Биология сабағында құстар класын оқыту

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1. ҚҰСТАРҒА КЕШЕНДІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМА ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1.Құстардың шығу тегіне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
1.2. Құстардың алуантүрлілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
2. ҚҰСТАРДЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ШАРУАШЫЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
1.1 Шаруашылық құстарының табиғи ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.2. Сыртқы пішіні мен өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.3 Жыртқыш құстар және олардың елімізде таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40
3. ҚАЗАҚСТАНДА СИРЕК КЕЗДЕСЕТІН ҚҰСТАРҒА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
3.1 Құстар туралы білім және саятшылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
1.сабақ жоспары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67
2.сабақ жоспары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77
КІРІСПЕ

Құстардың терiсi бауырымен жорғалаушылардiкi сияқты құрғақ және безсiз. Аяқтарында қабыршақты жабындары болады. Құстардың қауырсындары бауырымен жорғалаушылардың қабыршықтары сияқты мүйiздi заттан тұрады. Бауырымен жорғалаушылардiкiндей зәрағарлары мен көбею мүшелерi клоакаға ашылады. Әсiресе үлкен ұқсастық құстар мен бауырымен жорғалаушылардың ұрықтарында байқалады. Қазiргi тропиктiк құстар огациндердiң балапандары ағаш бұтақтарына сақталып қалған, қанат саусақтарымен жармасады. Бұл ұқсастық құстар мен бауырымен жорғалаушылар — ортақ ата-тегi бар, жануарлардың туыс топтары деген ұйғарымға негiздеме бередi.
Алғашқы құстар. Құстардың көне бауырмен жорғалаушылардан шыққандығы туралы ой көне құстар дақтарының табылуымен расталады. Мұндай тастардағы дақтар 1661 және 1677 жылдары Германияда табылған. Дақтар негiзiнде ғалымдар бұл құстардың бейнесiн қайта қалпына келтiрiп, оларды алғашқы құстар деп атады. Алғашқы құстар қауырсындармен қапталған және үлкендiгi көгершiндей болған. Оларды нағыз қанаттары, ұзарған жiлiншiгi, барлық құстарға тән аяқтағы саусақтарының орналасуы және басқа құрылыс белгiлерi ерекшелендiрдi. Бiрақ көп омыртқалы ұзарған құйрығы, жақтарындағы майда тiстерi, ауаға толмаған сүйектерi және басқа белгiлерi, олардың бауырмен жорғалаушыларға ұқсастығын көрсеттi. Қанаттың, қыры жоқ төстiң құйрықтыңқұрылысы, алғашқы құстар нашар ұшып, ағашта тiршiлiк еттi деп тұжырым жасауға мүмкiндiк бередi. Ғалымдардың айтуы бойынша, алғашқы құстар шамамен 180 млн. жыл бұрын, ағаштарда тiршiлiк етiп, бұтақтан бұқтаққа секiре алатын ұсақ бауырымен жорғалаушылардан шыққан. Кейiннен табиғатта қазiргi құстардың
Құстар жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұшуға бейімделген ерекше маманданған бұтағы деуге болады. Құстар генетикалық жағынан рептилилерге жақын, оның прогрессивті бұтағы. Құстарды рептилилерден ажыратуға болатын белгілері: а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар әртүрлі жағдайларға бейімделіп, мінез-қылықтарын өзгертеді. б) денесінде зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің дұрыс болуына байланысты температурасының жоғары және тұрақты болуына әкеліп соққан. в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, я өрмелеу қабілетін жоймаған. г) көбею біршама жетілген (жұмыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі).
Құстардың көрсетілген прогрессивтік белгілері, кластың жастығына қарамай олардың жер шарының алуан түрлі тіршілік орталықтарына тарауына мүмкіндік туғызған. Қазіргі уақытта құстардың 31 отрядқа топтасатын 8000-нан аса түрі бар.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. А.Б. Таңатаров, Ш.Ә.Әлпейісов, С.Т.Дабжанова: «Құс шаруашылығы». Алматы 2005
2. Б. Мұқанов, М.Шаймарданқызы: «Құстардың шығу тегі». Алматы 2001.
3. Р. Сәтімбекұлы: «Құстар туралы мағлұмат». //Жалын. Алматы 2002.
4. В. Абакумов «Үй құсын өсіру».Алматы 2000 – 7б.
5. Махамбетов Нұрсағат Әбжанұлы «Құс шаруашылығы». Алматы 2006 – 46.
6. Аймағамбетова Қ.Махмұтов С.Табиғаттану кітабы. Алматы, "Мектеп", 1976.
7. Әлиев Ш. Бекенов А., Қыдырбаев X. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау. Алматы, "Қайнар", 1975.
8. Әмірғазиев Қ. Биологиялық жұмбақтар. Алматы, "Мектеп", 1972.
9. Бекенов А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, "Білім", 1972.
10. Жақыпов А. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі, Алматы, "Қайнар", 1989.
11. Жанәбілов Ш. Қазақша мал атаулары. Алматы, "Қайнар", 1982.
12. Жүмаділов Ә., Бекенов А., Қыдырбаев X. Қазақстан қорықтары. Алматы, "Қайнар", 1980.
13. Иоприш И. Бал - тағам, бал - шипа. Алматы,"Қазақстан" 1965.
14. Исмағұлов М. И., БекеновА. Зорман — терісі бағалы аң. Алматы, "Қайнар", 1971.
15. Қайымов Қ. Аяулы хайуанаттар. Алматы, "Мектеп", 1979. П.Қайымов Қ. Балықтар әлемінде. Алматы, "Қайнар", 1981.
16. Қайымов Қ. Биология және техника. Алматы "Қайнар", 1985.
17. Қайымов Қ. Бионика — табиғат перзенті. Алматы, Қайнар, 1977
18. Қайымов Қ. Зоологияжәне танымдық ойындар. Алматы, "Мектеп", 1973.
19. Қайымов Қ. Қызықты зоология. Алматы, "Мектеп", 1974.
20. Қайымов Қ. Суасты әлемінің айнасы. Алматы, "Қайнар", 1989.
21. Қыдырбаев X., Бекенов А., Қазақстанның хайуанаттар әлемі. Алматы, "Қазақстан", 1977.
22. Махмұтов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы, 1989.
23. Махмұтов С.М. Қазақстан қорықтары, Алматы, "Білім", 1981.
24. Молдабергенов А. Атамекен. Алматы "Қайнар", 1983.
25. НогаГ.С. Зоологиядан жүргізілетін бақылаулармен тәжірибелер. Алматы, "Мектеп", 1985.
26. Салғарин Қ. Қасапшылық. Алматы, 1991.
27. Суворов П.И., Арбузова З.А., Эсмонт В.Н. Ағаш пен бұтада болатын пайдалы және зиянды насекомдар. Алматы, "Мектеп", 1985.
28. Хроков В. Қорғалжын. Алматы, "Қайнар", 1984.
29. Шайкенов Б. Табиғаттағы биологиялық тепе-теңдік. Алматы, "Қайнар", 1976.
30. Ысқақов С. Табиғатты қорғау дәстүріміз. Алматы, "Қайнар", 1973.
31. Атмосфералық ауданы қорғау туралы. Алматы, Қазақстан, 1981.
32. Бекенов А.,Қыдырбаев X.Сирек кездесетін Хайуанаттарды қорғау. Алматы, Қайнар, 1975.
33. Бекенов А., Махмұтов С. Қазақстанның аша тұяқты аңдарын қорғау және пайдалану. Алматы, Қайнар, 1983.
34. Жамалбеков Е. Жер құнары - Өмір нәрі. Алматы, Қайнар, 1987. Кененбаев Ы.С. Інжу маржандар. Алматы, Жалын 1980.
35. Э.И.Гаврилов. «Фауна и распространение птиц Казахстана». Алматы, 1999.
36. «Жизнь Животных» том 5. Птицы. Москва. «Просвещение», 1970.
37. В.К.Рябицев. «Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири». Екатеринбург. Изд-во Уральского университета, 2000
38. Р.Л.Бёме, А.А.Кузнецов «Птицы открытых и околоводных пространств СССР» Москва. «Просвещение», 1983.
39. А.Ф.Ковшарь «Хищные птицы». Алма-Ата, «Кайнар», 1983 г.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................3
1. ҚҰСТАРҒА КЕШЕНДІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМА............................5
1.1.Құстардың шығу тегіне
шолу........................................................................
.20
1.2. Құстардың
алуантүрлілігі..............................................................
................24
2. ҚҰСТАРДЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... және олардың елімізде
таралуы......................................40
3. ҚАЗАҚСТАНДА СИРЕК КЕЗДЕСЕТІН ҚҰСТАРҒА ... ... ... білім және
саятшылық..........................................................57
1-сабақ
жоспары.....................................................................
...............................67
2-сабақ
жоспары.....................................................................
...............................71
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..........................75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.....................................................77
КІРІСПЕ
Құстардың терiсi бауырымен жорғалаушылардiкi сияқты құрғақ және ... ... ... ... Құстардың қауырсындары бауырымен
жорғалаушылардың қабыршықтары сияқты ... ... ... ... ... мен көбею мүшелерi клоакаға ашылады.
Әсiресе  үлкен ұқсастық құстар мен ... ... ... ... ... құстар огациндердiң балапандары ағаш
бұтақтарына сақталып қалған, қанат ... ... Бұл ... мен ... жорғалаушылар — ортақ ата-тегi бар, жануарлардың туыс
топтары деген ұйғарымға ... ... ... Құстардың көне бауырмен жорғалаушылардан шыққандығы 
туралы ой көне ... ... ... ... ... ... 1661 және 1677 жылдары Германияда табылған. Дақтар ... бұл ... ... ... ... ... оларды алғашқы
құстар деп атады. Алғашқы құстар қауырсындармен қапталған және ... ... ... ... ... ұзарған жiлiншiгi, барлық
құстарға тән аяқтағы саусақтарының орналасуы  және басқа құрылыс белгiлерi
ерекшелендiрдi. Бiрақ көп ... ... ... ... ... ... ... сүйектерi  және басқа  белгiлерi, олардың 
бауырмен  жорғалаушыларға  ұқсастығын көрсеттi. Қанаттың,  қыры жоқ ... ... ... ... ұшып,  ағашта тiршiлiк еттi деп 
тұжырым жасауға мүмкiндiк бередi. Ғалымдардың айтуы бойынша, алғашқы ... 180 млн. ... ... ... тiршiлiк етiп, бұтақтан  бұқтаққа
секiре алатын ұсақ ... ... ... ... ... ... жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұшуға бейімделген ерекше
маманданған бұтағы деуге болады. ... ... ... ... оның ... бұтағы. Құстарды рептилилерден ажыратуға болатын
белгілері: а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан
олар әртүрлі ... ... ... ... ... зат ... ... жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің
дұрыс болуына байланысты температурасының жоғары және ... ... ... в) ауа ... ұшу ... ... ... я
өрмелеу қабілетін жоймаған. г) көбею біршама жетілген (жұмыртқаларын басуы
және балапандарын қоректендіруі).
Құстардың көрсетілген ... ... ... ... ... жер ... ... түрлі тіршілік орталықтарына тарауына
мүмкіндік туғызған. Қазіргі ... ... 31 ... топтасатын 8000-
нан аса түрі бар.
Қазіргі ... жер ... ... ... ... ... ... КСРО-
да шамамен 800-дей және Қазақстанда 498 түрі мекендейді. Осы заманғы құстар
28 отрядқа топтастырылады. Жойылып кету ... бар ... ... кездесетін
құстардың 200 түрі мен 83 тұртармақтары ХТҚО-ның, 80 түрі бұрынғы ... 56 түрі ... ... ... (1996) ... ... да маңызы өте зор. Құс ...... ... сапалы мол өнім беретін ұтымды саласы. Қазіргі кезде үй
құстарын өсіру кәсіптік негіз алып отыр. Осы ... құс ... деп ... жылу ... ... жарығы мен жұзеге ... ... ... ... ... ... ... күтіледі. Үйшіктердің
қабырғасымен едені торланған және ... ... ... ... ... күту кезеңдері толық механикаландырылған. Балапандар белгілі
температурамен ылғалдылық сақталатын – инкубаторлардан ... ... ... ... ... үйректер, қаздар,
мысыр тауықтар жатады. Еліміздің құсшаруашылық өнеркәсібі үшін мәні зор
құстар: ... ... ... ... және қаз ... саналады.
Ауылшаруашылығының басқадай жануарлары секілді құстар ... ... мен ... ... ... ... мен ... ерекше көзге түседі. Құстардың сырттай көрінісі біріне-бірі өте
ұқсас, ұшуға бейімделгендіктен, ... ... ... да, ... ... Қоректену тәсілі және қимыл түрлеріне байланысты олардың дене
мөлшері тұмсық пішіні мен басы, ... ұзын – ... ... ... ... ... ... саусақтарының пішіні түрліше
нұсқаларда кездеседі.
Құс шаруашылығы өнімдерінен яғни, етінен, меланж ... ұлпа ... да ... үстінде . Ғалымдармен мамандардың ең ... ... ... ... ... да ... ... дайындау болып
табылады. Осы мақсатта құс шаруашылығы жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... – жылықанды омыртқалы жануарлар (омыртқасы бар ... ... ... ... және ұшуға көмектеседі. Олар артқы екі
аяқтарымен жүреді, ал алдыңғң аяқ-қолдары қанаттарға айналған. Құстардың
барлығы жұмыртқа салады. ... ... ... ... ... ... ... болады. Дегенмен ұшпайтын құстар да кездеседі.
Құстар 2 класс тармағына: бір ғана отряды бар ... ... және 34 ... бірігетін 9 мыңдай түрі (оның 28 ... ... де ... ... немесе нағыз құстар деп
бөлінеді. Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейінгі ... ... ... ... 18 отрядқа жататын 489 түрі бар. Оларды ... ... ... ... ашық ... ... және су құстары
деп бөледі. Алғашқы құстардың дене тұрқы 1,8 м-ге ... ... ... ... ұша ... ... жақсы ұшатын ихтиорнистер қазіргі
құстарға өте жақын болған. Құстардың ... ... ... – олардың ауада ұша алатындығы. Атап айтқанда, алдыңғы аяғы
қанатқа ... төс, сан және ... ... ... жақсы жетілген,
сүйектері жұқа, көбінің іші ауаға толы қуыс болғандықтан және бір-бірімен
жіксіз ... ... ... әрі ... ... тек ... безі
ғана болады (ол су құстарында жақсы жетілген). Жүрегі 4 камералы. Зат
алмасу ... тез және ... ... – олардың ұшуына қажетті энергия
бөлінуін және дене температурасының тұрақты әрі жоғары болуын (38 – ... ... Құс ... ... ұшу, ... құралы ғана емес,
денедегі жылылықтың ... ... ... ... және ... тыс
салқындаудан немесе қызып кетуден сақтайды. Ас қорыту органдары қоректі көп
мөлшерде қабылдап, тез қорытуға ... Ұшу ... ... ... бөлінетіндіктен, жоғары калориялы қоректі қажет етеді. Тыныс алу
жүйесі ұшуға ... ... ... ... ... ішкі ... ... еттері арасында және тері астында жалпы ... ... ... 9 – 10 ауа ... ... Олар өкпемен кеңірдек ... ... ... ұшу ... қанатын жайғанда кеуде қуысы
кеңейіп, өкпеге енген ауа осы ауа қапшықтарына өтеді. Ал қанатын қомдағанда
кеуде ... ... ауа ... ауа өкпе ... ... шығады.
Құстардың өкпесінде қан оттегімен екі рет (дем ... ... және ... ... де) ... Оны қосарлы тыныс алу деп атайды. Бұл тек
құстарға ғана тән қасиет. ... ... ... ... ... миы ... сыңарлары, көру орталығы, мишығы ... ... ... сезім
органдарының дамуы әр түрлі. Тез ұшатын үкі, жапалақ, басқа да ... көзі ... ... Иіс сезу көп ... ... ал ... қабілеттілігі жақсы дамыған. Құстардың көру және есту органдарының
жақсы дамуы, олардың алыс және ... ... ... мезгілімен
қоныс аударып, түрішілік және түраралық қатынас жасауына әсер етіп, ... ... рөл ... Құстар 1-ден 20 – 25-ке дейін жұмыртқа
салады. Оны 12 ... 80 ... ... ... Құстар өсімдіктерді
тозаңдандырып, олардың ... ... ... ... ... құртып, олардың табиғаттағы санын реттеуге қатысады. Кейбір
түрлері бау-бақшаға, егістікке зиянын тигізіп, әр ... ... ... ... таратады.
1868 ж. Вена қаласында (Aвстрия) алғаш рет құстарды қорғау туралы ресми
шешім қабылданған. 1922 ж. Құстарды қорғаудың ... ... ... ... ... одағының “Қызыл кітабына” құстардың 209 түрі мен
83 түр тармағы, ал Қазақстанның “Қызыл ... 56 түрі ... ... және оның ... ... ... ... оның сыртқы
эпидермис қабаты нашар ... Тері ... ... ... ... ... ... тек қана құйрық түбірінің ... ... безі ... Оның ... ... ... ... майлап,
оған су жұқпайтын етеді. Құйымшақ безі су ... ... ... ... ... құстарда болмайды.
Сүйекті туындыларының болмауына байланысты эпидермистің түрін өзгерткен
түрлі мүйізденген қапшықпен ... ... ... Тырнақтары мен
сирақтарының сыртын мүйізді қабыршықтар қаптаған. Құстардың көпшілік
түрелірінің ... бір ... ... ... тұрмайды. Қауырсыны бар
жерін птерилия, ал денесінің ... жоқ ... ... ... кездесетін
жерін аптерия деп атайды.
Құс қауырсындары құрылысына және ... ... ... ... Денесінің сыртын қалыпты (контурный) қауырсын жауып ... ... ... және оның екі ... симметриялы орналасқан азды-көпті
пластинка опахаладан тұрады. Қауырсынның ... еніп ... ... ... ... ... ... сабағының жоғарғы пәр бекіген бөлімі сабағы
деп аталады. Пәр ұзын бірінші дәрежедегі мұртшалардан ... ... кіші ... ұсақ, көптеген ілмешектері болады. ... өз ара ... бір ... ... ... құрайды.
Қалыпты — контурлы қауырсын бүкіл денесін сыртынан ... ... ... ... ... сыртқы механикалық әрекеттерден және дене
жылуының азаюынан сақтайды. Құстың қанаттары мен ... осы ... Бұл ... орналасу жерлеріне қарай бірнеше топтарға
бөледі. Мысалы, екі қанаттың артқы жиектеріне орналасқан ұзын қауырсындарды
- ... ... ... ... ұзын ... ... ... қанатының үстін жауып жататын қауырсындары - қанат
үстін жабушы, құйрық үсті қауырсындар деп аталады.
Қалыпты ... ... ... ұсақ - ... ... Бұл ... сабағы жіңішке, екінші дәрежедегі ... жоқ, ... ... ... ... пластинкалар
қалыптаспайды. Кейбір мамық қауырсындардың сабағы өте ... ... ... ... ... жағында бір шоқ болып орналасады.
Мұндай мамық қауырсындарды — нағыз мамық қауырсын деп ... ... ... ... ... су құстарында, әсіресе салқын жақта тіршілік ететін
құстарда көбірек болады. Олардың негізгі қызметі — ... ... ... ... ... ... жоқ ... тәрізді
қауырсындар да кездеседі. Көптеген құстардың езуіне орналасқан ... ... ... ... ... ұшып ... қорегін ұстайтын насеком
жемдердің түрлерінде аузын ашқан кезде воронка сияқтанып насекомдарды қағып
алу мүмкіндігін арттырады.
Қауырсындардың дамуы, олардың ... ата тегі ... ... ... ... ... түлеп отырады. Көпшілік құстар жылына ... ... ... Құстардың бұлшық еттері, олардың тіршілік әрекетіне
байланысты ... ... ... ... ... және ... қарағанда құстардың бұлшық еттері біршама
жіктеліп, барып күрделенген. Ол үшу кезіндегі күрделі ... ... және ... ... ... ... ... аяқтарын
қозғауға икемделген көлемді бұлшық еттер денес келетіне ... ... ... ... ... ... ... қимылын қанаттары
атқаратын болғандықтан, қанаттарын қозғалтатын ірі бұлшық еттер денесінің
арқа жағына орналаспай, ... ... ... ... ... ... екі жағына орналасқан. Әсіресе аяқтарының бұлшық еттері назар
аударарлық. Төс ... ... ... ірі төс еті ... ... 20 ... жетеді де, қанаттарын төмен ... ... ... ... бұғана асты еттері көлемі кіші болса да қанатты жоғары
көтеруге мүмкіндік береді. Артқы аяқтарын ... 35-ке жуық ... ... ... ... ... көбірек көзге түсетіні оралымды
бұлшық ет. Бұл ет жамбастан басталып, ортан жілік бойымен ... ... ... ... сияқты, қатты тарамыс түрінде оралып өтіп, одан
саусақтарды иіп тұратын тарамыстарға ... ... Құс ... ... ... ... оралымды ет созылады, соның салдарынан ... ... ... ... ... ... бұтақты бүреді. Құс неғұрлым
төменірек басылып, орнықтырақ отырған сайын, оралымды ... ет ... ... де, ... ... бүре ... ... да, бұтақта
қонақтап, ұйықтап отырған құстар құлап ... ... ... ... ... ... иілуі басқаша. Бұл өзгешелік ... ... ... игіш ... еттің әрекетіне байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жақ бетінде көптеген
бұдыры болады, ол сіңір қынаптың ішімен өтеді. Қынаптың ішкі ... ... ... бар. Құс бұтаққа қонып, саусақтарымен
бұтақты бүргенде, ... ... ... бұдырлары құстың салмағымен,
қынап ішіндегі қабырғаның арасына кіре ... де, ... ... ... саусақтар сол қалпында қалады, бұл бұтаққа ешбір ... ... ... Енді қүс ... ... ... ... қабырғаларынан алшақтап барып ашылғанда саусақтары жазылады.
Скелеттің ұшуға бейімделуіне және құрылықта жүруіне байланысты өзіндік
ерекшеліктері бар: ... ... ... иық және ... ... өзгерісінің болуы; терінің жеңіл ... ... ... ... ... жымдасып, бірігіп кетуінен болады.
Тіпті ересек құстардан сүйектердің ... ... ... ... жотасы — мойын, кеуде, бел, сегізкөз жөне ... ... Бел ... ... ... күрделі
құрылысты сегізкөз құрамына енеді. Бас күрделі қимылдар жасайтындықтан
мойын омыртқалары ұзын және тез ... ... ... ... ... омыртқалар деп атайды. Себебі, мойын омыртқалары бір-біріне
ер сияқты жалғасады. Мұның өзі олардың тез ... ... да ... ... ... ... саны 11-ден 25-ке дейін болады. Бас
сүйегімен жалғасатын ... екі ... ... ... үқсас болып келеді, оларды атлант және эпистрофей деп атайды.
Кеуде омыртқалары (3-тен 10-ға ... ... ... және
құйымшақ омыртқаларымен бірігіп кеткен. Оларда болатын ... ... ... ... ... ... көкірек және арқа бөлімдері
болып екі бөліктен тұрады. ... ... ... ... ... артына қарай сүйір бұрыш жасайды. Қабырғалардың мүндай құрылыста
болуы арнаулы бұлшық еттерінің жиырылуының ... төс ... ... ... ... ... қашықтатып отырады. Соның нәтижесінде
көкірек көлемі өзгеріп отырады, мұның тыныс алу ... ... ... ... өз ара ... ... ... және сегізкөз
омыртқаларымен тұтасып бірігіп кеткен. Құйрық омыртқаларының да ... ... ... ... Соның нәтижесінде (10-22)
тек қана құстарған тән күрделі сегізкөз-құйымшақ ... ... ... ... екеу ... ... жер бетімен
жүргенде денесінің салмағы артқы екі аяғына ... ... ... ... ... ... атқарады. Құстарда бос қозғалмалы қүйрық
омыртқалар 6-9 болады. Құйрық омыртқалары бірден құйыршық сүйегіне айналады
— мұны құйрық сүйек ... ... деп ... ... ... бірнеше
құйыршық омыртқаларынан тұрады. Құйыршық сүйектері құйрық қанаттары бекитін
тірегі болып ... ... ... ... қанаттарының бекуіне
мүмкіндік береді.
Құстардың бас сүйегінің - ... ... бас ... ұқсас. Желке бөлімі төрт сүйектен құралады ... екі ... ... ... сүйектері). Желке бұдыры рептилилердікі сияқты біреу
ғана болады. Есіту капсуласы үш ... ... ... ... бұл ... ... кетеді. Бас сүйегінің үстіңгі жағынан - қос
танау, ... ... және ... сүйектер қаптап тұрады. Жоғарғы жағы -
жақ аралық және жоғарғы жақ сүйектерінен тұрады. Жоғарғы жақ ... ... — бет және ... бет ... ... Бұл ... екі ... шаршы
сүйектермен қосылады. Соның нәтижесінде құстарға тән төменгі самай доғасын
құрайды. Мұның өзі көз ұясы мен ... ... ... ... ... ... меккел шеміршегі сияқты — буынды сүйектен және тері тектес —
тіс пластинкасы, бұрыш және жақтың имек өсінді сүйектерінен қалыптасады.
Тіл асты ... ... ұзын ... ... ... ол ... ... парына сәйкес келеді.
Есіту сүйекшесі рептилилердікі сияқты бір сүйектен ... ... ... ... бас сүйегіне ұқсас белгілерімен қатар өзінше
көп өзгешеліктері де бар. ... бас ... ... ... ... белгілерімен қатар өзінше көп өзгешіліктері де ... ... ... ... ми ... үлкен болуына
байланысты ми ... да ... ... көз ... ... болуына
байланысты, көз ұясының да шұңқыры үлкен болады; құстардың көзі ... ... ... ... Жақ ... ... тұтасып, азықтық
затты қармап алуға қолайлы күшті аппаратқа айналған; ми сауытының сүйектері
жұқа және жіктері өте ұсақ, сондықтан дами ... ... және ... ... - с у р е т. ... канкасы:
1 - мойын омыртқалар; 2 - көкірек ... ... 3 - ... 4 - ... ... 5 - ілмек өскіні бар ... ... 6 - ... ... ... 7 - тес; 8 - төс ... 9 - жауырын;
10 - коракокд; 11 - бұғана; 12 - ток.пан жілік; 13 - кәрі ... 14 ... ... 16 - ... ... 6-1 - ... 17 - 11 - ... 18 - III -
саусақ; 19 - мықын сүйек; 20 - ... ... 21 – шап ... 22 - ... 23 - ... жілік; 24 - сирақ: 25 - артқы аяғының 1 - ... 26 ... ... IV - ... және иық ... - ... бейімделуге байланысты ерекшеліктері
болған. Иық белдеуі жауырыннан, коракоидтан және бұғанадан құралады.
Бұлардың жоғарғы жақ ... ... ... ... ... ... ... Жауырынның тұрқы ұзын, түрі қылыш тәрізді иіліп келеді. Ол
қабырғалардың үстінде жылжып қозғала алатындай болып ... ... ... ... оның бір ұшы төспен ұштасады да, екінші ұшы буын арқылы
тоқпан жілікпен жалғасады. Құстардың оң жақ және сол ... ... ... — мұны ... сүйек деп атайды. Ол иық белдеуіне серпімділік
қасиет береді.
Қанат скелеті бес саусақты жануарлардікі сияқты ... ... ... иық және ... ... ... керісінше нашар
дамыған.
Артқы аяқтар және оның ... ... ... ... ... екі ... ... болғандықтан, олардың құрылысында бірқатар
өзгешеліктердің бар екенін көреміз. Жамбас белдеуіне күрделі сегізкөз ... ... ... ... ... ... тұтасып барып
орналасқандығы үлкен тірек болып саналады. Мықын сүйектерімен өте ... ... ... ... Шап сүйегі өте жіңішке шыбық тәрізді
болады. Олар шонадай ... сырт ... ... ... ... түйісіп келіп, ортан жіліктің ұршық басы бекитін ойықты ... ... сол ... сүйектерінің құрсақ жағына қараған ұштары ... ... ... ... ... ... ... ашық жамбас деп
атайды. Мұның өзі, сырты қатты қабықпен қапталған ... ... ... ...... жілік, асықты жілік және сирақ пен саусақтардан
түрады. Бұл үш бөлімнің бірінші бөлімі — ... ... ... бір ... екінші бөлімі — асықты жілік және оның ... ... ... және ... ... ... ... төменгі басына сирақтың бас
жағы келіп жалғасады. Ересек құстардың сирақтары бір ғана сүйектен тұрады.
Эмбриондық даму кезінде осы ... ... ...... сүйектердің
және толарсақ сүйектердің бірқатарының бірігуінен келіп ... ... саны ... ... үшеу ... ... ал ... түйеқұсында екеу болады.
Ас қорыту органдары. Осы заманда тіршілік ететін құстардың ... ... ... ... ... ұстауға көмектесетін, сырты
мүйізді затпен ... ... ... ... ... құстардың қоректену
тәсіліне және қабылдайтын азықтарының түріне қарай тұмсығының формасы ... ... ... жыртқыш құстардың тұмсығы төмен қарай иілген,
тұмсығының ... жері ... ... дәнді шоқып, теріп жеуге икемделудің
нәтижесінде біз тұмсықты болып келеді. Қаздардың тұмсығы жалпақ, сырты
мүйізді ... ... ... ... астыңғы бөлімінде
ұстаған балықтарын салатын тері "қалтасы" ... ауыз ... түп ... тілі ... Оның ... ... ... келеді. Мысалы, жыртқыш құстардың тілі қысқа, әрі қатты ... тілі — ... ... ... тілі - өте ... жіңішке
болады. Оның ұстіндегі желім тәрізді заты қоректік заттарын тез ... ... ... ... түрліше дамыған. Кейбір құстардың
сілекей бездері жоқтың қасында ... ешкі ... Сүр ... ... ... ... сілекейінен ұя жасайды. Оны жүрт
"қарлығаштың ұясы" деп дұрыс ... ... ... сілекейлері,
қоректік заттарын жұмсатып оның шыланған ... ... ... ... ... ... ... (тауықтардың, көгершіндердің т.б.) өңешінде азықтық
заттарын уақытша сақтайтын және аздап қортылатын (қуыс) ... ...... деп ... Көгершіндер балапандарын шығарған ... ішкі ... "сүт" деп ... ... ... тәрізді зат
шығады, онымен олар балапандарын қоректендіреді.
Өңеш қабырғасы жұқа, безді қарынға барып жалғасады. ... ... ... ... ... ас ... ... болады. Бұл ас қорыту
шырынын қарын бездері жасап шығарады. Безді қарыннан ... ... ... етті ... ... ... Бұл ... ішкі беті мүйізді
қабыршақпен қапталған. Бұл қарында қоректік ірі ... ... ... ... ... ... — етті ... қабыршағы себепші
болса, екіншіден - құстың жұтқан ұсақ ... да ... ... ... да ... құстарда қоректік заттың түріне сәйкес түрліше ... ... ... және жыртқыш құстардың ет қарыны нашар дамыған.
Дәнмен қоректенетін ... ол ... ... ірі, жас ... ... тауық тұқымдас құстардың
қарыны басқалармен салыстырғанда соншалықты жақсы дамыған. Құстардың аш
ішегі едәуір ұзын ... Он екі елі ... ... ұйқы безі ... ішек пен тік ... ... ... оларды бір-біріне ажырату
қиын. Көпшілік құстардың аш және тоқ ... ... ... ұштасқан
жерінде, екі кішкене тұйық өсінді болады, оны фабрициев қалтасы деп атайды.
Бұл өсінділердің ... ... әлі ... ... ал ... ... гормон шығаратын ішкі секреция бездерінің қызметін
атқаруы мүмкін. Құстың жасы ұлғайған сайын бұл қалтаның ... ... ... ... және екі ... ... Өт көпшілік құстарда
болады, ал көгершіндердің өті болмайды. Өт жолы он екі елі ішекке ... ... ас ... ... мына ... көрсетуге
болады: 1. Тістерінің болмауы, тісінің ... ... ... ... ет ... ... 2. Ішектерінің қысқарақ
болуы (егер шөп жейтін сүт қоректілердің ішектерінің ұзындығы денесінен 20
есе ұзын болады ... ал ... ... ... ... ... ... өздерінің денесінен 4-ақ есе ғана ұзын ... ... ... ...... қысқа, қарынның екіге бөлінуіне әкеліп
соққан. 4. ... ... тоқ ішек және тік ... ... денесін
жеңілдетуге бейімделу деп қарау керек. Өйткені, тік ішектің негізгі ... зат ... ... тоқталып тұру және оның ішіндегі артық суды
сіңіру болып саналады.
Тыныс органдарының - ... ... және ... ұшуға ыңғайлылығы,
басқа ішьсі органдарға қарағанда анағұрлым күштірек және өте айқын көзге
түседі.
Көмекей саңылауы кеңірдекпен ... оның ... ... ... ... ... бір ... тәрізді және екі ожау ... ... Бұл ... көмекейдің дыбыс шығаруға ешбір қатысы болмайды.
Дыбыс шығару қызметін төменгі көмекейдің атқаруы тек қана құстарға тән
ерекшелік. Төменгі ... ... екі ... ... ... оған тірек болатын сүйек тектес сақина бар.
Көмекей қуысына, оның ... ... ... ... ... ... ал осы ... кеңірдектің төменгі тарамдалған жерінен ішкі дыбыс
жарғақтары да келіп түйіседі. Дыбыс жарғақтары ... ... ... яғни ... ... формалары және қалыптасуы өзгереді
де, дыбысы түрліше құбылып ... ... ... және ... рептилилердің өкпесі сияқты
қуыс қапшық емес, тығыз көпіршікті дене тәрізді болып, ... ... жақ ... ... ... өкпе ішіне еніп, бірнеше ұсақ
тарамдарға бөлінеді. Олардың кейбір ... ... ... ... ... ... ... тарамдары өз ара нәзік түтіктер —
парабронхалар, арқылы ... ... ... ... ... түтіктер
тарайды, оны бронхиолдар деп атайды. Бронхылардың тарамдары өз ара нәзік
түтіктер — ... ... ... ... ... ... ... тарайды, оны бронхоилдар деп атайды. Бронхиолдардың айналасына қан
капиллярлары шоғырланады.
Жоғарыда айтылғандай, бронхылардың ... жұқа қабы бар, ... ... Мұндай ауа қапшықтарының көлемі, өкпенің көлемінен
бірнеше есе үлкен болады. Ауа қапшықтары түрлі ішкі ... ... ... ... бұлшық еттердің араларынан өтіп, тері астын
қуалап орналасады және сүйектердің қуыстарына да ... ... ... ауа ... ... ... ... бұғана аралығында біреу,
кеудеде 2-3 пар және ... ... 1 пар ... ... ең ... маңызының бірі құстар ұшқанда, олардың тыныс
алу механизмін реттейді.
Жерде отырғанда ... ... ... ... және кішіреюі арқылы
тыныс алады. Құстар ұшқанда кеуде еттері керіліп тұрады, ... ... ... ... ... ... Міне, осы кезде құстар ауа
қапшықтарындағы ауалармен және ... ... ... ... ... ... ауа қапшықтарының көлемі үлкейіп, ішіне өкпе арқылы
ауа толады, ал ... ... ... ауа қапшықтарының көлемі
кішірейіп, ауа өкпе арқылы сыртқа шығады. Ауа қапшықтарының ішінде ... ... ... ... ... құстар денесіне ауа ендіргенде де
және шығарғанда да ... ... ... процесі болып отырады. Бұл құбылыс
қос тыныс деп аталады. Мұндай жағдай құстардың ұшу ... ... ... ... ... газ ... процесін тездетеді. Ұшқанда
құстардың тыныс алуы ... ... ... ... ... құс қанатын тез сермеп, тез ұшатын ... ... ... алуы
күшейеді. Сондықтан да құс жоғарылай ұшқанда тұншықпайды.
Қан айналу органдары. Құстардың жүрегі төрт бөлімнен ... ... ... ... ал ... екі ... қарыншасы дейді. Өкпеде
тотыққан қан өкпе венасы арқылы сол жүрекшеге, одан сол қарыншаға құйылады.
Сол қарыншадан ... оң жақ ... ... өз ... екі атсыз артерияға
тарамдалады, ал қолқаның негізгі бөлімі оң ... ... ... арқа ... ... ... ... оған ішкі органдардағы
артерияларға тарамдалады да омыртқа жотасының астыңғы жағын қуалай ... ... ... ... тұсына барғанда арқа қолқасынан сан және
шақ қос артериялары тарамдалып шығады да, ... өзі ... ... ... және ол ... ұшына барып бітеді.
Диаметрі қолқадан кеңірек болып келетін, өте үлкен атсыз артериялар,
бас бөліміне қан апарушы - ұйқы ... және өте ... ... ... ... ... тарайды. Жүректің оң жақ қарыншасынан бір ... ... ... келешекте екі өкпе артериясына тарамдалады.
Құйрық венасы екі бүйрек қақпа жүйесінің капиллярына ... ... ... ... ... ... денесіндегі арнаулы түтіктермен өте
шығады. Бүйректен шыққан қан тамырлары сан веналарымен қосылып ... ... ... Бұл екі қан ... қосылып, дененің артқы бөлімінің
негізгі вена сабағына — артқы қуыс венаға ... Ішкі ... вена ... ... - ... ... әкеліп құйылады. (V соссуgео
- mesenterica), ал дененің құрсақ бөлімінің - ішкі жақ ... ... - ұсті ... ... келіп құйылады. Бұл екі веналар
бауырдың ... ... ... ... ... қан ... ... (V.
hepitica) ағып артқы қуыс венаға келіп ... ... ... ... жиналып келген вена қаны артқы қуыс вена арқылы ... ... ... ... ... ... асты ... қосылып алдыңғы қос қуыс венаға
айналады. Бас жақтан жиналған қан осы ... ... оң жақ ... ... артерия және вена қан тамырларының өз алдына ... ... ... ... қанымен қамтамасыз етіліп отырады. Осы
жағдайға сәйкес және қан ағысының тездігіне, ал ... ... зат ... ... ... ... температурасы жоғары болады
(42°).
Нерв системасы. Рептилилермен ... ... ... ... ... күрделі. Бұл құстардың тіршілік еткен ортасымен қарым-
қатынасының күрделігіне байланысты. Миы ... ... ... ми сыңары
басқа ми бөлімдерінен айырықша үлкен. Бірақ, рептилилердікі ... ... ... ... ... ... ... Ми сыңарының үстіңгі бөлімі
(крыша) сүтқоректілердікіне қарағанда нашар дамыған, ол ... ... даму ... ... ... ... (archipallium) деп аталатын
түрінде сақталған. Бас миының көру бөлімі және ... ... ... иіс бөлімі өте кішкене болады. Аралық миы мен ... ... ... жігі ... көрініп тұрады. Мишықтың үлкендігінен
ортаңғы мидың көру бөлімі бір ... ... ... ... ... ... алдыңғы ми сыңарларымен түйіседі де, арт жағынан сопақша
миды бүркеп жауып жатады. Мишықтың ортаңғы бөлімі негізінен ... ... ... ... ... ... бар түбір бөлімнен тұрады.
Құстардың бас нервтері он екі пар ... иық және бел ... ... ... ... болады.
Сезім органдары. Құстардың есіту органдары рептилилердікі сияқты ішкі
және ортаңғы құлақтан ... ... ... құлақ қуысы
рептилилердікінен гөрі ... ... ... жұтқыншақ қуысына жалпы
бір тесікпен келіп жалғасады. Есіту сүйегі біреу болады, дабыл жарғағы ... ... ... ... ... ... жерге орналасқан. Кейбір
түн құстарында (үкілерде) бұл ояз жердің ... ... оның ... ... ... жұқа тері қабаты болады. Жалпы алғанда,
құстар жақсы естиді, Құстардың құлағы, ... ... ... ... ... Құстар өздеріне төнген қауіп-қатерді ең алдымен ... ... көру ... да ... ... ... түн ... және
қыран құстардың көз алмалары үлкен. Көзі ... ... ... ... формасын өзгерту арқылы және көз алмасымен оны қоршап тұрған
белокты қабығының формасын өзгертетін сақиналы ... ... ... тор ... арасының қашықтап және жақындауына байланысты)
көретін болады. ... ... және ... ... ... ... ... ішкі бетінде бекіген, бүкіл көзін жауып тұратын үшінші
қабағы да болады.
Құстардың кейбір түрлерінде ғана иіс органы ... ... ... ... ... ... құсында; басқа құстармен салыстырғанда түтік
тұмсықтылардың, үйректердің, ... ... иіс ... ... шығару органдары. Құстардың ұрықтарында мезонепрос-дене
(mesenephros) ... ... ... ... бүйрек деп
аталатын бүйрегі (metanerhros) болады. Әр ... ... орта ... ... ... ... шығады. Ересек құстардың қуығы болмайды; ... ... ... ...... сияқты қуық болса,
тіпті кейбір құстарда бір жасқа ... ... ... ... ... сүт ... ... де үлкен болады. Құстар бүйрегінің үлкен
болуы, олардың денесінде зат ... ... ... ... байланысты.
Құстардың несебінде белокты заттың ... көп ... және ... ... ... ... несеп қышқылынан тұрады.
Несебі зар шығару системасы арқылы тез ағып өтеді. Ол несеп қышқылының
нашар еритіндігінде. Өйткені нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл құстарда қуықтың болмауына әкеліп соғуы
ықтимал. Құстарда зәрмен бөлінген судың мөлшері аса көп ... ... ... ... су сүзіліп организмге қайтады.
Бұл жағдай құстарда тері арқылы судың буға ... ... суды ... ... қабылдауына әкеліп соғады. Жыртқыш құстардың
көпшілігі және ... ... ... ... су ... ... ... жыныс бездері бұршақ пішіндес, екі бүйрегінің
үстіңгі жағында шарбы майына ... ... Жыл ... ... қарай,
олардың көлемі де өзгереді. Мысалы, көбею кезінде қара торғайдың жыныс безі
алғашқы көлемінен 1500 есе үлкейеді. Аталық ... ... ішкі ... ... ... ... (epididymis) болады, ол ұрықтың дене
бүйрегінің алдыңғы бөліміне ... ... ... ... ... (vas ... да ол несеп ағармен қатарласа отырып, клоакаға барып
енеді. Кейбір түрлерінде бұл түтіктер клоакаға құяр алдында аздап ... ... деп ... ... ... ... кейбір құстарда ғана болады. Клоаканың жиегінің ... ... ... органы қаз тәрізділерде, тырналарда және түйе құстарда
болады. ... ... де, ... да және ... ... жұрнағы сақталады. Бұлар шағылысқанда еркегінің спермасы
ұрғашысының клоакасының ішіне құйылады.
Көптеген құстардың ұрғашысының ... ... сол жақ ... безі мен ... жұмыртқа жолынан тұрады да асимметриялы болып орналасады. Оң жақ ... ... ғана ... ... ... ... гагарларда,
тотыда жақсырақ дамыған. Бұл құстарда оң жақ ... безі ... ... де, олар әрқашанда қызмет атқара бермейді. Оң жақ жыныс ... ... ол сол жақ ... жолы ... ... ... оң жақ ... безінің нашар дамуы құстардың қатты
қабықты, өте ірі жұмыртқа тууына байланысты болуы ... ... ... өте баяу ... яғни 1-2 тәуілікке созылады.
Аналық безінің (ovaria) басқа ... ... ... ... ... Жұмыртқа жолының (tubae uterinae) бір ұшы клоакаға келіп ашылады
да, екінші ұшы воронка арқылы дене ... ... ... ... дене ... ... воронкасына түседі де, оның бойымен
қозғалады. Нағыз жұмыртқа жолы бірнеше бөлімдерден тұрады. Бірінші ... ... — ең ... ішкі қабырғасында белокты заттар шығаратын
бездері болады, осы бөлімінде ... ... 3-6 ... болады
және оның сырты қалың белокты қабатпен ... ... ... ... жұмыртқа екі пергамент тәрізді ... ... ... астындағы
қабықпен қапталады. Үшінші бөлімі — кеңірек жұқа қабатты — жатын ... ... ... бездері көп болады. Ол бездердің шығарған заттарынан
жұмыртқаның сырты известі, қатты қабықпен қапталады да онда ... ... ... ішінде жұмыртқа 12-20 сағат болады. Жұмыртқа жолының
соңғы бөлімін қынап деп атайды. Бұл бөлімнің бұлшық ... ... ... ... ... ... салдарынан жұмыртқа клоака арқылы сыртқа
шығады. Тұқым жолымен жұмыртқаның қозғалу ... ... бір ... ... 41 ... дейін созылады.
Жұмыртқа. Қалыптасқан жұмыртқа күрделі дене ... ... ... ... деп оның ішіндегі сары уызын ... ... ... ... (мысалы белок) жұмыртқа безінде емес, жұмыртқа жолында
пайда болған қабаттары деуге ... ... сары уызы көп ... Сары уыз ... бет ... және ... тұратын түйір деп аталатын заты болады, ол
ұрықтанған жұмыртқада кішірек ұрық дискасына ... Сары ... ... ұсақ ... ... ... көз ... қарасақ, олардың
қабаттары сары немесе мөлдір түсті ... ... ... ... ... ... сары уызы ... болып түседі.
Өйткені, сары уыздың сырты арнайы жұқа қабықпен қапталып ... Сары ... ... ... ... зат және ... құруға қажет
заттар болады. Сары заттың ішінде май және су көп. ... ... ... ... ... осы сары уызынан алады. Оған қосымша жұмыртқаның
құрамындағы май да, тотыққанда өзінен су ... ... ... мысалы,
тауық жұмыртқасының, сары уызының ... су - 50%, май - ... -16%, ... 11% ... ... ... сары уызының
құрамында: су - 44%, май - 36%, протеиндер - 17%, ... ... - 3% ... сары уызының сыртында мөлдір жартылай ... ... ... екінші жұмыртқа қабаты болады. Оның сырты екі жұқа пергаментті
қабықпен қапталған. Жұмыртқаның ... ... ... ... ... көлемі өзгеруіне мүмкіндік беретін айтылған екі қабаттың арасында ауа
болады.
Жұмыртқаның сары уызына ... ... ... "белоктың" ортасында
белоктың тығыз ширатылған жіп ... ... ... жатады. Халаза сары
уызды шайқалудан сақтайды.
Жұмыртқа "белогының" негізгі маңызы ... ... ... ... ... ... және ... дамуы кезінде сумен қамтамасыз
етеді. Мысалы, тауық жұмыртқасы белогының құрамы: 87% су, протеин - 12%,
басқа ... ... ... ... көмір қышқыл кальцийден (89-97%), аздап та болса
басқа тұздар мен органикалық заттан тұрады. ... ... ... ... әсерлерден әр түрлі бактериялардың енуіне бөгет
болады. Ірі жұмыртқа ... және ... ашық ... салатын, құстардың
жұмыртқасының қатты қабығы мықтырақ болады. Ұрық ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Қатты қабықтың
сыртына майда тесікшелері болады. Бұл тесікшелер жұмыртқаның моқал жағында
көбірек болады. Ұрықтың ... осы ... ... үлкен.
Жұмыртқаның басылуы ұзарған сайын және газ маңызы үлкен. Жұмыртқаның
басылуы ұзарған сайын және газ ... ... ... ... ... түседі.
1.1.Құстардың шығу тегіне шолу
Біздің ежелгі бабаларымыз құсты ... ... ... да ... болған. Кейін адамдар кұс аулауды үйренді. Олар құс етін ... ... бас ... ... ... Адамзат коғамының даму
барысында жабайы ... ... ... ... ... ... ... адамдар тамакка, сондай-ақ спорттық мақсаттар үшін ... ... ... ... ретінде асырағандығын жазған.
Үй құстарының пайда болуы мен олардың таралуын біз ... ... ... ... ... білеміз. Қазба жұмыстарын жүргізген жерде табылған
үй кұстарының қаңкалары, ескі ақшалардағы олардың бейкелері, түрлі суреттер
мен өнер туындылары өте ... ... ... үй ... ... толығымен растайды.
Үй тауығы әу баста Индияның, ит тұмсығы өтпейтін салың ормандарында
осы күнге ... ... ... ... банкив тауығынан тараған.Жабайы
тауықтар мен үй тауықтарының оңай шағылысуынан өнімді ұрпак алынады. Банкив
тауығы тез қозғалғыш, дене ... онша ... де ... ... 0,6 – ... ... мен ... жақсы жетілген,
8—12жұмырткаға дейін басады.
Тауықты ең әуелі колға үйреткен ел — ... ... ... ... ... ... тарай бастады. Көне Қытай энциклопедиясында тауықтың Қытайға
мұнан бес мың жылдай бұрын батыстан ... ... ... тек ... ... ... өсіріп келген. Әтештер
төбелесі Индия раджілерінің сүйікті ермектерінің бірі болған. Келе-келе
адамдар кұстың жұмырткасы мен ... ... ... бағалап, олардан неғұрлым
жоғары өнім алу жолдарын карастырды.
Россияға тауық ... ... ... ... бар. ... асыранды
үйректердің арғы тегі кәдімгі жабайы қоңыр үйрек болып саналады. Қоңыр
үйрек барлық ... бар. Ол ... ... ... ... Америка
елдерінін барлык жерлерінде ұя салады. Жа-байы қоңыр үйрек түрлі ... ... ... Ол — ... тез ... құс. Оларды колға үйрету
әр елде әр түрлі мерзімде жүргізілді. Бұл жұмыстын, Евро-пада қолға алынған
уакыты—Рим ... ... ... ... жаңа ... бірінші
ғасыры. Қазіргі кезде ждбайы коныр үйректерді аңшылар үйректі ... оны аң ... ... ... ... пайдаланып жүр.
Үй кұстарынын ең байырғысы каз деген жорамал бар. Көбіне-көп шөппен
коректенетін бұл кұстың еті көп, әрі оны ... ... ... онша
көп қиынға түспеген.
Үй қаздарынын. арғы тегі — жабайы көкқаз. Ол Европаны мекендейді, кыс
кезінде жылы жакка ұшып ... ... тез ... ... ... ... ретінде Римде өте-мөте дәріптеліп,
Капитолияда ұсталған. Біздің дәуірімізге дейінгі 388 жылы ... ... ... ... ... аңыз да бар. Онда жаудың Рим-ге таянып
келгенін бірінші болып ... ... ... ... хабар бергені
туралы айтылады.
Күркетауықтың қазіргі тұқымдары жабайы күрке-тауықтардан шыккан.
Жабайы күркетауықтар осы күндері ... ... мен ... ... ірі ... ... ұзын, канаттары қысқа, құйрығы онша ұзын емес, өте
бағалы ... ... ... ... ... еті үшін ... Үй
күрлетауықтары Европаға тұңғыш рет XVI ғасырда әкелінді.
Үй Мысыр тауығы өздерінің арғы жабайы ата-тегінен ... ... ... мен ... ... ... — ашық далалы жерлермен алма-сын
келетін қалың аласа орыанды жерлер. Үясын ойпаң-
дау шөп басқан бүта арасына ... етіп ... ... ... 5—8-ден жүмыртка табады. Жұмыртқасы ақ сарғыш түстес. Еті өте-мөте
дәмді келеді.
Мысыр тауығы алғаш рет Европаға жаңа ... ... ... ... Бірак кейін олар-дың бәрі құрып бітті. Тек бұдан 16
ғасыр өткесін барып ... ... ... ... ... ... бастады.
Үй мысыр тауығында олардың арғы ... ... ... Олар тез ... ұша да ... ... бұталардын,
арасына салады, ағаш басында түнеп, далада жақсы жайылады. Мысыр тауығының
осы қасиеттері ең алдымен әуесқой құс ... ... ... ... ... құс ... ұстағанда оларды белгілі бір мерзімде
азықтандыруға дағдыландырған орынды. Жайылымдарға тек ... ... ... Ал ... ... тиянақты камап отыру керек. Әйтпесе олар
далаға ағаш басына конақтауды ... ... алуы ... Мысыр тауығын
тауықтармен, қырғауылмен, тауыспен будандастыруға да болады. ... ... ... ... ... ... ... еті мен жұмыртқасына бола бөдене ... ... ... мен ... ... негізінен жапон бөденесін өсіреді.
Бұл құстың кәдімгі бөденелерден аздап кішілігі ... еш ... ... ... сұр, ... ... ... әр түрлі. Ересектері 120—140 г
тартады, таза ... 80—110 г. ... ... бағалы биологиялық
ерекшелігі мынада: мекнендері жылына 200—250-ден жұмыртқа ... ... ... 10—12 г). Балапандары тез өсіп-жетіледі. 60
күндігінде союға жарайды.
Біздің, ... бұл құс ... 1964 жылы ... Ол ... ... бен ... жерсіндірілген. Бөдене өсірумен
әуесқой құс өсірушілеріміз де табысты шұғылданып келеді.
Ғалымдар құстардың ... арғы ... ... ... ... да ... түсті. Тұңғыш рет 1861 жылы ... ... жыл ... ... ... ... жануардың қазбадан қауырсынының
қалдығын тауып, археотерикс (көнеқұс) деп атады. Кейініректе дене құрылысы
айқынырақ ... көне ... ... ... ... Көнеқұстың
қанаттры мен құйрығындағы қауырсындары жақсы жетілген.
Дене мөлшері кептердей қанатты жануар құсқа да, жорғалаушыларға ... ... ... Олар онша ... ұша ... де ... ... ағаштан ағашқа секіргенде біраз қашықтыққа ... ... ... ... және ... ... тістердің
болуы, 20 омыртқадан тұратын құйрығы — оның кесірткеге ұқсас ... Ал ... төрт ... пен ... нағыз құсқа тән қасиет болатын.
Бұл белгілер көнеқұстардың жорғалаушылар мен ... ... ... екенін білдірді.
Ең алғашқы құстардың көнеқұстардан ерте тіршілік етке-ні де
дәлелденуде. ... ... ... ... ... Техас
штатының батыс бөлігіндегі Пост деген шағын қаланың маңынан бұған дейін 225
млн жыл бұрын ... ... құс ... ... ... айналып, жақсы
сақталған қаңқасын тапты. Оны ғалымдар протоавис деп атады, ... ...... 91. ... ...... Оның үлкен көз
шарасы, ми сауыты және төссүйегі құстарға өте ұқсас. Құстардың ... ... ... алуы да ... үй ... анық ... ... тауықтарынан шыққанын ең
бірінші болып анықтады. Банкив ... түр ... дене ... үй ... өте ... жане ... оңай үйренеді. Банкив тауықтн
үй әтешімен шағылыстырғанда ұрпақты ... ... ... ... ... ... сақа тауығы 0,6-0,8 кг,ал әтеші 1,0-1,3 кг ғана ... ... 8-14 ... ... Жұмыртқа қауызының түсі ақ.
Жекелеген ерекшеліктерінің бірі - ... ... ... ... қыркүйекте дейін созылады. Банкив тауықтар жүнінің түсі ақ, күміс
тәрізді, қара және басқадай болуы мүмкін.
Тауықтар осыдан 5000 ... ... ... ... ... ... бастады.Шығыс пен батысқа,су арқылы сауда жолдары ашылып, Жерорта
және Қара ... ... ... ... ... ... олар ... елдеріне тарады.Өнеркәсібі дамып, жаңа ірі қалалар пайда
болуына байланысты құс шаруашылығы өнімдеріне деген талап арта ... ... ... ... ... холмогорлық, күрке
тауықтың солтүстік кавқаздық тұқымы және ... ... ... Құрама Штаттарында Италиядан әкелінген тауықтарды пайдалану арқыны
летторн жұмыртқа беретін ... ... ... олар ... ... ... тұқымдар шығарылып қойылған талаптарға сай келмеген ескі тұқымдар
жойылды. ... түрі мен ... ... ... ... ... нақты көріне бастады.
Қазіргі кезеңде тауық тұқымы бес түрге бөлінеді: жұмыртқа беретін,
етгі, ... ... ... және ... ... ... тауықтың ата тегі Оңтүстік және Солтүстік
Америкада осы уақытқа дейін сақталған. Күрке тауықтар Европаға XV ... мен XVI ... ... ал Ресейде олар XVIII ғасырдың аяғында пайда
болды. Оңтүсгік Америкадан шыққан күрке тауық тұқымдары ... ал ... ... ірі. Үйде өсірілетін күрке тауық тегі жайлы ... де бар, ... ... ... ... ... ата ... американдық деп есептейді, Қазіргі уақытта күрке тауықтардың
салмақты, орташа және жеңіл түрлеріиің кептеген сан ... ... ... тек ет өндіру үшін ғана есіреді.
Үй үйректерінің жабайы тегі Европада,Азияда,Африка мен Америкада
тараған. Үйрек ерте ... бері ... ... ... ол сол
заманның өзінде үйде өсірілген). Асыранды үй үйректері Оңтүстік Америкадағы
жабайы мунде үйректерінен ... ... ет ... Ежелгі құстардың қаңқасы мен қауырсындарының тастағы таңбасы және
жорамал бойынша салынған сыртқы көрінісі
өндіру багытындағы үйрек тұқымдары шығарылды, олардың ... ... ... (Қытай тұқымынан басқасы) Европада, Азия мен Африкада
мекендейтін ... ... ... ... Қаздарыцың ата тегі
анатомиялык қүрынымы мен тұқымы кейбір ерекшекліктеріне байланысты жабайы
қоқи қаздардан ... ... ... түкыны дене қүрылысына,түрі ... тына ... ... ... ... оралдык
т.б.) және жүмьфтқаны мейілінше көп ... ... ... ... ... ... Батыс Африкада мекендейтін жабайы ... ... ... ... ... мен Европада таралу жолдары накты
дәлелденген жоқ. Үй құстзрының басқадай түрлерімен ... ... ... ... ... болжам бар. Ресейге мысыр тауық тары
XVIII ғасырда сәндік құс ретінде жеткізілді, ал 1945 жылдан ... ... ... ... бастады.
Үй кептерлері, Ч.Дарвиннің пікіріне қарағанда жабайы көкшіл ... Ауыл ... үшін ... ... бағыттағы тұқымының ғана
тәжірибелік мәні бар.
Бедене Шығыс Азияда үйде үйретілген.Оларды ет пен ... алу ... ... бері ... ... Құстардың алуантүрлілігі
Құстарды дене құрылысына, тіршілік әрекетіне байланысты 3 топқа бөледі.
Олар: қыртөссіздер (жүгіретін құстар); жүзетін ... ... ... ... ... жүгіретін құстар. Бұлардың төс сүйегі жалпақ әрі
оның қыры болмайды. Олар ұша ... ... ... ... ... өте ... ... Қанат қауырсындары доғалданып келген,
аяқтары өте жақсы жетілген. Бұған ... ... ... ... Оларды тіршілік ететін аймақтарын ... жеке ... ... африкалық түйеқус (страус), ... ... ... ... (эму, казуар) және Жаңа Зеландияда
кездесетін қанатсыз ... ... деп ... ... ең ... -
африкалық түйеқұс (страус). Олардың басқа құстардан ... ... ... екі ғана ... ... Өте ... ... 90 килограмға
жетелі. Африка да, өзге де ел дер де арнайы қолда әсіре ді. Оның ... ... ... ал ... әсемдік үшін ... ... ... да ... ... бастады. Түйеқұстардың
ішіндегі ең кіші түрі - киви, оның салмағы 2 - 3 ... Ол ... ... ... Оның жұмыртқасы өте ірі (0,5 кг).
Түйеқұстар өсімдіктермен де, ұсақ ... де ... - үш ... ... ... дамыған, бірақ ұша алмайды, жылдам
жүгіреді. Оның 2 түрі бар (кәдімгі және ... ... ... ... ... аймақтарында таралған. Қораздары да жұмыртқа
басады әрі ... ... ... ... 25 кг. ... ... және ұсақ ... қоректенеді. Еті,
қауырсыны, жұмыртқасы бағалы болғандықтан, көптеп ауланады. Казуардың
қауырсындары ірі ... ... ... ... бар. ... ашық ... түсті тері, қатпарлы. Салмағы 80-90 кг. Ішкі
саусағындағы ... ... ... Жаңа ... ... және ... ұсақ ... кездеседі. Жұмыртқаны қоразы басады. Еті ... ... ... Австралияның бұталы, құрғақ далалы жерлерінде таралған. ... -
45 - 50 кг. ... ... ... ... Көбіне жемістермен
қоректенеді. Қолда өсіріледі. Жүзетін ... ... ... ... ... ... ... аяқтары ескекке айналған. Ескек
аяқтарының көмегімен сула ... ... әрі ... ... ... ... жетілген. Ондағы бүлшықеттер ескек аяқтарын қозғалысқа келтіреді.
Олар ұша алмайды, қүрлықта теңселіп әрең ... ... ... ... ... ... орналасқандықтан, денесін тік үстайды. Пингвиндер
оңтүстік жарты шарла ғана таралған, әсіресе Антарктида жағалауында көптеп
кездеседі. Жұп ... ... ... әрі ... өмір бойы ... ... бір ... мыңдап топтасады. Үядарын теңіз жағалауындағы тасты
жерлерге салады. Ұяда көбіне 1 - 2 жұмыртқа болады. Жұмыртқаны қоразы ... ... ... ... ... ... тері ... бар. Жұмыртқа басқан кезде қалтасы ... ... ... ... ... табанының үстіне қойып шайқайды. Үлкен пингвин
(императорский пингвин) жүмыртқасын қыста ... Ол ... ... ... 110-120 см, салмағы 45 килограмға жетелі. Одан сәл ... - ... ... (королевский пингвин). Саны өте көп әрі кеңінен
таралған түрі - ... көз ... ... ... ... басқа
алтыншотты, көзілдірікті, галапагостық пингвиндері ... ... ... ... мәні ... ... ... Қазіргі кездегі құстардың ең түрі көп тобы.
Төссүйекте жақсы жетілген қыр болады. Қанаттары да ... ... ... ... жеңіл. Үшатын құстар тіршілік ететін орта жағдайларын
байланысты бірнеше ... ... ... ... ... ... тән белгілері - саусақтарының арасында жүзу жарғағы бар. ... ... ... ... ... ... және тұмсығының
жиектерінде араның тісі тәрізді майда ... ... ... қоректі сүзіл ұстау қызметін атқарады, оны үйрек, ... ... ... ... шағалалар, сщсырлар су құстарына
жатады. Олардың қорегі - ұсақ су ... ... ... қоқиқаздар, тырналар - су жағалауы мен ... ... ... ... кейбір түрлері өсімдіктермен де, жануарлармен
де қоректене береді. Орман құстарының денелері көбіне ... ... ... Орман құстарына тоқылдақтар, көкектер, тотықұстар,
жапалақтар, торғайлардың көпшілігі жатады. Тоқылдақтар ... ... ... ... ... ... ... үшкір. Саусақтары
қысқа, тырнақтары имек. Ағаш діңіне қонып отырғанда екі ... ... ... сағы ... ... ... ла ды. Құйрық қауырсындары қатты. Ол ... ... ... ... ... ... ағаш ... астындағы
жәндіктермен қоректенеді. Кейде қылқан жапырақты ағаштардың түқымдарын ... ... ... ... ... кіші ... ... Орман
құстары зиянды бунақденелілермен қоректеніп, үлкен пайда келтіреді.
Ашық далалы алқаптардағы құстар
Қанаттары кең, қалықтап үшуға ... ... ... ... ... жетілген. Сондықтан олар жылдам жүгіре де алады. Түмсықтары қысқа,
доғал, кейде иіліп келген өткір. Бұлар ... ... ... - ... ... ... тәріздестерге: бөдене, кекілік, ұлар, ... ... ... ... ... Бұлдырықтар, бозторғайлар да
шөлейтті, ашық далалы алқаптарда кездеседі. Құстардың ... ... ... да ... ... зор. ... байланысты құстар
тіршілігінде елеулі өзгерістер (көбею, жылыстау, т.б.) байқалады. Құстарды
жыл құстары, көшпелі ... жөне ... ... ... (отырықшы құстар)
деп үш топқа бөледі. Құстардың жылыстауын аяқтарына сақина салу арқылы
анықтайды. ... ... ... ... ... ... Шақпақтас асуында құстарға сақина салу орталығы бар.
Жыл құстары. Жыл құстары күзде оңтүстіктегі жылы аймақтарға ... ... ... оралады. Жұп құрып, ұя салып, жұмыртқадан
балапан өргізіл, көбейеді. Көктемнің алғашқы ... ... ... ... ... ызғары деп есептейді. Жылы жақтан ең ... ... ... ... ... ... ... үкі, кейбір жыртқыш
құстар және т.б.) күзде, қыста ауа райының қолайсыздығынан ... ... ... ... Қыстай шығатын құстар жыл бойы бір ... ... ... Ешқайда жылыстамайды. Ондай құстарга қарғалар,
торғайлар, ... ... ... ... қыста қолдан қорек беріп
қамқорлық жасауды үмытпаңдар! Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) ІІ отрядқа
жататын 56 құс түрлері тіркелген. Қызғылт және ... ... ... ... ... Зайсан, Марқакөл суларында кездеседі. Қара дегелең сары
және кіші құтан, қалбағай, қарабай кеңінен ... Ақ ... (жыл ... ... өңірінде ғана (Оңтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... құстың бірі - қоқиқаз
(«қызылқаз» деп те атайды). Аяғы, мойны ерекше ұзын. Тұмсығы имек ... ... ... Каспий жағалауында, Шалқар теңізінде, Теңіз
көлдерінде кездеседі. ... ... ... мекені» деп атайды. Ол
дүниежүзілік мәні бар батпақты-су айдындарына жатады. Қараша қаз, қу ... қаз, ... және кіші ... ... ... ... де ... тіркелген. Бүлардың ішінде халық аққуды ерекше киелі құс ... ... ... әндер, күйлер кеңінен таралған. Аққу ... ... ... деп ... Оның қоразы — «саһар»,
балапаны — «көгілдір» деп аталады.
Сұңқартәріздестер - балықшы тұйғын, жыланжегіш, ... ... су ... ... ... ... ... ителгі,
бидайық, лашын желе т.б. Бұл ... ... ... ... қыран
құстар деп те атайды. Жыртқыш құстардың тұмсықтары, аяқтарындағы тырнақтары
өткір, қорегін бүріл ұстауға бейімделген. ... ... ... - ... - «ұябасар», балапаны - «ақүрпек» деп аталады . ... ... келе ... ... ... бірі - ... ... құстарды
қолға үйретіп баптау, оны аң-құсқа салу адамды ... ... ... ... ... жеті ... бірі деп ерекше
қастерлейді. Аспан түстес көгілдір туымыздағы бүркіт бейнесінің болуында да
үлкен мән бар. ... өнер - ... ... ... әрі ... бірі. Оның танымдық та, тәрбиелік те мәні зор. Этнограф
ғалым Жағда Бабалықұлы саятшылыққа, бүркітке байланысты ... 2 ... сөз бар ... атап ... ... ... ... саятшылық өнерді
жандандыру саласында ізгі шаралар қолға алынды. Алматы облысы Еңбекшіқазақ
ауданындағы Нұра ... ... Шора ... ... ... ашылды. Мұндай маңызды бастамалар басқа облыстарда да қолға
алынып, саятшылық өнерге ерекше көңіл ... ... ... ... биік ... алқаптарда кездеседі.
«Ұлы тауға шықтың ба, ұлар етін же дің бе?» деген ... ... ... ... аңғартады. Ұлар да киелі құс, олар шағын топ ... ... Еті де ... ... ... ... қысқа әрі
доғалданып келеді. Тырнақтары да доғал, жіліншігінің артқы жағында мүйізді
өскіні бар. Оны тепкі деп ... ... ... ... Тырнатәріздестер: ақ, сұр, ақбас тырна сулы, батпақты
жерлерде таралған. Дуадақ - ірі құс, оның ... ... 16 ... Оны кейде «тоқтыбалақ» немесе «қозыбалақ» деп те ... ... ... көптеп ауланған.
Тарғақ, орақтұмсық және реликті шағалалар (қарамойнақ, көнекөз шағала)
Қызыл кітап тізімін де бар. Реликті тазала ... ... ... ... Қорғау мақсатында Алакөл қорығы (1998) ұйымдастырылды.
Жапалақтәріздестер. Жапалақтәріздестерден тек үкі ғана ... ... ... үкі - ... ... ... құс. Қолда ұстап,
қауырсынын (үкісін) қадірлеп, бас ... ... ... бесікке іліп қою
дәстүрі бар.
Торғайтәріздестер. Торғайтәріздестердің түрлері көп және кеңінен
таралған. Қазақстанда жорға ... ... ... қаралай сирек кездеседі.
Жорға торғай еліміздің шөлейтті алқабында мекендейді. Сексеуіл ағаштарының
арасында (Іле, ... ... жер ... жылдам жүгіретіндіктен «жорға
торғай» деп аталған. Сирек кездесетін құстар қорықтарда, ... ... ... топқа бөлудің әр түрлі жолдары бар. Дене құрылымы, тіршілік
әрекетіне байланысты қыртөссіздер, жүзгіш ... ... деп ... ... орта ... ... экологиялық топқа да
топтастырылады. Экологиялық мынадай топтар бар: сулы, ... ... ... ... ашық ... ... ... жыл құстары,
көшпелі құстар, қыстал шығатын құстар. Қыстал шығатын құстар жыл бойы бір
аймақта өмір сүріп, ... орын ... яғни ... ... ... ... ... түрі 35-40 отрядқа топтастырылған. ... ... ... ... бұдан 180 млн жыл бұрын пайда болды
деп есептеледі.
2. ҚҰСТАРДЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ШАРУАШЫЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 ... ... ... ... да, адам ... де ... мәні өте зор. ... ... ... әсем ... ... да, ... ... сыртқы
көрінісімен, ормандарды, тынымбақтарды, шалғындарды және ... ... ... ... арқылы адамдарды эстетикалық ләззатқа
бөлейді. Шағын денелі I құстар бунақденелі жәндіктерді жеп, ал ... ... ... ... ... таралу мөлшерін реттейді.
Көптеген құстар өсімдікпен қоректеніп, олардың жемістерін, ... ... ... ... ... тазалығын сақтауға үлес
қосады. Тропиктік ... ... ... 1 арқылы өсімдіктерді
тозаңдандыратын да құстар бар. Құстар — тірі ... ... ... ... өйткені оларды басқа жануарлар қорегіне
пайдаланады.
Адам құстарды спорттық және әр ... ... ... Көптеген
құстар өздері қоректеніп, балапандарын жемдеу ... ... ауыл ... ... ... жояды. Жыртқыш
құстар кемірушілермен қоректеніп, әр түрлі аурулардың (оба, ... т. б.) ... ... ... ... ... ... қаршыға,
күйкентай, жағалтай және т. б.) саятшылыққа пайдаланылады. Қауырсыны (үкі)
және мамығы (гага) үшін ауланатын да құстар бар. ... ... ... ... ...... ретінде пайдаланылады. Құстардың көптеген
түрі қолға үйретіліп, жаңа қолтұқымдар шығарылуда.
Құс сүт ... ... көп өнім ... турдегі жоғары дене жылулылығымен ... ... ... ... ... ал оның ... ... ана денесінен
тыс өтеді.ол өсу кезеңінде ... және ... ... ... ... жыл ... ... отырады.
Адамның ұзак мерзімді мақсаткерлікпен жүргізген жұмысының нэтижесінде
құс ... арта ... (12 айда 280-290 ... ... Сақа ... ... 0,9-1,2 кг, ал туғанына 49 күн толған балапан бройлердің
салмағы -1,8-1,9 кг.
Жабайы күрке тауық 20-11 айлығыада ... ... ... ... ... ... болады, ал үй күрке тауығы 5-6 айлығында жұмыртқалай
бастайды. Жұмыртқа салудын бір ... 100 және одан да ... ... ... дейін жұмыртқа береді. Күрке тауықтың
еркегі 100-120 ... ... ... сақа жабайы тектестерінен едәуір
асын түседі.
Жабайы үйрек жылына 10-13 рет жұмыртқалайды, ал үй ... 150 ... ... ... Ата ... 45-50 ... 2,5-3,0 кг еалмақ тартады
немесе сақа жабайы тектестерінен 2 есе дерлік басым,
Үйрек шаруашылығындағы ғылыми жұмыс негізінен еттік ... ... ... ... ... ... жогарылату мақсаты
көзделеді. Өнімділік бағыты жөнінен ... ... және ... ... ... және жұмыртқа сияқты үш түрге бөлінеді.
Өнімділік сапасы жағынан үй ... да ... ... тектестерінен
едәуір асып түседі. Мысалы, ... ... қаз ... ... ... ... үй қаздары 40-60 жұмыртқа тауыл, ал ... ... 120-ға ... жұмыртқа береді. 63-кундік үй қазының балапаны
жеделдете семірткен кезде 4 ... ... ал сақа ... ... ... 2,5:3,5кг ғана. Қаздың кейбір биологиялық және шаруашылық
ерекшеліктері бар: жайылатын ... ... ... ... ... ... ... қаздарды қытай және кубань ... (3 ... ... ... жұмыртқа өнімінің жоғарылауы (15-20
пайыз); қаздардың оспірім балапандары ... екі ай ... тез ... и:е бола ... ... салмағын 40 есе арттырады. Бірінші айда өсу
қуаты 200 пайыз, екінші айда 96 пайыз, ал ... айда 17 ... ... ... бройлер - қаз балапандарын етке 9 апталығына дейін
өсіретін қаз шаруашылықтарында пайдаланынады.
Мысыр тауықтарың үй жағдайына ... ... дене ... өнімділігі бірнеше есе артып, ... ... ... коп
гаммалықтан полигаммалыққа ауысты. Мысыр тауықтары қоршаған ортаның - 5-
тен + 40° С дейінгі ... ... ... ... Тауықтармен
салыстырғанда олар ауруға азырақ шалдығады. ... ... ... ең ... ... алыс ... ... беретін олардың қабықтарының қалыңдығы мен
мыктылығы. Сақтаудың ең қарапайым жағдайында ... ... ... ... ... ... ... мекнендерін қарқынды күтіп-
баққанда жылына 200-260 жұмыртқа, ал ең жақсылары 50-54г ... 300 ... көп ... ... ... дегеніміз орғанизмнің жалпы дене қүрылысы, анатомиялық-
физиологаялық құрылымының ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... орғанизмінің құрылымы және функциялық ерекшеліктеріне,
негізгі сыртқы орта жағдайына әсер ететін азықтандыру, күтіп-бағу ... ... ... ... дене ... ... (қаздардың біршама нәсілдері мен
тауықтардың төбелескіш носілдері) дене бітімдері мықты, ... ... ... ... ... еттері бар құстар жатады. Бұл түрлердің
кеудесі мен түмсығы қатты дамыған, ... ... ... дене ... ... жұмыртқалағыштығымен, жаңадан өндіру сапасымен және ... ... дене ... ... ... ... бағьпъгадағы құстар:
тауықтардың летторн және ақ ... ... ... ... чәсілді;
қаздардын кубань нәсілді, қытайлық т.б. жатады. ... дене ... ... онша ауыр емес, жіңішке сүйекті, ... ... ... ... ... ... дамыған, олар сыртқы
тітіркендіргіштерді тез сезінеді, қызу ... ... Бұл ... ... зат алмасумен, жылдам есуімен, жоғары жұмыртқалағыштығымеы және
жақсы өнімділік сапаларымен ерекшеленеді.
Борпылдақ дене ... ... ірі, тірі ... ете ауыр ... ... жүмсак, өспірім құстардың өсу ... ... ... ... ... ... тері астындағы қабат жақсы
дамыған, сылбыр темпераментті, сыргқы ... ... ... ... ... ... ... қасиеттері жоғары емес, өнімділіктері
қанағаттандырарлықтай. Тауықтардың бұл еттік тұқымдарына - ... ... ... ... ... - тулұз және
басқалары, ... ... руан ... ... ... - сәндік тұқымды құсқа тон, әдетте оның денесі кішкентай
келеді. Мұндай құстың сүйектері мен бұлшық еттері ... ... ... Қимыл-қозғалысы жөнінен холериқке жатады, сыртқы
қоздырғышқа тым ... ... Оның ... аз, ... мен ... ... ... аталған түрлері тұқымдар ушін тұрақты болыа табылмайды.Тұқымы
бір құстар пошымы жағынан бір-біріне ... ... ... ауытқуы
мүмкін.Мұның өзі кейбір ... ... ... ... етуіне байланысты.
Ет — жұмыртқа бағытындағы тұқымдн тауықтар пошымы бойынша тығыз және
іркілдек пошымның аралық ... ... ... пошымға қаздардың
арзамастық, горькийлік, ірі қоңыр және басқадай тұқымдары, үйректердің
қоңыр, укранндық ақ, ... және ... ... ... ... ... пішіні мен өнімділігі
Сыртқы пішім бойынша құс өнімділігінің ... ... ... әйтседе ол бойынща құстың ... ... ... ... ... ... ... жайында
жорамалдауға болады. Осыған ... ... ... ... құсгы іріктеп, бағалау ушін ... ... ... зор мәні ... ... ... ... жыл маусымынадұсты азықтандырып күту
жағдайынын деңгейіне, сондай-ақ оның физиологиялық жағдайына ... ... ... ... ... ... ... анағурлым елеулі өзгереді. Мысалы, жұмыртқалау ... ... ... мен ... ... урық жолының, ас қорыту жүйесі
мүшелерінің көлемі едәуір улғзяды. ... ... ... ... ... ... ... сүйектерінің ұштары
қозғалып тұрады, сондай-ақ киль мен ... ... ... та ... түседі (10 және 11 суреттер). Жұмыртқалайтын ... ... ... ... ара кашыклығы шамамен 3-4 еліге (5см), күрке
тауық пен ... бес ... (9см) тең ... ... ... лондық
сүйектерінің үштары жақындасып, 1-2 саусаққа (2- Зсм ) ... ... мен ... ... кейбір тауық тұқымының жеделдете
жұмыртқалайтындығы жайында айтуға болады. Өйткені жұмыртқа салу процесінде
құс денесіндегі пигмент жұмыртқаның сары ... ... ... ... ... қатпаршақтың, көздің айналасы, содан соң түмсығы
мен табан сүйектерінің бояуы айқыңдала түседі. Дененің жоғарыда ... ... ... ... ... мен ... анықтайды.
Жұмыртқа салу аяқталғаннан кейін терінің пигменттенуі қалпына келеді.
^йдарына қарап,тауықтың жұмыртқалау ... сол ... ... ... ... ... жеделдете жүмыртқалайтын тауықтың айдары
үлкейіп, айқын қызарып, жүмсара түседі, ал жұмыртқалауы бәсеңдеген сайын ол
сүреңсізденіп, тырысып, ... ... түсі мен ... ... ... ... ... °ның
қандай тұқымға жататынын анықтауға болады. Қауырсындану жағдайы, ... ... ... бойынша құсшң денсаулық ... ... ... ... қауырсынды сипаттап жазған кезде жекелеген
мақалаларда қауырсындардың ... ... мен ... атап көрсетеді.
Қауырсындардың кейбір топтары бойынша құстың тыныеыи да шіыруға болады.
Құстың ... ... ... ... оны зерттеп,сипаттап жазады,
өлшеп, суретке тусіреді. Құстың сыртқы пішінін байқау мен ... ... ... ... жүргізіледі.
Бастын әр түрлі өлшемдері-ұзындығы,кеңдігі мен тереңдігі әр ... ... Ол құс ... ... ... ... ... тиіс.Формасы мен
өлшемдері бойынша айдар аталмыш тұқымға тән болуы тиіс.Оның түрі табақ
білдік ... және ... ... ... ... ... тәрізді айдардың
формасы коргнейші _ бар пластинка секілді, әтештер мен жақсы ... ... ... ... ... көп ... мекиеннің айдары жығылып
жатады, ал жақсы жетілген әтештің айдары тік тұрады. ... ... ... ... ... бөлігі сөл-пәл дөңестеу ... ... ... ... ... болады. Күрке тауықта аүмсығының үстінде және мойынның
үстіңгі бөлігін болай ... ... ... ... ... ... ... ол құстың нерв жүйесінің жағдайыаа байланысты.
Мысыр ... ... ... ... гөрі ... кебірек
болады.
Тауықтардың (тауықтар, күрке тауықтар, мысыр тауықгары) тұмсықтары
төмен карай ... суда ... ... ... ... ... ... қаздар істік тұмсықты бүкір тұмсықты және сопақ тұмсықты
болып ... ... ... ... ... көз ... мен түсі ... әр
қилы. Тауық пен күрке тауықтын көздері дөңгелек келеді,ал қаз бен ... ... Олар ... ... ... көгілдір тұсте болады.
Құстың мойны кыска да, ұзын да, жуан да, ... де ... ... ... ... суда жұзетін құстардың ... ұзын ... ... ... етті ... ... ... жіңішке де
ұзын келеді.
Құс төсі мен шат ... ... ара ... ... ... ... ... пішіні: а-әтеш жапырақ тәрізді, б,в-
тауықтарда солай, г-бұршақ қынды, д-райхан гүлі тәрізді, ... ... ... ... ... ... тұқымға қарағанда әлдеқайда
жақсы дамыған. Етті тұқымға кең ... тік төс, ... ... твс бұлшық
еттері тән болады; ... ... төсі ... ... ... ... жауырыны мен өнімділік бағьптары тік және ... ... Әр ... ... ... ... мен ... бірдей болмайды.
Жұмыртқа беретін тукымдікі жіңішке, етті тұқымдікі ... ... ... ... ... мен ... тұқымдык ерекшеліктері болып
табылады. Жұмыртқа беретін тұқымды тауықтың құйрығы етті немесе ... ... ... ... ұзын ... Суда ... ... біршама кысқа қазда бурым болмайды, ата үйректің бұрымы жетілмеген
(шамалы ғана бұйрасы ... ... төс ... болзтын кеуденің
төменгі бөлігін хлуп, ал төс сүйегінің артқы ұшы мен ... ... ... ... кочен деп атайды.
Барлық құстың аяктары ширақ және тік болуъі тиіс. Табан сүйектері
жалаңаш немесе ... ... ... онъщ түсі ... ... ... ... сүйектерінің төменгі бөлігінде оскен сүйегі-тепкісі
бар. Қаз бен үйрек саусактарының аралығында ... ... ... ... кез - ... тұқымға тән сыртқы бүкіл
белгілері,сондай-ақ интерьеріне, дене қурылысының ... және ... ... ... ... ... ескеріледі. Жұмыртқа
беретін тұқымды тауықтар біршама кішкене келеді,кеудесі ұзынша, ... ... ... бар. ... ... ұзындау, жауырыны ұзындау, іші
көлемді болады. Жүні тығыз, жарқырап тұрады. етті ... ... ... ... ... ... ... туқынды құстың
сүйегі нәзік.терісі тығыз, әрі нәзік болады.
Етті тұқымды құс тірілей үлкен салмақтылығымен.комақты ... ... кең ... ... та тым ... тосімен, кең, бірақ салыстырмалы
турде қысқа ... ... ... ... ... ... мамық та, борпылдақ қауырсындарымен, қысқа құйрығымен ерекше
көзге түседі.
Етті жұмыртқа ... ... басы ... ... ... қысқа, көздері
үлкен әрі томпақ,айдары орташа, сүйектері нығыз, бірақ көлемі ... тік, ... ... ... ... ... жүні тығыз немесе
шамалы борпылдак келеді.
Құс экстерьерін жете ... ... үшін оның ... сипаттайтын
өлшемдерді алады. Тұрқының ұзындығын тұтасқанның алдыңғы ұшынан құйымшақ
сүйектің артқы ... ... ... лентамен өлшейді. Төстің терендігі
кішкентай кронциркульмен соңғы мойын омыртқа мен ... ... ... ұшы ... ... ... кеңдігін буындарының бүйір
нүктелері аралығын кішкентай кронциркульмен өлшейді. Кеуде орамын ... ... ... ... ... ушы мен ... ... омыртқасы аркылы
қанаттарының үстімен құсты байлайды. Қырлы тестің ұзындығы оның алдыңғы ушы
мен соңғы ұшына дейін лентамен, ал төс ... ... ... - ... ... ... Оны төс ... перпендикуляр турде тес
сұйектегі кырлы төстің алдыңғы ұшынан Ісм ... ... ... ... ... ... лентамен немесе кронциркульмен
сәйкес сүйектердің шеткі нүктелерінен елшейді.
Бұл өлшемдер бағалау немесе арнайы ... ... ... ... кұс ... ... ... дамуын неғұрлым
объективті түрде бағалауға көмектеседі. Экстерьерді бағалау кезінде, ... ... ... ... оны сызып, алуан түрлі және тұқымды
құс ... ... ... ... ... ... Сақа құстардың жыныстык айырмашылықтары бірден
аңғарыладыхркегі ұрғашысынан ... ... ... ... ... ... бөксесі жүдеу болады. Әтештер мен күрке тауықтың еркегі
мекнендер мен ұрғашы тауықтармен салыстырғанда аяқтары ... ... ... ... ... ... ... үйрек балапандарының жынысын анықтау: А-көмейінің кеңеюі.
Тауық балапанның жынысын анықтағанда қолда ұстау әдісі.
айқын бояулы ... ... ... ... ... жая, ... мұндай болмайды. Күрке тауықтың еркегі ұрғашысынан ірілеу,
оның төсінде ... ... және ... ... өскен терісі болады.
Үйректердің еркек, ұрғашыларын дауысынанақ ... ... ... ал ұрғашы үйректер барындайды. Қаздарды катпаршағын көрген
кезде айны қатесіз анықтайды. Бақылаушы қазды сол жақ ... ... ... ... етіп ... ... Қаздың мойнын сол жақ
қолтығына тығып,құйрығын томен қарай сәл ... ал екі ... ... және сүқ саусақтарымен қатпаршақты ашады:еркек қаздың жынысы
бірден көрінеді,ал ұрғашысының қатпаршағы енді ғана ... ... ... ... сәті ... ... отырғызады, шамалы уақыттан
кейін оны кайтадан байқайды.
Құс балапанының жынысын бірқатар белгілері бойынша анықтайды. Қаздарды
белгілері бойынша аныңтайды. ... ... ... ... үш ... ал ... ... көмей құрылымы бойынша алғашқы
тәулікте-ақ анықтайды. Еркегінде көмейінің төменгі бөлігі кеңдеу ... оңай ... ... ... ал ұрғашысында мұндай кеңею жок. Жынысты
анықтау үшін үйрек балапанын басын алдына қаратып, оң ... ... ... ... оның ... ... ... соза тартады, ал оң жақ колының сұқ
саусағымен желкесінен басады. Еркек балапанның дәл осы ... үш ... төс ... ... ... ... ... жерінде оң жағында
да,сол жагында да, осы бұдырлардың аралығындағы орталықта етегінде көлемі
бұршақтай ғана ойнамалы ... ... - ... езі ... ... байқаған кезде балапан жынысын жұмыргқадан шыққан сон ... ... ... ... болады. Балапанды сол жақ алақанға бынай
үстайды, аяқтарын сұқ саусақпен ортаңғы саусақтың арасына қыстырып ... аты жоқ және ... ... ... ... Сол ... ... еппен катпаршақты ашады. Еркегінде рудиментгі ... ... екі ... ... ... көрінеді. Қатпаршақты тексерген
кезде балапандардың жынысын анықтау үшін арнайы стол, үш ... ... ... мен ... ... және ... жақсы қамтамасыз ету
қажет. Тәжірибелі маман бір сағатта 900-1000 балапанды байқаудан өткізе
алады.
Жұмыртқадан ... бір ... ... ... ... ... көмегімен айырады. Оның бір жағында окуляр, екінші
жағына-ұшы үшкір емес шыны ине ... ... бар. ... ішінде
электр лампасы мен линзалар және электр жарықты инеге бағыштайтын айнасы
болады. Инені балапанның ... ... ... арқылы балапанның
жынысына байланысты аналық немесе аталық бездері айкын көрінеді.Бір сағатта
600-800 балапанды ... ... да ... ... да асыл тұқымды шаруашылықтар
мен құс фабрикаларында балапан әтештер мен тауықтарды алғашқы кұннен ... үшін ... бір ... ... өте мәні ... ... ... Құстың жасын жұмыртқадан шыққан ... аяк ... ... ... ... ... және
шамамен интерьері бойынша, мысалы ... ... ... ... ... ... топшысы алты айлығында шамалы
шодырайып шығып тұрады, ал бір жаска толғанда топшының ұзындығы I ... ... ол ... тукымдық ерекшеліктеріне байланысты 1-2 см-ге
ұзарады. Жас ... ... ... ... жүні мен ... ... сақа ... жеңіл ажыратып алуға болады. Сақа қаздардың кейбір
тұқымдарын (холмогорлык және басқалар) жастарынан 6-8 ... ... әрі ... өсіп ... ... ... (маңдай сүйегінің
дөні) бойынша ажыратуға болады.
Балапандардың жасын мамық жүнінің жетілуі ... ... ... ... ... ... ... құйрығына дейін
жетеді. Төртінші аптасының соңы мен бесінші ... бас ... ... басталады. Ескі жүнінің түсіп, жаңа жүнінің өсуі біртіндеп ... ... ең ... ... ... болып түседі, келесі
қауырсындары әрбір 7-8 ... ... ... Кеш ... тұқымды
балапандардың түлеуі кешірек басталып, ... ... ... ... ... ... ... әрбір 10-12
күннен түседі.
Құстың өнімділігі. Ол құстың ... ... ... сондай -ақ азықтандыру мен күтім жағдайларына, сақа құстарды
пайдалану және балапан өсіруді жеделдетуге ... ... ... құстың ең маңызды өнімділік сапасы,
ол оның физиологиялық жағдайын және ... ... ... ... ... ... ... жыныс жолдарында жұмыртқа
тұзілуге қажетті уақытқа ... ... ... ... көбірек шығындаса, беліілі бір кезевде құс жұмыртқаны соғүрлын
азырақ табады. Егер жұмыртқа 24 ... ... одан да ... ... онда ... ... ... егер жұмыртқа т\'зуге уақыт
көбірек жүмсалса, онда жұмыртқа салуда ұзіліс байқалады. Мысалы, 24 ... ... ... одан ... ... 8, 12, ... кейін жұмыртқалайды да, одан кейін ұзіліс жасайды. Бір немесе 2-
күндік ұзілістен кейін тауық қайтадан бірнеше күн қатарынан ... ... ... ... ... бір ... ... тапқан
кезеңін жұмыртқалау цикді деп атайды. Цикл ұзақ
болуы да (10-15 күн және одан да ... ... ... да (2-4 күн)
ықтимал. Құс жұмыртқаламаған циклдер ... ... деп ... ... ... ... ... ал нашарлары - қысқа
циклмен және ұзағырақ интервалдармен сипатгалады. Жұмыртқалау циклдарының
қайталануын ... деп ... Ол да ... ... мен ... байланысты. Азықтандыру деңгейі төмендегенде немесе стрестік
факторлар пайда болғанда ыргақтылықтаң бұрмалануы да мүмкін.
Циклдан басқа жұмыртқалаудың ... ... де ... ... ... ... ... мен жұмыртқалауды тоқтатуға дейін
созылады, ал жұмыртқалап ... ... ... кейін жұмыртқалай
бастаудан ол тоқтағанға дейін созылады. Жұмыртқалаудың биологаялық кезеңіне
көптеген факторлар: ... ... ... ... ... ... ... мен жеделдігі, азықтандыру мен
күтім жағдайлары әсер етеді. ... ... ... ... ... ... ... әдетге тауықтарда 10-12 айға созынады. Үйректерде,
күрке тауықтар мен қаздарда ол тауықтарға ... ... ... ... ... ... Жұмыртқалаудың ұзак мерзімді биологаялық
кезеңі тұрақты ырғақты жұмыртқалайтын жоғары өнімді құсқа тән келеді.
Балапан құстарда жұмыртқалаудың биологаялық ... ... ... ... тұспа-тус келеді. Жыныстың жегілуі-тукым қуалайтын
белгі. Ол ... ... ... ... ... жасымен анықталады.
Тауықтар жыныстық жетілуге 120-180 күндігінде, күрке тауық тар 180- 250,
үйректер мен ... 200-300 ... ... ... құс ... жыныстық
жетілуі құстың жұмыртқадан шыққан уақытынан ... ... ... ... ... ... 100 тауықтан 50 жұмыртқа алатын
кезге жеткендегі жасынан білінеді.
Құстың ... ... ... мен ... ... ... жетіле
бастауында белгілі бір заңдылық болады, ... ... ... еіті жане етті ... ... тауықтармен салыстырғанда
ергерек жұмыртқалай бастайды. Жыныс жетілуін, ... ... ... және басқадай факторларды ... ... ... ... ... және ... елімізде таралуы
Жыртқыш құстар — тірі жануарларды немесе ... ... ... ететін құстар. Жыртқыш құстардың тұмсығы имек, шеті өткір, кескіш.
Қанаттары ұзын, көбіне ұшты, кеуде тұсы, сан ... ... ... ... жүйелері жақсы жетілген. Тырнақтары өткір, имек, жемін бүріп ұстауға,
өлтіруге бейім.
Жыртқыш құстар саны азайып бара ... ... ... ... олар кең ... бірақ біркелкі емес, кездейсоқ. Жалаңаш және
құз-жартасты тауларды, қыраттарды, қарағайлы және ... да ... ... ... ... ... ... жалпы
сандары белгісіз, бұл құстардың көбі ... ... ... ... ... ... ... себептері: заңсыз аулау,
қолда өсіру үшін ұядан ... алу, ... ... ... қақпан моңыңдағы уланған жемдерді жеп өлуі және қақпанға түсуі.
Бұл құстарды қорғауды ... ... ... түрде қорғау тәртібін
белгілеп, аңшы құс ретінде қолда бағу жағдайын жасау керек.
Жыртқыш құстар ... ... мен ... ... отряды)
отрядына қатысты құстардың түрлері жыртқыш құстар деп танылады.
Жыртқыш құстар — тірі ... ... ... ... ... ... құстар. Жыртқыш құстардың арасында тұрқы 1 метрге, жайған
қанаты 2,75 метрге жететін ең ірі (құмай), тұрқы 15 ... өте ... ... түрі бар. ... ... ... ... шеті өткір,
кескіш. Қанаттары ұзын, көбіне ұшты, кеуде тұсы, сан еттері ... ... есту ... ... ... ... ... имек, жемін бүріп
ұстауға, өлтіруге бейім. Жыртқыш құстардың көбі ... ... ... түрі сүт ... ... кемірушілерді), құстарды, бауыры мен
жорғалаушыларды, кейбіреуі моллюскілерді ... ... ... қоректенетіндері де бар. Жыртқыш ... 5 ... ... ... және ... ... ... америка құмайлары
(6 түр), Африка саванналарында кездесетін секретарь (1 түр), жер жүзіне кең
тараған балықшы (1 түр), тек ... мен ... ... ... ғана
жоқ қаршыға (205 түр) және сұңқар тұқымдасы (58 түр). Бұдан ... ... ... ... ... құстар, жылына бір рет жұмыртқалайды. Ірілері
1—2, ұсақ түрлері 6—7 жұмыртқа салады. Балапандарын 28 (сұңқар), 55 ... ... ... Ауыл ... ... ... өлекселерді жеп, аймақты санитарлық жағынан тазартып, ... ... ... оңай ... ... ... ... қатысып
пайда келтіреді. Жыртқыш құстардың кейбір түрі (бүркіт, қаршыға, ителгі ... өте ерте ... бері ... аң ... үшін пайдаланылады.
Бүркіт -Aquila chrysaetos. Тип Хордалылар (Chordata). Клас ... ... ... ... ... Туыс ... авторы Linnaeus, 1758. ... ... ... жеті ... ... арасындағы ең бір ерекше ғажабы — қыран ... Ол ... да ... өте ... ірі ... алып құс. Кавказды, Орта Азия мен
Қазақстанды мекендейтін халықтар ежелдеи бүркіт салып, аң ... ... ... ... балапанын ұядан алады. Мұмын өзі өте қауіпті
кәсіп. Өйткені, бүркіт өзінің ұясын жан аяқ баспайтын қия ... ... ... ... бүркіт пен ұябасар бүркіт өз балапандарын жанын ... ... ... оңтүстігіндегі адам аяғы баспаған, ешкім аспаған
мұзарт шыңдар мен қия ... ... Олар ... ит ... ... ... сондай-ақ еліміздің Европалық бөлігіндегі
ормандарда да ... ... ... ... ... аулақ алыс
түкпірлердегі кәрі ағаштың ұшар басына ұя салады. ... өте сақ. ... ... шалынады. Тек күздігүні балапандары есейігенде ғана ... ... ... ... ... ... суығанда бүркіттер ұясынан алыс жақа сапар шегеді. Жас бүркіттер
қыста қоныс аударған жаңа жерге тұрақтанып, келесі суық түскенге ... ... ... етеді. Ал енді кәрі аталық бүркіт пен ұябасар бүркіт ... ... ... ... Олар ... ... ... мұнда тағы
да балапан басып шығарады.
Дала қыраны-Aquila rapax. Тип Хордалылар ... Клас ... ... ... ... ... Туыс ... авторы Temminck, 1828. Саны ... ... келе ... ... ... ішінде Қазақстанның далалық және шөлейтті аймақтарында
кең тараған. Әсіресе Батыс Қазақстан мен құрғақ далалы тау ... ... ... ... кейін (50-60 жылдар) саны азайып
кетті, екінші себеп — жоғарғы кернеулі электр таратү ... ... ... Бұл ... жердегі ұялары өте жеңіл ... және ... ... ... ... ... ... электр
жүйесін жеткізетін тіректерді тиымды қорғаныш құрластармен жабдықтау қажет.
Қарақұс-Aquila heliaca. Тип ... ... Клас ... (Aves).
Отряд (Falconiformes). Тұқымдас (Accipitridae). Туыс (Aquila). Түрдің
авторы Savigny, 1809. ... саны ... бара ... түр. ... ... бойынша 53-ші градусқа дейін кең ... ол тек ... мен ... ... жоқ аудандарда ғана кездеспейді. Саны белгісіз,
бірақ 50-60-шы жылдардағы күрт төмендеуден кейін қайтадан қалпына келуі ... ... ал ... ...... жоқ. ... ... сияқты электр
жүйесін тарату тіректерінде жиі өлім-жітімге ұшырайды, кейде бүркіт ... қүс ... ... ... үшін ... да ... алады. Қарақұсты
қорғау үшін үгіт насихатты жандандыру, белгілі ұя салатын орындарды қорғау
және орманы жоқ, аудандарда оларды ұялауға тарту үшін ағаш ... ... ... ... ... қыран-Circaetus gallicus. Тип Хордалылар (Chordata). Клас
Құстар (Aves). Отряд (Falconiformes). Тұқымдас ... ... ... ... Gmelin, ... саны кеміп бара жатқан түр. Африка мен ... кең ... ... ... ... ... ... шөлді таулар мен
құрғақ тау бөктерлерін мекендейді. Саны ... ... ... ... ... оның кемуі жақсы байқалады. Негізгі себептер: электр ... ... ... ... тікелей кыруы, ұя
маңында мазалау факторлары. Қаратауда, Бетпақдалада және ... ... ... ... құру қажет.
Сақалтай-Gypaetus barbatus. Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар
(Aves). Отряд ... ... ... Туыс ... ... ... 1758. Саны ... болғанымен аз, сирек кездесетін
түр. Қазақстандо Талас Ала-тауынан Жоңғар Алатауына ... тау ... ... ... ... ... салады. Санының қанша екені
белгісіз, дегенмен 100-ге жете бермес. Ақсу-Жабағылы және ... ... 20 ... ... ... Олардың қорықтардан тысқары
ұяларын тауып, оны қорғап, саяхатшылардың сақалтайдың ұясы бар ... ... ... ... ... қою ... himalayensis. Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves).
Отряд (Falconiformes). Тұқымдас (Accipitridae). Туыс (Gyps). Түрдің авторы
Hume, 1869. Аз ... ... ... құс. ... ... ... Тянь-Шаньды мекендейді. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік тау
жоталарында, тау ... ... ... ... ... азаю ... ... оған улы жемдерден өлуі және оның ... ... ... ... ... ... ... оларды қорғауға алу
керек, мүмкін, қыста қосымша жемдеуді үйымдастырып, қолдан өсіру тәсілдерін
табу керек шығар.
Аққұйрықты субүркіт-Haliaeetus albicilla. Тип ... ... ... (Aves). ... ... ... (Accipitridae). Туыс
(Haliaeetus). Түрдің авторы Linnaeus, 1758.
Саны кеміп келе жатқан, сирек ... құс. ... ... ... Орталық Азия мен Моңғолияға дейін кең тараған.
Соңғы 30-40 ... ... ... ... суларының көпшілігінде
кездеспейтін болды. Кәзір Қазақстанда 200-дейі ұялайтын ... ... көбі ... пен Іле ... су ... Сонының азаюының
негізгі себептері — тікелей жою, сулардың жағаларын шаруашылыққа пайдалану,
өрт кезінде ... ... ... ... ... және ... ... тездету керек.
Кезқұйрықты субүркіт-Haliaeetus leucoryphus. Тип Хордалылар (Chordata).
Клас Құстар (Aves). Отряд (Falconiformes). Тұқымдас (Accipitridae). Туыс
(Haliaeetus). ... ... Pallas, ... ... ... бар түр. ... және ... Азияда біршама кең
тараған. Қазақстанда үстіміздегі ғасырдың ортасында оның ... ... мен Іле ... Маңқыстау түбегінде кездестіруге болатын.
Жыртқыш құстарды жою науқанынан кейін ол өте ... ... ... 25 ... ... мезғілінде 5, ал, барлығы 50-дей ғана кездескен. Ұялары табылмаған.
Ұялайтын жерлерін тауып, ... ... ... ... ... Тип ... ... Клас
Құстар (Aves). Отряд (Falconiformes). Тұқымдас ... ... ... ... Gmelin, 1788.
Сирек, аз зерттелген құс. Евразия мен Солтүстік-ботыс Африканың орманды
аудандарында кең тараған. Қазақстанның ... және ... ... шөл өзендерінің жайылмаларында мекендейді. 50-60 -шы
жылдары, жыртқыш құстармен күресу шаралары кезінде, саны күрт төмендеді, ал
қазір саны өте жай ... ... ... ... ... ... Қаратауда, Жоңғор Алатауында және Іле ... ... ... ... cherrug. Тип ... ... Клас ... (Aves).
Отряд (Falconiformes). Тұқымдас (Falconidae). Туыс (Falco). Түрдің ... 1834. ... бұл ... ... 3-4 ... саны күрт ... жойылып кету қаупы бар. Оның басты себебі: араб елдеріне сатү
үшін ... ... және ... ... алу. Заңсыз аулаудың
осындай түрі соңғы жылдары кең тарап отыр. Бұл түрді Ақсу-Жабағлы, Наурзым
және ... ... ғана ... жеткіліксіздігі байқалып отыр. Жаңа
қорықтар ұйымдастырудан да бұрын оларды аулауға толық тыйым салу керек.
Бидайық-Falco ... Тип ... ... Клас ... Отряд (Falconiformes). Тұқымдас (Falconidae). Туыс (Falco). Түрдің
авторы Temminck, 1829. ... кету ... бар өте ... түр. ... ... жене Орталық Азияның тауларында тіршілік етеді, ... ... және ... таулардың шағын аймақтарында
мекендейді. Қазақстанда саны өте аз, ... ... ... ... ... ... күз және қыста 1-5 бидайықты кездестіруге болады.
Санының азаю себептері және жалпы тіршілігі туралы деректер жоқ. ... ... оны ... керек және қолдан өсіру әдістерін зерттеу қажет.
Лашын-Falco peregrinus. Тип Хордалылар ... Клас ... ... ... ... ... Туыс (Falco). ... авторы
Tunstall, 1771. Жойылып кету ... бар түр. ... жер ... ... ... анық ... ... ұясын тапқан-біреуі Наурыз
қорығында 1935 ж., екіншісі -Оңтүстік Алтайда 1958 жылы ... ... оның ... ұя ... ешкімде көрген емес. Республикамыздың
үстінен қыста да ұшып өткенімен, ... ... саны ... ... ... жылдары 2-ден 5-ке дейін лашындар қыстаған.
Қолдан өсіріп, жетілген балапандарын еркіне жіберу ... ... ... Тип Хордалылар (Chordata). Клас ... ... ... ... ... Туыс (Falco). ... Linnaeus, 1758. Сирек кездесетін, бізде өнебойы қыстамайтын түр.
Солтүстік Америка мен ... ... ... ... ... ұшып кетеді. Қазақ-станда қыста Көкшетау, Өскемен, ... ... ... ашық ... кіші ... ... ... де жекелеген құс көзге түскен. ... ... ... ... ... белгіленбеген. Барлык, қырандарды
қорғауды халық арасында кеңінен насихаттап, оларды қолдан өсіруді ... ... -Pandion ... Тип Хордалылар (Chordata). Клас
Құстар (Aves). Отряд (Falconiformes). Тұқымдас ... ... ... ... ... ... кету ... тұрған түр. Ертеректе Қазақстанның балығы мол
және ұя салуға ағаштары бар көптеген су қоймаларында мекендеген. Қазір ... ... ... ... ... (Оңтүстік Алтай), Жайық, Ертіс,
Іле өзендерінде ғана кездеседі. Саны 60-70 -ке ... ... ... ... кеміді. Негізгі себептер — орманды кесу, ... ... ... ... жою. Ұяларды есепке алып, олардың әрқайсысының
айналасын тыныштық аймаққа айналдыру қажет.
Алтай ұлары-Tetraogallus ... Тип ... ... ... (Aves). ... (Galliformes). Тұқымдас (Phasianidae). Туыс
(Tetraogallus). Түрдің авторы Gebler, 1836. ... ... ... ... тур. Қазақстанда Оңтүстік Алтайдың таулы аймағында (оған
Марқакөл ... да ... ... Саны белгісіз, бірақ, осындай шағын
аумақта бірнеше ондап кездесуі мүмкін. Өте сирек бұл құсты ... ... ... шопандар мен аңшылар арасында үгіт-насихатты кең таратып,
оның заңсыз аулануын тежеу керек. Питомниктерде қолдан өсіруді жолға қойып,
табиғи ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қолына табиғат әлеміне әсер
ететін күшті құралдар берді. Бұл ... ... ... ... ... ... көбінесе кейде түсінбей, кейде салақтықтан
табиғатты қалпына келтіру үшін ұзақ ... ... ... ойламастан, оған
қалай болса солай қарайды. ... ... ... жанған түбірлер, су
шайып өткен тау ... ... ... ағаш ... кезінде
ластанған өзендер. Осының бәрі сирек кездесетін көптеген бағалы аңдар мен
өсімдіктердің құруына әкеп ... ... ... болған әрбір түр өзінші
бірегей және ешқашан ... ... да оның ... орны ... нәрсе. Және де бұл ... ... ... ... ... ... ... бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да
қазіргі кезде табиғатты ... ... ... мәселеге айналып отыр.
Бұл мәселе бүкіл әлемде маңызды ... ... ... ... мыңдаған жылдар бойы өсімдіктер мен жануарлар дүниесін пайдаланып
келді және де өзінің жан- жақты ... ... мен ... ... ... ғана ... жоқ, сонымен бірге ... ... ... түрлердің өмір сүру жағдайларына әсер етті. Табиғатқа
антропогенді ықпал етудің әсерінен жер ... ... мен ... ... ... ... ... Қазіргі кезде Қазақстанда
кездесетін жыртқыш құстардың ... олар — ... ... ... ... Дала қыраны, Қарақұс, Бүркіт, Ақиық субүркіт, Аққұйрық субүркіт,
Жұртшы, Ақсұңқар, Ителгі, Лашын Қызыл кітапқа ... ... ... ... ҚҰСТАРҒА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1. Дегелек тәрізділер — дене мөлшері әр ... ... ірі, ... ... ұзын ... ... Олардың аяқтары сирақ бөлімінің
жартысына дейін жалаңаш, ... төрт ... оның ... ... ... ... тері ... қосылған. Тұмсығы түрлі
пішінді, көпшілігінің тұмсығы ... ... ... ... ... келеді.
Бұлар жануар қоректілігімен және балапандарының жұмыртқанадан қызыл-шақа,
дәрменсіз болып шығуымен ... ... ... ... ... ... ... ата-аналары қоректендіреді.
Арктика мен Антарктикадан басқа жердің барлығына тараған.
Дегелек тұқымдасына ұзынүшкір тұмсықты, отрядтың ірі құстары ... ... ... тік және ... ... Бұл ... ... шығаратын қатпарлары болмайды. Сондықтан көпшілігі дауыс шығармайды.
Бұл түрлер ... ... ... орманда, тауда кейде батпақты
жерлерде тіршілік ететіндігімен сипатталады. Жайшылықта да және ... де ... ... ... үлкен етіп ағаштарға, жарларға ... ... адам ... маңайына бұтақтан салады. Олар жылына 3-5
жұмыртқа туады, ал жұмыртқаның басылу ... 30 ... ... ... бақалармен, моллюскалармен және насекомдармен
қоректенеді. Жемін әдетте жер ... ... ... ... ауыл ... ... ақ ... (Ciconia ciconia), керсінше
адамнан қашатын қара дегелек (Ciconia nigra) кездеседі.
2. Құтантұқымдасы (Ardeidae). Құтандар туысына тұмсығы тік, әрі ... ... ірі ... жатады. Тұмсығы екі жағынан қысыңқы және
жиегінде ұсақ тісшелері болады. Көпшілігі топталып ... ... ... ... немесе қалың қамыстарға салады. Қоректері, көбінесе балықтар,
амфибилер, шаян тәрізділер және насекомдар. Оларды судан ... ... ... (Egretta alba) ... ... орта және ... облыстарда
көбірек кездеседі.
Үлкен ақ құтан (Egretta alba) біршама ... ... Оның ... ... және жыл маусымына қарамастан үнемі ақ түсті болады. Күй
салтанаты кезінде арқасын қуалай қүйрық ... ... ... ... ... ... ... "эспри" пайда болады. Бізде Европалық
бөлімінің оңтүстігінде, Кавказда, оңтүстік-батыс Сибирьде, бүкіл Орта ... Қиыр ... ... ... ұялайды.
Зиянды насекомдарды құртып, ауыл шаруашылығына аздап пайдасын ... Қаз ... ... Бұл ... ірі және орта ... ұзын мойынды, қысқа аяқты құстар жатады. Олардың саусақтары
төртеу, оның үш ... ... ... ... ... ... қосылған. Әдетте олардың тұмсығы жалпақ үстіңгі жағынан төмен
қарай қысыңқы келеді. Тұмсығының сырты жұқа терімен қапталған, ... ... ... ... оны тырнақша деп атайды. Тұмсығының үстіңгі
бөлімінің ішкі ... ... ... бар. Кейбір түрлерінде
жақтарының жиектерінде мүйізді тісшелері болады. құйымшақ безі ... ... ... ... Жылына бір рет жұмыртқа салады.
Жұмыртқадан шыққан балапандарды ... ... Қаз ... ... ... ... түрі бар. Бізде олардың ... ... түрі ... ... көпшілігі осы отрядқа жатады. Бұлардан үй ... ... ... ... тұқымдас тармағы (Anserinae). Бұл тұқымдас тармағына нағыз
қаздар жатады. Олардың мойыны денесімен ... ... ... ... ... саны 21-ден артпайды. ... ... ... әсіресе тундраға көбірек тараған. Бізде 11 түрі бар. ... түрі ... Осы ... ... өсірілетін қаздардың көпшілігі,
сұрқаздан келіп шыққан. Қытайда және ... ... ... ... мұрын деген түрі кездеседі. Осы кездегі Қытайдың қазы деп аталатын
үй қаздарының тегі осы ... ... ... ... ... ... және гуменниктер көп тараған.
Біздің қаздардың барлығы да — жыл құстар, ұяларын адам сирек ... ... көп, ... және ... жерлерге салады. Қаздар суға
қарағанда, құрғақ жерде көбірек мекендейтінін естен шығармау керек. Қаздар
қоректерін ... ... ... ал су олар үшін ... түлеу кезеңін
өткізуге және тынығуға қажет. Қаздардың барлығы да ... ... ... ... ... де, ұрғашысы да қатысады, ал жұмыртқасын тек қана
ұрғашысы ... ... ... ... маңайында жайылып жүреді немесе ішінде
жұмыртқасы жоқ бос ұяда отырады. Қаздардың барлық түрі де 4-6 ... ... ... 25-28 күн ... ... ұяларында бір
тәуліктен артық болмайды, Жүндері құрғаған соң ата-аналарының соңынан еріп
кетеді.
Қаздар тоғайлы жердің өсімдіктерінің жапырағымен, тамырымен, ... ... ... ... кезде бұлардың бірнеше жүздегені бір
жерге жиналады. Түлегенде қанаттарының қауырсындары бір мезгілде ... ... ... ... бұл ... қаздар үшу қабілетінен
мүлдем айырылады.
Қаздардың ... ... өте ... ... ... Каспий теңізінің
жағалауынан (қыста көбірек) аулайды. Еті дәмді, мамығы сапалы болады.
Өзен үйректері тұқымдас ... ... 80-ге ... ... ... ... жыныстық айырмасы бар. Еркегінің қанатының
сыртында ... ... ... жалт-жүлт еткен түсі, артқы
саусағының ... тері ... ... ... ... және ... келеді.
Бұл тұқымдас тармағына: қоңыр үйрек, сұр үйрек, біз құйрық, ... т.б. ... ... ... ... мол ... ... Қолайлы
батпақты жерлерге де ұяларын салады. Шөбі жоқ ... ... ... ... ... ... етіп, өсімдіктермен және су ... ... ... көпшілігі өсімдік.
Ұяларын көбінде жерге және кейбір ... ... ... ... ... ... ... қуыстарына да салады. Қоңыр үйрек 6-14,
сұрүйрек 7-13, бізтұмсық 6-12 жұмыртқа ... басу ... 24-28 ... ... ... ... қыстап шығады. Бұлардың кәсіптік маңызы
үлкен.
Сүңгуір үйректер тұқымдас ... ... дене ... әр ... болатын тұмсығы жалпақ, тұмсығының
ұшында жіңішке ... ... бар ... Артқы саусағының тері қатпары
басқа үйректерден гөрі ... ... түсі ... ... ... ... Бұл тұқымдас тармағына түрлі сүңгуір үйректер,
қызылбасты сүңгуір, ... ... ... ... гаганың бірнеше
түрлері жатады.
Бұл үйректердің көпшілік түрлері солтүстік ендікте тараған. Өзен
үйректерінен ... ... суы ... ... ... ... көбірек кездеседі. Бұлардың барлығы да ... ... ... Қоректерін судың терең жерінен іздейді. Су ішінде тез қозғалып
жүретін ұсақ жануарларды ұстап ... ... ... ... жерге, кейбір ... ... ... ... Қыстаған және ... ... ... ... ... Еті ... ... етінен қатты,
нашар иісі болса да, олардың көпшілігінің кәсіптік маңызы бар.
Күндізгі жыртқыштар (FALCONNIFORMES). Бұлардың үлкендіктері мен ... әр ... ... ... ұшы ... ... ... тәрізді
иілген, оның түп жағында сарғылттау түсті сағызсымақ деп аталатын жалаңаш
терілі бөлімі ... ... ... түрліше иілген. Қауырсындары
тығыз. Жемсаулары жақсы дамыған. Бұлардың етті ... ... ... жұмыртқадан шыққанда көздері ашық, денесі мамық қауырсынмен
қапталып тұрады. Олар баяу жетіледі, ... көп ... ... ұясында
болады, яғни әлсіз қызыл шақа балапан ... ... ... ... отряд тармағына бөлінеді.
Америка құмайлары отряд тармағы (Cathartae). Бұлар Оңтүстік Америка
және Солтүстік ... ... ... өз алдына ерекшеліктері бар
азғана жыртқыш құстар болып табылады. Олар жер бетінде ... ... ... иіс ... ... іздеп табады. Төменгі
көмекейінің дыбыс бұлшық еттері ... ... бұл ... ... ... ... болмайтын құстар. Тіршілік етуіне қарағанда
біздің таз қараларға ұқсайды, көпшілігінде бұлар өлекселермен және ... ... ... ... ... ... ... қоректенудің салдарынан бірнеше ... ... ... ... тоғайларда да мекендейді. Бұлардың бір түрі ... ... ... ... отярд тармағы (Falcones). Осы отряд ... ... ... барлығын қосып келгенде екі тұқымдасқа бөлінеді:
сұңқарлар және ... ... ... ... - ... және ұсақ ... жатады.
Астыңғы жағының езуіне жақын жерінде өткір қайшы сияқты тісшелері ... ... ұзын және ұшты ... ... ... ... (Falco ... шұбар, сұңқар
(Falco gurfalco) сирек кездесетін құстар. Негізінен ... ... ... бара ... қағып жейді, бұл сұңқарлар шапшаң ұшады. Олар ұяларын
ағаштың басына, жарларға, жырларға ... ... ... ... кейбір
жерлерде зиянын тигізеді. Ірі сұңқарларды адам қолға үйретіп, ... ... ... ... күйкентай (Falco vespertines), тұрымтай
(Ғаlсо columbarius), ... ... ... ... ... ... ... етеді. Ұяларын ағаштың басына, ... ... ... салады. Ұшу шапшандықтары ... ... ... ... үшып ... те, жерден де ұстап ... ... ... насекомдармен, кейде құстармен де қоректенеді. Ауыл
шаруашылығына, орман шаруашылығына ... ... ... ... ... ... ... езуінде
қайшы сияқты өткір тісшесі болмайтын қанаттары қысқарақ және ... ... ... ... тұқымдасы мына топтарға жіктеледі:
оларға қырғи (Accipiter genitalis), ... ... ... ... ... қысқарақ және моқалдау келеді. Құйырғы ... ... ... Олар орман құстары. Ағаш арасында шапшаң ұшуға икемделген.
Бұлар құстармен, оның ішінде үй құстарымен ... ... ... (Circus ... Бұлардың құйрықтары және аяқтары ұзын
болады. Құладындар үш топқа бөлінеді: беткей құладыны, дала ... ... ... Олар ... ... ... барлығында да болады және ашық
жерлерді мекен етеді. Бұлар жемін жер бауырлап қалықтап ұшып ... ... ... ұсақ ... ... ... қоректенеді. Көпшілік
түрі пайдалы.
Кезқұйрықтардың (Milvis korschun, M. milvis) құйрығы екі айыр болады.
Әдетте ... ... ... ... ... ... ... ұшады. Жалпы
алғанда кезқұйрықтар пайдалы құстар болып есептеледі. Олар кемірушілермен,
саршұңақтармен, құстармен, балықтармен және насекомдармен ... ... ... бір ... ... ... ... Қанаттары жалпақ және моқал келеді. Олар шапшаң,
бірақ салмақты ұшады. Бізде бестен ... түрі бар. ... ... ... ... ... ... ететін бүркіт (Aguila chryäetos),
оңтүстіктегі далалы жерді мекен ... ... - қара ... ... ... ... немесме тау қыраны т.б.
Қыран - қарадан басқасы ... ... ... ... ұяларын
салады, қыран-қара ұясын жерге, немесе бұталарға ... ... ... ... Инкубация мерзімі 40-45 күнге созылады. Жемдерін қалықтап
ұшып жүріп көріп, кенеттен шабуыл жасап ұстайды. ... ... ... Олар ... тышқан тәрізді кемірушілермен, сарышұнақтармен,
құстармен, насекомдармен қоректенеді.
Әсіресе ... ... олар ауыл ... ... ... мен кемірушілерді жейді. Бүркіттерді адам қолға ... ... ... және ... ... пайдаланады.
Жамансары немесе ақсары (Вutео). Олар бүркіттерге жақын, бірақ кішірек
және қауырсыны саусақтарына дейін қаптап тұрмайды. ... ... ... buteo) ... Олар ... ағаштарға салады. Басқа түрлері жер
үстіне, әдетте өзендердің ... ... ... ... Ұясында
2-4 жұыртқа болады. Жұмыртқаны басу мерзімі бір айға ... ... ... ... қалықтап ұшып, немесе биігірек жерге
шығып отырып, жасырынып барып ұстайды.
Ақсары өте пайдалы құс. Олар ауыл шаруашылығына зиянды кемірушілермен,
насекомандармен қоректенеді. Пайдасын жете ... ... ... ... да атып жіберушілер кездеседі.
Құмайлардың барлығы — ірі құстар. Басында және мойнында қауырсындары
болмайтындығы арқылы айыруға болады. Тырнақтары моқал, ... ... ... ... ... олар ... өлексерлермен қоректенеді.
Негізгі түрлері: сип (Gurs fulvus), қозықұмай (Guraëtus barbadus) және ... ... ... ... ... ... ... жерлерде
мекендейді. Ұяларын ағаштарға және жартастарға салады. ... ... ... ұялайды. ұяларында 1-2 жұмыртқа болады, ал жұмыртқасын басу
55 күнге созылады. Көздерінің өте жақсы көруі нәтижесінде, ... ... ... ... тауып жейді. Пайдалы құстар. Бірақ бұлар өте ... ... ... ... зияны оншама көп емес.
5. Тауық тәрізділер (CALLIFORMES). Тауық тәрізділер барлық жерлерге
тараған. Олардың денелері тығыз, ... ... ... ... ... ... ... төрт саусақты, тырнақтары жерді қазуға
бейімделген. Көпшілік түрлері-полигамдар, ... ... ғана ... ... ... ... ата-анасына
еріп кетеді. Бұлар өзге отрядтармен салыстырғанда жұмыртқаны көп салады.
Көпшілігінің кәсіптік, экономикалық ... ... ... ... асырайтын
көптеген үй құстарының түрлері шығарылған.
Қырғауылдар ... ... ... ... және ... ... тараған. Аяқтарының саусақтары қауырсынсыз, еркектерінің
аяғында үлкен тепкілері болады. Саусақтарында мүйізденген ірі ... ... ... Солтүстік Америка күрке тауығы (Meleagris
galloavo) ол осы ... үйде ... ... ... арғы ... ... (Nimida ... үнді павилодары (Pavo cristatus),
Индияның жабайы тауықтары. Олардың ішіндегі айырықша маңызы бары ... бұта ... ... (Galus galus). Бұта ... үй тауықтары
шыққан. Бұл тұқымдасқа қырғауылдар, бөденелер, кекіліктер т.б. жатады.
Бөдене ... ... ... тәрізділер отрядының ішіндегі - ең
кішісі, салмағы 100-120г болады. Бұлар — жыл құсы. Біздің бөдене ... ал бір ... ... ... және Закавказьеде қыстап
шығады. Олар көбінесе ашық жерде, далада, тоғайлықта ... ... 20-ға ... ... ... Жұмыртқасынан шамамен 21 күннен кейін
балапан шығады. Олар ... ұсақ ... ... ... және ... ... Күзге қарай өте қатты семіреді,
Қырым, Кавказ жерлеріне қайта ұшқан уақытта оларды көп аулап ұстайды.
Кекілік (Alectoris graesa) ... көрі ... ... 450-700 ... Бізде Кавказдың, Орта Азияның, Алтайдың таулы аймақтарында бір түрі
кездеседі. Жақында бұлар Қырымда жерсіндірілген.
Кавказдың, Қазақстанның, Орта ... ... ... тау күрке
тауығы деп қате аталатын ... (Tetrao gallus) ... ... ... 3 кт, ... 2 кг ... Еркегі мен ұрғашысының түсіне ... ... ... ... ... тараған. Бізде кәдімгі қырғауыл
(Phasianus colchicus) деген түрі мекендейді. Еркегінің түсі айқын ашық, ал
ұрғашысы сұрғылт ... ... ... ... ... ... Орта ... Қиыр Шығыста, Приморье өлкесінің оңтүстік бөліміне тараған.
Қырғауыл негізінен жер ... ... ... ... ... қалың орманда мекендейді. Олар ұясын
жерге салады, негізінен қорегін жерден теріп ... ... да қары ... ... ете ... ... дәндерімен, жемістермен және
насекомдармен қоректенеді.
Қырғаулыдар жерге ... ... ... ... ... егін шаруашылығына зиянсыз. Бұл пайдалы құсты ағаш ... көп етіп ... ... ... ... тырналар (GRUIFORMES).
Тырналар — ірі, мойны, аяқтары және тұмсығы ұзын, ал құйрығы қысқа,
жақсы ... ... ... ... ұзын ... төс ... бірнеше түйін құрайды. Осы кеңірдегінде түйіндердің әсерінен,
олар күшті дыбыстар шығарады.
Бұлар далалы және ... ... ... де кездеседі. Бізде
тырналар (Gruidae) деген тұқымдасының бірнеше түрі белгілі. Оның ... ... сұр ... (Grus grus). Бұл ... 120 см ... 6 кг-
дай ірі құс. Тундра мен биік таулардан басқа жерлердің бағыттарында ... ... ... ... өзен ... кейде
далаларға, адам бара алмайтын жерлерге салады. Ұясын жерге салады. Ұясында
2-3 ... ... ... еркегі мен ұрғашысы кезектесіп басады.
Жұмыртқадан балапандары ширақ болып шығады. Тырналар өсімдік тамырларымен,
құрттармен, ... ... ... ... ... ... ... топтанып астық далаларына ... ... ... тигізеді. Оңтүстіктің далалы аудандарында кіші
тырна, немесе ақбас тырна (Grus virgo) ... түрі ... ... ... ... ... ақ ... немесе стрех (G. leucogeranus)
деген түрі мекен етеді. Тырналардың барлығы да жыл құстары. Оңтүстік Азияда
және Африкада қыстап ... ... ... маңызы шамалы.
7. Отряд Сутартарлықтар (RALLIFORMES).
Батпақты тоғайлы, кейде сулы жерлерді мекен ететін кіші және ... ... ... ... тұмсықтары сүйір, өтпелі танау тесіктері
болады. Қанаттары қысқа, моқал келеді. Бұл құстар нашар ... ... ... ... ... ... жерге немесе жапырылған қалың
шөптердің ... ... ... 3-12 ... ... ... ширақ,
оларды асырауға ата-анасы бірдей қызмет етеді. Олар ... ... ... ... ... Кейбір түрлері
қорегін кешке, түнге қарай іздейді. Бұлар өте көп ... ... ... он ... түрі ... Қалың шөптің арасында жасырынып жүретін
салмағы 200 г болатын тартар (Crex crex) деген түрі ... ... ... батпақты жердің тауықтары деп аталатын түрлері кездеседі: ... (Porzana porzana) ... ... ... ... ... ... Көлдердің жағасында, қалың шөптің арасында, салмағы 1 кг-дай қасқалдақ
(Fulica atra) деген түрі кездеседі. ... ... ... ... ... ... кетеді. Осы қасқалдақтардың ғана кәсіптік маңызы бар.
8. Дуадақтар. (OTIDIFORMES) Пішіні тауықтарға ұқсас, ірі ... ... мен ... ... ... Үшсаусақты, қысқа
тұмсықты құстар. Жершарының шығыс бөлімінің далалы және шөлді жерлерін
мекен ... ... ... ... ... ... құйымшақ безі
болмайды. Еркектерінде жұтқыншағымен жалғасатын тері ... ... ... ... ... ... ... фаунада үш түрі кездеседі.
Көбірек тараған турі дуадақ (Otis tarda). Салмағы 16 ... ... ... Ашық ... ... ... Ұяларын бозды, түрлі шөпті далаға, ... де ... ... ... қосарланып жүреді. Жұмыртқаларын тек қана
ұрғашысы басады. Ұясында 2-6 жұмыртқа болады. Инкубация 30 күнге ... ... ... ... келеді. Жұмыртқа салмайтын уақытта
топтанып жүреді. Жыл ... ... ... ... ... тың ... үлкендігі тауықтай безгелдек (Otis tetrax)
деген дуадақтарға жақын, бірақ жыртылған жерде кездеспейді. ... ... ... Аз ... ... ... шамалы.
9. Көгершіндер (COLUMBIRFORMES).
Көгершіндер орманды, кейде таулы жерлерде тіршілік ететін, адам
жайларына үйір, ... ... ... ... және ... ... Олардың танау тесіктерін ... ... ... ... ... жер жүзіне тараған. Олардың өте көбірек тараған жерлері
Малай архипелагы мен Австралия. Жалпы үш жүздей түрі ... ... ... ... ... клинтух (Columba oenas), вяхиръ (Columba palumbus)
иығында және мойнының ... ... ақ ... ... бұлар СССР-дің
солтүстігіне таман тараған, жабайы көгершіндер ... көк ... ... ... таяу ... Маврсекия, Бурбон, Родригец аралдарында
кездеседі. ХҮІІ ғасырға дейін ... ... ірі ... көгершіні — деген
түрлері тіршілік еткен.
Осы кездегі көгершіндердің жабайы түрлері - ағашты, таулы ... ... Олар ... ... ... немесе жарлардың қуысына
қалай болса солай шөптесін заттардан салады. ... 1-2 ... ... ... де, ... да ... басады. Жұмыртқалардан 14-
тен 30 күннің ішінде ... ... ... ... ... және ... дәндері, жемістері мен тұқымдары. Бұлар аздап құрттарды және
жұлдыз құрттарды да жейді. Кейбір түрлері күзге қарай бірнешеуі бір ... ... ... жеп шаруашылыққа зияндарын тигізеді.
Көгершіндерді қолға үйрету біздің заманымыздан бірнеше мыңдаған ... ... ... ... отрядқа көкектердің 200-ге жуық түрі жатады. Негізінен ... ... ... және ... ... ... ... түрлері
өздеріне ұя салады және жұмыртқаларын басады. Көпшілігі ұя, салып, ... ... ... ... қаршыға көкек (Heirococcyx sparveroides)
деген шығыс Азияда мекендейтін түрі кейде жұмыртұқасын өзі ... ... ... жұмыртқасын басқа құстардың ұясына салып кетеді.
Теңбіл көкек (Coccystes glandarius) жұмыртқаларын тек ... ... ... ... ... ұяның иесі болып саналатын құстың
балапандарын, ұядан итеріп құлатпайды.
Көкектердің ... түсі ... ... ... ... ... құстың жұмыртқасына түстес болып келетіні анықталған. ... ... ... ... ... ... ... көкектің
балапандары ептеп иесінің балапанының астына кіріп, оны я ... ... ... ... ... ... құстар жей алмайтын зиянкес түкті
жұлдыз құрттарды жеп пайдасын тигізеді.
11. Отряд. Жапалақтар (STRIGIFORMES).
Жапалақтар ... ... ... ... ... құстарға
ұқсас болғанымен, систематикалық жөнінен олардан анағұрлым алыстау тұрады.
Олардың арасындағы кейбір ұқсастықтар тіршілік жағдайларының ... ... ... ... ... ... және ... қопсып тұрады. Сондықтан да
ұшқанда дыбыс шығармайды. Қорегін есту органының ... ... ... ... біршама жақсы жетілген. Құлақ қуысының алдыңғы жағында,
дыбыс толқындарын күшейтетін тері ... ... ... көзі ... ... түнде де жақсы көреді. Басын өте тез қозғап ... бұра ... ... ұзын ... ... ... ... жыртқыш құстардан айырмашылығы, жапалақтың жемсауы болмайды.
Бұлар көп жерге тараған құс, 200-ге жуық түрлері бар. Ал ... ... ... ... ... әлсіз, көп уақытқа дейін ұяларында болады.
Ақ жапалақ (Nystea scandiaca) ірілігімен және ақ ... ... ... ... ... ұшып ... Ақ жапалақ күндіз қорегін
жақсы аулай алады.
Үкі (Bubo bubo) ... ... ең ... Ол ... ... ... ... да кездеседі. Ұяларын жерге, жартастарға, ... ... ... 2-3 ... болады. Жемін түнде аулайды. Жер
жағдайына және жыл маусымына қарай, қоректерінің ... ... ... ... ... ... ... қоректенеді (үйректер, қасқалдақтар
т.б.). Оңтүстік жаз кезінде қояндармен, қосаяқтармен және ... ... (Asio otus) аса ірі ... ... ... ... құс. ... оңтүстігінде және қоңыржай өңірде кеңінен тараған. Бұлар
көбінесе аралда және ... ашық ... ... ... ағаштардың
қуысына, басқа құстардың ескі ұяларына немесе жерге салады. Ұясында 3-7
жұмыртқа болады. ... ... ... ... қорегі тышқан тәрізді
кемірушілер, құстар, кейде насекомдар болып есептеледі.
Байғыз (Athene, Glaucidium) - ұсақ жапалақтар. Басы ... ... ... (Syrix aluco) — ... біздің жапалақтардың бірі.
Үлкендігі қарғадай, ... ... ... ... ... Сибирьдің, Кавказдың және Орта Азияның орманды жерлеріне
тараған. ... баяу ... құс. Олар ... ... ... салады. Жемін түнде аулайды. Тышқан сияқты кемірушілер,
насекомдар, құстармен ... ... тағы ... басқа
жыртқыш құстар түнде ұйқыда болған кезде аулайды.
12. Отряд. Торғай тәрізділер (PASSERIFORMES).
Торғай тәрізділерге қазір тіршілік ететін құстардың ... ... Оның ... ... түрі ... ... пішіні мен дене ... ... ... Ең ұсағы королек, оның салмағы 5-6 г болады, ал ірісі
қарға салмағы 1100-1500 г болады. ... ... ... ... жерлерді мекендейді. Торғай тәрізділердің ішінде нағыз су ... ... да ... ... ... ... өте ұқыпты жасайды.
Кейбір түрлері жылына екі рет ... ... ... үш ... ... ... торғай тәрізділердің (Clamotores) дыбыс еттері ... ... ... ... ұсақ ... ... тарта
түрі белгілі, 11 тұқымдасқа топтасады.
2. Жалған жыршы торғай тәрізділер (Menurae) ... ... ... ... жатады. Нағыз торғай тәрізділермен салыстарғанда, дыбыс
байланыстары нашар жетілген. Негізгі тұқымдасы — лиралар (Menuridae).
3. Жыршы торғай тәрізділер ... — бұл ... ... ... 2/3 ... жатады. Дыбыс аппараты толық жетілген, 5-7 пар дыбыс
еттері болады. 4000-ға тарта түрі ... олар 52 ... ... ... түрлерін ғана қарастырамыз.
Бозторғайлар (Alaudidae) далада, шөлді жерлерде тіршілік ететін ұсақ
құстар. ... ... ... түзу және ұзын болады. Бұлар ауада ұшып
жүріп жырлайды. Насекомдармен, дәндермен ... ... ... ... ... есептеледі.
Қарлығаштар (Motasillidae) өте тез ұшатын, ұсақ құстар. ... ... ұшып бара ... ... ... ... ... қарлығаштардың
үш түрі қыстау қарлығашы (Hirundo rusica), қала қарлығашы (Delichon urbica)
және жаға ... (Riparia riparia) ... ... шабындық және далалы жердегі үлкендігі
торғайдай болатын ұсақ құстар. Қонып отырғанда ұзын құйрығын әрдайым қозғап
отырады.
Сушылқара ... ... және ... ... суға ... ... ... түбімен тез жүгіретін ұсақ құстар. Бізде
кәдімгі оляпка немесе сушыл қара (Cinclus cinclus) ... түрі ... ... ... — дене ... орташа және ұсақ болып
келетін орманда және жер бетінде тіршілік ... ... ... ... ... ... ... Көпшілігінің әтештері жақсы жырлайды.
Бұл тұқымдасқа: әнші (Turdus ... қара ... (Merula ... ... ... ... т.б. жатады.
Шыбын қаққыштар (Muscicapidae) — ... ... ... ... ұсақ ... Көбінесе ағаштардың қуысына
ұялайды. ... іліп ... ... ұяларға да ұя салады.
Насекомдарды ұшып жүріп ... ... ... — дене ... орта және ұсақ болып келетін,
орман арасындағы кеңістерді, ... ... ... алаңдарды мекен
ететін құстар. Олар ауада ұшып бара жатқан насекомдарды ұстап, қоректенеді.
Ірі ... ... ... кіші құстарды ұстап жейді және ... ... ... қоректік заттарын ағаштың құрғақ бұтақтарына
іліп қойып, тамақ қорын жасайды.
Қараторғайлар (Sturnidae) — жерде қоректенетін, ағашта және жер бетінде
мекендейтін, ұяларын ... ... ... тастардың арасына салатын
құстар. Қаратоғайлардың екі түрі бар: кәдімгі ... (Sturdus ... ... оңтүстікте болатын күлгін қараторгай (Pastor roseus) көптеген
шегірткелерді құртып, пайда келтіретін құстар.
Қарғалардың (Corvidae) - дене ... ... ірі ... ... ... ... ... жер бетінде тіршілік етеді. Қарғалар ... ... ... Бұл тұқымдасқа - құзғын қарға, қара қарға, ұзақ,
сауысқан, самырсын құс, ақтұмсық қара қарға және ... ... ... ... — ашық түсті болатын Австралия мен Жаңа
Гвинейдің құстары. Бұлардың ... ... өте ... ... Кебір
түрлері шағылысу кезінде жерге "балаған" жасап, оны әдемі, ашық түсті
тастармен, ... ... және ... заттармен әшекелейді. Осы
жерде олардың "күй ойнағы" өтеді.
Сарышымшық (Paridae) - ағаш діңімен, ... тез ... ... ... қабығының және жапырақтарының үстінен немесе ағаштардың
жарығанан ... ... ... Көбіне ағаш қуысына ұялайды. ... ... ... ұя ... ... ... түрі бар.
Өрмелегіш торғай (поползни) (Sittidae) — таулы және ... ... ... Олар ... ... ... ... жақсы жорғалай алады.
Өрмелегіш торғайлар жіңішке тұмсығымен жарлардың тар ... алып ... ... қуысына ұялайды.
Нектарниктер (Nectariniidae) — тез қозғалатын тропиктік құстар. Олар
ұзын, жіңішке ... ... ... ... ... ... көпшілігінде дәндермен қоректенетін, ұсақ,
конус пішінді тұмсығы болатын құстар. Ұя ... ... ... ... жүреді. Бұл тұқымдасқа жататындар щеголь, шымшық,
бозшымшық, сарыторғай, шубаршымшық және ... ... ... ... және саятшылық
Қазақ халық дәстүрінде жыртқыш құстарды қолға үйретуге мамандандған
саятшылық өнері бар. ... ... ашық ... ... ... ... ... пайдаланылады. Ашық далалы алқаптардағы құстардың қанаттары
кең, қалықтап ұшуға бейімделген, кейбір түрлерінің аяқтары ... ... олар ... жүгіре де алады. Тұмсықтары қысқа, доғал, кейде иіліп
келген өткір. Бұлар ... ... ... – күндізгі жыртқыш құстар.
Саятшылардың анықтауынша, жалпы құс ... ... ... екі ... ... бөлінеді. Оның бірі – “желбесін құстар”,
екіншісі – ... ... ... ескі ұғым ... ... ... құс”,
“арам құс” деп атап келген.
Желбесін құс дегеніміз – етін жеп, мамық ... ... ... ... ... Бұлардың өзі тіршілік етуіне қарай екі жікке
айырылады: суға жүзіп, су ішіндегі неше ... ... ... ... ... ... ... мен минералдарды, құм, сүлік, балық,
молюскаларды жеп күнелтетін құстарды “су ... ... Олар – ... қоқиқаз (қызыл қаз), бірқазан, қалбағай, аққұтан, көкқұтан,
керқұтан, әупілдек, шағалалар, тағы ... ... неше ... ... суға жүзе алмайтын, қырда жүріп шалғын шөп, бидайық, бетеге, жусан,
тамырдың түбі, ащы кертарлан өсімдіктерді және ... ... ... ... ... ... суды сирек ішетін қанаттылар тобын
“қыр құстары” деп атайды. Бұл топқа кіретіндер – ... ... ... ... ... ... шыңырау, тарғақ, тағы басқалар.
Кейбір құстар тау ішіндегі шытырман сай-саланы, ну ... ... өзен ... ... ... қыр мен сулы ... бірдей жайлап
жүреді. Олар – қырғауыл, құр, шіл, ұлар, тауқұдірет, орақтұмсық, ... ... ... ... ... Саятшылық кәсібіне кіретін
құстардың көпшілігі, әсіресе, қопалы ... ... ... су ... ... ... мекендейді. Ондай құстардың тобына ... ... ... ... ... ... жылқышы, балшықшы,
қызғыш, қаралақалқа, тағы да басқалар. Қаншыр тұқымдастардың ... ... ... шағала сияқты құстар болмаса, өзгесінің барлығы да
етін жеп, мамық жүнін шаруаға ... ... ... ... ... ... Тырна, шыңырау, қарабай, шағала тәрізді құстар көбінесе
кесірткі, жылан, бақа сияқты ... ... ... болғандықтан да
олардың еті өте дәмсіз және улы ... ... да олар ... ... саятшылар олардың соңына түспейді де. ... ... өзен ... ... ... ... ... да бағалы мамық жүні болмаса,
еті онша дәмді бола қоймайды.
Ал енді ... ... ... олар да ... екі топтан құралады.
Бұлардың бір тобы – адамның үйретуіне ... ... ... ... ететін
“қыран заты” болса, енді бір тобы – не шаруашылыққа, не аңшылық кәсіпке
пайдалануға келмейтін ... ... ... ... Бұл ... ... ... (көкжөре, күшеген, балтақұстар, сақалтақ),
субүркіт, саңқылдақ, сарышағыл, саржала, жаламансары, бөктергі, кезқұйрық,
құладын, күйкентай, ақсары, ақүкі, жапалақ, тағы сол ... ... ... ... ... жеп ... ... Өзінің күнкөріс, тіршілік
әдетіне қарай құзғын, қарға, сауысқан тектес ... да осы ... ... ... ... ... кәсіпке ең керектісі әрі пайдалысы –
қыран заттылар. Олар ... ... мол, ... ... ... ... қолына үйренуге икемді келеді. Тумысынан аң, құс алып, кәделі
қызмет атқаруға лайықталып ... ... ... негізгі тұқымы үш
түрлі. Олар: бүркіт, қаршыға, сұңқар тектес ... Бұл ... ... құстың жаратылысы өзге құстан ... ... Олар түз ... ең ... ... әрі ... және олардың тұяқ, ... де ... ... ... ... Сондықтан да оларды саятшылар
тілінде “қыран құс” деп атайды.
Қыран құстар түзде өз еркімен емін-еркін ұшып ... ... ... ... ... оны ... қару ... жұмсап, өзіне керек жемін алып
тіршілік жасайды. Бұлардың дағдылы ісі – бір ғана түз аңын жеп ... да олар ... түз, сары дала ... ұша ... өте ... Қай жерде желбесін құс, аң көп болса – сол ... баса ... ... ... ... ... алыс-жақынына қарамайды. Әбден
жемсіреп, аңға құмартқан кезінде олар көз жетпес қиянға да, ... ... жол ... ... құстардың тіршілігі осы тәрізді ылғи аң аулау ... ... да ... дене құрылысы, мүше-бітімдері де өзгеше
жаратылған, талмай ұзақ ұшуға ... ... ... ... кезде
солқақтамай, талмай жинақы ұшуы үшін олардың сүйектері жинақы, бірімен-бірі
тұтаса, дене құрылысы жұмыр ... Бұл, ... саят ... ... ұзартатын негізгі фактордың бірі. Ұшуға ыңғайлы, жұмыр, ... дене ... саят ... ... ... ... не ... ағыза
ұшуына пәлендей ауырлық келтірмейді, қанатымен денесін еркін ұстап, оны
неше аунап құбылтып ... ... ... ... ... ... ... не құдия төмен сорғалау, не қырындап бұлдырай ұшу ... ... Бұл ... ... ... ... сұңқар тектес құстарда
көбірек кездеседі.
Саят құстарының денесінің жинақы болуы көбінесе, олардың арқа омыртқасы
мен құйымшақ, төс сүйегіне ... ... ... ... тұқымдас
құстардың арқа мойын омыртқаларында буын болмайды, олар қайнаса бітеді.
Сондықтан бұлар әрі ... әрі ... ... ... ... да ... барлығының да жая, төс сүйектері берік, ... ... ... ... ... ... әлді ... бітеді. Төс сүйегінің
қабырғамен астасатын шеті жұмыр, ал бауыр жағы тік қырлы келіп, желқайықтың
төсіне ұқсап тұрады. ... ... төс ... пен арқа ... ... ... денесін тұтастырып тұратын орталық мүшелер. Өзге сүйектер
оларға жалғаса ... саят ... ... ... ... бітіреді.
Төс сүйекпен тұтасып бітетін мүшелер бұғана, қарсүйек, жауырын. Саят
құстарының күш алатын ең мықты сүйегінің бірі – ... Ол өте ... ... оның ... ... бір ұшы арқа ... ... енді
бір ұшы төс сүйекпен жалғаса бітеді. Қазақ саятшылары мұны “төс ... ... ... айтқанда, бұғана мен қабырға сүйектері саят құстарының
арқа мен төс сүйектерін тұтастырып тұратын ең ... әрі ... ... құстарының ұшқырлығына себепкер болатын ең негізгі мүшенің бірі –
иық сүйектері мен қартопшы сүйектері. Оған кіретіндері – жауырын, ... ... ... шынтақ сүйек, білезік сүйектер. Құстар ұшқан кезде ... күш алып ... ... осы ... айтқан қар иық сүйектері мен
топшы сүйектеріне тікелей байланысты.
Қыран ... қар ... өте ... ... ... оның жауырын мен
кәрі жілікке (не шынтақ сүйекке) жалғасатын екі басы өте ... ... ... ... ... қар ... ... жақын, жауырынмен
тұтасып біткендіктен де оған ұшатын ұзын қанат емес, тек қана мықты, қысқа
қауырсындар ғана өседі. Ұшатын ұзын ... ... тек ... мен ... ... ... ... қар сүйектен гөрі топшы сүйектер
әрі ұзын, әрі шымыр, берігірек ... ... ... ... ... ... ... осы топшы сүйектері көп әсер етеді. Ал қанат топшы
сүйектер қағылшаң, берік, ырғақты, ... ... ... ... ... ... ... Қаршыға, тұйғын, қырғи сияқты құстардың сонша
шапшаң, сыпылдап ... ... ... ... өте ... ... ... құстарының бас сүйегіне келсек, ол да құйған болаттай қайнаса
біткен өте шымыр, қағылшаң келіп, ... жағы ... ... ... қырағы көздері еркін қозғалуы үшін олардың көз ұясы кең, аумақты
болып бітеді. Сондықтан өзгеше біткен жарқабақтары ... ... ... ... ... Көз алды шіркеусіз ашық болған соң
іздеген жемін қиядан көреді, ... ... ... ... өте ... енді бір ... олардың қарақұсындағы сүйегінің желкесіне қарай
шодырая бітуінде. Бұл сүйек саят құстарына айқын бағыт көрсетіп, ... ... ... ... ... ... ... құсқа томаға
орнатарда оны қарақұстың осы шодыр басына ... ... ... өз тіршілігіндегі ең мықты қаруының бірі – олардың
көк мүйіз болат тұмсығы. ... ... ... тек қана аңды ... ... ... айырып жеу үшін жұмсалады.
Саят құстарының тұмсығы өте берік, кейкі тұмсықтың ... ... ... ... ... өте ... ... Олардың аузын самқайтын жиектері де
аса өткір, қиғаш, кейбіреуінікі қияқтанып тұрады. Өткір араның тісі сияқты
самқау, жиектері ... ... ... көз ... ... күс ... қара қылшықтанып тұрады.
Және олардың әрбірінің тегіне, жасына ... ол ... ... жасыл, сарғылт,
көгілдір-қоңыр болып әр тұста кездесіп отырады. Бұл қабық саят ... ... ... көрсететін негізгі ерекшеліктерінің бірі, сондықтан оны
“көз алдының қабығы” не “кеңсірік қабығы” деп ... Сол ... ... ... (самқау) арасын ала көлденеңінен танаудың тесігі ... ... ... ... ... ... ... танау тесігі де әр алуан
түрде кездеседі. Мәсе­лен, бүркіт, қаршыға тектес құстардың танау ... ... ... “жарма тесік” болса, сұңқар, лашын тектес
құстардікі дөңгеленіп келген тік не ... ... ... ... ... ... саят құстарының алатын аңына, жейтін жеміне ... ... ... да ... ... кездесіп отырады. Қаршыға, сұңқар
тұқымдас ... ... түп жағы ... соқталы келіп, имек ұшы
едәуір ұзын, әрі үшкір, жарғыш болады.
Саят ... енді бір зор ... ... ... ... Тегеурінді
болат тұяқ көбінесе аңды бұлжытпай ұстап, кенеттен іліп әкету үшін керек.
Тұяқтың ат­қаратын қызметі осы ... соң оның ... да ... ... ... ... тұяқтары мейлінше тегеурінді, мықты, әрі жарғыш үшкір,
желбесін құстарды бүріп қысса мытып ... аса ... ... ... тек қана аңды ... ... ... соң, көбінесе салалы
келіп, саусақ сүйектерінің ұшын ала тұрады. Екінші жағынан, саят құстарының
тұяғының әлді болуы олардың ... ... ... ... ... аяғы ... ұзын ... аңды бүріп қысуға бейімделген, өте
ықшам, ... ... ... ... сырт ... ... ... болып
тұрады. Оның үшеуі алға қарай бейімделе бітсе, енді біреуі артқа қарай
бітеді. Қазақ саятшыларының ... оның алға ... ...... ... ...... деп аталады. Желбесін құстарға түскенде
осы төрт шеңгелді айқастырып, аңды сонымен мұқатады.
Қыран ... ... ... болуы, әсіресе, олардың бұлшық етінің
аса шымыр бітіп, тарамыс сіңірлерінің берік, айқасып жатуында. Бұлшық ... ... ... ... ... ... ... біткен соң, ол саят
құстарының күш алатын үлкен қаруы болып ... ... ... ... көрсететін кезі, әсіресе, саят құстарының жемге түсіп, аңмен ... ... ... ... кезде құстың сан етін ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Кейде аңғырт жас бүркіттер түлкіге түсіп, қан майдандасып ... ... ... ... ... ... ... еді, болмаса
балақ етін жыртып алмаса еді, не ... ... ... еді деп қатты
алаңдаумен бо­лады. Өйткені, бұл үш мүшенің ... де саят ... ... ... оның ең ... қарулары ғой.
Ылғи аңмен алысып күн өткізетін саят құстарының тарамыс бітісі де басқа
хайуандікінен ... ... ... ... мен ... ... ... бітіп, оның әрбір ирегіне шодырайған сіңір қыры дәл келіп
отырады. Сөйтіп, тұяқты ... ... ... ... буындағы
сіңір қырының дәл келіп отыруы құстың ... ... күш ... ... оның шеңгеліне түскен желбесін құстар темір қысқыштың ... ... ... ... ... ... бауырына басатын саусақтарының
ішкі жағын саятшылар “шеңгел”, не “алақан” болмаса “табан” дейді. ... жері ... ... ... ... ... ... Осындағы кіреукелі
қабықтар тұяқтың түбінен балақ жүннің шетіне дейін тұтасып жатады. ... ... ... аяғы ... аяқ келеді деп айтуға болмайды, кейбір
сұңқар тектес ... аяғы ... ... ... ... ... ... Ол балақ жүн деп аталады.
Саят құстарының тұяғы іліп ... ... ... өте ... үш жағы ... тәрізді имек келеді. Орта саусағының тұяғы
(жембасар) өзгесінен сәл ұзынырақ, іле ... ... ... болады. Алған
жемді мытып жаншуға арналған ең мықты тұяқ тегеурін, яғни артқы бармақ тұяқ
өзгелерінен анағұрлым әлдірек ... ... аңға ... осы екі ... бірі ... ... ... оны жемнен айыра алмай, көп әуреге
түседі. Ірі аң алуға бейімделген ... түз ... ... ... жуан ... ... ... әкетуге бейімделген ересен күшті
болады. Кейбір тентек бүркіттер ауылдағы итке не ... ... оны ... ... ... өзі әзер ... алатын кездері болған.
Өмірін ылғи аңға көз тігумен өткізетін саят ... ... ... да болады. Бүркіт, қаршыға, тұйғын сияқты құстар аңды кенеттен іле
түсіп, жалма-жан тегеуріннің астына салып, болат тұяқтарымен ... ... ... не желбесін құсты сұрапыл қимылмен іле түсуге лайықталған,
әсіресе, қаршыға, ... ... ... ... ... тұқымдас
құстардың тұяғынан салалы, ұзын және алмастай қиып түсетін ... ... ... ... ... ... ... қармақ тәрізді іліп түсер
болғандықтан, оларға ... ... ашық ... не ... не ... не ... бұтағында отырғаны қиын болып табылмайды, керек
уағында сыпыртып ... ... іліп жүре ... ... тектес
қырғидың өзін алсақ, ол торғайдың соңына бір түссе, оның арбаның шабағына,
ат ... не ... ... ішіне тығылғанына қарамай, көзді ашып
жұмғанша іліп ала ... ... ... ... ілу бір ғана ... ... тектес құстарға ғана тән. Ал сұңқар тұқымдас ... ... ... орнына көбінесе басқа әдіс қолданады. Олардың құшырлана қолданатын
машығы – алатын жемін артқы тұяғымен теуіп түсіру.
Біз ... саят ... ... қару болған олардың сыртқы
дене құрылысы туралы әңгіме қозғадық. Енді олардың ішкі мүшелеріне келсек,
о да саят ... өте ... ... болуымен байланысты аса өзгеше
болып біткенін көреміз. Олардың ішкі мүшелерінде көзге ... ... ... ... жолдары (өкпе), қан сауыттары, асқазаны.
Саят құстарының өкпесі олардың ... ... ұзақ ... ... Ауа мен оттегіні жеткілікті жұту үшін олардың өкпесі кеу,
обығыр болады. Оның ... ауа ... өкпе ... ... ... ... ... тыныс алып отыруына да көп ... ... ... кеу ... ... демді тез шығаруға әсер етіп, ұзақ
ұшқанда денені желпіндіріп отыруға мүмкіндік туғызады.
Ұзақ, биіктеп ұшу үшін саят ... ... де өте ... ... болып
біткен. Қаршыға, сұңқар тектес құстардың жүрегінен гөрі бүркіттің жүрегі
өзінің дене бітісіне қарағанда ... ... сыза ... ... өте ... ... ... Биіктеп ұшқанда үзбей оттегімен
демалып отыруы үшін саят құстарының қан бітісі де ... ... ... ... қан түйірлері тозаң тәрізді өте ұсақ болып, ол ... ... ... жинауға мүмкіндік жасайтын көрінеді. Бұл жағдай, әрине,
қанның денеге дұрыс тарап, құстың еркінше ... алып ... зор ... ... ... саят ... ас ... жолдары да өз
алдына бір алуан. Олардың жем самқайтын аузы үлкен, ... ... кең, тілі ... ... ... аузы бір ... ... “жабдығы” болса, екінші жағынан алған ... ... ... ... ... ... ... Олардың жаратылыс бітіміне,
алып жейтін жеміне қарай, сілекей тудыратын бездері де күшті келеді. Бұл,
әсіресе, ... ... ... ... ... кең, ... ... сүйегімен жұтса да қиындық көрмей, сілекейі жеткілікті болған соң
өткізе береді.
Қыран ... ... ... көбінесе түз құсы (желбесін) не ұсақ аң.
Оларды көбінесе жембасар мен тегеуріннің айқасуымен ұстайды, ... ... ... ... ... жампаздауға лайықтанып біткен. Алған ... ... ... ... ... – тұмсығы. Қырандар түз құсын
ұстағанда, оны екі аяғымен ... ... ... ... жерінің жүнін
түтіп, жалаңаштап, тазартып, содан кейін тұмсықты ... ... ... ... қауіпті-қауіпсіздігіне қарай, жемді әр түрде жұтады. Егер
ол маңайда өзі тәрізді қыран құстар ... одан ... ... ... ... ... ... әкетіп талқандайды, болмаса сол жердің өзінде
отырып, қомағайланып, тез жеп бітіруге тырысады.
Дегенмен саят ... онша обыр ... Олар ... ... ... ... жұмсақ жерін ғана құлшына жеп, оны өзінің уақытына қарай
дұрыс сіңіріп отырады. Сондықтан ... ... жеп ... саят ... ... ... ... келеді. Олардың қомағай болмауының бір
себебі – бөтегесіне жемді көбірек толтырып ... ... ... көп ... ... түз ... ... 10-15 күнге дейін жем
тілемейді.
Кезеген ұшқыш құстар жемді үздіксіз жегенді ... да, олар ... ... келіп, бірнеше күн жем сұрамай отыра береді. Аштыққа ... құс, ... ... ... Қазақ саятшылары оны ашықтырып көргенде,
олардың ішінде бір айдан артық аштыққа шыдағаны ... ... ... берік, тез қорытқыш келеді. Алған жемін ... не ... ... жұтса да асқазаны шымыр, қорытымпаз болған
соң, оны еркімен сіңіріп отырады. ... ... ... ... ... бойына сіңсе де, қауырсын жүндер құстың бөтегесінде топталып, оны ол
көбінесе қоя ретінде аузынан түсіріп отырады.
Саят ... ... жемі ... бөтегеге түседі. Бөтеге – өңештің
түбін ала біткен мырыш дорба тәрізді жұмыршақ ... ол асқа ... ... ... бөртіп тұрады. Бөтегенің асқазаннан айырмасы –
онда сілекей туғызатын без болмайды. Ол – құс ... ... ... ас ... ... үшін ... ерекше бір сауыт. Саят құстары жемге
бөтегесін бір толтырып алса, олар келесі жемге дейін ... ... ... аш құстардың жеген жемі алдымен асқазанға түсіп, оның қалғаны
бөтегеге ауысып отырады. Сондықтан бөтеге саят ... үшін ... ... ... ... ... Демек, саят құстарының ас қорытатын
“сауыттары” екі түрлі бөлшектен құралады: ...... ... ... ... – мүскілді бөлігі. Ауыр әрі қиын асты ... ... ... бұл ... қосылып атқаратын қызметі саят құстары үшін
аса маңызды. Ондай ауыр асты денеге сіңіру үшін тұзды ... мен ... ... ... ... ... отыратып бір ғана безді құрсақ, бұл жем
қорытудың дайындағышы ретінде ... ... Сол тұз ... ... ... асқазанға жиналған жемді қорытып отыру мүскілді құрсақтың
міндеті болып табылады. Оның үстіне ...... ағы ... ... ... қышқыл көбінесе сүйектерді ерітеді. Бірақ ... ... бәрі ... қорытады деп айтуға болмайды. Бүркіт сияқты
алпауыт қабілеттісі болмаса, өзге саят ... ... ғана ... ... ... ... ... бүркіт, ителгі сияқты
қарулылары. Қаршыға, сұңқар, лашын секілді құстар түзде жем ... ... ғана ... жеп, ... ... ... жібермеуге тырысады.
Құс баласының тіршілігіне зор қызмет келтіретін – ... ... ... мәтелінде кездесетін: “құс қанатымен ұшады, құйрығымен
қонады” деген сөз тегін айтылмаған. Ол құс ... ... ... ... саят ... әр жақ қанатына 40-тан 46-ға дейін мықты қауырсын
бітіп, олардың түбі құстың ... ... ... қар ... ... ... ... тәжірибесі бойынша бір жақ қанаттың өзі
үш қатардан құралады. Алдыңғысы – ұзын шалғы, ортадағысы – тоқ ... – ірге ... деп ... Құс ... үшін ең ...... ... Ол топшы сүйектен шығады, саны 12-ден 14-дейін. Түзде өз
еркімен жүріп түлеген құстар ... ... көп ... ... ... ... шығарып, содан кейін шалғыны түлетіп шығарады. Екінші қатардағы тоқ
қанат – білезік қар сүйектерінен шығады. ... саны – 28-30 ... ... бірі ... ... соң тоқ ... деп ... Ірге
қанаттың ұшуға қатынасы өте аз, ол ұшатын қанаттар мен сыртқы жүннің ... ... ұсақ ... ... ... құстың күш алып, ұшып қонуына бағыт беріп
отыратын дене мүшесі – оның құйрығы. ... ... ... ... тыс
жаралған мүше болмайды ғой, оның ... ... ... ... де аз деп ... келмейді. Қырандар сыпыртып ұшқанда, олардың ... ... не ... мезгілінде кенеттен тоқтатып отыру – бір ғана
құйрықтың атқаратын ісі. ... ... ... ... ... ... ... (қаршыға, тұйғын) құйрығы да ұзынырақ келеді.
Ұшқыр қыран құстардың құйрық шалғысы ... ... ... одан кем ... өте ... тез ұшуға олақ, жеткен жемін
тапжылтпай ұстауға орашолақ келеді.
Екінші жағынан, құстардың әрбірінің ... ... ... ... ... ұшу ... де әр алуан болады. Бүркіт пен қаршығаның, ителгі
мен лашынның ұшулары ... бірі ... ... Олардың кейбірі,
мәселен бүркіт, аспанда қанатын еркімен жайып, бірыңғай сыза ... ... енді ... ... ... жай ... ... сыпырта ұшуды
көбірек ұнатады. Үшінші тобы, қаршыға тектес құстар, сыпылдақ келіп, неше
алуан төңкеріліп ... ... ... ... ... оқтай атылып, ағыза,
не сыпырта ұшуға келгенде сұңқар мен лашын тектес құсқа ... ... ... өмірін жетік бақылаған ертедегі саятшылар мен қазіргі
ғалымдардың байқауынша саят құстары секөнтіне 11-12 метр ... ... Ал ... ... ... ... ... 75 метр жылдамдықпен әуені
тіліп өтетін болған. Лашын ... ... ... кезде оның бұлдыраған
қарасы да көрінбейді, тек аспанда у-шу ... ... ... мен ... жарқ ... ... елесі ғана көрінеді.
Сөйтіп қыран құстардың көбірек қолданатын ұшуы үш түрлі: қалықтай сыза
ұшу, сұрапылдай ағыза не ... ұшу, ... ... ... сыза ... ұнататын құс – бүркіт. Ол мұны көбінесе аң қаққанда
қолданады. Бірақ жылдамдық, ептілік ... ... бұл ... ... деп ... ... Ондай ұшу ашық далада, тау-таста, жазық жерде
қоян, түлкі, ... ... ... қағуға ыңғайлы. Бірақ ұшып жүрген
желбесін құстарды іле түсуге бұл ұшу ... оған ... ... ... ... Оны саятшылар тілінде “ату”, “сорғалау”, “сыпырту” дейді.
Сорғалау – бүркіттің жиі қолданатын ұшу әдісі. Ашық ... аң ... ... бір мезгілде аң көрсе, кенеттен қайқаң етіп жоғары көтеріліп,
биікке шарықтап шыққан соң қайыра төмен қарай ... ... ... ... ... төніп, биіктен төмен қарай құдиюды ... деп ... ... көп ... ақын Абай бұл ... құйрық суылдап ысқырады,
Көктен қыран сорғалап құйылғанда,
— деп ... Аңға ... ... зеңіп жүрген бүркіттер қанатын
көп қақпай, оны еркінше ... ... тек ... да ... Және ... ... бүркіттердің қанатының ұшы сүйір болмай, мұқылдау келіп,
оны жайғанда шалғы қанаттары біріне-бірі қатты ... ... ... ... ең ... осы шалғы қанаттарын жазып, сол арқылы
көтеріледі. Биікте ұшып келе жатқанда тұтқиылдан тез ... не тік ... ... ол кезде қанатын ішіне қарай жыйыңқырап екі топшыны ілгері
салып, қомдана ұшады. Қанатын ... жиып ... (не ... ұшу – сыза
ұшудан гөрі шапшаңдықты арттырады. Бірақ бұл ұшу аңға ... ... ... ... ... ... ... жайшылықта мұндай әдісті
бүркіттер онша көп ... ... ... ... ... жайып тастап,
әуеде жүзіп отырғанды қолайлы көреді. Сорғалап ұшу үшін шалғы қанаттардың
тым ұзын не ... ... да ... тудырады, өйткені ондай қанат
ауаның қарсылығын күшейтіп бөгет жасайды, икемсіздікке ұрындырады.
Қанаты әрі өрескел ұзын әрі ... ... ... ... ... өте епсіз келеді. Оларға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... да олар ұшуға да икемді
келеді.
Құдия, сорғалай ұшу – саят құстарының көпшілігіне тән. Бірақ ... ... бұл ... бір ғана аңға түйілген кезде қолданады. Лашын,
сұңқар, қаршыға, тұйғын тектес құстар алатын жемін ... ашық ... ... ... да ... ... ... әдістері “ату”,
“сыпырту”, “түю” және бұл құстардың сонша ұшқыр, ... ... ... тиюі – ... ... дене ... ... Өйткені,
бұлардың дене құрылысы, жоғарыда келтірілгендей, өте ықшамды, кеуде жағы
жұмыр, қанат-құйрық бітісі сыпырық, арт жағына қарай ... ... ... ... ... ... олардың денесі ұршық сияқты үйіріліп
ұшудың неше алуан түрлерін жасауға оңтайлы ... Оның ... ... ... ... ... сияқты ұйытқып ұшуды ұнатса, лашын, сұңқар
сыпыртып ағыза ұшқанды ... ... ... ... §56. ... ... ... 7
Сабақтың мақсаты:
Білімділік – оқушыларға құстардың топтарға бөлінуін, ... ... ... ... ... ... ... тобы
екендігін, құстардың тіршілігі, адамға ... ... жыл ... ... ... ... бөлінетіндігін, Қызыл кітапқа
тіркелген құстар жайында, саятшылық туралы жалпы түсінік ...... ... ... оларға қамқор болуға,
құстардың адам өміріндегі маңызын дәріптеу, ұқыптылыққа, ... ...... ... ... қызығушылығын, құстарды
топтарға бөлу, сол ... ... ... жүйелей, қорытындылай
отырып, білімдерін, жүйелі сөйлеу қабілетін, ой өрісін дамыту.
Сабақтың түрі: Аралас
Сабақтың типі: Жаңа сабақты меңгерту
Сабақтың әдісі: түсіндіру, сұрақ – ... ойын ... ... ... көрнекілігі: құстардың суреттері, құстардың тұлыптары, ... ... ... ... ... барысы:
Ұйымдастыру кезеңі
оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу, сабаққа дайындығын тексеру, назарын
жаңа сабаққа ... ... ... ... ... жануарлар
Оқушылар үйге берілген тапсырма бойынша қауырсын жабынды жануарлар ... ... еске ... ... жылдам? «Ағаштар бүршік жарғанда» ойынын ... Мына ... мен ... ... ... ... ... Ол үшін төмендегі
сұрақтарға жауап беруіміз керек.
Құстардың терісінде қандай ... бар және ол ... ... ... қан тарату жүйесінің ерекшелігі неде?
Құстың омыртқа жотасының бөлімдерін ата?
Терінің қосалқы мүшелері
Құстар қалай ... ... жақ ... неге ... ... ... не?
Құстардың зәр шығару жүйесі қандай?
Құстардың денесі қандай бөлімдерге бөлінген?
Қызылшақа балапан дегеніміз ... ... ... ... ... ... жүйесінде өзіне тән қандай ерекшеліктері бар?
«Ойлан тап» ойыны
Құстардың ... ... ... түр саны ... ... ... ... жануарлар дегеніміз ол –
Құстарды неліктен жылы қандылар деп ... ... ... ... ... тыныс алу дегеніміз не?
Жаңа сабақ
Құстар – омыртқалы жануарлардың ішінде жер шарында кеңінен ... дене ... ... ... байланысты 3 топқа бөлінеді.
Олар: қыртөссіздер (жүгіретін құстар), ... ... ... (ұшатын құстар).
Қыртөссіздер немесе жүгіретін құстар. Бұлардың төс сүйегі жалпақ әрі
оның қыры болмайды. Олар ұша ... ... ... өте ... жүгіреді.
Қанат қауырсындары доғалданып келген, аяқтары өте жақсы жетілген. Бұған
барлық құрлықта кездесетін түйеқұстар жатады.
Түйеқұстардың ең ...... ... Олардың басқа құстардан
басты айырмашылығы – аяқтарында екі ғана саусақ болады. Өте ... 90 ... ... ... ... ... ... қолда
өсіріледі. Оның етін, жұмыртқасын тағам ретінде, ал қауырсындарын әсемдік
үшін пайдаланады. Африкалық ... ... ... рет ... Қарабатыр шаруа қожалығында қолдан өсіріле бастады. Қазір
мұндай арнайы фермалар Алматы ... ... ... Есік ... ... қаласының маңында бар.
Нанду – үш саусақты, қанаты жақсы ... ... ұша ... ... Оның екі түрі бар ( ... және ... ... Оңтүстік
Американың далалы, шөлейтті аймақтарында таралған. Қораздары да жұмыртқа
басады, әрі ұрпақтарына ... ... ... 25 кг. ... ... және ұсақ ... қоректенеді.
Қазуардың қауырсындары ірі қылшықты. Басында мүйіз ... ... ... ... ашық ... ... тері қатпарлы. Салмағы 80 - 90 кг
шамасында. Жаңа Гвинея, Австралия және сол ... ұсақ ... ... ... ... далалы жерлерінде таралған. Салмағы –
45 - 50 кг. Жұмыртқасын қоразы басады. Көбінесе ... ... ... ... (пингвиндер) – құстардың ішіндегі ерекше тобы.
Пингвиндер ... ... ... ғана таралған, әсіресе ... ... ... Жұп ... тіршілік етеді әрі жұптарын өмір
бойы ... ... ... бір ... ... топтасады. Ұяларын тасты
жерлерге салады. Ұяда көбіне 1 - 2 жұмыртқа болады. Жұмыртқаны ... ... ... ... Көптеген түрлерінің құрсағында тері қатпарлы
қалтасы бар. Жұмыртқа басқан кезде ... ... ... ... ... ... табанының астына қойып басады. Үлкен пингвин
жұмыртқасын қыста ... Ол ... ең ... ... 110 - 120 см,
салмағы 45 кг. Одан сәл кішілеу түрі – корольдік пингвин. Саны өте ... ...... ... ... ... ... Пингвиндердің кәсіптік мәні жоқ.
Қыртөстілер (ұшатын) құстар – қазіргі кездегі құстардың ең түрі ... ... ... ... ... орта ... ... бірнеше
топтарға бөлінеді.
Сулы, батпақты жерлердегі құстар құрылысына тән ... ... ... жүзу ... бар. Жақсы жүзіп, жақсы ... ... ... және ... ... ... тісі
тәрізді майда «тісшелері» болады. «Тісшелер» негізінен қоректі сүзіп ұстау
қызметін ... оны ... қаз ... ... ... болады.
Дауылпаздар, шағалалар, сұқсырлар су құстарына ... ... ... ... су ... ... бірқазандар, дегелектер, қоқиқаздар, тырналар –
су жағалауы мен батпақты жерлерді мекендейтін құстар. ... ... ... де, жануарлармен де қоректене береді.
Орман құстарының денелері көбіне шағын, қанаттары ... ... ... ... ... ... тотықұстар, торғайлардың
көпшілігі жатады. Тоқылдақтар ... ... ... ... ... ... ... үшкір. Саусақтары қысқа, тырнақтары имек.
Ағаш діңіне қонып отырғанда екі саусағы алға, екі ... ... ... Құйрық қауырсындары қатты, ол тірек қызметін атқарады. Ұзын
үшкір тілінің көмегімен ағаш қабығының ... ... ... ... ... ... ... кең, қалықтап ұшуға
бейімделген, ... ... ... ... жетілген. Сондықтан олар
жылдам жүгіре де алады. Тұмсықтары қысқа, доғал, кейде иіліп келген өткір.
Бұлар ... ... ...... ... құстар.
Тауықтәріздестерге: бөдене, кекілік, ұлар, қырғауыл; ... ... ... жатады. Бұлдырықтар мен бозторғайларда ... ... ... ... тіршілігінде жыл маусымдарының алмасуының да ерекше ... ... ... ... ... елеулі өзгерістер (көбею,
жылыстау) байқалады. Құстарды жыл құстары, көшпелі ... ... ... деп үш топқа бөледі. Құстардың жылыстауын аяқтарына сақина салу
арқылы анықтайды. Қазақстанның оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... сақина салу орталығы бар.
Жыл құстары күзде оңтүстіктегі жылы аймақтарға ... ... ... ... Жұп құрып, ұя салып, жұмыртқадан балапан өргізіп,
көбейеді. Көктемнің алғашқы айында жауған ... ... құс ... ... ... ... күзде, қыста ауа райының қолайсыздығынан солтүстіктен
оңтүстікке қарай ... ... үкі, ... ... ... шығатын құстар жыл бойы бір аймақта тіршілік ... ... ... ... құстарға қарғалар, торғайлар, шымшықтар,
сауысқандар ... ... ... 1996 жылы 11 отрядқа жататын 56 құстың
түрлері тіркелді. Қараша қаз, ... қаз, ... және кіші ... ... ... Қызыл кітапқа тіркелген. Бұлардың ішінде халық
аққуды ерекше киелі құс санайды. Ол ... ... ... ... таралған. Аққу пәктіктің, адалдықтың, сұлулықтың белгісі деп
есептеледі.
Сұңқартәріздестер – балықшы тұйғын, лашын, бүркіт, ... ... ... ... ... ... ... Бұл құстарды халқымыз
ерекше қадірлеп, қыран құстар деп те атайды. Жыртқыш құстардың ... ... ... ... ... ... ... құстардың қоразы
– «шәулі», мекиені – «ұябасар», балапаны – «ақүрпек» деп аталады.
Тырнатәріздестер: ақ, сұр, ақбас тырна ... ... ... Дуадақ – ірі құс, оның салмағы кейде 16 кг - ға ... ... ... ... ... деп те атайды. Ертеде далалы ... ... ... ... және ... шағалалар Қызыл кітап
тізімінде бар. Реликті шағала қазақстанда Алакөл көлінде ғана ... ... ... 1998 ж ... тек үкі ғана ... кітапқа тіркелген. Халқымызда
үкі – ерекше құрметке бөленген құс. Қолда ұстап, ... ... ... ... бесікке, үйге іліп қою дәстүрі бар.
Кекілік Европа мен Азия тауларына кеңінен таралған, ... ... Өзі – қысы – жазы ... ... ... ... құс. Көбею
кезінде ғана бөлінгені болмаса, басқа уақытта үйір - үйір ... ... ... ... ... және насекомдарды жейді.
Торғайтәріздестердің түрлері көп және кеңінен ... ... ... ... ... құралай сирек кездеседі. Жорға торғай еліміздің
шөлейтті алқабында мекендейді. Сексеуіл ағаштарының арасында, жер ... ... ... ... деп ... ... ... ең ірісі ……………. түйеқұс.
Пингвиндердің алдыңғы ………………ескекке айналған.
Орман құстарының денелері көбіне шағын, ... ... ... ... ... жылы ... ... көктемде
елімізге қайтадан оралады.
3. «Фильфорд» ойыны.
Қ А Б К І Д К
Л Р Ү Р Т Е ... Ғ Қ А Е Г ... А И З Л К ... О Қ К Е Е ... ... бүркіт, қоқиқаз, дегелек, кекілік.
Y. Оқушыларды бағалау:
YI. Үйге тапсырма беру: §56. Құстарды топқа бөлу оқу, құстарға ... ... аңыз – ... өлеңдер, жұмбақтар жазып келу.
2-сабақ жоспары
Сабақтың тақырыбы: §54. ... шығу ... ... ... ... қорғау.
Сабақтың мақсаты.
а) танымдық - оқушыларға құстардың шығутегінжәне ... ... мен ... бар ... түсіндіру.
ә) дамытушылық - құстардың табиғаттағы және адам өміріндегі пайдазиянын
түсіндіру.
б) тәрбиелік - ... ... ... да ... ... бау-бақшаға, егістіктер мен бақтарға ... ... ... ... табиғатты көркейтіп, құстардың ұясын бұзып,
жұмыртқасын жарудан аулақ ... ... ... ... ... ... көрнекілігі: буклет,
кеспе қағаздар.
Сабақтың барысы:
I. Ұйымдастыру кезеңі (сәлемдесу, жоқтарды белгілеу).
II. Үй тапсырмасын сұрау (сұрақ-жауап, үлгерімінашар оқушыларға ... ... ... ... ... алу).
ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру кезеңі.
1) Құстардың шығу тегі
Құстар — жылықанды, ұшуға бейімделген ... ... ... ... ... тек ... безі ғана ... Жіліншігі мен
саусақтарын мүйіз текті қабыршақтың қаптауы, қауырсындарының мүйіз ... ... ас ... ... ... ... жұмыртқа арқылы көбеюі,
ұрығының даму сатысының жорғалаушыларға ұқсауы құстардың жорғалаушылардан
шыққанын дәлелдейді.
Ғалымдар құстардың ... арғы ... ... ... бойынша да дәлелдей тұсті. Тұңғыш рет 1861 жылы ... 150 ... ... ... ... ... жануардың қазбадан қауырсынның қалдығы
соңына екі құстың скелеті табылған. Оның біреуі археоптерикс ... ... ... археоорикс деп атады.
Дене мөлшері кептердей бұл қанатты жануарлар құсқа да, ... ... ... ... Олар онша ... ұша алмағанымен де орманда тіршілік
етіп, ағаштан ағашқа ... ... ... ... ... байқалады. Астыңғы және үстіңгі жақ сүйектерінде тістердің
болуы, 20 омыртқадан ... ... — оның ... ... белгілері еді.
Ал аяғындағы 3 саусақтарында тырнақтарының ... ... ... ... құсқа тән қасиет.
Ең алғашқы құстардың көне құстардан ерте ... ... ... ... ... ... ... жүріп, Техас
штатының батыс бөлігіндегі Пост деген ... ... ... ... дейін 225
млн жыл бұрын тіршілік еткен құс тәрізді жануардың тасқа ... ... ... тапты. Оны ғалымдар пртоавис деп атады, мұның ... — ілік құс. Ілік ... ... - қарғадай. Оның үлкен көз шарасы,
ми сауыты және төс сүйегі құстарға өте ұқсас. ... ... осы ... бастама алуы да ықтимал.
2) Құстардың табиғаттагы және адам өміріндегі пайда-зияны. Табиғатта
да, адам өмірінде де құстардың мәні өте зор. ... ... ... сайрағыштығымен, сымбатты да, алуан түрлі сыртқы көрінісімен,
ормандарды, ... ... және су ... жандандырып,
табиғаттың сәнін келтіру арқылы адамдарды ... ... ... ... ... бунақденелі жәндіктерді жеп, ал жыртқыш құстар
кемірушілерді қүртып, олардың ... ... ... реттейді.
Көптеген құстар өсімдіьшен қоректеніп, олардың жемістерін, тұқымдары
таратады. Өлексемен қоректенетін ... ... ... ... ... ... аймақта шірнемен қоректену ... ... да ... бар. ... — тірі ... қоректік
тізбегіндегі негізгі буын, өйткені оларды басқа ... ... ... спорттық және әртүрлі мақсатта аулайды. Көптеген құстар
өздері қоректеніп, балапандарын жемдеу арқылы бунақденелі жәндіктерді, ауыл
шаруашылығына ... ... ... ... ... ... ... аурулардың (оба, сары ауру және т.б.) таралуын тежейді.
Кейбір жыртқыш құстар (бүркіт, қаршыға, күйкентай, ... және ... ... ... (үкі) және мамығы ... ... да ... бар. ... ... ... да ... асырылады —
тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Құстардың ... түрі ... ... ... шығарылуда.
3) Құстарды қорғау. Адамзаттың көптеген мұқтаждарын өтеудегі құстардың
мәні баршамызга мәлім.
Кіп-кішкене көкшіл шымшықтың 1 ... 600 ... жеп, ... бойы 1000-ға тарта сұр тышқан аулауы ... ... ... ... ... Еті, ... және мамығы пайдаланылатын
құстар қаншама десеңізші?! Сондықтан да қанатты достарымызды сақтап қалудың
барлық шаралары жасалуда.
1980 жылы ... ... ... заңда сайрағыш құстарды өлтіруге,
олардың ұяларын бұзуға тыйым салынып, жыртқыш ... ... ... бар ... ... ... ... белгіленіп, көбею кезінде құстарды
аулауға заң арқылы тыйым салынды.
Құс атаулының бәрі пайдалы. Бірақ құстарды ... ... ... пайдалы және зиянды деп топқа бөледі. Бұл дұрыс ... ... ... ... суық торғай, жауторғайларды өсімдіктердің тұқымын
құртып, дәнмен қоректенетіндіктен, зияндық істеуге болар еді, бірақ аталған
құстар ... ауыл ... ... бунақденелі жәндіктермен
қоректендіріп, жасаған шығынынан да пайдасы көп ... ... ... ... ... да ... ... Дала қыранының тұқым тобы
(ата-енесі, екі балапаны) бір жазда ... жуық ... жеп ... бұл құс ... ... ... КСРО-ның Қызыл кітабына тіркелді.
Құстардың қай-қайсысын болса да қорғау керек. Құстардың тынымбаққа, бау-
бақшаға егістіктер мен бақтарға үйірлеуіне мүмкіндік жасап, ұсақ ... ... ... ... ... ... арқылы қамқорлық жасау —
табиғатты көркейтіп, құстарды аялай білудің ... ... ... ұясын
бұзып, жұмыртқасын жарудан аулақ болындар!
IV. Пысықтау сұрақтары.
1. Биологиялық ойындар.
Құстардың көмескі кескіні.
Бұл ... ... ... кескіні (силуэт), мысалы: қарлығаш, үйрек,
қаз, дегелек, қарға және ... (кем ... он ... ... ... құрастырылады. Ойын басқарушы құстардың ... ... соң ... ... ... ойынға қатысушылар оларды дұрыс таба
білуі керек. Кім де кім барлығынан көбірек дұрыс анықтаса, сол ұтып ... ... және нені ... ... ... (5-6) ... керек, табиғаттағы жекелеген
жануарлар мен өсімдіктер әдейі өздері тіршілік ... орта ... ... етіп ... Ойынға қатысушылар қандай қатесі бар ... ... ... ... ... өсіп тұрған теңіз жағасындағы
пингвиндер, мұз шоқылар арасындағы ақ аю және т.б. ... ... ... ... кім ... тауып түсіндірсе, сол жеңіп шығады.
2. Құстардың жорғалаушылардан шыққандығын немен ... ... ?
3. ... пен ... ... ... ... бар?
Жорғалаушыларға ше?
4. Құстардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы қандай ?
5. Пайдалы және зиянды құстар туралы не ... ... ... ... аялап, қорғау керек?
V. Үйге тапсырма: §54. Құстрадың шығу тегі. Құстардың пайда-зияны және
оларды қорғау.
Көне құс пен ілік ... ... ... ... ... ... және жорғалаушыларға ұқсастығын жазыңдар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Құстар — ... ... ... ... ... ... ... құрғақ, тек құйымшақ безі ғана болады. Жіліншігі мен
саусақтарын ... ... ... ... мүйізтекті
заттан түзілуі, ас қорыту жүйесінде клоака болуы, жұмыртқа арқылы көбеюі,
ұрығының даму сатысының жорғалаушыларға ... ... ... ... ... қанатқа айналуы, сүйек қуысының ауаға толуы, ұяшықты
өкпесімен қоса ауа қапшықтарының болуы, жұмыртқалардың денеден біртіндеп
түзілуі, ... ... ... тез ... - ... ... негізгі белгілері.
Құстардың дене температурасы тұрақты, асқорыту және тынысалу ... ... ... ... құс ... зат ... қызу жүреді.
Құстардың жүрегі төрт бөлікті, денесін оттегіне қанық таза ... ... және кіші ... шеңбері болады.
Алдыңғы ми сыңарларында қыртыстың пайда болуы, ... ... ... міне-қылығы күрделі. Құстарда шартсыз рефлекстермен қатар
шартты рефлекс оңай қалыптасады.
Құстар — дара жынысты ... ... ... ұя ... ... көрсетеді.
Құстар тіршілік әрекеттеріне байланысты әр түрлі экологиялық топтарға
бөлінеді: шөл және ... ... ... су ... т.б. ... тіршілік
етеді.
Құстар эволюциялық қатынаста ең жас болып, екi аяқпен жүру, қауырсынды
жабын, қанат пен тұмсық, ... зат ... бар ... ... бас миы және ... мiнез-құлықтары бар жоғары дамыған жануарлар
болып есептеледi. Құстардың осы ерекшелiктерi, оларға Жер ... ... және ... мекендеу орталарын – құрлықты, суды, ... ... ... олар ... полярлы кеңiстiктерден өте ұсақ
мұхиттағы аралдарға дейiн ... ... ... ... ... ... болып табылды (дене, қанат, аяқ құрылысы, қозғалу, қорек
табу тәсiлдерi). Құстарға маусымдық циклдер тән, олар ... ... ... және өз ... ... көшпендi немесе отырықшы
құстарда аса байқалмайды. Құстардың сан-алуан түрлiлiгi әсiресе тропикалық
аймақтарда ... ... әр түрi ... ... ... ... Ең көп ... арасында етқоректiлерi, өсiмдiкқоректiлерi,
араласқоректiлерi  бар орман құстарының тобы  ... Олар ... ... ұя ... Ашық ...... ... құстары ұяларын жерге салады; жағалаулардағы құмтар жартастарға
ұя салады және бiрнеше ... ... ... ... ... бiрiгiп
жаулардан қорғанып, құстар базарын түзейдi. Құстарға анық ... ... ... ... тән. Солай, құстардың ең көпшiлiгi (100
млрд дараққа дейiн) жеткiншектер ұшқаннан кейiн ал, ең азы ... 10 ... ... жаздың басында байқалады. Құстар санының өзгеруiне адамның
шаруашылық қызметi үлкен рөл атқарады. Ормандардың, саздардың, шалғындардың
көлемi қысқаруда, кейбiр ... ... ... ... ... құстар
рөлi үлкен,  себебi олар көптеген қорек ... ... ... ... мен дәндердi таратуда да құстардың ... өте ... үй ... қызметiнде құстардың маңызы негiзiнен ұнамды: олар
кемiрушiлердi, зиянкестi жәндiктердi, арам шөптердiң ... ... ... ... ... қорғанысы деп қарастыруға
болады.
Өндірістік құс ... ... ... ... ... ... ... өзінін субелі үлесін қосатын, аграрлық
кешеннің әрі үдемелі, өрі жедел өзгеріп, тез ... ... ... ... ... және құс етін ... технологияларын жетілдіру, әрі
шаршы метр жерден өнім шығымын көбейтіп, оның өзіндік құнын ... Бұл ... ... ... және ... ... шығынды барынша
азайту болып табылады. Құсты дұрыс тиімді пайдалануға бағытталған ... ... ... ... ерекшеліктерін түгел қамтитын
технологиялық процестің басты мақсаты - құстың күнделікті тіршілігіне ... ... ... ... оларды адамға қажет өнімдер алуға ... ... ... құс ... үдемелі дамуы, өте жотары мамандандырылған
әрі шағылыстырғанда мол енімді будан алынатын құс тұқымдары мен ... ғана ... ... болады.
Болашақта диірмен, сүт, ет және тері — терсек өңдеу шаруашылықтарының
қалдықтарын құстарға азық ретінде қолдану кеңінен жол ... ... ... ... бұл бағытта колданылмаған азықтың қосымша қорының бірі - құс
сою цехтарындағы қалдықтардан дайындалатын азыктық ұн ... ... ... ... оның жаңа ... ... қолдану әдістерін, инкубациялық жұмыртқаларды сақтау мерзімін ... ... және ... ... өндейтін құралдар мен
препараттар, оларды өндіріскс енгізудің ғылыми және тәжірибелік маңыздары
өте ... ... ... яғни ... ... жұмыртқадан ұлпа алу
жолдары да жетілдірілу үстінде. Ғалымдар мен мамандардың ең басты ... ... ... ... да жеткілікті мөлшерде дайындау болып
табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. А.Б. Таңатаров, ... ... «Құс ... ... Б. ... ... «Құстардың шығу тегі». Алматы 2001.
3. Р. Сәтімбекұлы: «Құстар туралы мағлұмат». //Жалын. Алматы 2002.
4. В. Абакумов «Үй құсын ... 2000 – ... ... Нұрсағат Әбжанұлы «Құс шаруашылығы». Алматы 2006 – ... ... ... ... ... Алматы, "Мектеп", 1976.
7. Әлиев Ш. Бекенов А., Қыдырбаев X. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау.
Алматы, "Қайнар", 1975.
8. Әмірғазиев Қ. Биологиялық жұмбақтар. ... ... ... ... А. ... ... аңдары. Алматы, "Білім", 1972.
10. Жақыпов А. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі, Алматы, "Қайнар", 1989.
11. Жанәбілов Ш. Қазақша мал ... ... ... ... ... Ә., ... А., ... X. Қазақстан қорықтары. Алматы,
"Қайнар", 1980.
13. Иоприш И. Бал - ... бал - ... ... ... Исмағұлов М. И., БекеновА. Зорман — терісі бағалы аң. Алматы, "Қайнар",
1971.
15. Қайымов Қ. ... ... ... "Мектеп", 1979. П.Қайымов Қ.
Балықтар әлемінде. Алматы, ... ... ... Қ. ... және ... Алматы "Қайнар", 1985.
17. Қайымов Қ. Бионика — ... ... ... ... 1977
18. Қайымов Қ. Зоологияжәне танымдық ойындар. Алматы, "Мектеп", 1973.
19. Қайымов Қ. Қызықты зоология. ... ... ... ... Қ. ... әлемінің айнасы. Алматы, "Қайнар", 1989.
21. Қыдырбаев X., Бекенов А., ... ... ... ... ... ... С. ... құпия сырлары. Алматы, 1989.
23. Махмұтов С.М. Қазақстан қорықтары, Алматы, "Білім", 1981.
24. ... А. ... ... ... ... ... Зоологиядан жүргізілетін бақылаулармен тәжірибелер. Алматы,
"Мектеп", 1985.
26. ... Қ. ... ... ... ... П.И., ... З.А., ... В.Н. Ағаш пен бұтада болатын
пайдалы және ... ... ... ... 1985.
28. Хроков В. Қорғалжын. Алматы, "Қайнар", 1984.
29. Шайкенов Б. Табиғаттағы биологиялық ... ... ... ... С. Табиғатты қорғау дәстүріміз. Алматы, "Қайнар", 1973.
31. Атмосфералық ауданы қорғау туралы. Алматы, Қазақстан, 1981.
32. Бекенов А.,Қыдырбаев X.Сирек ... ... ... ... ... Бекенов А., Махмұтов С. Қазақстанның аша тұяқты ... ... ... ... ... ... ... Е. Жер құнары - Өмір нәрі. Алматы, Қайнар, 1987. Кененбаев
Ы.С. Інжу маржандар. Алматы, Жалын 1980.
35. Э.И.Гаврилов. «Фауна и ... птиц ... ... ... ... Животных» том 5. Птицы. Москва. «Просвещение», 1970.
37. В.К.Рябицев. «Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири». Екатеринбург.
Изд-во Уральского университета, 2000
38. ... ... ... ... и ... ... ... «Просвещение», 1983.
39. А.Ф.Ковшарь «Хищные птицы». Алма-Ата, «Кайнар», 1983 г.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 89 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зоология5 бет
Тірі ағзалардың өзара теріс және оң қарым – қатынас9 бет
Құстар класы32 бет
Құстар класы.30 бет
Құстар туралы34 бет
Delphi ортасында бағдарламалау ( әдістемелік құрал )112 бет
Автоматты жүйелерді жобалау пәнінен электронды оқулық жасау74 бет
Картоп түйнегінің ұршықтануы5 бет
Құддыс Қожамьяровтың өмірі мен шығармашылық жолы5 бет
Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің Биология мұражайындағы омыртқалы жануарлардың био алуан түрлілігі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь