Қазақтың ұсақ шоқыларына физикалық-географиялық сипаттама

Мазмұны
І. КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.Сарыарқа жеріне физикалық.географиялық сипаттама
2.1 Атаудың пайда болу этимологиясы
2.2 Қазақтың ұсақ шоқыларының геоглогиясы мен шығыс бөлігінің геоморфологиясы.
2.3 Сарыарқаның климаты және пайдалы қазбалары
2.4 Өсімдіктері мен жануарлары
2.5 Қазақтың ұсақ шоқыларының зерттелу тарихы
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ

Батысы Торғай ойпатына тіреліп, шығысы Қара Ертіске еңкейіп барып тоқтайтын, түстігін Балқаштың көгілдір толқындары шайып жатса, терістігі көк Есілмен көмкерілген ұлан-ғайыр Сарыарқа сан ғасырлардан бері қазақ деген бұла халықтың құтты қонысы болып келеді. Бұл курстық жұмыста Қазақтың ұсақ шоқыларына физикалық-географиялық сипаттама берілген. Оның табиғаты, климаты, жер бедері мен пайдалы қазбалары, зерттелу тарихы туралы сөз қозғалады.

Мақсаты:
Қазақтың ұсақ шоқыларына физикалық-географиялық сипаттама беру.

Міндеттері:
• Сарыарқа даласының геологиясы мен геоморфологиясына сипаттама жасау;
• Аймақтың климаты, флорасы мен фаунасына тоқталып кету;
• Өлкенің зерттелу тарихы туралы сөз қозғау.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ

1. Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х
2. Артықбаев Ж.О., Жакин М.С. Шет өңірінің тарихы.- Қарағанды ҚарМУ баспасы, 1998.-275 б.
3. Аршабеков Т. Қарқаралы күмбездері.- Қарағанды: «Арко» ЖШС, 1997.- 96 б.
4. Аршабеков Т. Тасқа жазылған тарих // Сана.- 2000.- 7 желтоқсан (№46).- 5 б.
5. Аршабеков Т. Туған жер төсіндегі жәдігерлер: /Қазына: тарихқа шолу/ // Орт. Қазақстан.- 1994.- 29 желт.
6. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы (ерте дәуірден бүгінге дейін). Оқу құралы.- Алматы: РБК, 1997.- 404 б.
7. Әзиев Ә. Қазыналы Сарыарқа.- Алматы: «Қазақстан», 1978.- 119 б.
8. Балташұлы Е. Қазыналы құтты өлке // Орт. Қазақстан.- 2002.- 9 қаңтар
9. Бекбалақ Қ. Сарыарқаның рухани қазынасы: Этнографтың жолжазбасы // Орт. Қазақстан.- 1998.- 23 желт.
10. Бұланты шайқасы / Жауп. Ред. Ж.О.Артықбаев.- Қарағанды: РМҚ «Полиграфия» ӨБ, 1998.- 64 б.
11. Дәулетбектегі С. Теміршедегі таңбалы тас: /Қарқаралы маңындағы ескерткіштер туралы/ // Қарқаралы.- 1995.- 9 қыркүйек
12. Жанысбай С. Бегазыда көп сыр бар: Ескерткіш – елдігіміздің белгісі // Орт. Қазақстан.- 1999.- 2 қазан
13. Қадыров М., Нұрмұқамбетов Б. Ертедегі Орталық Қазақстан тайпаларының мәдениеті мен өнері // Ежелгі мәдениет куәлары.- Алматы, 1966.- 68-78 б.
14. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия / Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев.- Алматы: Қаз. сов. энцикл. Бас ред., 1990.- 632 б.
15. Қарқаралы округтік приказының ашылуы // Қарқаралы.- 1991.- №3.- 86-91 б.
16. Марғұлан Ә. Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер // Ежелгі мәдениет куәлары.- Алматы, 1966.- 8-52 б.
17. Мұқанов М.С. Қазақ жерінің тарихы.- Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1994.- 80 б.
18. Омарбекова М. Қарқаралының тарихи ескерткіштері және саяхат маршруттары // *Қарқаралы.- 1999.- 10, 17, 24 сәуір // Орт. Қазақстан.- 2000.- 13-31 мамыр, 3 маусым
19. Попов Ю. Өлкеміздің тарихи беттері: Тастар сыр шертеді // Шұғыла.- 1981.- Наурыздың 28
20. Сапарұлы Б. Көне тарих отаны боған өлке немесе Бегазы-Дәндібай мәдениеті туралы // Қазақстан әйелдері.- 1992.- №3.- 8,9 б.
21. Сейдімбеков А. Күңгір-күңгір күмбездер: Сұлулық туралы сырлар.- Алматы: Жалын, 1981.- 240 б.
22. Сейдімбеков А. Қарқаралы // Кеніш: Қарағанды облысы туралы кітап.- Алматы, 1978.- 93-109 б.
23. Смағұл С. Ескерткіштер ел мұрасы: Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясына – 55 жыл // Сарыарқа.- 2001.- 2 қараша
24. Смайылов Ж., Бейсенов А. Қызылкеніш сарайы // Білім және еңбек.- №6.- 28-31 б.
25. Сұлтанов К. Шапқан төбенің құпиясы: /Қарқаралы ауд. Қаз. экспедициясының зерттеулері бойынша табылған қола дәуірінің соңғы кезімен көшпелі тұрмысқа ауысудың алғашқы дәуірін көрсететін материалдар жайында/ // Қазақ әдебиеті.- 1969.- 23 авг.
26. Уәлиханов Ш. Қарқаралы сыртқы округіндегі болыстардың қыстақтары: Қарқаралы құжаттары.- 1991.- №4.- 89 б.
27. Ісләмұлы І. Шежірелі өлке – Жаңаарқа // Азия Транзит.- 2000.- №6.- 28-37 б
        
        Мазмұны
І. КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.Сарыарқа жеріне физикалық-географиялық сипаттама
2.1 Атаудың пайда болу этимологиясы
2. Қазақтың ұсақ ... ... мен ... ... ... климаты және пайдалы қазбалары
4. Өсімдіктері мен жануарлары
5. Қазақтың ұсақ ... ... ... ... ... ... ... шығысы Қара Ертіске еңкейіп барып
тоқтайтын, түстігін Балқаштың көгілдір ... ... ... ... ... ... ... Сарыарқа сан ғасырлардан бері қазақ
деген бұла ... ... ... ... ... Бұл ... ... Қазақтың
ұсақ шоқыларына физикалық-географиялық сипаттама берілген. Оның табиғаты,
климаты, жер ... мен ... ... ... ... туралы сөз
қозғалады.
Мақсаты:
Қазақтың ұсақ шоқыларына физикалық-географиялық сипаттама беру.
Міндеттері:
• Сарыарқа даласының геологиясы мен геоморфологиясына сипаттама жасау;
• Аймақтың климаты, ... мен ... ... ... ... ... тарихы туралы сөз қозғау.
2. Сарыарқа жеріне физикалық-географиялық сипаттама
2.1 Атаудың пайда болу ...... ірі ... және ... ... Сарыарқа – халықтық атау. Сарыарқаға ... ... жері ... ... ... ... ... біраз жері
кіреді. Қарағанды облысының территориясы, негізінен, Сарыарқаның орта
бөлігінде орналасқан. Сондықтан да ... ... осы ... ... Арқа ... деп ... Сарыарқа атауы «жер бетіндегі өсімдіктері
күйгендіктен сарғайып жататын кең де үлкен жон, ... ... ... ... ... ...... байлығының көзі ғана емес, сонымен қатар ... және ... ... ... асыл ... ... Абылай
заманындағы Бұқар жырау, Қаз дауысты Қазыбек, ақындар Шөже, Шашубай,
Доскей, жазушы С.Сейфуллин және ақын ... ... ... Ұлы Отан ... ... Н.Әбдіров ғалымдар А.Чижевский және
Е.Бөкетов, қазақтың тұңғыш ғарышкері Т.Әубәкіров сияқты ... ... атын ... ... ... халқы Қазақстанның тұңғыш
Президенті Н.Назарбаевты да өзінің бел ... деп ... ... ол ... ... Теміртаудағы атақты Қазақстан Магниткасында горновой болып
еңбек жолын бастаған. Еліміздің тарихынан орын ... ... ... ... жас ... «тар жол, тайғақ кешумен» ... ... және шет ... ... ... зиялы қауым өкілдері тар
қапаста жүрсе де Қарағандыда тұңғыш өнер ... ... ... болып табылады. Бұл өнер қайраткерлерінің артынан ызғарлы,
қайғылы сұмдыққа толы жылдары туындаған өнер ... ... ... ... ... әлем ... ... тудырып отыр.
Орталық Қазақстан атырабы гипсометриялық тұрғыдан ... ... ... және ... ... ... ... өлкеге
жатады. Жалпы ауданы 1 млн. км2-ге жуық атыраптың мұндай бөлектенуі ... ... ... және ... ... ... жыныстар беттерінің өз түзілу элементтерін барлық тұстарда анық
көрсете, ашыла жатуының салдарынан орыс ... ... ... катпарлы
атырабы, Орталық Қазақстандық қалқан, Орталық Қаз ақстан платформасы, Қазақ
үстірті деген терминдер пайда болды.
Сонымен қатар, Орталық Қазақстанның өзіне тән жер ... ... ... ... ... ... қалыптасып кеткен атауын туғызды.
Қазіргі күнде дәл осы ұсақ шоқылық атауы ғылымда ... ... ... ... ... ... басқа кең байтақ ауданды
жазықтар мен тым бөлектеніп кеткен аралды аласа ... алып ... ... ... ... ... ... атырап бедерінің жалпы кейіпіне сәйкес келмейтінін көру қиын емес.
Ұшар басы күмбезді болып келетін ... ... ... ... ... ... жеке ... ал әр түрлі пішіндегі кыраттардың
арасында, тіпті, едәуір сирек кұбылыс болып табылады. ... ... - ... ... емес ... барлық жиынтығы үшін қабылдауға
болмайды, өйткені мұндағы (ұсақ щоқы, ... ... ... ... басым көпшілігінің биіктігі ондаған метр, ал көлденеңі жүздеген
метр ғана болады. Ал Орталық Қазақстан қыраттары іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... тілдерге аударғанда
тіпті де ұқсас келмейтін ұғымдар пайда ... ... - ... ... ... - hummock (кішкентай төбе); немісше - klein ... ... ... және ... ж. ... ... ұсынған Н.И.Тихонович [1902] жергілікті
халыкқа сүйенді. ... ... ... ... Орал, Алтай,
Тарбағатай, Алатау сияқты үлкен тауларды көрген, ... ... ... ... ... жергілікті қоршаған бедерді үлкен
таулармен ... ... ... ... ... ... ... бұл
Төбелерді ұсақ деп ... ... ... ... ... 20 ғ.-дың
бірінші жартысында-ақ қолданысқа енді, «ұсақшоқылық» геологтар ... ... ... Қазақстанға тән түпкі жыныстардағы
«жүйесіз төбелі болып, бір түрде» тараған ... ... ... ... ... ... бұл бедердің әр түрлі аспектілері тереңірек зерттелді,
бірақ ... ... ... қала ... Жергілікті қазақ халқына
жер бедері ешқашанда зеріктіретін бір түрлі» болған жоқ еді. ... ... ... ... және анық ... ал ... мен элементтеріне олар қаларлықтай және толық атаулар берді.
Геолог және ... ... ... 1927 жылы ... жұмысын бастады. Ол сол кезде-ақ "Казгеолтрестің" түсіру
секторын ... ... ... ... ... "керегетас" және басқа
қазақ терминдерін жаттап алды. Сонымен қатар, оларды ... рет орыс ... ... ... рельефтің пішіндерінің морфологиялық жіктемесін
жүргізуді бастады [Медоев,1944]. Ол ... ... ... ... және олардың созылып жатуына тәуелді екенін көрсетті.
Қазақ атауларының бір бөлігі ... дәл ... да, тез ... ... ... ... еніп кетті. Мысалы, «қойтас»-өз еркімен
жайылып жүрген қойларды елестететін бедер - ол граниттік ... ... ... - ... ... - ... берік жыныстардың ұзына бойы көрініп
жатуына сәйкес келеді. «Керегетас» және «қотыртас» тиісінше эффузивтердің,
конгломераттардың және гранитоидтардың ... ... және т.б. ... ... ... ... мен онда ... халықты зор
құрметпен қабылдаған Г.Ц.Медоев қазақ топонимдерінің аса көп картотекасын
жинады, күнделікті ... ... ... атауларын ықыласымен
жанжақты зерделеді, оларды ғылыми айналымға ... ... Бұл ... ... аға серіктесі Қ.И.Сәтбаевтан тұрақты қолдау көріп отырды. Мұның
көрнекті мысалы қазақтың ... ... ... және ... белгілі "Сарыарқа" атауы болып табылады.
Г.Ц.Медоевтың талдаулық-негіздемелік пікірі ... бұл ... ... ... ... атырабы, Қазақтың ұсақшоқылығы,
Қазақтың таулы қыраты сияқты ... ... ... аумақтың
географиялық және геоморфологиялық мәнін әлде ... ... ... 1948]. Одан бері көп уақыт өтті, бірақ қазіргі кезде Қазақстан
туралы табиғи білімдерде «Сарыарқа» ұғымы заңдастырылып ... ... ұсақ ... ... мен ... бөлігінің
геоморфологиясы
Сарыарқа каледон (батыс жағы) және герцин (шығыс ... ... ... Неотектоникалық қозғалыстың сонымен бірге желге
мүжілу үдерісі ... ... жер ... осы ... ... ... ... және магмалық тау жыныстарынан түзілген.
Сарыарқа – «Қазақтың ұсақ шоқысы» (Орталық Қазақстан ұсақ ... ... ... ұзындығы 1200 км, оңтүстіктен солтүстікке дейін 950
км. Батыс жағы ... ... ... ... жерлері (1133 м) және
Көкшетау үстірті (947 м, ... ... ... ... жағы 1403 ... ... 1469 метрге (Шыңғыстау жотасы) және 1566 метрге
(Ақсораң тауы) биіктеп, шоқылы жер ... ... ... с.е. және ... ш.б. ... ... қарағанда шығысқа қарай жіңішкере, дұрыс емес трапеция пішіндес
болып келеді. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай Торғай қолатынан ... ... ... 1150 км ... Ені ... Көкшетау
қыратынан Ұлытаудың оңтүстік шетіне дейін 800 км, ал шығысында 350 ... ... ... ... аласа және тегіс болып келеді.
Мұнда жер бетінің басым көпшілігінің биіктік абсолют белгілері 300-400
м ... 500 м - ден биік ... ... ... ... ... (Көкше-947 м, Жалғызтау-730 м, Жыланды-665 м, Имантау-661 ... м, ... м), ... ... ... айтарлықтай кең
жүйесінде (Ұлытау-1133 м, Едіге-1064 м, Кішітау-793 м, Арғанаты-757 м),
сондай-ақ ... ... ... ... ... жеке
қыраттарында шоғырланған.
Сарыарқаның шығыс жартысы анағұрлым биіктеу келеді және ... ... ... ... 500-1000 м-ді құрайды. Оның бас суайрығының
аумағында ... анық ... ... ... ... ... шындары бар
(Ақсораң-1566 м. Жиренсақал-1403 м. ... м. ... м ... ... ... ... тобы - ... Қызыларай, Шыңғыстау және
басқалар орналасқан.
Сарыарқаның әр бөлігінде жер қыртысының ұзақ және әр келкі дамуы мұнда
күрделі геологиялық құрылымның ... әкеп ... ... ... ... екі бас ... ... яғни, батыс-
каледондық және шығыс -герциндік ... бөлу ... ... ... ... ... ... ойысы, Ұлытау антиклинорийі,
Сарысу-Теңіз көтерілімі. Жезқазған мульдасы жатады. Мұнда екі құрылымдық
қабат бөлінеді. ... ... ... ... ... ... және шынытастықтардың интрузиясы бар алғашқы
палеозойдың ... ... және ... шөгінділерінен және
жанартаулық формациялардан түзілген. Жоғарғы қабатында ортаңғы және жоғарғы
палеозойдың ірі кесекті және карбонатты қат-қабаттары ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Оларға айырылымдық-
шойтастық тектоника тән.
Шығыс атырабында палеозой шөгінділерінің қимасы түгелдей басқаша.
Мұнда құрылымдық ... ... жоқ және ... қима ... ... ... түгелдей геосинклиналдық шөгінділерден
тұрады. Палеозойдың ... ... ... ... бағыттағы ұзына бойғы қатпарлардан тұрады. Герцин қатпарлығының ең
ірі ... ... ... ... күрделі тектоникалық түйіндер
түзетін Шыңғыс, Балқаш және Тектұрмас антиклинорийлары мен ... ... ... ... ... ... мезазойлық шөгінділері
палеозой түғырының үстін жауып жатқан ... ... ... ... Олар ... борпылдақ сынық, көбіне
өнеркәсіптік көмірлі (Қарағанды, Майкөбе бассейіндері және ... ... ... ... ... ... қыртысының
сазды түзілімдері кеңінен таралған.
Кайнезойлық палеоген-неогендік құмды-сазды шөгінділер ірі ойыстарда
(Теңіз) және ... ... су ... ... таралған. Барлық
жерде дерлік дамыған ширектік шөгінділері әдетте жұқа ... ... ... ... ... ... ... ірі кесекті
беткейлік түзілімдерден және әр түрлі жекеленген эллювийден тұрады.
Ауданның үлкен бөлігі эпигерциндік платформаның қатпарлық ... ... ... ... ... ... ... палеозойдың
шегінді, эффузивтік және метаморфтік жыныстары, ... ... ... қатысады. Девонның, ... және ... ... ... ... ... ... болып келеді. Олардың ішінен әр ... ... ... ... тауларды құрайтын ірі гранитті интрузиялар бөлектеніп
тұрады. Сарыарқаның ең қыратты және ... ... жиі ... ... алқаптардың жүйесін біріктіреді. Қызылтас (1283 м).
Қызыларай (1565 м). ... (1559 м). Кент (1415 м). ... (1342 ... (1403 м). Қу (1356 м) аласа таулары және бұлардың маңындағы
кейбір біршама ... ... ... ... ... ... ядроны түзеді. Бұл аймақтан Теңіз алабының өзендері Шерубай-Нұра
мен Нұра, Ертіс езенінің алқабы бағытындағы Түндік және т.б., ... ... ... жататын Мойынты, Жамшы, ... ... ... ... Аласа таулардың негізгі тобынан солтүстікке қарай
оқшаулана Баянауыл ... (1026 м), ... ... ... ... Нияз (833 м) бен ... (858 м) ... орналасқан. Бұларда
Ертісмаңының сол жағалық келдеріне құятын ... ... ... ... орналасқан. Сарыарқаның бас суайрық атырабынан басын
алатын барлық езендер қар мен жаңбыр суларымен қоректенуден ... ... ... мен ... ... ... ... суларымен
де қорекіенеді. Бұл аймақтың батыс жағында Арал теңізінің алабына ... ... ... ... ... мен ... ... таулардың тектоникалық табиғаты
бар. Олар шын мәнінде барлық жерде морфологиялық жағынан жақсы ... ... ... жартасты, жалаңаш төбелердің пішіндері ... ... ... кеңінен байқалатын ең жаңа тектоникалық
қозғалыстар ... ... ... бойынша белгіленеді: тау
алқаптарын бөліп ... кең ... ... ... ... ... немесе айырылымдық бұзылулар болып табылады: құрайтын
жыныстарының біршама жеңіл бұзылатынына ... ... тау ... ... келбеті:
анық тура сызықты тектоникалық кертпештер, өзен алқаптарының антецеденттік
телімдері, ... ... ... ... қырының шұғыл
иіндерінде бұлақтар мен көлдердің шоғырлануы, жарықтардың ... және т.б. ... ... және ... ... ... ... гравитациялық беткейлік
процесстер кеңінен таралған болса да, таулардың мүсіндері негізінен алғанда
эрозиямен жасалған. Әдетте таулардың беткейлері, ... ... ... ... 30°-тан астамға дейін барады және де мұнда олар өткір
қырқалар шатқалдармен ... ... ... ... әр түрлі қызықты
пішіндері, сусымалар, тасты тасқындар кездеседі.
Тау беткейлердің төменгі ... ... ... ... ... бұл тұста олар жатық дөңесті және ойыңқы кескінге келеді. Эрозиялық
қималар біршама жатық көлденең және ... ... ... ... бағыттары жарықтардың созылуымен сәйкес келіп отырады.
Морфометрия бойынша бұл ауданның таулары, ... ... ... ... ... жатқан алқаптық беттерден жалпы алғанда 200-600
биігірек болады, яғни ... ... ... ... Көп ... таулы
алқаптар ұсақшоқылық бедермен қоршалып жатады, сондықтан биіктік айырмасын
есептеу таулар ішіндегі және ... ... ... мен ... ... жүргізіледі.
Сарыарқаның бас суайрық эрозиялық-тектоникалық қыратының төбелері
жалдар, ... ... мен ... күмбез тәріздес және конустық
шоқылар пішінде болады. Кейбір суайрықтық төбелердің ... ... ... біршама тегіс те болып ... Бұл ... ... ... ... ... бағытқа (Тектұрмас) ауысады, сондықтан бас суайрықта ... ... ... келе осы екі бағыт ... ... ... тау қырқаларының кең тараған ... ... ... да ... ... ... ... аралды аласатаулардың ішінен екі
морфологиялық топ бөлуге болады.
Бірінші топ (Баянауыл мен ... ... ... ... төбелердің тіркестерімен және тік жартасты асимметриялы терең
шатқалдары бар ... ... ... тауларының беткейлері
оңтүстігінде 45°-қа дейін баратын тік ... ... ... ... ал, ... біртіндеп шоқылыққа өтетін кертпештермен
төмендейді. Бойлықпен созылып жатқан ... ... ... ... ... ... тіктеу, жарлау.және жартастылау келеді. Екі алқап
та, Баянауыл алқабында граниттерден, Ерейментауда ... ... ... ... табиғи. ескерткіштері бар, ... ... ... ... ... топ ... ... Қалмаққырған, Желтау, Ақирек, ... ... ... аз ... көлбеу беткейлерімен
және жалпақтала тегістелген суайрықтарымен сипатталады. Мұнда ... ... ... ғана ... тым ... ... ... пішіндері қырқалар мен жондар, ... ... ... болып табылады. Бұлар әсіресе ендік бағытта ... ... мен ... ... Желтау тауларында, ... ... ... ірі ... бөлшектенген Нияз
тауларында байқалады.
Бас суайрықтың оңтүстік көлбеулігінін басым көпшілігін, әсіресе Балқаш
көліне жақындаған сайын, ... ... алып ... Бұл аумақтың жалпы
жазықтығы бір бөлігі ... ... ... ... қыратты алқаптармен
бөлініп отырады. Ауданда Бектауата таулары (1213 м) күрт ... ... ... (1111 м) пен ... (1091 м), ал ... ... (870 м), ... (1089 м), Қараүңгір (865 м) алқаптары
орналасқан. Кейде таулық топқа Итмұрынды, ... және ... ... ... жатпайды, өйткені олардың салыстырмалы биіктіктері бар болғаны
100 м-дей ғана. Аласатаулы алқаптар әдетте ... ... ... төңірегінде шоғырланған және өзінің басым
көпшілігінде берік жыныстармен, жиі-жиі яшма-шынытастықтармен, ... ... ... ... ... ... ... - бұл
олардың сыртқы келбетін анықтайды. Таулардың төбелері ... ... ... ... Бектауатаның гранитті күмбезі өте-мөте мәнерлі, оның
бөлшектенуі мен жартастылығы оның ... ... ... ... ... және сусымалы болуымен байланысты ... ... ... ... ... қиып ... жарықтарда шоғырланған,
сондықтан жыра-сайлар тік, терең, басым көпшілігінде тура сызықты болып
келеді. Бектауатада үгілудің экзотикалық ... ... ... рет ... ... ... жазып сипаттаған граниттік үңгірлер де бар.
Қаралып отырған аймақтың шығыс шекарасының ... ... бойы ... ... ... ... эффузивті-шөгінді қатқабаттарынан
тұратын және осы маңдағы жазықтау ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Шыңғыстау бедерінің ерекшелігіне
суайрықтар төбелерінің анағұрлым ... беті ... ... ... ... ... ұзына бойы созылған
кертпештердің кеңінен дамуы тән келеді. Мұнда әсіресе кертпешімен солтүстік-
шығысқа қараған ... өте ... ... тапқан. Тектоникалық
жарылымдардың ауқымында бөлшектену тереңдігі 200-300 м болатын аласа таулы
блоктар орналасқан. Тауаралық ... ... ... ... шөгінділермен толыққан. Карбонның ізбас тастарында әйгілі
адамдардың автографтары бар карстық ... ... ... ... және
т.б.).
Аласатаулы алқаптар соңгы олигоценде түзілген, бірақ ... ... ... ең күшті тау жаралулары пайда болған неогеннің аяғы мен
ертедегіширектік кезеңде болған. ... ... ... бөлшектенуінің
нәтижесінде негізінен неогеннен кейінгі шөгінділерден тұратын тау алды
ысырынды конустар қалыптаскан.
Ұсақшоқылық аймақ жерінде ... ... ... ... ... алып жатыр. Жалпы ұсақ шоқылық эрозиялық-тектоникалық
денудациялық және эрозиялық ... ... деп үш ... ... ... ... ... кертпештермен көрініс табатын
жарылымдармен шектелген, ең соңғы дәуірлерде ... ... ... ... кіреді. Мұнда эрозиялық бөлшектену қуатты
болады да тікбеткейлі, жартасты, сүйіртөбелі және қырқа тәріздес ... ... ... ... ... ... неғұрлым аласа
абсолют биіктігімен және 200 м-ге жетпейтін ... ... ... ... ... ... алқаптары құрылымының өзіндік ерекшеліктерін және беткейлік
түзілімдердің де таралу ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Пішіндердің жатық кескіндері, аз бөлшектенуі, көлбеу беткейлер және
жазықтау суайрықтар тән келетін денудациялық ... ... ... ... ... байырғы, реликті және біршама жас ұсақшоқылықтың телімдері
бөлектеніп ... ... ең көп ... ... ... ... негізгі ерекшеліктері зоналардын құрылымына ... ... ... байырғы пенепленнің бөлшектенуі процесінде пайда болған
[Сваричевская, 1965]. Пенепленнің бөлшектері, оның ... ... ... ... әр ... ... ... Бұл болса
ұсақшоқылық рельефке әсіресе Сарыарқаның оңтүстік көлбеулігінде анықтау
байқалатын ярустық кескін береді.Ұсақшоқылықтың ярустылығын ... ... ... рет ... ... сипаттап шыққан. Мұнда ол мезозой мен
кайнозойдағы үзікті-үзіксіз күмбездік көтерілімдердің себебінен пайда
болған бес ... ... ... ... ... терең тілімденген ... ... және ... ойыстардың беткейлерінде
шоғырланған. Оның қалыптасуы ... ең аз ... ... ... көптеп тарамдалған жырасайлардың әсерінен жүзеге асады. Мұндай
беткейлік ұсақшоқылық суайрықты жазықтардың және төбелердің ... ... ... ... ... ... ... құрылымына және құрайтын
жыныстардың литологиялық құрамына байланысты ұсақшоқылықтың әр ... ... ... ... ... ... биік (100-
200м),орташа (50-100 м) және аласа (50 м-ге ... деп ... ... ... ең ... ... ... қырқалар,
жалдар, жондар, конустық және күмбез тәріздес шоқылар ажыратылады.
Қырқалар (тізбелер) деп бірнеше километрге немесе ... ... ... ... ... тәріздес ірі қыраттарды атайды. Олар жиі-
жиі ... ... де, ... құрылымдардың созылыңқылығын
бейнелейтін біртектес көтерілімдердің тізбегін құрайды.
Жалдар - біршама жіңішке, үшбұрышты қимасы бар ұзынынан ... ... ... ... ... ... ... шықпаларда
морфологиялық біртекті қыраттар тізбегін ... ... - ... ... ... екі есе ... одан да көбірек
артып тұратын, төбесі тегіс келетін, биік емес дөңес қыраттар.
Конустық шоқылар - үстінен қарағанда дөңгелек түрінде ... ... анық ... және біршама тік беткейлі болып келетін сүйір төбелі
қыраттар.
Күмбез тәріздес шоқылар - ... ... және ... ... ... ... ... қыраттар.
Қырқалар мен жалдар оңашаланып кездеседі, сирегірек бір типті шоғырлар
да түзеді. Әр түрлі ... ... ... жалды-конусты
және т.б. көтерілімдерді қамтитын аудандар өте жиі кездеседі. Граниттер
үгілуінің ... ... ... жеке ... ... ... ... құрайды. Торлы және симметриялы бөлшектенген қыраттардың биік емес
топтарын керегетасбедері құрайды. Жалаң ... және ... анық ... ... ... ... ... бұжыр
жартастар) деген өте дәл атаумен көрсетіледі.
Жоғарыда аталып өткендей, ұсақшоқылық рельеф салыстырмалы ... ... (50 м-ге ... ... (50-100 м) және биік (100-200 м) ... Биік ярус өз тәртібімен эрозиялық-тектоникалық табиғатты ... ... ... ... ... ... Бас ... қыратының бойында
ол 600-1000 м абсолют белгілерде орналасады және ол алашабыр литологиялық
құрамдағы ... ... ... ... ... ... конглометраттар, порфириттер, туфтар) бойынша әдетте
ұсақшоқылықтың қырқалы - жалды ... ... ... ... төменгі және
ортаңғы карбонның ізбестастарында, шынытастықтарда және ... Жеке ... ... ... ... ... ... дейінгі жыра-сайлармен және шатқалдармен тілімделіп келеді. Неоген-
ширектік уақытта ... ... ... ... ... өте тік.
Биіктердің баурайында көбіне ... ... ... ... ... солтүстік көлбеулігінде эрозиялық-тектоникалық ұсақшоқылық
Ерейментау, Баянауыл, ... ... Қу, ... ... және ... жанында тараған. Кейде ол ... мен ... ... ... ... ... ... едәуір кең көлемді
оқшауланған ... ... ... ... ... ... Ақжал,
Арқалық, Мыржық, Тілеуімбет және басқалар жатады. ... ... ... ... олар, палеозойға дейінгі дәуір мен ... ... ... ... ... ... ... Биік ұсақшоқылық пішіндерінің ішінде қырқалар,
көбіне қырқалар мен ... ... ... басым келеді. Ең ірі ... ... ... Айыр ... ... Ол ... ... 20 км-ге дерлік созылады. Оның биіктігі 150 м-ге дейін. Беткейлері
тік, 30-40°-қа ... ... ... биік ұсақшоқылық бас суайрықтық қыраттың тауларын
қоршап тұрады және жеке алқаптар түрінде Солтүстік Балқашмаңында Тоқырауын
мен ... ... 450-800 м ... ... ... ... ... басым алқаптар сирек кездеседі. Итмұрынды, Түлкілі,
Шұбартау, Қараүңгір, ... және ... ірі ... салыстырмалы
биіктіктері 100-200 м қырқалы- конус тәріздес, қырқалы-жонды, жонды-
күмбезденген ... ... ... ... ... ... және пайдалы қазбалары
Сарыарқа Еуразияның орталығында орналасқан. Оған ... ... ... тәуелді шұғыл континенттік, ылғалдығы жеткіліксіз
климат, сондай-ақ оңтүстікке қарай тез өсіп отыратын ... ... ... ... орманды дала және ормандар ... ... ... ... ... ... ... шөлейтіне сәйкес
келеді. Солтүстік Балқашмаңының ендігінен шөл зонасының шекарасы өтеді.
Сарыарқаның ... ... ... ауа ... ... ... ... 20° және 25°. Қысқы минимум температура
-50° дейін болады, ал жазғы максимум температура ... ... ... ... ... амплитудасы 35°-тан артады.(салыстыру үшін -
Украинада 25°).
Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері солтүстігінде 300-350 ... 150-200 мм. ... ... ... ... бір ... қалады және сондақтан Көкшетау мен Қарқаралы алқаптарында жауын-
шашынның орташа ... ... ... есеп ... 400 мм-ден артады.
Жауын-шашынның басым ... ... мен ... ... жылы ... оңтүстігінде қыс мерзіміне келеді. Солтүстігінде тұрақты қар жамылғысы
қарашаның орта кезінде, ал оңтүстігінде ... ... ... ... жерде жауын-шашынның мөлшерінен асып тұрады.
Солтүстігінде оңтүстік-батыс бағыттағы желдер, оңтүстігінде ... ... ... ... ... Желдің орташа жылдық жылдамдығы 4 -6
м/сек. Қатты желдер болатын күндер (15 ... ... ... ... Балқашта 20-дан аздау болады.
Сарыарқаның гидрографиялық торы басым көпшілігінде маусымдық сипатта
болады, негізінен қар ... ... ... ... оңтүстік көлбеуінің өзендерінің сумен қамтамасыздығы аздау
болады, ал солтүстік ... маңы ... ... ... ... ... - ... қазбаларға бай өлке. Қарағанды мен Екібастүз көмір
өндірудің ірі ошақтары болып табылады. Жезқазған, Қарсақпай, ... ... кен ... мыс, ... ... ... бай. ... сирек
металл өндіріледі. Осыларды ... ... ... ... ... және ... ... ірі металлургиялық комбинаттар
жұмыс істейді. Қарағанды ... даму ... ... ... ... ... іргелі істердің куәсі боласың. Аймақтың шапшаң игерілуіне бірден-бір
себепкер ... оның мол ... ... еді. ... ... ... Н.Г.Кассин, Н.И.Наковник, М.П.Русаков, Қ.И.Сәтбаев
тәрізді есімдері ... ... ... ... Орталық Қазақстан
аймағының кен байлықтарын зерттеді. ... ... ... ... ... Өспен және басқа жерлерде түсті металдардың
мол қорының бары анықталған. Соғысқа дейінгі кезең ішінде жаңадан ашылған
көмір және ... ... кен ... ... ... ... Балқаш мыс қорыту зауыттары салынды. Жезқазған, ... ... ... ... ... ... экономикасындағы
Орталық Қазақстанның алатын орны ерекше екендігі сол ... ... ... мен ... ... ... ... негізгі
подзоналардан тұрады: кәдімгі қара топырақтағы қоңыржай-қуаң аралас ... ... ... қара ... қуаң ... шөпті-селеулі дала;
қоңыр-қызғылт топырақтардағы құрғақ селеулі-бетегелі дала және ... ... ... ... ... құба және ашық-
құба топырақтардағы астық тұқымдас шөпті-жусанды
шөлейт; ашық-құба сортаң топырақтағы жусанды-сораңды шөл.
Сарыарқаның жануарлар ... ... мен ... ... өлкелерді, сондай-
ақ, көптеген тұрақты және уақытша су көздері - ... мен ... ... бай. Орманды-далалы өңірлерде кеміргіштерден түрлі
тышқандар; жыртқыштардан сілеусін, ... ... ... ақ және ... ... елік пен бұлан кең тараған. Кәсіптік-аңшылық мәні бар
құстардан бұлдырық пен шіл, құр көп болса, жыртқыш ... ... ... ... жиі ... Далалық өлкелерде кеміргіштерден суыр мен
саршұнақ; жыртқыштардан дала күзені; ... ... ... дала ... мен ... ... түседі. Сарыарқаның
оңтүстігіне қарай құм тышқаны мен ... ... ... мен ... аккісі,
әсіресе рептилиялардан сұр геккон, дала агамасы, жүйрік ... ... ... ... ... ... тарайды. Өзен-көлдерде шортан, аққайран,
табан, т.б. көптеген балық түрлері бар.
Келтіріліп отырған қысқаша ... ... ... ... ... ... тек ... мәлімет береді. Кейбір
нақтырақ сипаттамалар төмендегі арнаулы тарауларда келтіріледі.
Сарыарқа жері дала, шөлейт және шөл ... ... ... өңірінде, Есіл өзенінің бойында қара топыракқа тән өсімдік
жамылғылары ... Ол ... ... ... ... аласа
таулары мен ұсақ шоқыларында шоқ-шоқ қарағай, биші қайың ... ... ... ... ала ... бен ... жазықтары, Ұлытау,
Қарқаралы, Шыңғыстау бойлары шөлейт зонаға кіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... жамылғысында жусанды, бетегелі, көделі,
боз өсімдіктер жамылғысы таралған. Өзен ... тау ... ... терек, қайың, карағай, арша, тал өседі. ... зона ... ... Шөл ... ... ... мен ... маңын,
Солтүстік Балқаш жағалауын қамтиды. Мұндағы шөлдің ... ... шөл ... - ... ... боз, бетеге, ақселеу
бұйырғын, қара жусан, көкпек өседі. Жануарлар дүниесі де дала, шөлейт, ... ... ... ... ... ормандарда
бұғы, елік кездессе, дала мен шөлейт жерлерді ақбөкен, ... ... ... құстар көп.
5. Қазақтың ұсақ шоқыларының зерттелу тарихы
Батысы Торғай ойпатына тіреліп, шығысы Қара ... ... ... ... ... ... толқындары шайып жатса, терістігі
көк Есілмен көмкерілген ... ... сан ... бері ... бұла ... құтты қонысы болып келеді. Тарихқа жүгінсек, осынау
далада адамзат дамуының ұлы көшіне ... ... ... ... ... ... куә боламыз.
Орталық Азияға, соның ішінде Сарыарқа жеріне, адам ... ... ... 1,5-1 млн. ... ... болған. Ең көне ескерткіштер:
адамдардың тұрақ ... тас ... ... қашап салған
суреттері осы межені көрсетеді.Балқаш көлінің солтүстік ... ... бері ... аймақ Қарқаралы, Бұғылы мен Тағылы, Нұра-Сарысудың
бойы, одан әрі Баянауылға, тіпті ... ... ... тұла бойы
тас ғасырының айғақтарына толы.
Ежелгі палеолиттің адамдары Орталық Қазақстан өңірінде, байтақ жатқан
Сарыарқада шель-ашель дәуірінің соңын ала пайда ... Оның ... ... ... Обалысай, Мұзбел, Талдысай, Жаман Айбат,
Қосмола Қызылжар деп аталатын жерлерден табылған. Көптеген ... ... ... 100-40 мың жыл бұрынғы орталық ... ... ... ... ... ... ... тілінде неандерталь адамы
деп аталатын адамдар. Археологиялық ескерткіштер Орталық Қазақстан жерін,
соның ішінде ... ... ... ... адам ... ... Олар аң, ... аулап, қоректік өсімдіктермен күнелткен. Садақ
пен жебені, сондай-ақ найзаны қолданған. Неолит ... ... ... ... Бұл кезеңнің жұрты Бұқпа өзені бойынан, кейінгі
неолит қоныстары. Зеленая Балка (қазіргі Доскей ауылы) ... ... ... ... ... ... ... мал бағумен айналысқан, егін
де салған. Бұл Суықбұлақ (Қарқаралы) қонысы мен ... жер ... ... ... ... ... көрінеді. Б. э. д. II-ші
мыңжылдықтың басында Сарыарқаны қоныстанған тайпалар ішінде металлургиямен
айналысатындары ... Жер ... ... ... ... металдың бай қоры
– алтын, мыс, ... адам ... ... Орталық Қазақстанда қола
өндірісі өмірге келді. Қазақстан тарихының б. э. д. II-ші ... ... деп атау ... ... байланысты. Ол дәуірдегі адамдардың тіршілік
салтын комплексті деп атауға дәл келеді, себебі бір жерде мал ... ... де, ... ... кен ... де ... дамыды. Бегазы
(Ақтоғай ауданы), Дәндібай (Топар поселкесінің маңайы) ... ... ... б. з. б. X–VIII ... осы ... ... жерінде бірегей
Бегазы–Дәндібай мәдениеті өркендеген. Малшылықпен қатар бұл өңірде кен қазу
және металл қорыту ... ... ... ... аса маңызды роль
атқарды. Жалпы Бегазы – ... ... ... ... басты
ерекшілігі ескі қола мәдениетінің түрлері құлпыра ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Казақ халқы ертеде көшпелі өмір
сүрген. Орта жүз ... ... ... ... арғы жағасында өткізсе, жаз
жайлауға Сарыарқа деп, аңсап-сағынып Орталық Қазақстанға асыққан. ... ... ... ... ... ... Қазақстанды мекен еткен алғашқы тайпалар мен тайпалық одақтар
жалпылама түрде ... деп ... ... ... ... көне тайпалар
мен тайпалық одақтар орнына жаңа тайпалар пайда болып, олардың аттары да
өзгеріп отырды. ... ... мен ... ... ... ... ... ыдырауына және феодалдық қатынастардың қалыптасуына
жеткізді. Біздің заманымыздың VIII-XI ... бұл ... көне ... көк ... ізін ... ... мен ... қуатты бірлестігі
– Қимақ қағанаты ғұмыр сүрген. Ұлы ... ... Орта ... ... ... ... кейін, II ғасырдың 1-жартысында оның орнына
Дешті Қыпшақ мемлекеті құрылды.
XIII ғасырдың басында Орталық Қазақстан ... ... ... ... Орда ... бері ... облысының аумағы Жошы хан
ұлысының құрамына енген, одан XIV ғасырда Ақ-Орда ... ... және ... ... ... енген) бөлек кеткен. XIII-XV
ғасырлар архитектурасының ескерткіші Қызыл кеніш сарайы осы кезенің ... ... ... ... ... ... 260 ... ауданының Қырғызия ауылының Кент тауының шығыс бөлігіндегі
Қызылсу өзенінің жағалауында жатыр. ... ... ... ... ... күрт ... ... күштер әлсіреді, мұның өзі қазақ
ұлысының қалыптасу процесін тежеді. Елдің аумақтық-саяси тұтастығы ... ... ... ... ... кетті, дегенмен олар өздерінің
тілі мен әдет-ғұрпын сақтап қалды. Алтын ... ... ... ... ... ... бағынышты, басыбайлы ... ... ... XV ... бас ... ... Орданың ыдырауына
әкеліп соқты. Сол кезде бірқатар мемлекеттік ... ... ... ... XVI ... басында Орталық Қазақстан өңірі ... және ... ... ... ... ... кең
байтақ Қазақ хандығының құрамында болды. Қазақ халықтарының құрылуы қазақ
ұлысының қалыптасу процесіне жәрдемдесті. XVII ... ... ... Қазақстан жеріне ойрат (жоңғар) тайпалары ... ... ... ... шапқыншылығына қарсы күресі жүз жылдан астам уақытқа
созылды. Халық бұқарасының қаһармандық ... ... XVIII ... шенінде Қазақстан жоңғар басқыншыларынан азат етілді.
Аймақтың одан кейінгі тарихы Қазақстанның ... ... ... 1822 жылы 22 ... патша өкіметі өзінің отаршыл саясатын
нығайту мақсатымен Указ шығарып, «Сібір ... ... ... Осы Указ ... қазақ даласындағы хандық өкімет билігі
тоқтатылып, патша өкіметі ұсынған жаңа әкімшілік жүйе пайда ... ... ... ... жері – ... ... және Қарқаралы
округтарының құрамына енді. Сөйтіп, осыдан 200 жылдай ... ... ... ... ...... (1824), ... (1937),
Ұлытау (1841), т.б. қазақ-орыс станицалары пайда ... ... ... ... ... бірі ... Орталығы Қарқаралы шатқалында орналасқан (қазіргі
Қарқаралы қаласы). Онда ... ... көп ... ... мекендеді.
Округте 18 болыс құрылып, оның 16 болысы арғын руларына тән болса, ... пен ... ғана ... Бұл Қарқаралы округіндегі арғындар
негізінен 136 ауыл, 15022 ... 101251 ... ... Бұлардың негізгі
кәсібі мал және жер шаруашылығы болды. Олар ен даланы жайлап, қыс ... ... ... ... ... ... ... арғынның ортасында
керей тайпасының 4960 адамы бар 10 ... (1143 ... ... бір
болысы мен 359 адамы бар уақ тайпасының 52 шаңырағы бірге көшіп жүрді.
Қарқаралы ... ... ... Кіші және ... Нұра, Шідерті, Талды,
Өлеңті, Ащысу т. б. ... ... ... ... ... ... ... бөктерлерін жайлады. Олар Қазанғап, ... ... ... ... ... солтүстік
жағалауларын, Қарқаралы тауларын т. б. қыстады. Көшпелі ... ... ... ... ... ... сай ... Қазыналы
Қарағанды өңірінің Қазан революциясына дейінгі жағдайын сөз еткенде, ... ... ... ... кету ... ... орталық бөлігін
алып жатқан осынау байтақ өңірді 1867-1868 жылдары патша өкіметі үш облысқа
бөлді. Ол кезде ... ... саны ... ... ... өңірдің үш облысы Ақмола, Семей және Торғай еді. Әр облыс бірнеше
уезден құралып, уездер болыстарға ... ... ... ... ... ... ... қарайтын. Ал уезд құрамында 20 болыс болған. ... 2-ші ... ... және ... ... ... далалық аймақтарын басқару жөніндегі уақытша ереже»
бойынша Орталық Қазақстан жері Ақмола және ... ... ... ... крепостнойлық құқықты жойған соң Ресейдің орталық губерниялары ... ... ... ісі басталды. XX ғасырда біздің облыстың ... ... келе ... ... ... соғыс кезінде
патша өкіметі еңбекші халықты езуді күшейтті. Бұл 1916 ж. ... ... Оған ... ... ... ... ... жұмысшылары, т.б. қатысты. Патша өкіметінің жазалаушы әскерлері
бұл өңірдегі көтерілісті аяусыз басып-жанышты, ... ... ... ... ... Амангелді Иманов жасағына барып қосылды, ... ... ... ... кені ... 1917 жылға дейін дербес қимыл
жасады. 1917 жылы қазан айында Ұлы ... ... ... ... ... далалық айқаптарына да жетті. Қарағанды
далалық айқаптары екі жылдай қырғын және қан төгілген ... ... ... ... ... ... Дутов және олардың көмекшілері
қаһарланды.
Шығысын шөлге беріп, төрт құбылысын ... ... ... ... жер асты ... Ресей патшасына да, тегін пайда іздеп дүниенің
төрт бұрышына бірдей көз тіккен шетел ... да, ... ... ... ... саяхатшыларға да көп уақыт бойы жұмбақ болып ... ... бай ... ... ежелден-ақ
саяхатшылардың мұқиятын туғызған. Патша өкіметі бұл далаға ... ... ... жіберіп отырды. Қазақ даласының қойнауында
тұнып жатқан байлықтарға орыс елшілері Ф.Скинин мен ... да ... ... XVII ғасырдың соңында олардың Тобольскіден Түркістанға ... ... жолы ... ... Бұдан сөң Сібірді зерттеуші географ-
картограф әрі тарихшы С.У.Ремезов та XVII ғасырдағы ... ... ... аша ... Ол ... ... ... негізге алып,
1701 жылы «Сібірдің сурет кітабын» жасады. Бұл күрделі еңбегінде ғалым
Қазақстан ... ... және ... ... ... көрсетті, әрі
табиғат пен кен байлықтарына да баса ... ... ... ... экспедиция I ... ... ... Бұл ... ... барлауларын Ертіс өзенінің
бойымен Зайсан көліне дейін, Тарбағатай және Жоңғар таулы сілемдерін ... ... ... ... жинады. Ресейдің Ғылым академиясы
қазақ ... ... мен ... ... орта бөлігін зерттеуде
бірталай тыңғылықты істер ... ... ... ... ... да ... ... бірі –
Орынбордың губерниялық канцеляриясында ұзақ ... ... ... П.И.Рычков өз еңбегінде Кіші жүз бен Орта жүздің де ... ... ... рет ... ... Кейін оның баласы әскери
топограф, капитан Н.П.Рычков та әкесі жүрген жерлерді шарлап, ... ... ... 1771 жылы ол әскери экспедиция құрамына қосылып, Сарыарқа
даласына жол шекті. Экспедиция Ұлытау, ... ... ... тоқтағанда,
көне дәуірдегі кеншілердің іздерін зерттей отырып Н.Рычков «1771 ... ... ... ... ... жазбалары» деп аталатын
еңбегінде: «Ұлытау қойнауынан ... ... ... ... ... ... ... бойында ертедегі адамдардың
қазған кендерінен ... мен ... ... ... деп ... кейін қазақ жерінің кен байлығын зерттеуде Ресей ... ... ... арнаулы экспедицияларға белгілі
ғалымдар П.К.Паллас, И.Георги, И.П.Фальк ... ... ... ... ... ... ... 1814 жылғы майор
Набоковтың, 1815 жылғы маркшейдер ... 1816 ... ... экспедицияларының маңызы үлкен болды. Жалпы тек XVIII ғ. соңғы
ширегі – XIX ғ. ... ... онға жуық ... ... ... ... өңірінің байлығын анықтауда үлкен роль атқарды. Осы
кезеңнен бастап мысты өлкені жүйелі жан-жақты зерттеу басталды, ал ол ... ... ... ... келуіне негіз болды. Қазақстанның
көне қалаларының бірі Қарқаралы – табиғат мол ... ... ... ғана бір ... ... ... мәлімдеуінше Қарқаралының ақ
қайың мен жасыл терек зерлеген шұрайлы өлкесі ерте ... ... ... ...... көңіліне ұялап, көзін қызықтырған.
Бұл өлкені алғаш ашушылар тізімі едәуір. Көгілдір таулар етегімен капитан
И.ГАндрееев (1785 ж.), ... ... (1796 ж.), ... ... пен ... (1800 ж.), ... ... тілмашы Ф.Назаров
(1833 ж.) және басқа қызмет ... ... ... ... бұл ... тауы ... ... И.П.Шангин де саяхат жасаған. Ол 1816 жылы
Көрпетай және Бесшоқы мекендерінен көне қорғасын, мыс ... ... 1826 жылы ... ... ... ... келді.
Экспедиция Қарқаралы тауларында бірнеше апта болып, өсімдіктерді ... ... ... ... ... жаңа ... Оның ізін баса шыққан А.И.Левшин, Г.С.Карелин (1841), А.И.Шренк
(1843), А.К.Гейнс (1865) ... ... ... халқының тұңғыш ғалымы
Шоқан Уәлиханов Қарқаралы округінде екі рет 1855 және 1863 ... ... ... ... ол ... ... аңыз-әңгімелерін, ән-
жырларымен танысуға арнады. Ш.Уәлиханов мал шаруашылығы жөнінде бірсыпыра
қызықты ... ... Оның ... ... ... қысқы көші-қоны” деген еңбегі осы тақырыпқа ... ... ... – Тянь ... ... 1865 жылы ... ... империясының географиялық – статистикалық сөздігінің” екінші томында
Қарқаралының ғажайып ... ... ... ... ... ... құпиялы қорғандары жайлы кеңінен баяндалып, бұл өлкенің атақ-даңқын
әлемге таратады. Соның бірі – ... ... ... ... ені ... үш ... ... бес шақырымға жететін осынау өзгеше бір “Қытай
қорғанын” тұрғызуда мыңдаған адам талай жыл бойы тер ... ... ... ... ... ... Адольф Янушкевич Сібірде айдауда
жүргенде жиі-жиі әрі ұзақ уақыт қазақ ... ... ... ... және ... зерттеген. Ол 1846 жылы қыркүйегінде Қарқаралы
уезінде болған әсерлері ... ... мен ... ... “Қазақ
даласына жасалған саяхат туралы жазбалар” атты кітабында былай деп жазған:
“Ақтау жолына ... ... ... ... еді. Одан ... ... ... қойнауымен өтеді, содан соң қарағай орман жапқан таулы-тасты жерлерден
асып, ... ... ... Бас аяғы – ... ... Қарқаралы
тауының көрінісі ғажап. Қарқаралының өзі де айналасы тау, іргесінде өзен
ағып жатқан бір ... ... ... Бұл ... 1909 жылы болған
орыстың танымал жазушысы М.Пришвин ... ... ... ... қоныс аударушылардың тұрмасын зерттеу ... ... ... ... Осы ... ол ... ... тауларын аралап
жүріп, Қарқаралы уезінің этнографиялық ... ... ... мен ... ... жинастырды. Жазушы 1909 жылғы
Қазақстанға саяхаттың әсері негізінде жазған шығармаларының бәрінде ... ... ... ... ... мен ... нанымдар
негізінде жасалған тұжырымдарға үлкен орын береді. Қазақтың ... ... ... өз ... қазақтың ежелгі
ертегілерімен ... ... ... ... ... ... ... жүріп “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” ... ... ... Қарқаралы
басына шығып, Шайтанқөлдің көз сұқтандырар сұлулығын өз шығармасына арқау
етекен. Қазір М.Пришвиннің ... ... ... бір ... бірнеше
мақалалар мен очерктер жазғаны белгілі ... ... Олар ... ... ... және ... ... көл” және тағы да басқа шығармалар.
Ұлы ... ... ... ... ...... Г.Потанин
Қарқаралы уезіне, 1913 жылы аңыз-жырлардың алуан нұсқаларын жинап, қазақ
фольклорын зерттеуге келеді. Бұл сапарда Г.Потанин ... ... ... ... ... ... еріп ... Олар Қарқаралы
қаласында, Қоянды ... ... ... болды. Қарқаралы
уезінің халықтың ауыз әдебиетіне бай екендігіне ғалым бұдан ... ... ... 1895 жылы ... ... ... Шыңғыстың ауылына
барғанда оны Петербург университетінің студенті Сұлтанғазин бастап жүрген.
Сұлтанғазин ғалымның ... ... ... ... ... ... ... «Живая старина» редакциясының қоржынында көп
жылдар ... ... да, тек 1916 жылы ... алғы ... және
редакциялауымен жарық көрді. Г.Потанин қазақ халқының мәдениеті, тұрмысы,
фольклоры жөнінде ... ... ... негізінде «Тоқырау өзенінің
сағасында» мақаласы 1914 жылы «Сибирьская жизнь» ... ... мың әнін ... ... ... тәлі қалдырған атақты музыка
зерттеушісі А.В.Затаевич Қарқаралы өңіріндегі құйма құлақ, зерделі де зерек
жыраулар ... 154 ән ... ... Ол ... ... ... Р.Ролланға
жазған хатында Карқаралы табиғатының ... сұлу ... ... бұл аймақтың әншілерін әлемдік деңгейдегі өнер жұлдыздарымен
қатар қояды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сарыарқа — ... ірі ... және ... ... ...... атау. Сарыарқаға Қарағанды, Астана
облыстарының жері толықтай, Торғай, Семей, Павлодар облысының ... ... ... ... ... негізінен, Сарыарқаның орта
бөлігінде орналасқан. Сондықтан да ... ... осы ... ежелден
Сарыарқа, Арқа даласы деп атаған. Сарыарқа ... «жер ... ... ... ... кең де ... жон, ... үстірт, сансыз
адырлы қырқа» ұғымын білдіреді.
Сарыарқа – қазақтың байлығының көзі ғана емес, сонымен қатар ... және ... ... ... асыл ... ... ... Бұқар жырау, Қаз дауысты Қазыбек, ақындар Шөже, Шашубай,
Доскей, ... ... және ақын ... ... Тәттімбет,
Мәди, Ұлы Отан соғысының қаһарманы Н.Әбдіров ғалымдар А.Чижевский және
Е.Бөкетов, қазақтың ... ... ... ... ... ... атын ... Көмірлі өңірдің халқы Қазақстанның ... ... да ... бел ... деп есептейді. Өйткені ол жас
күнінен бастап Теміртаудағы атақты Қазақстан Магниткасында горновой болып
еңбек жолын бастаған. Еліміздің ... орын ... ... ... ... жас ... «тар жол, ... кешумен» өткізген
небір совет және шет елдің жүздеген оқымыстылары, ... ... ... ... жүрсе де Қарағандыда тұңғыш өнер ... ... ... ... ... Бұл өнер ... ... ызғарлы,
қайғылы сұмдыққа толы жылдары туындаған өнер мұралары қалды. ... ... ... әлем ... ... ... ... ӘДЕБИЕТ
1. Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-
34-809-Х
2. Артықбаев Ж.О., Жакин М.С. Шет өңірінің ... ... ... ... ... ... Т. Қарқаралы күмбездері.- Қарағанды: «Арко» ЖШС, 1997.- 96
б.
4. Аршабеков Т. Тасқа жазылған тарих // ... 2000.- 7 ... ... б.
5. Аршабеков Т. Туған жер төсіндегі жәдігерлер: /Қазына: тарихқа шолу/ //
Орт. Қазақстан.- 1994.- 29 ... ... Ә. ... ... ... ... бүгінге дейін). Оқу
құралы.- Алматы: РБК, 1997.- 404 б.
7. Әзиев Ә. Қазыналы Сарыарқа.- Алматы: «Қазақстан», 1978.- 119 ... ... Е. ... ... өлке // Орт. Қазақстан.- 2002.- 9 қаңтар
9. Бекбалақ Қ. Сарыарқаның рухани қазынасы: Этнографтың ... ... ... 1998.- 23 ... Бұланты шайқасы / Жауп. Ред. Ж.О.Артықбаев.- Қарағанды: ... ӨБ, 1998.- 64 ... ... С. ... таңбалы тас: /Қарқаралы маңындағы
ескерткіштер туралы/ // Қарқаралы.- 1995.- 9 қыркүйек
12. Жанысбай С. Бегазыда көп сыр бар: ...... ... //
Орт. Қазақстан.- 1999.- 2 қазан
13. Қадыров М., Нұрмұқамбетов Б. ... ... ... ... мен өнері // Ежелгі мәдениет куәлары.- Алматы, 1966.- 68-78
б.
14. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия / Бас ред. ... Қаз. сов. ... Бас ред., 1990.- 632 ... ... ... ... ... // Қарқаралы.- 1991.- №3.- 86-91
б.
16. Марғұлан Ә. ... ... тас ... // ... мәдениет
куәлары.- Алматы, 1966.- 8-52 б.
17. Мұқанов М.С. ... ... ... ... ...... ... б.
18. Омарбекова М. Қарқаралының тарихи ескерткіштері және ... // ... 1999.- 10, 17, 24 ... // Орт. ... 13-31 мамыр, 3 маусым
19. Попов Ю. Өлкеміздің тарихи беттері: Тастар сыр ... // ... ... ... ... Б. Көне тарих ... ... өлке ... Бегазы-Дәндібай
мәдениеті туралы // Қазақстан әйелдері.- 1992.- №3.- 8,9 б.
21. Сейдімбеков А. Күңгір-күңгір ... ... ... ... ... 1981.- 240 ... Сейдімбеков А. Қарқаралы // Кеніш: Қарағанды облысы туралы кітап.-
Алматы, 1978.- 93-109 ... ... С. ... ел мұрасы: Орталық ... ... – 55 жыл // ... 2001.- 2 ... ... Ж., ... А. Қызылкеніш сарайы // Білім және еңбек.- ... ... ... К. Шапқан төбенің құпиясы: ... ауд. ... ... бойынша табылған қола дәуірінің соңғы
кезімен көшпелі тұрмысқа ауысудың ... ... ... жайында/ // Қазақ әдебиеті.- 1969.- 23 авг.
26. Уәлиханов Ш. Қарқаралы сыртқы округіндегі ... ... ... 1991.- №4.- 89 ... ... І. Шежірелі өлке – Жаңаарқа // Азия Транзит.- 2000.- №6.- ... б

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құрлықтар мен мұхиттардың физикалық географиясы57 бет
Геологиялық құрылысы мен жер бедері19 бет
Жерді антропогедік әсерден қорғау4 бет
Катонқарағай ауданы2 бет
Физика-географиялық аудандастыру7 бет
Қазақстан табитағы6 бет
Қола дәуірі қоныстарындағы құдықтар6 бет
"балықтардың ас қорыту жүйесі"3 бет
"Балқаш көлінің физика-географиялық сипаттамасы."16 бет
1840 – 1860 ж Франция13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь