижний Новгородқа, Орджоникидзе -- ... ... ... ... ... Волгоград атауын Сталинград атауына ауыстыратын болса, Волгоград мэриясының есептемесі ... ... ... бас ұратынын болжам жасауда. Тек қана сол жердің азаматтарының құжаттарын өзгерту үшін 101,8 млн рубль қаражат ... ... 2013 жылы ... ... ... -- 786 млн рубльді құрайды), оған қоса 177 млн рубль азаматтардың жеке салыққа кететін шығыны -- бұл ... тек ... ... ғана ... ... ... бұл тарауды қорытындылай келе, топонимика саласының ежелден келе жатқан ғылым ретінде тануға болады. Ал ойконимдер ғалымдардың ... тыс ... ... ... ... Оған қоса, атауларды өзгерту ғылыми түрде атаулардың трансформациясы деп ... ... Ал ... трансформация атаулардың билік пен халық пікірінің нәтижесінде өзгеретіндігін көрсетті. Сонымен қатар, дүниежүзі бойынша көптеген елдердің қала атауларының өзгергенін ... ... ... ... ең көп атауын өзгерткен Ресей Федерациясы болып табылады. Осы мемлекеттердегі қала ойконимдерінің ауыстыруына көптеген ... ... ... Ресей Федерациясының ескі және өзгертілген қала атаулар.
ІІ. Қала атауларын өзгерту себептері және оның салдары
2.1 Қала атауларын өзгерту себептері
ХХ ғасыр ... ... ең бай ... ... ... атаулар өз тәуелсіздігін алған азиялық және африкалық мемлекеттерде ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... да географиялық номенклатуралары да радикальды өзгеріс тапты. Мәселен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаға енген Судет пен Поморье ... ... ... 32 мыңға жуық Польшаға тән емес атаулар өзгертілсе, ... ... ... ... және неміс атаулары ауыстырылған еді. Осы аталған барлық атаулар сыртқы саяси, мемлекеттік шекаралардың өзгеруіне, ... ... тән ... ... ... ... қатысты өзгерілді.
Е. М. Поспеловтың тұжырымы бойынша атауларды өзгертудің екі тікелей себептері бар: 1. Өткен ... ... ескі ... ... атаулардың қолайсыздығынан жаңа жағдайға негізделіп өзгерту; 2. Жаңа басшылық, құрылым немесе мемлекеттік құрылуына қатысты жаңа ... ... үшін жаңа ... енгізу, өзгерту болып табылады.
Бірақ, әдетте атауларды өзгерту үрдісі кезінде көптеген ... ... ... Қателіктерге қатысты олардың бірі қолайсыз болатын болса, енді бір атаулар жаңа идеологиялық атаулардың ... ... ... ... ... ... ... тұжырымы бойынша атауларды кей жағдайларда өзгерту қажет. Айталық сіздің қала немесе ... ... ... атау ... ... жағдайын қарастыруға болады. Мәселен оған Ресей мемлекетіндегі Соплино (Тверь губерниясы), Дураково (Вологод губерниясы) немесе Вшивка (Нижгород ... және т.б ... ... ... ... ... ... пе? Бәлкім қажет. Бірақ асығыстық жасаудың қажеті жоқ, себебі тағы да атаудың жараспай қалуы мүмкін. Басқа мысал, егер ... ... ... ... ... алса ... ... болады. Польша І дүниежүзілік соғыстан кейін, өз жерлерің қайтарып алған соң мұндай жағдайды басынан кешті. Әлбетте сол халыққа тән емес ... (бұл ... ... ... ... Дәл осындай жайт ІІ Дүниежүзілік соғыстан кейін де болды: Бреслау - Вроцлав, Грюнберг - ... ... - ... ... өзгертілді.
Сонымен қатар атауды ауыстырудың тағы бір мысалын атап кеткен жөн. Мысалы бұл ... Охот ... ... ... ... ... Атласов атауы берілді) болды. Бұл жер ХVII ғ. Орыс жер шарлаушысымен ашылады, атау әртүрлі кітаптарда түрліше ... ... ... Анфино-ген, Дьякон, Уякужач. Бірнеше уақыттан соң түсініксіз Алайд атауымен аталды. Ал тек 1952 жылы арал ... ХVII ғ. ... ... ... ... казагі В.В. Атласов есімімен аталды. Міне, бұл атауларды өзгертудің дұрыс және ... ... ... болады. Неге? Себебі географиялық атауларды өзгертудің басқа жағдайлары - бұл тарихқа араласу, оны басқаша жасауға тырысу, ел халқының ... жою деп ... ... ... ... және әр жерде халықтың өмірінен байланысқан мәдениетіне жатады. Сонымен қатар ол тарих ескерткіші. Себебі жүз жыл бұрын жасалған тарих оның ... ... ... ... және т.б ... ... көрсетеді. Көптеген атауларда жергілікті жердің табиғи ерекшелігі, қандай да болмасын маңызды ... яғни тек ... ғана есте ... ... атаулар қойылады. Заңдылық бойынша көптеген елдерде атауды ... ... ... ...
2.2 Қазақстандағы ауыстырылған қала атаулары және ономастикалық комиссияға талдау
Еліміздегі топонимдерді өзгерту де ... ... қызу ... істеп келеді. Көптеген қала, аудан , ауыл, көше тіптен оқу ғимаратының атаулары ауыстырылды. Еліміздің қала атауларын өзгерту ҚР президентінің, ономастикалық ... (1993 ж 8 ... ... шыққан) және сол қалада тұратын халықтың пікіріне жүгіне отырып атқарылатын іс.
1991-2005 жж. аралығында 3 облыс, 12 ... 53 ... ... 7 қала ... 43 ... станциясы мен разъездері, 957 кіші жергілікті пункт атаулары өзгертілген. Оған қоса, 3 ... 12 ... 14 ... 76 ... ... 22 жергілікті пункттердің транскрипциясы ауыстырылған. Атап айтсақ Қазақстанда ... қала ... ... бұл:
1991 ж - Шевченко (1964 ж бастап) - Ақтау;
1992 ж - ... - ... - 1998 ж - ... ж 4 ... - ... - ... ... кейін Тараз);
1993 ж 7 қазан - Кокшетав - Көкшетау;
1997 ж 17 маусым - ... - ... ж 11 ... - ... (1891 ... ... - ... ж 21 маусым - Семипалатинск - Семей.
Еліміздегі өзгертілген қала атауларын - суреттен көруге болады, ... бір қала ... ... рет ... көре ... мен ... ... бастығы Ерлан Күзекбайдың мәліметтері бойынша 2005 жылғы уақытқа ... ... ... ... ... 55-60% ... жеткен. Ақырғы 14 жылдың ішінде жұмыстың зор бағыттары оңтүстік региондарға бағытталып, ал тек 30% ғана Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 890 оқу ғимараты, денсаулық сақтау, спорт пен физико-географиялық объект атаулары ауыстырылған.
Ономастика ... ... ... ... ... ... - ... Республикасының Үкіметі жанындағы Республикалық ономастика комиссиясы 2008 жылы қаңтарда өз жұмысын тоқтатып, мароторий жариялаған болатын. Енді осыған қатысты ... және ... ... ... жүргізіп отырған комиссияларына қысқаша сипаттап, талдау жасап кетейік.
Сурет Қазақстандағы өзгертілген қала атаулары
Елімізде қала, нысан, көше және ... атау беру ... жіті ... ...
Енгізілген өзгерістерге сай, атау беру немесе қайта атау жұмыстары барысында жергілікті жердің тарихи, географиялық, табиғи және мәдени ерекшеліктерін ... ... ... ... тіл ... ... да ... міндет. Сонымен қатар, көрнекті мемлекет, қоғам, ғылым және мәдениет қайраткерлерінің есімдерін олар ... ... ... ... кемінде 5 жыл өткеннен соң ғана берілетін болады. Нысандарға атау беру барысында халықтың ... ... ... ... ашықтық қағидаты енгізілді. Бүгінде бір ауданда бірдей аталатын бірнеше ауылдар мен көшелер бар. Бұл ... ... ... ... ... ... тосқауыл болады. Жаңа заң қолданысқа енсе, осындай олқылықтардың көзі жойылады. Ал, тәртіпке бағынбағандар жауапкершілікке тартылады.
Жалпы ... ... ... ... тоқтатылуына негіз болған актілер, мыналар болып табылады:
1) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 ... 28 ... № 1138 ... "2009 ... ... Республикасы халқының Ұлттық санағы туралы";
2) Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Хатшысының 2009 жылғы 15 ... № 32-28.41 ... ... елді ... ... ... атауға мораторий белгілеу. Мемлекетке қажет болған жағдайда аймақтың ұсынысы ескеріледі және жаңа атауға қажетті негіздемелер талап етіледі);
3) Мемлекет басшысының 2010 ... 12 ... №5759 ... ... ... мораторий жариялау туралы);
4) Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының 2011 ... 18 ...... ... ... ... ... көшелердің атауларын немесе үйлердің нөмірлерін өзгертуге тоқтау қою туралы).
Осы аталған актілерге ... ... ... тәжірибеде келесідей ономастикалық жұмыстар атқарылып жатқандығын көруге болады, мысалы:

Мемлекет
Ұйым атауы
1
Ресей
Ресей Федерациясының 1997 жылғы 18 желтоқсандағы №152-ФЗ ... Заңы ... ... ... ... жүйе - ... карта және географиялық атаулар бойынша деректер қоры
3
Өзбекстан
Өзбекстан Республикасының 2011 жылғы 4 наурыздағы Заңы
4
Тәжікстан
Тәжікстан ... 2009 ... 3 ... № 9-10 Заңының 19-бабы
5
Канада
Заңы
6
Эстония
2003 жылғы 5 қарашадағы Заңы
7
Словения
Географиялық ... ... ... ... ... ... ұлттық комитет
9
Жаңа Зеландия
Үкімет қаулысы
?-кесте. Дүние жүзіндегі елдердің ономастикалық жұмыстары
Ономастикалық жұмыстардың ... ... ... ... тетіктер мыналар болып табылады:
* ашықтық қағидаттарын енгізу;
* қоғамдық пікірді ескеру;
* азаматтық қоғам институттарын тарту;
* ... ... ... ... ... уақытында атауы өзгертілген елді-мекендер мен көшелер туралы ақпарат (2008-2010ж.) келесідей:
Аудан
7
Ауыл
195
Ауылдық округ
38 ... ... ... ... ...
1204
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасындағы қалалар саны келесідей:
Облыс ... және ... ... бар ... маңызы бар қалалар
41
Аудандық маңызы бар қалалар
45
ҚР Үкіметі жанындағы Республикалық ономастикалық комиссиясына 2007-2011 жылдар аралығында білім ... ... ... ... жергілікті атқарушы органдардан келіп түскен құжаттар саны:

Жыл
Құжаттар саны
1
2007
67
2
2008
50
3
2009
60
4 ...
88
5 ...
7 ... ... ... ... кеелсідей жұмыстарды атқаруға тиесілі:
-облыстарға, аудандар мен қалаларға атау беру және оларды қайта атау туралы қорытындылар береді; ... ... ... және өзге де ... атау беру және ... ... атау туралы қорытындылар береді;
-облыстық маңызы бар қалалардың алаңдарына, даңғылдарына, көшелеріне және олардың басқа да құрамдас бөлiктерiне атау беру және ... ... атау ... ... береді;
-республикалық маңызы бар қаланың, астананың ономастика ... ... ... ... ... ... комиссиялары және республикалық маңызы бар қаланың, астананың ономастика комиссиялары келесі мәселелерді шешеді:
-облыстың ауылдарына (селоларына), ... ... ... ... атау беру және оларды қайта атау туралы қорытындылар береді;
-республикалық ономастика ... ... ... - республикалық маңызы бар қаланың алаңдарына, даңғылдарына, көшелеріне және олардың басқа да құрамдас бөлiктерiне атау беру және ... ... атау ... қорытындылар береді;
-аудандық маңызы бар қалалардың алаңдарына, даңғылдарына, бульварларына, көшелеріне, тұйық көшелеріне және олардың басқа да ... ... атау беру және ... қайта атау туралы қорытындылар береді.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің құзыреті онамастикалық ... ... ... ... ...
-Қазақстан Республикасының аумағындағы кәсіпорындарға, ұйымдарға және т.б. мемлекет меншігіндегі ... да ... беру және ... ... ... ... айқындайды;
-Республикалық ономастика комиссиясы қорытындысы негізінде және тиісті аумақ халқының, оның өкілді және атқарушы органдарының пікірін ескере отырып, ... ... ... облыстарға, аудандарға, қалаларға атау беру жәнеоларды қайта атау ... ... ... ... ... комиссиясы қорытындысы негізінде Қазақстан Республикасының аумағындағы кәсіпорындарға,ұйымдарға және т.б. мемлекет меншігіндегі басқа да объектілергеатау беру және ... ... атау ... ... ...
Ал облыстық өкiлдi және атқарушы органдардың өкiлеттiктерi елімізде келесі ... ... ... ... ... қорытындысы негізіндеоблыстың ауылдарына (селоларына), кенттеріне, ауылдық (селолық) округтеріне атау беру және оларды қайта атау мәселелерiн ... ... ... бар ... ... ... ... көпірлеріне және олардың басқа да құрамдас бөлiктерiне атау беру және ... ... ... ... ...
Аудандық өкiлдi және атқарушы органдардың өкiлеттiктерi:
-аудандық маңызы бар ... ... ... ... ... ... және басқа да құрамдас бөліктерге ат қою, олардың атын өзгерту туралы мәселелерді ... ... ... ... және ... ... өкiлеттiктерi:
-Республикалық ономастика комиссиясымен келісілген, ономастика Комиссиясының қорытындысы негізінде республикалық маңызы бар ... ... ... ... алаңдарына және олардың басқа да құрамдас бөлiктерiне атау беру және оларды қайта атау туралы мәселелерді шешеді.
Қазiргі уақытта ономастика республикадағы ... тіл ... ... бағыттарының 6ipi ретiнде тек ғылыми-практикалық, мәдени-тарихи ғана емес, сондай-ақ қоғамдық-саяси маңызға да ие болып отыр.
Қоғам дамуының кез келген кезеңiнде ... ... ... ... зор ... Адам ... бip де бipi, бip де бip ... өзiнiң даму процессiнде өзiнiң антропонимдерi мен топонимдерiнiң жинағынсыз өмiр сүрген емес. ... ... ... да ... ... ... ... ұлттық ономастикалық жүйесi бар. Қазақстанның көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық ономастика жүйесi XIX ... ... ... ... ... ... ... және патша үкiметiнiң отаршылдық мүдделерiне, кейiннен кеңес жүйесiнiң тоталитарлық саясатына ... ... ... ... ... пен ... ... идеологтары ономастиканы қоғамның тарихи-мәдени санасына әсер етудiң саяси құралына ... ... ... ... өзiндiк болмысына, ұлттық ерекшелiгiне, әcipece оның тoпонимикалық және ... ... ... зиян ... Қазақстан картасы едәуiр бұрмалауларға ұшырады.
Қазақстан Республикасының тәуелсiздiк алуымен және халықаралық қатынастардың субъектiсi ретiнде қалыптасуымен ұлттық ономастика әлемдiк ... ... ... ... Қaзipгi кезде ономастикалық бiрлiктер халықаралық ресми құжаттарда ... ... ... ... ... ономастикалық кеңiстiгiнде камтылған Түркiстан, Астана, Байқоңыр, Қарашығанақ және басқалары тәрiзді ... ... ... тарихымен, мәдениетiмен өзара тығыз байланыста бола отырып, атаулы функцияны алып қана қоймай, сонымен қатар өзiне күштi ... ... ... ... ассоциациялық семиотикалық белгiлер де болып табылады.
Сонымен қатаp, ұлттық ономастиканы дамытудың өзектi мiндеттерiн iске ... ... ... өнімділігі олардың нормативтiк құқықтық қамтамасыз етiлуiмен тiкелей байланысты. Қaзipгi кезде ономастикалық жұмыстың нормативтiк құқықтық базасы Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ... 1997 ... 11 шілдедегi Заңына, Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1996 жылғы 4 қарашадағы № 3186 ... ... ... Республикасының Tіл саясаты тұжырымдамасына, Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 8 желтоқсандағы Заңына, Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 1999 жылғы 21 ... № 368 ... ... ... ... ... ... Мемлекеттiк ономастика комиссияисы туралы ережеге, Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 1996 жылғы 5 наурыздағы № 281 қаулысымен бекiтілген ұйымдарды, ... жол ... ... ... ... ... ... объектілердi атау мен қайта атаудың және олардың атауларының транскрипциясын өзгертудiң тәртiбiне негiзделедi.
Елiмiздегi демократиялық қайта кұруларға сәйкес келетiн ономастика саласындағы ... ... және ... одан әpi дамытy мақсатында Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ономасгикалық жұмыстың тұжырымдамасын әзiрлеу қажеттiгi туындады.
Бұл ұлттық ономастика мәселелерін ... ... ... ... Қала ... өзгертудің экономикалық салдары
Қала атауларын өзгерткен кезде экономикалық салдарлардың болуы ықтимал. Әрине жоғарыда аталған мәселелерді қарастыра отырып, қала атауларын ... ... ... пен ауыстыруға қандай құжаттар қажет деген сауалдар туындайды. Бұл сұрақтардың жауабын Қарағанды қаласының атауын ... ... ... ... отырып жауап қайтаруға болады. Ал ең алдымен құжат көлеміне келетін болсақ. Маркетингтік ... ... ... ... ... ... атап кетуге болады:
* Есептік құжаттама үлгілерін ауыстыру;
* Компьютерлік база мәліметтерін жаңарту;
* Жаңа бланкті құжаттарды басып шығару ... ... ... ... және салалық бланктер);
* Интернет сайттары мен электронды есеп қисапты жаңарту;
* Сол ... ... ... ... мен ... ... және т.б ... еңгізу;
* Тұрғылықты жері бойынша азаматтарды қайта тіркеу;
* Жылжымайтын мүлік пен юридициялық мекен жайларды қайта ... ... мен ... өзгерту;
* Басқа да көрсеткіштерді өзгерту.
Қарағанды қаласының атауын өзгерткен кезде үкімет ... ... және ... ... ... мөр, бланк т.б өзгерту шаралары үшін 1744460 теңге кеткен. Оның құрамына: Қарағандыдағы 116 бюджеттік басқармалардың ... ... 1,16 млн ... елтаңбалық мөрге - 243 600 теңге, бұрыштық штампқа - 139 200 теңге, ... ... - 243 600 ... ... ... ... ... - 43 500 теңге қаражат жұмсалған. Әрине, бұл тек ... ... ... ақша ... Енді кіші және жеке ... ... кеткен қаражат ше деген сауал туады. Қарағандыда сол уақытта 10,5 мыңға жуық фирма саны ... ... ... ... ... ... ... бұл фирмалар 634 095000 теңгеге жуық қаражат жұмсаған. Әрине бұл қаржы ... ... ... ... ... ... ... атауының өзгеруі нәтижесінде бүкіл заңнамалық тұлғалардың құжаттарын қайта тіркеуден өткізу қажет болады, ... және ... жаңа ... енгізіледі, сонымен қатар транспорт кестесіне және транспорттық ақпараттық жүйесіне енгізулер жүргізу қажет болады.
Мәселен, Ыстықкөл мен ... ... ... Шу ... ... қаласының атауын 1991 жылы 1 ақпанда Қырғыз КСР-ының жоғарғы кеңесінің шешімі бойынша бұрыңғы атауы Бішкек атауына өзгертілді. Соның салдарынан ... ... сол ... 42,7 ... ... жұмсалғаны белгілі болды.
Ал мысалы мына суреттен (сурет -) кеңес үкіметі кезіндегі Горкий қаласының атауын қайтадан Нижний Новгород ... ... үшін ... ... ... 50-60 ... ... есебінде шыққанын көруге болады. Нәтижесінде 9 миллион 400 мың рубль қала тұрғындарының ... ... ... ал ... ... ... ... ауыстыру үшін 25 миллион шамасында, географиялық карталарды қайтадан шығару үшін және поездардың кестесін және тағы басқа құжаттарға тағы 25 ... ... ... кетеді деп мәлімдеген. Әрине мұнда тағыда бүкіл құжаттар көлемінің енбегенін көруге ... ... ... ... ... қаласының атауын Алма-Ата атауына ауыстыру қажеттігін айтып жатыр ғалымдар. Яғни қала атауын өзгерту үшін 115 ... ... ... ... деп ... ... ал ... батысында орналасқан Жаңаөзен қаласының атауын өзгертуге 11-12 миллион доллар шамасында кетеді деген болжамдар жасалынды.
Ал ... ... ... Федерациясының қалаларын өзгерткен кезде және өзгертсе қанша қаражат кететінің Форбс журналының ... ... ... және ... көлеміне бүкіл шығындардың нәтижесін енгізбеген.
Ескі атауы
Қазіргі атауы
Жылдары
Шығыны
1990 жыл
2012 жыл
Куйбышев
Самара
1935 - 1991
66,7 млн рубль
1,8 млрд рубль
Калинин
Тверь
1931 - 1990
42,7 млн ... млрд ... ... дейін
-
6,5-тен 29 млн рубльге дейін
Симбирск
Ульяновск
1924 жылға дейін
-
37-ден 104 млн рубльге дейін
Калининград
Королев
1938 - ... млн ... 000 ... - ... млн ... млн рубль
Жданов
Мариуполь
1948 - 1989
28 млн рубль
784 млн рубль
Петрокрепость
Шлиссельбург
1944 - 1992
1,2 млн рубль
33,6 млн ... ... - ... млн рубль
1,4 млрд рубль
Екатеринодар
Краснодар
1920 жылға дейін
-
200 млн рубль
Калинин
Тверь
1931-1990
42,7 млн рубль
1,2 млрд рубль
3-кесте. ... ... ... ... ... ... жобаланып алынған және бүкіл қаражат қамтылмаған, Форбс журналының есептеулері бойынша).
Аталған есептемелерге сүйене отырып, егер болашақта Павлодар қаласының атауын ... ... ... кететінін есептеп көрейік. Ол есептемелерді қосымшадан көруге болады. Бұл есептемелерге қаламыздағы бүкіл мемлекеттік және жеке мекемелер мен ұйымдар кірді. Жалпы ... 2894 ұйым ... Бір дана ... үшін 10 000 ... ... ... 1360 ... бұрыштық штампқа 1200 теңге, фирмалық бланктерге 2100 ... және ... ... ... ... 375 ... қаражат жұмсалады. Жеке меншік мекемелеріне ілмектерді ауыстырудың қажеттілігі жоқ екендігін айтып кеткен абзал. Нәтижесінде 19931290 ... тек ... ... кететінін көруге болады. Сонымен қатар, бұл тізімге географиялық карталардың қайта шығару жұмыстарына, тұрғындардың құжаттарын ауыстыруға ... ... ... мен қала ... ... ... ... кететін шығындар және тағы басқа қаражат енбегенін көруге болады.
Ұйымдар атауы
Саны
Кететін болжамды қаражат соммасы (теңге есебімен)
Балабақшалар
127
ілмектерің ауыстыруға ... ... ... ...
152400
фирмалық бланктерге
266700
әділет басқармасында қайта тіркелуге
47625
Мектептер, лицейлер, гимназиялар
90
ілмектерің ауыстыруға
900000
елтаңбалық мөрге
122400
бұрыштық штампқа
108000
фирмалық ... ... ... қайта тіркелуге
33750
Медициналық ұйымдар (ауруханалар, медициналық орталықтар, клиникалар, перзентханалар, санаторийлер, диспансерлер, ребиалитациялық орталықтар, тіс ... ... ... ... ауыстыруға
870000
елтаңбалық мөрге
118320
бұрыштық штампқа
104400
фирмалық бланктерге
182700
әділет басқармасында ... ... ... және ... ... және ... емес)
29
ілмектерің ауыстыруға
290000
елтаңбалық мөрге
39440
бұрыштық штампқа
34800
фирмалық бланктерге
60900
әділет басқармасында қайта тіркелуге
10875
Банктер
65
ілмектерің ауыстыруға
650000
елтаңбалық мөрге ... ... ... ... - ... ... ... тіркелуге
24375
Дәріханалар
135
елтаңбалық мөрге
183600
бұрыштық штампқа
162000
фирмалық бланктерге
283500
әділет басқармасында қайта ... ... ... ауыстыруға
1380000
елтаңбалық мөрге
187680
бұрыштық штампқа
165600
фирмалық бланктерге
289800
әділет басқармасында ... ... ... ...
2223
елтаңбалық мөрге
3023280
бұрыштық штампқа
2667600
фирмалық бланктерге
4668300
әділет басқармасында ... ... ... 931 290 ... (132 875 $) ... Павлодар қаласының атауын өзгертуге жұмсалатын қаржы соммасы
Сонымен қатар, қала атауларын өзгерткен кезде жоғарыда атап ... ... ... да ... ... білеміз.
Бұл жұмыстармен 2002 жылғы 3 маусымдағы Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабы 2-тармағының 13-тармақ - шасына ... ... - ... атау - ... ... есепке алу және қолдануды тәр - тіпке келтіру, Қазақстан Рес - публикасындағы географиялық атаулардың мемлекеттік ката - логын жасау және ... ... ... бар ... және ... ... ... атаулар мәсе - лесі көптеген жағдайларда мемлекетішілік, ұлттық мүдделер ... - ... ... ... маңыз - ға ие болып кетеді. Біздің рес - публикамызда географиялық атаулар саласындағы жұмыстар 1993 ... 8 ... және 2002 ... 3 ... ... ... ... 1996 жылғы 5 нау - рыздағы №281 қаулысымен бекітілген ... ... - ... ... ... - дылы - ғын ... отырып және Пре - зиденттің Жарлығын негізге ала отырып Жер ресурс - тарын басқару агенттігі 2001 жылы ... ... - ... - ның ... ... - ры - ның мемлекеттік каталогын (ҚР ГАМК) жасау жұмыстарын бастап кетті. Ол жұмыстың ... ... - ... геог - ... атау - лар ... ақпа - ... жи - нау, сақтау, жаңар - ту, енгізу, өңдеу жә - не ... тұты - ... мәлі - мет - ... қам - ... ету. ... жасау қажеттілігі, соны - мен қатар түрлі көздерден алын - ған геогра - фия - лық бір ... ... - ры - ның ... нұсқада жазылуы - нан, сондай-ақ оларға геогра - фи - ялық терминдерді жаз - ған - дағы айыр - ма - ... ... ... ... - ... үшін база ... 1:100 000 масштабты мемлекеттік топографиялық карта алын - ды. Осы бойынша ... ... және ... ... ... ... қаты - суымен Жер ресурстарын бас - қару агенттігінің РМҚК ... ... база ... 1: 100 000 ... топографиялық картаны алып жасаған таңдауымыздың дұ - рыс - тығын дәлелдеп отыр. Топог - рафиялық картаның өзі де геог - ... атау - ... ... яғни, өз алдына каталог бо - лып табылады. Со - ... ... ка - та - ... мұн - дай түрі - мен ... істеу кейде қиынға соғып жата - ды, сондықтан атауларды топог - рафиялық карталардан түсіріп алып, өзге көз - ... алын - ған ... - ... то - ... ... мұ - рағаттық және т.б.) және ар - найы тізімге немесе карточ - каға енгізіп отырады, жиынтығын белгілі бір ... ... соң ... атаулардың каталогын қалыптастырады.
Осы уақыт аралығында кітап және электронды нұсқа - сын - д - ағы мемлекеттік және орыс тілінде ... ... ... - рында географиялық нысандар - дың атаулары мәліметтерінің базасы жасалды. Кітап нұсқа - сының әрбір томында ... және орыс ... ... ... ... ... Қа - ... Республикасының кар - тасы, тиісті облыстың кар - та - сы, алғысөз, каталогтың ҚР ГАМК-да жасалуы туралы жә - не осы ... үшін ... құ - ... ... ... ақпа - рат, ... ... атаулар - ды орыс тілінде жеткізудің қа - ғи - дасы, каталогтың құрылымы бойынша жазбалар, каталог ... - ... ... ... - дің ... орыс және қазақ алфавиті бар.
Кітап нұсқасындағы каталог - тағы географиялық нысандар - дың жазбасында географиялық ны - сан - ның жеке ... ... және орыс ... ... - ның бұр - ... ... аты ... нысандардың бұрынғы атауы, нысан түрі, нысан бойынша ... ... осы ... ... ... ... ... бойынша әкім - шілік байламдар, географиялық атаулардың этимологиясы мен нақты мазмұны, бұрмаланған атау - ... ... ... ГАМК толық электронды нұсқасы 25 белгісі бойынша географиялық атаулардың жаз - басы ... ... ... - дағы ... нысандар атауының жүйелендірген қорын ұсынады.
Осындай көлемдегі және қа - ... ... ... - дың ... жасау жұмыстары біздің елімізде алғаш рет қолға алынып ... ... ... - ған ... қоры ... өте келе ... саны жағынан да, са - пасы жағынан да географиялық нысан - дар сипатындағы үлкен ақпа - ... ... ... ... - ... ... жан-жақты және терең зерттеуге негіз болады деп ... ... ... - лық ... ... халық - аралық ынтымақтастықтың да - муының маңыздылығын түсінуі, БҰҰ түрлі ... ... ... ... тіл мен БҰҰ ... тілдеріндегі қолда - нылуы бірдей болуына мүдделі болуы БҰҰ ... ... - лық ... ... ... - лар ... ... алып келді. Қазіргі уақытта оған Әзер - байжан, Армения, Беларусь, Болгария, Грузия, Қырғыз ... - ... ... ... Тә - ... ... - стан және ... сарап - шылары топтастырылған, ба - қылаушылар ретінде Қазақ - ... ... ... АҚШ, Түр - ... ... ... - шыла - ры қатысады.
Бөлім өкілдері өз мемлекеттеріндегі географиялық атаулардың ... ... ... жа - ... ... туралы ақпа - рат - тармен бөліседі, география - лық атаулар бойынша заңнама, нормативтік және ... ... ... жөніндегі, ұлт - тық элек - тронды каталогтарды әзірлеу ба - рысы, романизация - лаудың ұлттық жүйесін қолдану туралы ... - ... ... ... ... ... картографиялық шығармалар мен анықтамалық басылымдар үлгі - лерінің тұсау - кесерлерін жасайды.
Бөлім қызметінің негізгі ба - ... бірі ... ... үшін карталар шығару кезінде қолданылатын (романизациялау) латын графикасының негізінде транслитерлеу жүйесін келісу болып ... ... уа - ... ... ... көш - ... ... (армян, грузин, қа - зақ, қыр - ғыз, тәжік, украин) басқа елдердің тәжірибесін назарға ... ... - ... ... ... ... жұ - мыс - тар ... Жұ - мыстар - ды үйлестіру БҰҰ Геогра - фиялық атаулар бойынша сарапшылар то - бының Балтық жағалауы бөлі - міне ... ... ... - ... мәліметтері бойынша, БҰҰ қарары латындандыру жүйесін енгізуді қарастырды. ... уа - ... БҰҰ ... ... жөнін - дегі сарапшылар то - бының Балтық бөлімі латын графикасы негізінде қазақ алфавитін транс - литерлеу ... ... және олар ... - ... 1979 BGN/PCGN, ISO:1995 жүйесі нұсқасын ұсынады.
Романизациялаудың ұсыныл - ған нұсқасы қазіргі әдеби қазақ тілінің ... сай ... ... ... ... ал - ... қазақша нұс - қа - сын әзір - леді, ол қазақтың грам - мати - ... ... дәл ... ... ... ... техно - логияларды пайдалану кезінде қолдануға жеңіл.
Географиялық нысандардың атауларын ұлттық стандарттауды дамыту және оның негізінде халықаралық стандарттау ... ... ... атау беру және ... ... - дарды қайта атау саласындағы қызметтің құқықтық негізін орнату, сонымен қатар, географиялық ... ... ... ... ... ... есепке алу және сақтау заң жобасын әзірлеуді қажет етеді.
Ономастикалық жұмысты ... ... ... ... ... ... отырған ҚР Үкіметінің 2005 жылғы 21 қаңтардағы Мемлекеттік ономастикалық жұмыс тұ - жырымдамасында ежелгі халықтық және тарихи қалыптасқан атауларға халық - тың ... ... қа - ... ... оно - мастиканың көкейтесті проблемалары бойынша әдебиеттер шығару жөніндегі жұмысты жалғастыру керектігі айтылған.
Сонымен қатар, қала атауын ауыстырған ... ... ... бірі бұл сол ... ... ... жасайтын шетелдік компанияларға да шығындар мен түсініспеушілікті әкелетінін айтып кеткен абзал.
2.3 Қала атауларын өзгертудің әлеуметтік салдары
Ал ... ... ... ... ... ... ... атауларды өзгертудің халыққа деген ықпалын қарастырған жөн.
Жоғарыда аталған ономастикалық комиссияның мәселелеріне талдау жасаған сәтте, заңда атауды ... ... ... ... ... жөн деп айтылады. Дәлірек айтсақ, жергілікті өкілетті және атқарушы органдардың ономастикалық жұмысты ұйымдастыруы ... ... 11, 12, 13, 14 ... ... сөздермен шектеледі. Заңда көпшіліктің пікірін қандай тәсілмен есепке алу керектігі жайлы айтылмаған. ... ... ... да, ... ... да, телефондық сұраулар мен үй үйді ауланы аралап жүріп көпшілік арасында ... ... ... де, ... ... Құралдары да жариялаған мақалаларды да тағы басқаларды да ... ... ... қала ... ... ... ... мәселелер қозғалуда. Соның бірі - Петропавловск қаласының атауын Қызылжар ... ... ... ... 2010 жылы өте қызу ... мәселе туралы көптеген ұлт зиялылары әртүрлі пікірге келді, біреулер құптаса, екіншілері қарсы шыққан ... ... ... ... ... ... ... Петропавловск қаласы еліміздің әскери кешен орталығы болып табылады, ал бұл ... ... ... ... әкеліп соқтыруы, экономикамызға сонымен қатар әлеуметтік мәселелердің туындауына әкеледі деп ... ... ... ... ... ... жүргізген сауалнамалар нәтижесі келесі ретпен тұрақтады:
екінші сауалнама ... ... ... ... ... сүйене отырып, жергілікті халықтың пікірі кері есепке тұрақтағанын көруге болады.
Сондай бір халықтың пікірін келесі айғақтардан көруге болады. ... ... ... қаласының атауын өзгерту туралы көптеген мәселелер қозғалуда. Сондықтан да, бұл мәселе қала тұрғындарының ... тыс ... және де олар ... ... ... ... ... болатын. Дәлірек айтсақ, gorodpavlodar.kz сайтында 716 адам дауыс берген сауалнама ... ... ... ... және ... ... санының айырмашылығының қатты басымдылығы жоқ екендігін көре аламыз. Сауалнама 2007 жылдан бастау алған.
Ал pavlo-dar.ru сайтында ... ... ... ... ... 307 адам дауыс берді, соның ішінен көптеген адамдар қарсылығын ... ... ... ... 2012 ... 18 ... ... сауалнама сұрақтары орыс тілінде жүргізіліп отыр. Сонымен қатар аталған сайтта деген екінші сауалнама бар, оған 280 адам ... ... ол ... ... ... көрсетілген сауалнамаларды талдай отырып, біз өзіміз интернет желісінде бірнеше тақырыптарда сауалдар жүргізген болатынбыз. Бұл сауалнамалар әлеуметтік интернет жүйелерінде ... ... ... ... 2017 дауыс берілді. Сауалнаманың сұрақтары екі яғни орыс және ... ... ... 01.05.13 - 15.05.13 ... ... мәліметтер енгізілді.
деген сауалнамаға 454 адам дауыс берді. Сауалнамадан көріп тұрғандарыныздай халық атауды ... ... ... ... ... бар ... көруге болады. Екінші орында Кереку атауы болса, 82 адам Павлодар атауынын қалдыруын қалайтынын көріп отырмыз.
деген сауалнамаға 1071 адам ... ... 62 % ... ... ... ... ... келіскен дауыстарды көріп отырмыз.
Ал деген сауалнамаға 145 адам дауыс берді. Сауалнама екі ... яғни ... және орыс ... жүргізілген болатын. Қазақ тілінде жүргізген сәтте, үлкен басымдылықпен, мемлекеттік тілге тән емес атауларды ауыстыруға келіскен 72 ... ... ... болады.
Ал жоғарыда аталған сауалнама сияқты, бірақ орыс ... ... 537 адам ... ... ... отырғандарыныздай, мемлекеттік құндылықтарды қайтару үшін ауыстыру қажет деген жауапқа 178 адам өз дауысын ... , ... да бұл ... ... ... деп қарсылық білдірген 103 адамның дауысын байқауға болады. Жалпы алғанда, Павлодар қаласының ... ... қала ... өз ... ... көптеген мақалалар да жарияланған болатын. Мәселен, картасалушы, географ Молдияр Серікбаев 2005 жылы ... 1-ші ... ... ... ... жаңа картасының үлгісін басты. Онда Павлодар қаласы деп аталған. Тарих ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... ... беру пікірін білдірсе, деген атауды қалалық әкімшілігі Тіл дамыту бөлімінің бас ... ... ... ... ... ал ... деген атауды қолданғанды жөн көріп отыр. Филология ғылымының докторы Б.Хасанұлы Павлодар қаласының атауын деп ... ... өз ... ... және де ... ... ... қайтарып беру керек деген де пікірді филология ғылымының кандидаты, профессор Ж.Сарбалаев айтуда. Журналистер Одағының басшысы ... ... ... ауыстыруды жөн санады. Сонымен қатар, қала атауын ... ... ... пікірлерге Баянтау, Баянкент, Сарлықала, Абылайхан, сауалнамалар жүргізген сәтте Хақназар, Қамзин деген атаулар да ұсынылды.
Бірақ ... ... ... ... жатқан адамдар да аз емес. Мәселен, жергілікті тарихшы Мария Тереник, болсын дейтін Жамбыл Артықбаевтың аз, ал Асқар Нұрбаевта ... ... жоқ ... ... беріспейтін, газетінің редакторы Юрий Ковхаев пен журналист-зейнеткер Борис Исаевтар бастаған ... оңай ... ...
Сондықтан да атауды ауыстыруға көптеген қателіктер жіберіліп жатыр. Біріншіден, ең басты қателік ауызбіршілік танытып Павлодарға балама қазақша атау ... ... ... ... Қызылжар болсын дегендей. Ономастикалық коммисияға 17 түрлі ұсыныс түсіпті. Екіншіден, (демографиялық фактор) Павлодар қаласы ... ... ... ... ... және ... министрі Дархан Мыңбайдың мәлімдемесі бойынша Петропавлск пен Павлодар қалаларының атауын өзгерту мәселесін де көпшілік шешетін ... ... ... ... облыстық ономастикалық комиссия қояды. Министрдің айтуынша, елдімеке атауын өзгерту кезінде тарихи, географиялық, мәдени ... мән ... ... жаңа атаудың әдеби мағынасы да назардан тыс қалмақ емес. Ал, бір облыс ... ... ... бір атау ... рет ... ... ... жағдайлар бола қалса мұның өзі бір қауіп дейді министр. Елдімекен атауы өзгертуге 18 жасқа толған барлық азамат даусын бере ... Егер ... ... 50 ... ... ... ... берсе жер-су аты өзгертілмек. Петропавл мен Павлодар қалаларының тұрғындары қазақша атауды қаншалықты қолдайтынын уақыт көрсетеді. ... ... ... ... ... ... қаладағы халықтың ұлттық құрамына басты назарын аударуымыз тиіс, себебі мемлекет ішінде ұлтаралық шиеліністердің болуына үлкен септігін тигізуі мүмкін. Қазақстанның ірі ... ұлт ... ... келесі картадан көруге болады. Көріп отырғандарыныздай, еліміздің қалаларындағы ұлт үлесі әлі де басқа ұлттардың көп ... ... ... да оны да ... ... Яғни мұндай жағдайдың есебінен болашақта халықтың миграциясына әкеліп соқтыруы мүмкіндігін көрсетеді, сондағы жергілікті маманданған кадрлардың ... ... ... ... ... ұлттық басымдылық еліміздің солтүстік аймақтарында болып отыр. Ал солтүстіктегі ономастика мәселелері ономастика комиссияларының басты назарында. ... ... ... ... ... ... келесідей ұсыныстарды ұсына аламыз:
-алдымен ономастикалық комиссия туралы жеке заң қабылдануы тиіс, мәселен оны Болат Дүйсембі, Дос ... ... ... Қожа ... Иқсанов : Ономастика туралы заң жобасы керемет келеді;
-тиісті аумақ халқының пікірін ескере отырып, Республикалық ономастика комиссиясымен ... ... ... бар ... астананың ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде республикалық маңызы бар қалалардың, астананың қаладағы ... ... ... атау ... ... ... ... сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту жөніндегі мәселелерді шешеді делінген заңда, яғни жергілікті халықтың пікірін қандай жолмен зер ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешетін стратегиялық жоспарлар мен ономастика жөніндегі жеке агенттік құрылу керек;
-ономастикалық мәселелермен айналысатын ... ... ... ... қазақ өзінің өсіп өнген жеріне, тауы мен тасына, өзені мен көліне, сай-саласы, тіпті бұлағына дейін ат қойып, айдар ... ... ... ... қашаған. Сөйтіп өзінің болмыс-бітімін ежелден келе жатқан далалық дүниетанымын, тілі мен ділін мәдени ерекшелігін, рухани ... ... ... ... ... болашақ ұрпаққа аманаттай білген. Белгілі жазушы, ғалым Ақселеу Сейдімбектің тілімен айтсақ: - .
Сонымен, бұл ... ... қала ... ... және оның ... ... айтылды. Алға қойылған мақсат толығымен шешілді. Дәлірек айтсақ, ойконимдердің өзгеру себептері мен салдарларын анықтай отырып, оған әлеуметтік, картографиялық, ... және ... ... ... ... талдау жасалынды.
Алға қойылған міндеттер де өз шешімін тапты. Ең бірінші ... ... қала ... тарихы және оның мәнін аша отырып, ойконимдердің сипаттамасы мен атаулардың қалыптасуына ықпал еткен ... ... ... ... пән ... тәжірибелік сұраныстардың нәтижесінде пайда болды. XVIII - XIX ... ... ең ... ... ... ... оқыту үрдісінде, сипттау мен картография ғылымында қолданылды. Аймақтағы топонимдердің қалыптасуына көптеген факторлар ықпал еткен. Аса маңызды сауда-экономикалық және ... ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан аумағы ежелден бері Шығыс пен Батыс арасын жалғастырып жатқан көпір қызметін ... ... зор ... аудандар, таулар мен шұраттар алмасып келетін бұл аумақта отырықшы және көшпенді мәдениет үйлескен ... ... ... ... ... орнының стратегиялық жағынан маңызды болуы осы аймақ арқылы көне ... ... ... яғни ... ... ... ... құрамы мен құрылымы жағынан түрлі топтарға жататын халықтардың көші-қоны, алмасуына себепші ... ... ... мен ... ... халықтар бұл аумаққа өзінің шаруашылық, мәдени дәстүрлерін алып келумен ... ... бай ... ... мен топонимиясын қалыптастыруға өз үлестерін қосты.
Екінші міндетте Қала атауларының ... ... ... еліміздегі өзгертілген қала атауларына талдау жасау және ономастика ... ... Е. М. ... тұжырымы бойынша атауларды өзгертудің екі тікелей себептері бар: 1. ... ... ... ескі ... ... ... ... жаңа жағдайға негізделіп өзгерту; 2. Жаңа басшылық, құрылым немесе мемлекеттік ... ... жаңа ... ... үшін жаңа ... енгізу, өзгерту болып табылады. Қазақстан Республикасының тәуелсiздiк алуымен және халықаралық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... белсене араласа бacтады. Қaзipгi кезде ономастикалық бiрлiктер халықаралық ресми құжаттарда белсенді түрде көpiнic тауып келедi.
Үшінші міндетте қала ... ... ... және ... ... ... ... салдарына қаражат шығыны жатады. Ол қаражаттарды Қарғанды қаласына кеткен және Павлодар қаласының атауын өзгертетін болса кететін ... ... ... ... болатын. Ал әлеуметтік салдарына халықтың пікірін жатқыздырдық. Ол пікірлерді әртүрлі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік салдарға елдегі ұлттық құрамының үлес көрсеткіші де үлкен септігін тигізеді, соның салдарынан мемлекет ішіндегі ... ... ... да жол ... ... ... мәселелерді қарастыра отырып, мемлекет қала атауларын өзгертуге екіжақты позиция ұстануы тиіс деп ... ... ... атап кеткендей нақты себептерге қатысты қала атауларын өзгертуге болады, бірақ мұның өзінде ... ... ... ... ... ойға ... отырмыз. Мұндай қаражатты шашып төгу және одан еш ... ... ... ... ... бәріміздің көзіміз айқын жетеді.
Қазақстандағы қала атаулары тіптен басқа көрініс. Сонау имперализм дәуірінен келе жатқан ... ... күні ... басқа ұлт өкілдеріне ұлттылықтың нысанын аңғартады деген пікірлер кездеседі. Әлбетте, бұл да қате түсінік. Қандай ел ... өз ... ... ... жақтырмайды және оны ауыстыруға тырысады. Сондықтан да халық пікіріне ... ... ... ... жөн деп ... ... әдебиеттер
* Даль В.И. Толковый словарь живого великорусского языка: В 4 Т. - М.: ... ... ... ... В.И. ... и ... ... местных географических названий в воронежских говорах // Материалы по русско-славянскому языкознанию. - Воронеж: ... ВГУ, ... ... И.И. ... ... ... Белгородской области). Учебное пособие к спецкурсу. - Белгород: Изд-во ... ... ... М.Н. ... ... ... ... (географические названия). - М.: Изд-во МГУ, 1977.
* ... Э.М. ... в ... - М.: Наука, 1979.
* Никонов В.А. Введение в топонимику. - М.: ... ... ... В.А. ... русских фамилий. - М.: Школа-Пресс, 1993.
* Ожегов С.И. Словарь русского языка. - М.: ... ... ... ... Б.И. ... ... ... краеведческий справочник. - Воронеж: Центр.-Черноземное изд-во, 1990.
* Осыков Б.И. Города и реки Белгородчины. - ... ... ... Н.В. ... ... ... терминологии. - М., 1978.
* Рубцова З.В. Из ... ... ... // ... ... / Под ред. А.В. ... - М.: ... 1977.
* Суперанская А.В. Что такое топонимика? - М.: ... ... ... Э. М. ... и ... - М: Мысль, 1995.
* Рылюк Г.Я. Истоки ... ... ...... ... ... - Минск: ЗАО "Веды", 1999.
* Рылюк Г.Я., Басик С.Н. В мире географических названий южных материков. - ... ЗАO , 1998.
* ... Г.Я., ... С.Н., ... В.В. В мире ... ... материков северного полушария. - Минск: Народная асвета, 2000.
* Агеева Р. А. Страны и ... ... ... М.: ... 1990.
* Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. Изд. 2-е, ... и доп.: в 2-х ... - М: ... - ... 1999.
* ... Н.В. Словарь русской ономастической терминологии. - М.: ... 1998.
* ... Е.М. ... названия мира: Топонимический словарь: около 5000 единиц / Отв. ред. ... - 2-е изд., ... - М.: ... ... ООО "Издательство Астрель", ООО "Издательство АСТ", 2001.
* Рогалев А.Ф. Белая Русь и белорусы: в ... ... - ... ... ... А.Ф. ... Беларуси. - Гомель, 1993.
* Русская ономастика и ономастика России. - М. 1994.
* Черных П. Я. ... ... ... ... ... М.: ... язык, 1999.
* //Г.М. Лаппо// 2002ж.
* газеті, // С. Жараспай// 7 сәуір, 2011ж.
* // 10 шілде, 2008ж.
* // В. ... 21 ... ... ... // ... 19 ... 2008ж.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психологиялық-педагогикалық зерттеуді жүргізудің әдістемесі жайында7 бет
Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы6 бет
Ш. ш. уәлихановтың әлеуметтану жөніндегі тұжырымдамалары6 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Айнымалылар, файлдар атауларын таңдау және оларға берілетін түсініктеме. Программалау стилі, деректерді енгізу және шығару18 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Аударма кезіндегі сөз құрылымын өзгерту19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь