Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І Қазақ фольклоры, оның жіктелуі және зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Фольклордағы «жанр» ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Фольклорды жіктеу принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.3 Жанрлардың дамуындағы ортақ процестер және олардағы эпикалық, лирикалық, драмалық белгілердің ұқсас болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.4 Қазақ фольклорының тарихы және оның зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
ІІ Балалар фольклорлық музыкасы және оның көркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.1 Балалар музыкалық фольклоры және оның этнографиялық сипаты ... ...14
2.2 Бала тәрбиесінде халықтың музыкалық фольклорының алатын орны ... 22
2.3 Балалар музыкасындағы фольклорлық дәстүр және сюжеттік ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
ІІІ Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр түрлері ... ... ... ... ... ... ..31
3.1 Балалар фольклорлық музыкасындағы күй жанры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
3.2 Балалар фольклорлық музыкасындағы айтыс жанры ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
3.3 Мақал.мәтелдер мен жұмбақ жанры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
3.4 Аңыз.ертегілер жанры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
3.5 Балалар фольклорлық музыкасындағы эпостық жанр ... ... ... ... ... ... ... ... .68
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81
Кіріспе

Фольклор – халық өмірінің айнасы. Адамзат баласы табиғаттың сыр сипатын, жұмбағын, қоғам өміріндегі түрлі болмыстың мәнгі мақсаты, шындығы мен қайшылығын ой – сана қуатымен, ғылыми – диалектикалық әдіспен зерттей білсе, енді бірде көркем сөз өнері, соның ішінде өмір құбылыстарын образдың ой арқылы жеткізетін халықтың коллективтік творчествосы – фольклор шығармаларынан танып біледі. Әр елдің, әрбір халықтың өзіне ғана тән фольклоры болады десең, соның саналуан нұсқалары қай дәуірде туған? Фольклор туындыларының жаратушысы кімдер? Оның жанрлық, көркемдік ерекшіліктері, ұлттың және тарихи сипаты неде? Балалар фольклоры дегеніміз не? Оның музыкалық ерекшеліктері қандай? Ауыз әдебиетінен бөлінетін ерекшелігі қайсы дейтін көптеген сауалдар туады. Мұның бәріне жауап беру үшін фольклор шығармаларының ерекшеліктерін зерттеп анықтау қажет. Образдан ойлау адам санасының өзгеше бір формасы, ол қоғам дамуының қай сатысында туды дейтін мәселе төңірегінде сан – салалы пікірлер, ғылыми тұжырымдар болды.
Тақырыптың өзектілігі. Балалар фольклорлық музыкасына келер болсақ, ол әдеби фольклордан бөлініп шыққан, бірақ әлі де болса дәстүрлі байланысын үзбеген жеке бір арқа болып қалмақ. Өмір тәжірибесімен бірге ой, оның материалдық қабығы – тіл жетім келіп, сөзбен өлең, өлеңнен ән және би бөлініп шығады. Осыған орай халық поэзиясын орындаушыларының да қызметі өзгеріп отырған. Оларды біз фольклор шығармаларының қарапайым аноним айтушылары, ертекші, ақын, жырау, айтыс поэзиясының дарынды иелер – импровизаторлары дейміз. Қоғам дамуынынң сәби кезеңдерінде фольклор шығармаларын орындаушылар отбасы, ошақ қасындағы қарт қариялар болған. Оларды біз халық поэзиясының қарапайым жазушылары дейміз. Сонда фольклор шығармаларының жазушылары да, айтушылары да халықтың өзі болып шығады. Осыны ескере отырып, балалар фольклорлық музыкасының жас ұрпақты тәрбиелеудегі халық педагогикасы ролін атқаратынына көз жеткіземіз.
Өнері өрге жүзген дарын иелерінің ауызынан шыққан үлгілі де ғибратты сөздер мен жырларды басқа айтушылары иіліп жетіп, өңдер, дамытып нақышына келтіре орындайтын болған. Жырау мен жыршылар көлемді эпостық жырларды айтуды үрдіс етсе, жұмбақ, жаңылтпаш, мақал-мәтел, тұрмыс-салт, айтыс сияқты ұсақ формалары өлеңдерді кішігірім айтушылар тудырып, көптілікке ортақ рухани мұраға айналдырып отырған. Осы ретпен туып, атадан балаға жетіп, ел аузында сақталып келген көркемсөз өнерін, оның айту және орындалу ерекшеліктерін фольклор дейміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Аль-Фараби. Трактаты о музыке и поэзий. – А., 1992
2. Байтұрсыноа А. Ақ жол – А., 1991
3. Веселовский А. Н. Историческая поэтика. –М.,1940
4. Гусев В. Е. Естетика фольклора – Л., 1967
5. Пропп В. Я. Фольклор и действительность – М.,1976
6. Әмельянов Л. И. Методолог, вопроы фольклористики – Л., 1978
7. Әуезов М. Әдебиет тарихы – А., 1991
8. Ысмайылов Е. Ақындар – А., 1956
9. Смирнова М. С. Казахская народная поэзия – А., 1967
10. Садырбаев С. Фольклор және эстетика – А., 1976
11. Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті // шығармалар 6-т – А., 1964
12. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – А., 1974
13. Садырбаев С. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Хрестом-А.,1977
14. Қазақ әдебиетінің тарихы 1-т 1,2-кітаптар. – А., 196031964
15. Қазақ фольклористикасының тарихы – А., 1988
16. Қазақ фольклорының тарихылығы – А., 1993
17. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. – А., 1985
18. Тұрсынов Е. Д. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. – А., 1976
19. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – А.,1987
20. Қазақ фольклористикасының тарихы. – А.,1988
21. Далгат У. Б. Литература и фольклор. –М., 1981
22. Бердібаев Р. Кәусар бұлақ.- А., 1989
23. Қазақ фольклорының типологиясы. А., 1981.
24. Ергөбеков Қ. Мейірім шуағы. Алматы: Жазушы, 1985,.
25. Байтұрсынов А.Әдебиет танытқыш.Алматы, «Атамұра» 2003.
26. Жұмабаев М. Таңдамалы: Өлеңдер, поэмалар, зерттеулер, аудармалар. Алматы, 1992
27. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. «Мектеп», А.,1973
28. М. Жұмабаев шығармалары.1983 ж.
29. Қазақ балалар әдебиетінің хрестоматиясы. Ш. Ахметов. 1980 ж.
30. Ақ сандық, көк сандық. Алматы. ”Жазушы”. 1988 ж.
31. Балалар әдебиеті – тәрбие құралы. М. Қалқабаева ”Мектеп” баспасы.
32. Алматы. 1976 ж. 25 бет.
33. Ауыз әдебиеті үлгілері. Р. Жұманжина. Алматы. ”Мектеп” баспасы. 1981 ж.
34. Егенова А. Ертегіні әңгімелеп беру немесе мәнерлеп оқу. ─ //Қазақстан мектебі. ─2004. ─ №5. ─ б. 13-15.
35. Шәріпова Ж. Ана тілі сабағында ертегілерді оқыту. ─ //Қазақстан мектебі. ─2003. ─№2. ─ б. 20-21.
36. Қазақ ертегілері: Аңыз, тұрмыс-салт, қиял-ғажайып, хаиуанаттар туралы ертегілер. Алматы «Балауса» 2004ж. 27-346.
37. Қалиев С. Халық ертегілері. ─ // Тәрбие құралы. ─ 2005. ─ №11. 3-76.
38. Қалқабаева М. Балалар әдебиеті-тәрбие құралы. ─ Алматы: «Мектеп» 1976ж. 68-1016.
39. Егенова А. Ертегіні әңгімелеп беру немесе мәнерлеп оқу. ─ //Қазақстан мектебі. ─2004. ─ №5. ─ б. 13-15.
40. Шәріпова Ж. Ана тілі сабағында ертегілерді оқыту. ─ //Қазақстан мектебі. ─2003. ─№2. ─ б. 20-21.
41. Қазақ ертегілері: Аңыз, тұрмыс-салт, қиял-ғажайып, хаиуанаттар туралы ертегілер. Алматы «Балауса» 2004ж. 27-346.
42. Қалиев С. Халық ертегілері. ─ // Тәрбие құралы. ─ 2005. ─ №11. 3-76.
43. Қалқабаева М. Балалар әдебиеті-тәрбие құралы. ─ Алматы: «Мектеп» 1976ж. 68-1016.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І Қазақ фольклоры, оның жіктелуі және
зерттелуі..............................................6
1.1 Фольклордағы «жанр» 
ұғымы ......................................................................
.6
1.2 Фольклорды жіктеу
принциптері ................................................................
...6
1.3 Жанрлардың дамуындағы ортақ процестер және олардағы эпикалық,
лирикалық, драмалық 
белгілердің ұқсас болуы..................................................7
1.4 Қазақ фольклорының тарихы және оның
зерттелуі.......................................8
ІІ ... ... ... және оның ... ... ... ... және оның этнографиялық сипаты.......14
2.2 Бала тәрбиесінде халықтың музыкалық фольклорының алатын орны....22
2.3 Балалар музыкасындағы ... ... және ... ... ... ... жанр
түрлері..........................31
3.1 Балалар фольклорлық музыкасындағы күй
жанры......................................31
3.2 Балалар фольклорлық музыкасындағы айтыс
жанры..................................38
3.3 Мақал-мәтелдер мен ... ... ... ... ... ... ... – халық өмірінің айнасы. Адамзат баласы табиғаттың сыр
сипатын, жұмбағын, қоғам өміріндегі түрлі ... ... ... шындығы
мен қайшылығын ой – сана қуатымен, ғылыми – диалектикалық ... ... енді ... ... сөз ... ... ... өмір құбылыстарын образдың
ой арқылы жеткізетін халықтың ... ...... ... ... Әр елдің, әрбір халықтың өзіне ғана тән
фольклоры ... ... ... ... нұсқалары қай дәуірде туған?
Фольклор туындыларының жаратушысы кімдер? Оның ... ... ... және ... сипаты неде? Балалар фольклоры дегеніміз
не? Оның музыкалық ерекшеліктері қандай? Ауыз ... ... ... ... ... ... туады. Мұның бәріне жауап беру
үшін фольклор ... ... ... ... қажет. Образдан
ойлау адам санасының өзгеше бір формасы, ол қоғам дамуының қай сатысында
туды дейтін мәселе төңірегінде сан – ... ... ... ... ... Балалар фольклорлық музыкасына келер болсақ, ол
әдеби фольклордан бөлініп шыққан, бірақ әлі де ... ... ... жеке бір арқа ... ... Өмір ... бірге ой, оның
материалдық қабығы – тіл жетім келіп, сөзбен өлең, өлеңнен ән және ... ... ... орай ... ... ... да қызметі
өзгеріп отырған. Оларды біз фольклор шығармаларының қарапайым аноним
айтушылары, ... ... ... айтыс поэзиясының дарынды иелер –
импровизаторлары дейміз. Қоғам ... сәби ... ... орындаушылар отбасы, ошақ қасындағы қарт ... ... біз ... ... ... жазушылары дейміз. Сонда фольклор
шығармаларының жазушылары да, айтушылары да халықтың өзі ... ... ... ... ... ... ... жас ұрпақты
тәрбиелеудегі халық педагогикасы ролін атқаратынына көз жеткіземіз.
Өнері өрге ... ... ... ... ... ... де ғибратты
сөздер мен жырларды басқа айтушылары иіліп жетіп, өңдер, ... ... ... ... ... мен жыршылар көлемді эпостық жырларды
айтуды ... ... ... ... мақал-мәтел, тұрмыс-салт, айтыс
сияқты ұсақ формалары өлеңдерді кішігірім айтушылар тудырып, ... ... ... ... ... Осы ретпен туып, атадан балаға
жетіп, ел аузында сақталып келген көркемсөз өнерін, оның айту және ... ... ... халық поэзиясын фольклор, ал оны ... ... ... деп ... ... жанрлары туралы В. Я. Пропптың
пікірлері де жанды. Ол бір ... ... тән ... ... бір
елдің фольклор мұрасына қолдана салудың айтарлықтай нәтиже бермейтіндігін
айта отырып, үш түрлі межені анықтайды. Олар:
1) фольклор шығармаларының ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
3) олардың орындалу тәсілдерін жеке көңіл бөлу.
Зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... тағдыры, оның өмірден көрген қайғы-қасіреттері мен мұң
зары, келешектен күткен арман ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде халық өз теңіне қосыла алмаған қазақ қыздарының
ауыр тағдырына үн қосқан.
Қазақ фольклорының ұнамды образдары үнемі ... ... ... жасаған. Ерлік, махаббат, әділдік, адамгершілік – бәрі солардың бойына
жинақталған. Қазақ фольклорының образдары жанды әрі шынайы болып ... ... ... ой ... ... ... мен ... көптеген образдар бар десек, солардың мінез ... бір – ... ... ... Онда ... пен араздың, достық пен
жаулық гуманизмнің фольклордағы көрінісі дейміз. Тұлғасы сан, жан ... рухы ... үй ... жасаудағы халық поэзияның сүйенген арқасы –
ослар. Шоқан мұның бәрін қазақ фольклорының ... ... ... эпосының образдары Европаның жазаба әдебиетінен ешбір кем еместігін
айтқан.
Жанр байлығына келгенде қазақ фольклоры жазба ... жете ... бір ғана ... ... ... жар – жар, ... ... ... ... ... ... Уәлиханов шығыс халықтарының поэзиясы туралы бірнеше арнаулы еңбек
жазған. Оларды біз ... ... мен ... ... жол
салған мәнгі ескірмейтін ғылыми мұра деп санаймыз. ... ... ... ... ... тарихи аңыздарын, эпостық жырларын кең
көлемде сөз еткен. Фольклор туындыларының танымдық сипатына ... ... ... зор – ...... мәні бар екенін көрсетеді.
XIX ғасырдың екінші жартысында көрінген ... ... ... Ы.
Алтынсарин қазақ фольклорының материалын жинап, ... ... ... ... Ол материалын жинап, соларды халық тәрбиесіне құрал еткен. Ол
қазақ фольклорына ... ... ... ... да, ол ... мұрасын аса
жоғары бағалаған. Қазақ халқының музыка фольклорын көптеп ... А. ... ... ... ... фольклоры тарихында қалған.
Фольклор мен ауыз әдебиетінің арасында ежелдік байланыс болған.
фольклордың халықтық ...... ... ... халқының фольклорына
қарасақ, олардың тарихи сол эпос, ертегі ... өте ... ... ... мұрасының басты бір буыны – жылнама, шежірелер де қосылады.
халқымыздың ... ерте ... ... ... ... тұжырым орныға
бастады. Оны ең алғаш - Ә. Марғұлан айтқан еді. Елдің тұрмыс салты мен ... ... ... ... ... «Тұрмыс – салт» жырлары дейміз. Бұл
жырлар мазмұнына байланысты бірнеше түрге бөлінеді. Олар: бақташылық, ... ұлыс ... ... жырлары. Қазақ фольклорының мазмұны өте ... ...... бір ... - әдет – ғұрпы мен салт – сапасын,
ой сезімі мен арман ниетін ... ... ... ... ... мақсаты – балалар фольклорлық музыкасындағы жанр
түрлерін анықтау және оларға сипаттама беру.
Дипломдық жұмыс тақырыбының міндеттері:
- фольклордың зерттелу ... шолу ... ... музыканың халық ауыз әдебиетімен байланысына сипаттама
беру;
- балалар фольклорлық музыкасының ерекшеліктері мен оның жанрларын
анықтап көрсету.
Зерттеудің нысаны:
- ... ... ... ... ... жинау;
- саралау;
- талдау;
- сипаттау;
- қорытындылау.
Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... оның ... және зерттелуі
1.1 Фольклордағы «жанр»  ұғымы 
Жанр категориясы – фольклортану ғылымындағы негізгі ... ... ... ... ... анықтамалар қисапсыз. Фольклортану ғылымы
тұрғысынан ... ... да ... С.А. Қасқабасовтың
анықтауынша: «Жанр дегеніміз - оқиғаны, сюжеттік материалды ... ... ... ... ... ... ... айналдырудың әдісі, жолы,
құралы» (1, 6 б.). Б.Уахатовтың берген анықтамасы мынадай: «Жанр – ... ... ... ... және ... ... ... бар, әбден
қалыптасқан көркемдік форма» (2, 75б.).
Фольклордың тарихы – дербес жанрлар  мен жанрлар жүйесінің ... жанр ... ... ... ... принциптері 
Фольклор жанрларын идеялық-көркемдік ерекшеліктеріне ... ... ... ... қарай жіктейді.
Фольклорлық жанрлар салтқа қатысты  немесе қатыссыз болып келуі, қара
сөзбен не өлең ... ... не ... жеке адам не
көпшілік орындайтын үлгіде көрініс беруі мүмкін. Енді осы ұстанымдарды жеке-
жеке қарастырайық:
1. ...... ... табиғатын
анықтайтын басты фактор. Фольклор о баста адамзаттың күнделікті тұрмысында
белгілі бір ... ... ... ... ... қызметтерге бейімделген. Мәселен, бәдік жыры ауру ... ... ... үшін ... ... ... ... алсақ, бесіктегі баланы
ұйықтату үшін ... ... ... ... ... да ... айтуға
болады.
Фольклор адамзат қоғамында  танымдық, идеологиялық, тәрбиелік,
эстетикалық  ... ... даму ... ... ... ... ... – ХVІІІ  ғасырларда қазақ халқы үшін ел қорғау, атамекенін жау табанынан
азат ету аса ... ... ... Бұл ... ... пен ... мадақтайтын
батырлар жырының тәрбиелік, идеологиялық қызметі артты. Ал осы жанр  ХІХ –
ХХ ғ.ғ. ... ...... ... атқарды. Аңыз жанрының басты
нысанасы – тыңдаушыға елдің ... ... ... ... ... ... күйдің шығуы хақында мағлұмат беру. Демек, аңыздың ... ... ... ...... ... қызметіне байланысты айқындалатын
негізгі поэтикалық элемент.
3. Орындалу  мәнері – баяндалуы (ертегі, ... ... ... ... сүйемелдеуінде (жыр, айтыс, терме, толғау, тарихи өлең)
орындалуы, ойын үстінде (санамақтар, ... ... ... Бір ... жайт – бір ... бірнеше формасы болуы
мүмкіндігі (бір ... ... ... ... ... жыр, тарихи
аңыздардың болуы).  
 
1.3 Жанрлардың дамуындағы ортақ процестер және ... ... ... тірі ағза ... -  туады, өзгереді, жоғалады. Жанрлардың
дамуына тән осы процестер ең алдымен, фольклордың табиғи заңдылықтары ... ... ... ... ... ... түрлі қоғамдық -әлеуметтік
жағдайлардың алмасуына байланысты. Ұзақ уақыт ауызша, әрі қатар өмір сүруі
нәтижесінде жанрлар өзара ықпалдасады. Даму ... ... ... ... ... мақал, мәтелдердің, шешендік ... ... көз ... ... құбылыстарды байқаймыз.
Фольклорлық жанрларда  эпикалық, лирикалық, драмалық белгілер орын
алады. Лирика мен эпостың синтезделуі арқылы жасалған ... ... ... Жыр түрлері мен ертегі, аңыздарға эпикалық белгілер етене ... ... ... ... ... ... ... Ал тұрмыс-салт жырлары, ақындар
айтысының мекен бірлігі мен ... ... ... ... ... ... фольклористері атап көрсеткен.
Қазақ фольклоры жанрға аса бай. Музыкалық фольклор жанрларын  есепке
алмағанның өзінде ауызша сөз  өнерінің елуге жуық жанры бар. Олар: ... ... ... ... ... ... ... естірту,
көңіл айту, арбау, дұға, бәдік, бақсы ... ... ... ... ... жыры, тарихи жыр, ғашықтық жыр, тарихи өлең, қисса,
дастандар;
Жыр додасы айтыс (айтыс  өз ішінде: ақындар айтысы, қыз бен ... ... ... ... ... т.б. деп ... шешендік сөздер,
толғау, терме, желдірме, арнау, қара ... ... ... ... ... ... хикая,
хикаят, шежіре; шағын жанрлар: жұмбақ, мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... ... және көркем фольклор деп 
екіге жіктейді. Бұлай жіктеуді ең ... - ... ... ... (1926) ... ... ... және «сарындама»
деп екіге бөледі.
1.4 Қазақ фольклорының тарихы және оның зерттелуі
 
«Қазақ фольклорының ... ... ... дейін арнайы түрде күн мәселесіне қойылған емес.
Оның бірнеше себебі ... ... ... жеке ... бар, көп ... ... ерекшеленетін руханият деп түсінбей,
оны көркем әдебиеттің бір саласы деп ұғыну орныққан еді. Соның ... ... - ... тарихы деп қарастырылып жүрді. Екіншіден,
фольклортану ғылымының өзі де көп ... бойы ... ... жүрді
және сол әдебиеттанудың теориялық, әдіснамалық амал-құралдарына сүйеніп,
соларды пайдаланып келді. Әлбетте, одан ол ... зиян ... жоқ, ... ... қасиетін толық тани алмады. Үшіншіден, әдебиет тарихы
жүйелі түрде, кезең-кезеңге ... ... де, ... ... ... ... қалпы бойынша сипатталып, оның тарихи даму ... ... ... ... ... ... жанрлар ғана зерттеліп
жүрді. Әрине, фольклордың, дәлірек айтқанда, қай ... нақ қай ... қай ... туғанын, оның қандай өзгеріске ұшырағанын дөп басып айту
мүмкін емес. Сол себепті де бұрынғы Кеңес Одағы ... ... ... ... ... да ... ... дәуір-дәуірге бөліп
зерттеуге көп бармады, ал барған күннің ... ... шыға ... ... ... бойынша қарастыруға мәжбүр
болды. Бірақ бұл жол тұрпайы социологияға ... ... ... ... орыс фольклортану ғылымында орыс фольклорының тарихына
арналған бірнеше ... ... ... Бұл ... ... ... ... капитализм кезеңіндегі, совет тұсындағы деп жіктеліп
қаралды да, әр дәуірлеудің өзі ... мен ... ... ... ... тарихы көркем ойдың даму тұрғысынан емес, әлеуметтік тұрғыдан,
езілуші таптың шығармашылық қабілетін дәріптеу ... ... ол ... ... ... да ұшыраған болатын.
Қазақ ғалымдары  да қазақ фольклорының тарихына  арналған алғашқы
үлкен ... 1948 жылы ... ... Бұл ... те (қолжазба күйінде-ақ)
кезінде сынға ұшырады, бірақ сын ғылымнан аулақ, саяси-идеологиялық сипатта
болды да, аталмыш кітап ... деп ... ... ... алынып
тасталды. Ал, шындығына келгенде, бұл еңбек - үлкен ... ... еді, ... сол ... өзінде-ақ қазақ әдебиетінің ... том етіп жазу ... Сөз жоқ, бұл ... - өз ... ... тұжырымдарға сүйенді, сондықтан оның теориялық сапасынан гөрі
идеологиялық, саяси ... ... ... Дей ... бұл ... ... ... арқылы зерттеуге талпыныс болғанын айтпасқа
болмайды. Мәселен, тоғыз ... ... ... ... бөлімі қазақ
фольклорының зерттелуіне арналса, содан кейінгі екінші ... ... ... ... ең көне деп есептелетін ғұрыптық фольклор мен ескі діни
нанымдарға, сондай-ақ шаруашылыққа ... ... ... ... ... мал, ... туралы өлеңдер; дін салт өлеңдері; наурыз; бақсы
сарыны; бәдік, арбау, ... ... және ... ... ... ... ... салт; тойбастар; жар-жар, сыңсу-жұбату; беташар; мұң,
шер өлеңдері: қоштасу, естірту, көңіл айту; жоқтау.
Осыдан әрі қарайғы  бөлімдер: ертегілер; ... ... ... ... ... ... ... тарихи өлеңдер; қазақ совет
фольклоры деп берілген. Аталған бөлімдер, негізінен, фольклордың ХХ ... ... ... ... ... алайда, мұнда ол жанрлардың қай
дәуірде қандай күйде болғаны сөз болмайды, неден, ... ... ... ... ... ... айтылмайды. Сондай-ақ «Қазақ ... ... жеке ... болуы - зерттеушілердің сол тұстағы одақтық
фольклортану мен әдебиеттануға тән ... ... ... ... ... осы бөлімнің тараушалары мынадай: революциялық күрес
кезеңіндегі ... ... ... советтендіру жөніндегі өлең, жырлар;
колхоз, ... ... ... ... әдебиеті; терме, мақалдар;
қазақтың халық әдебиетіндегі Ленин, ... ... ... ... ... ... ... образы; Отан соғысы кезінің жырлары. Көріп
тұрғанымыздай, тараушалардағы проблемалар азаматтық тарихтың ... ... ... қарастырылған және талданған шығармалардың дені -
авторлық өлеңдер мен жырлар. Олар ... ... ... ... ... фольклорға ғана емес, бүкіл әдебиетке тән ... ... ... ... ... ... бұл ... кездегі концепцияға сәйкес халық ақындары шығармашылығы мен фольклордың
ара жігі ашылмай, біртұтас халық әдебиеті деп ұғыну орын ... ... ... ... ... Иса, ... ... ақындардың өлеңдері
совет фольклоры үлгісінде қаралған. ... ... бар деп ... ... өзін дәуірлеу түгелдей дерлік ХХ ... ... ... ... ... өмір ағымына сай жедел
өзгеріп отыратын ... ... емес ... ... Ал, ... ... ұғымға келсек, ол көпке шейін ғылымда мойындалып келді.
Совет ... - ... ... деген тұжырымды халық 
ақындарының өлеңдері мен жыр, толғаулары ... ... бірі - 1955 жылы ... ... ... ... ... эпохи» атты кітап болды. Бұл кітапта ... ... ... ... ... ... ... ауызша,
импровизациямен шығарған өлең-жырлары ... ... деп ... ... да ... ... ... санатына жатқызылды. Дәл
осындай көзқарас кейінгі еңбектерде де орын ... ... 1960 ... ... жырлар» бөлімінде 1916 жылғы көтеріліс ... ... сөз ... ... шығармалары талданады. Ал, 1968 жылы
жарыққа шыққан еңбекте «Советский фольклор» деп ... ... ... жанрларының жай-жапсарына қысқаша шолу жасалып, содан соң
Жамбылдың, ... тағы ... ... импровизаторлық өнері мен ... ... ... ХХ ... 70-жылдарына дейін  бүкіл Кеңес Одағы
фольклортануында орныққан ... ... ... ... ... ... жыршылар мен сказительдердің ескі фольклорлық дәстүрге
негіздеп жырлаған туындылары ... эпос деп ... ... орыс
фольклористикасында Марфа Крюкова секілді сказительдер шығарған ... ұлы ... ... Доскей, т.б. ақындарымыз шығарған жырлар
фольклор деп ... ал, ... ... ... ... алынды. Осы концепцияның айқын көрінісі - 1964 жылы ... ... ... атты ... болды. Бұл том түгелдей совет
фольклорына ... да, ... ... ... ... ... даму ... совет фольклорының даму жолдары деген екі үлкен бөлімді қамтыды,
сондай-ақ совет ... ... ... ... ... авторлық
дастандары мен поэмалары да қарастырылды. Бір ... - бұл ... ... ... ... фольклор поэтикасының ізімен,
дәстүрімен шығарылғанын атап көрсетеді. Әсіресе, ... ... ... да, әрі ... ... ... ... да нақты мысалдар арқылы нанымды дәлелдеген. Ал, советтік
өмірді бейнелеген шығармаларды ... ... ... ... ... арқылы ғалымдар халық ақындарының дүниелері фольклорға
келе бермейтінін мойындаған деуге болады.
Совет ... ... ... ... - ол ... ... деген сауалдар төңірегінде  ХХ ғасырдың 60-70 жылдарында бүкіл одақтық 
фольклортануда үлкен пікірталас туды. ... ... ... ... ... болған жоқ, сол ұғымның өзі де ... ... ... ... ... орнықты. Осыған орай есте ұстайтын нәрсе - фольклор деп тек
қана ежелден келе жатқан авторы жоқ шығармаларды айту ... пе, әлде ... ... ел ішінде айтылып жүретін халық шығармашылығын да тану дұрыс
па? Біздіңше, дәстүрлі ... ... ... ел ... ... ... ... әртүрлі жаңа өлеңдер (әсіресе, қара өлең), мақалдар,
әңгімелер мен анекдоттар - ... ... ... ... ... ... ... бұлар ерте заманнан келе жатқан ... ... ... фольклорлық поэтика жоқ, бірақ халықтық этика мен ұғым-
түсініктер бой көрсетеді. ... ... ... ... шығармашылығынан
ежелгі фольклорды іздемеу керек. Сонымен бірге заманның, қоғамның талап-
талғамына сай  ... ... ... ... ... ... ... екенін, сондай-ақ халық шығармашылығы жаңа формада, ... ... ... де ... ... ... де ескеру қажет. Қазақ
фольклорының тарихын зерттегенде осының бәрі есте болуға міндетті.
Фольклордың өзінің де ... ... даму ... оның
әр дәуірде  әр түрде болатындығы - бүгінгі күнде  күмән туғызбайтын ақиқат.
Өткен  ХХ ... ... ... фольклорының тарихи кезеңдерін
қарастыруға ұмтылыс болды. ... ... ... ... ... литературы» атты еңбектің фольклорға арналған бірінші томын
атауға болады. ... ... ... ... фольклора» деген тарау
беріліп, ол төмендегі тараушаларға бөлінген: фольклор ... ... ... ... ... вв.; фольклор ХІХ - начала ХХ вв.;
советский фольклор. Бұл жерде айтатын нәрсе - ... ... ... ... ... ... ... отырып, дәуірлерді анықтау
принциптерімен келісу қиын. Өйткені, мұнда азаматтық тарихтың ізімен жүру
шарты ... да, ... ... ... ... ... ... әрі
фольклордың ішкі даму заңдылықтары ұмыт қалған, соның нәтижесінде фольклор
тарихы әдебиеттің даму ... сай ... ... Рас, бұл ... ... ... ... тұрғысынан зерделеуге күш ... ... ... ... ... кеңес өкіметіне дейінгі және кеңес тұсындағы
деп, екі ... бөле ... ... ... ... бұл кітап - қазақ
фольклоры - өзіндігі мол мұра ... оның өз даму ... ... ... етіп ... ... болды.
Сонымен, ойымызды қорыта айтар болсақ, қазақ фольклоры - әдебиеттің
бастауы  бола ... ... бай. Оның ... ... фольклордың мәні мен мағынасын ашып, ... ... сөз етіп ... жөн ... ... ... ... оның статусы қандай, теориялық негіздері мен жанрлық табиғаты қалай әрі
неден көрінеді деген проблемаларды ... ... ... ... ... ... қарапайымдықтан көркем сөз өнеріне көтеріліп, бүгінгі
заманға жеткен классикалық түріне айналуындағы рөлін көрсету - бұл еңбектің
басты мақсаты. Аса көңіл ... ... ... бұл монография - оқулық емес.
Егер оқулыққа қойылатын талап - ... ... ... ... тұжырымдар берілуі керек болса, мұнда фольклортанудың ... ... ... ... нәтижесін пайдалана отырып,
өзіндік ізденістер мен талдауларға негізделген соны пікірлер ... ... ... ... ... даму ... ... оның ежелгі түр-сипаты басқа құрлықтардағы ХХ ғасырға дейін
көне рулық-тайпалық салтта өмір ... ... ... мәдениетімен
тарихи-стадиялық әрі тарихи-типологиялық әдістермен  салыстыру арқылы
анықталады.
Оқырман ... ... да ... жөн санаймыз.
Бұл еңбекте жанрлардың зерттелу тарихы баяндалмайды, оған ... ... ...... ... жолдарын көрсету, оның жекелеген  жанрларының туу, қалыптасу, өркендеп-
өзгеру үдерістерін айқындау. Әрине, бұл жерде ... ... ... ... өйткені қай жанрдың болса да пайда болған мезгілін ... ... деп ... айту ... ... бір жанр бір дәуірде қарастырылса,
ол нақ сол кезеңде туған деп түсінбеу керек, ... ол ... ... ... ал ... немесе өркендеуі сол қарастырылып
отырған шаққа дөп ... ... ... ... тұсындағы фольклор»
құрамында қаралатын кейбір жанрлар тап сол заманда тумаған,  олар ... ... ... кезінде өркендеп, көркем фольклорға айналған. Сол
сияқты ... ... де ... ... өз ... орта ғасырда алып,
көркемделіп дамуын ХVІІІ-ХІХ жүзжылдықтарда басынан кешірген. Сонымен бірге
бұл дәуірде жаңа  жанрлар мен ... да ... ... ... Ал, ... ... ... сөз болғанда жаңадан пайда болғандармен ... ... ... жаңа ... ие ... ... ... нәрсе: еңбектің құрылымында бірізділік сақталмағандай ... Оның ... ... жанрларға жалпы сипаттама беріледі де, олардың
ішкі шағын жанрлық түрлері жеке ... ... ... ... сөз ... оған ... ... беріліп, ал ішкі шағын түрлері
«діни дастандар», «хикаялық ... ... ... деп бөліне,
жеке қарастырылады. Басқа да үлкен жанрларға осы шарт ... ... ... жататын кейбір шығармалар жеке талданды, ондағы мақсат -
фольклордың сөз өнеріне айналғанын, оның өнерлік қасиеттерін көрсету ... ... ... ... ... тарихына арналғкан 10
томдықтың 1 томындағы ұжымдық монографияның жазылуы барысында  ... ... ... ... ... ... ... Д.Шалабеков еңбектері де ықшамдалып пайдаланылды. Мұның себебі,
біріншіден, олардың жұмыстарында әлі ... ... ... ... ғылымда әрқашан жалғастық болатындығы. Әрине, кітаптағы айтылған
кейбір ойлар мен ... ... ... ... да ... кей ... ... да ықтимал. Бұлай болуы орынды, себебі қазақ фольклоры нақ
осы тұрғыда зерттеліп көрген емес және ... елде ... ... ... ... ... сипатта әлі күнге дейін зерделенген жоқ. Егер ғалымдар
мен мамандар тарапынан ескертпелер, тілектер айтылып жатса, авторлық ... ... ... ... ... делінген.
Еңбектің тараулары мен тараушаларын  жазған ғалымдар мен 1 ... ... ... Оның ... бұл ... мен ... ауыз әдебиеті туындыларының зерттелу деңгейін көрсетеді және ... ... ... анықталған бөлінісі, оған қандай шығармалар
жататынын мен ауқымын да анықтай алады: ҚР ҰҒА ... ... ... ... ... («Кіріспе», «Қазақ фольклоры:
статусы мен теориялық негіздері», «Ежелгі замандағы рухани мәдениет: жалпы
сипаты», ... ... ... ... ... ... дәуірдегі
фольклор: жалпы сипаты», «Миф», «Хикая», «Этиологиялық ертегі», «Қиял-
ғажайып ертегі», «Хайуанаттар ... ... ... ... ... «Аңыз», «Әпсана», «Хикаят», «Новеллалық ертегі», «Сатиралық ертегі»,
«Тарихи жыр: жалпы сипаты», «Кенесары туралы тарихи ... ... ... ... ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының
докторы, ... ... ... эпос», «Батырлық жыр: жалпы сипаты»);
филология ғылымдарының докторы, профессор Ш.Ыбыраев ... ... ҚР ... ... ... ... профессор З.Ахметов, филология
ғылымдарының кандидаты Б.Ақмұқанова («Қазақ хандығы кезеңіндегі ... ... ... ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... ... ... профессор К.Матыжан («Үйлену ғұрып ... ... ... ... ... докторы, профессор Ш.Керім
(«Егіншілік жөніндегі фольклор», «Жұмбақ», «ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... жалпы
сипаты», «Хикаялық дастан», «Діни дастан», «Ғашықтық дастан»); филология
ғылымдарының докторы М.Жармұхамедұлы ... бен ... ... «1916 ... ... ... ... ғылымдарының докторы Б.Уахатов
(«Наурыз мейрамы мен фольклоры», «Қара өлең», «Тарихи ... ... ... ... ... ... ... «Қара өлең»);
филология ғылымдарының докторы, профессор Т.Қоңыратбай («Түркі ... ... ... ... ... атындағы Тарих және
этнология ... ... ... ... тарих ғылымдарының
кандидаты,  доцент А.Тоқтабай ... ... мен ... тойы мен ... ... ғылымдарының кандидаты
Д.Шалабеков («Жұмысшылар фольклоры»); филология ... ... ... ... ... ... ... Ж.Ахметжанова
(«Тарихи өлең»); филология ғылымдарының кандидаты С.Дәрібаев («Егіншілік
жөніндегі ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі фольклор», «Алтын Орда ... ... ... «Айтыс: жалпы сипаты», «Мысал айтыс», «Шешендік
сөз»); филология ғылымдарының кандидаты, доцент П.Әуесбаева («Әңгіме»);
фольклортану ... ... ... ... («Жерлеу ғұрпының
фольклоры», «Қобыланды батыр», «Лирикалық өлең», ... ... ... ... ... («Терімшілік пен аңшылыққа қатысты
фольклор», «Мал шаруашылығына байланысты фольклор», ... ... ... ... «Ант», «Едіге», ... ... ... ... институттың ғылыми қызметкерлері
Д.Жақан мен А.Тойшанұлы, Д.Рахметова қатысқан.
ІІ Балалар фольклорлық музыкасы және оның ... ... ... ... ... және оның этнографиялық сипаты
Қазақ халқының ежелден келе жаткан рухани-мәдени мұраларының бірі -
фольклор. Осы ... ... ... әдебиеттерде фольклор- сөз өнері, халық
даналығы ретінде керсетілген. Сонымен қатар фольклор — ел ... ... ... да ... Осы ... келгенде фольклор - ауыз өдебиеті
мен музыка өнерінің біртүтастығына негізделген ерекше бір сала. ... ... ... ... ... ... ғылымымен салаластығын да саралаған. Осы мәселеге орай В.П.Аникин
мен Ю.Г.Круглов: "Очень существенно, ... ... ... от этнографии признают и видные
представители последней" (Русское народное поэтическое ... ... ... ... ... мен ... салаларының
сабактастығын анықтауда олардың әрі эстетикалық, әрі этникалық ... ... ... ... ... ... и этнография.-М.,1973,
223-6.).
Бұл пәннің максаты - халқымыздың ... ... ... ... ... жете ... негізгі белгілері мен сипаттарын
ажырату. Осыған орай қазақ музыкалық фольклорына байланысты арнайы зерттеу
еңбектермен ... ... ...... әндері мен күйлсрін
тереңірек игеріп, білім беру бағдарламасында қолдана білу міндеті де туады.
Музыка - өнер, көркем ойлаудың бір ... Оның ... ғана ... ... ... Қүрылымы, тілі. макамдық, ырғақтық жүйесі тағы
бар. Осыған әрбір музыкалық аспаптың ... ... де ... ... - өнер әлеміңдегі күрделі құбылыстардың бірі болып ... ... ... өнеріне елеулі орын берілген. Арғы жерде
оның салтқа байланысты ... ... ... бері келе ... ... арналары халыкгық-кәсіби деңгейге дейін көтерілген.
Кеңес дәуірінде фолъклордың көбіне сөз өнері ретінде ... ... Ол ... ... ауыз ... ... ғана қолданылып,
негізінен тұрмыс-салт жырларын, ... ... ... ... ... тарихи жырларды қамтыды.
Бері келе казақ фолъклорының музыкалық әуеннен тыс дамитын ... ... ... ... секілді шағын үлгілері де зерттеле бастады.
Музыкалық фольклор осы аталған жанрлардың басым көпшілігімен ... оны бір ғана сөз ... саз ... ... жөн. ... ... ... дәстүр аясында жеткен фольклор шығармаларының барлығы
дерлік саз өнерімен тығыз байланысты.
Музыкалық фольклор шенберінде халық ән-күйлерінің құрылымдык, ... ... т.б. ... де ... Ән ... ... көркемдік жүйесі мен поэзиялық өлшем-кұрылымы да назардан
тыс ... ... ... жеткен музыкалық мәдениеттің қазақ халқының тыныс-
тіршілігі - ... ... да ... ... ... халқымыздың тұрмыс-салт ерекшеліктерінен туындайтын үлгілері де аз
емес. Осы белгісіне орай қазақ халқының музыкалық фольклорын ... ... ... ... ... туған фольклор үлгілері. Оған "Сыңсу",
"Тойбастар", "Бесік жыры", "Жоқгау" секілді тек ... ... ... ... ... ... тыс фольклор туындылары. Бұл салаға эпикалық жанр - жыр,
толғау, терме, ... ... ... ... ... мен ... ... фольклор бүгінде музыкалық этнография деген ұғым аясында да
қарастырылып жүр. Этнография - түрлі ру, ... ... ... ... ... пән. Мұндағы этно (этнос) -
халық, графо ~ жазу деген үғымды білдіреді. Оның мәні ... ... ... деп ... «Главный предмет этнографии составляют
характерные, традиционные черты културы и быта ... ... ... с ... их ... ... Р.Ф. Введение в этнографию.-Л.,1974, 6-6.).
Этнография - географиядан жіктеліп шыққан ғыльм саласы. Бірақ ... ...... ... мен мәдениеті. Осы сипатына орай оның
негізгі ерекшелігі де ... ... егер ... нақты айғақтар мен
деректерге жүгінсе, жазба мәдениеті туа қоймаған халықтар мәдениетін қалай
анықтар ... ... мына ... ... ... Белгілі бір халықгардың тарихы
тек қана жазба ескерткіштерде сақталмайды. Сонымен бірге оның іздерін салт-
дәстүр, наным-сенім ... де ... ... ... ... ... мұрасын да қосамыз. Барлық фолъклор үлгілері ... ... ... басым жанрлар қазақ мәдениетінде аз емес.
Осыған орай ... ... не? Оның ... ... бар? - ... келейік. Бұл мәселе тұсында Р.Ф.Итс:"Культура — означает все ... ... в ... от ... что создано природой " (Введение в
этнографию, 40-6.),- деп жазады да, оны материаддық және рухани деп ... Оның бірі ... ... ... ... екіншісі — адамзат баласының ой-санасы тудырған  руханият саласы.
Этнография ... ... төрт ... ... ... ... ... — этнос — халык, -ұлт. Бұлардың бірі жабайылық
кезең, екіншісі — ... ... ... — капитализм дәуірі,
төртіншісі — жаңа ... ... ... ... ... ... алғашкы этникалық топ болса,   халық -таптык қоғам жағдайында
қалыптасқан этникалық бірлестік атауы.
Фольклор шыгармаларының ерекшелігі олардың коғамда ... ... де ... ... бәрі ... ... ... пәнінің максат-міндеттері мен обьектісін түзейді.
Музыкалық фольклор халық өмірі мен тұрмысы. яғни ... ... Сол ... оны ... ... деп те атап келеміз.
Өзінің табиғатына орай ... ... ... ... ... тыс болып екіге жіктелетінін жоғарыда айттық.
Салт-дәстүрге байланысты фольклор үлгілері өте ертеден ... ... ... ... ... ... бірі осы.
Мысалы, орыс халқында "хоровод" дәстүрі бар, ... оны ... ... фольклорьшан кездестіру қиын. Түркі тайпаларында ... ... ... Қазақ халқының музыкалық мәдениеті —
монодиялық құбылыс. Оған көп ... ән ... күй ... ... жыр ... емес. Ел ұғымында ол шеберлік белгісі де бола алмайды. Эпикалық дәстүрі
дамыған көшпелі елдерде жске ... жеке ... ... суырылып
шыққан тұлғалар ғана бағаланған. Мұны ғылым тілінде монодиялық мәдениет деп
атаймыз. Ол бүкіл түркі және шығыс әлеміне ... ... ... ... ... ... жыры, сыңсу,
тойбастар, жоқтау, т.б.) салт-дәстүр шеңберінде ғана өмір ... Олар ... ... ... ... ... үстінде ғана орындалған. Салтқа
байланысты музыкалық шығармалардың құрылымы қарапайым келеді. Кейде ... ... де ... ... бұл ... тән ... мағынасындағы тұрақты музыкалық мәтіні бар шығармалар жоқтың қасы.
Олардың бәрі белгілі бір ... ... ... бір ... ... туып ... ... орынға музыкалық әуені емес, ладтың негізі
шығады.
Балалар музыкалық фольклоры үлгілеріне ... ... мен ... Олар ... жоқ, ... тұрақты музыкалық мәтіні бар шығармалар.
Мысалы, "Келіншеқ", ... ... ... ... т. ... иесі болмаса да, олардың фольклорлық мұра екендігі айқын.
Бұдан байқалатыны, ... тыс ... ... ... ... сала ... Оның үлгілері біздін заманымызға дейін жетіп
отыр. Салттан тыс ... ... ... лирикалық жанр құрайды.
Тарихи әндер сиректеу. Мұның өзі ... ... ... ... ... өскендігін байқататын белгі.
Музыкалық фольклордың этнографиялық сипаты ... ... ... ... орыңда тұруға тиіс. Әзірге біз қазақ халқының музыкалық
фольклорын тақпақ ... ... кең ... ... ... деп ... келеміз. Бұдан әріге терендеп бара алмай жатырмыз. Оның басты себебі
— музыкалық этнология ғылымыньгң ... ... ... ... тән музыкалық үн-әуендер бар.
Тіпті арғы ... ... ... ... музыкалық үні болған.
Антикалық ... ... көне ... ... музыкасынан да көптеп
кездестіруте болады. Осының әзі қазақ музыка ... ... ... зерттеудің қажеітілігін аңғартады. Оны ғылым тілінде музыкалық
лексикология дейміз.
Фольклор туындыларының этнографиялық сипатын ... ... - ... ... ... Дәл осы ... мақам арқылы белгілі
бір халықтың өзіндік болмысы дараланады. Оған ... ... ... ... де жоқ ... ... ... бүгінгі талаптары қатарында қазақ
музыкалық лексикасының туу, қалыптасу, даму кезендерін анықтау ... ... Бұл ... ... ... ... жоқ ... бірақ
жетімсіз.
Музыкалық фольклор - көркем әрі тарихи категория. Оны ... ... ... ... ... дереккөз ретінде бағалауға
да толық негіз бар. ... ... ... ... ... бір
тарихи оқиғаларға құрылған болса, олардын тарихи табиғатына терендей түскен
жөн.
Тарихилық тек қана шығарманың атауы немесе белгілі бір ... ... ... емес, ең алдымен, фольклор туындысының өз табиғатынан
анықталуға тиіс.
Әйтеуір бір халық ... аз ... ... ... ... делік,
соған қарамастан оның тек өзіне ғана тән музыкасына құлақ түріңізші -сізге
сол бейтаныс жұрттың, өзіңізге ... ... ... ... ... ... ... сіз сол  халықтың ақ көңіл,  адал ... мен ... жан ... ... да ... ... әсемділікті танып  білудегі  нәзік талғамын, поэтикалық бейнелі
ойға ерекше бейімділігін, қоршаған ортаны, дүниені қабылдаудағы икемділік
пен ... ... ... ... ... ... ... мыңдаған   жылдық   ... ... ... ... мен ... айқын көрініс береді. Ән мен  күйдің  түп 
тамыры  өмір  ... ... ... емес,   әншінің, шебердің талғамы мен
фантизиясына және шеберлігіне де ... ... ... ... ... - уақыттың да нышандары. Әр уақыт    пен кезеңнің өзіне
тән фольклорлық бейнелері өмір сүріп, әрекет етеді. ... ... ... сол ... тән "өлшемді кесіктер" көрініс береді, уақыт,
дәстур жалғастығының алуан ... ... ... табады.  Үздіксіз
«зара ықпал етудің жалғастылық фактілері өнерпаз ұрпақ санасының елегінен
өтеді.
Көне ... ... әрі ... ... жанды куәгері болып
табылатын халықтың өзіне ғана тән муызкасында, әсіресс оның ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі формалары мен жанрларын тұрмыста
сақтауда әр ... өз ... ... ... ... ... ... мен ұғымдар бар. Әр халықтың өзіне тән ... ... ... ... ... көріністер
болады. Қазақ музыкасыңда да, әндерінде де өзіндік ... ... ... ... ... ... шығармашылық ойдың
ауқымдылығы, тұрмыстағы елеусіз-ау ... ... ... ... деңгейде терең етіп, ой елегінен өткізе білушілік қайран
қалдырады. Бұл ... ... ... ... керемет дамыған. 
Ауызша  айтылатын поэтикалық шығармашылықтың аса бай ... ... ... мәнділік жатыр. Олар өздері әндей сызылып, күйдей күңгірлеп,
музыка тілеп ... ... ... ... ... ... Мұның өзі музыка
зерттеушілерінің алдына маңызды міндет, үлкен мәселе ... Олар ... ... ... болып   табылатын    қазақтың   
музыкалық    шығармашылығының қайнар көзін ... ... ... мен ... ... ... ... тиіс.
Қазақстандағы музыка зерттеудің осы кезге дейінгі ең осал жері халық
музыкасының көне ... іс ... ... мен ... ... ... ... алмау мен тиянақты қортынды жасай алмау болып келеді.
Республикада музыкалық мұраларды жинауға, оларды музыкалық-этнографиялық,
тарихи-теориялық, ... ... ... зерттеуге қатысты практикалық
жұмыстардың мол тәжірибелері жинақталған. ... өзі ... ... ... ... қалады, бірақ қазақтың әдет-ғұрып
әндеріне байланысты теориялық концепциялар ғылыми ... өзін ... ... ... ... ... фольклорының кейбір ерекшеліктеріне жалпы
сипаттама бергенде және жинаққа енген материалдың ... ... ... оның тұрмыстағы табиғи орнының спецификалық (өзіне тән) белгілері мен
нышандарының тұрақтылықтары; әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ... материалдарды қорытқанда және жүйеге келтіргенде басты
бағдар - ғұлама - филолог-ғалымдардың, ... ауыз ... ... ... ... ... М.Әуезов, Л.Соболев, Н.Смирнова, Б.Уахатов,
Н.Төреқұлов сияқты ғалымдардың еңбектеріндегі қозғалып отырған проблемаға
байланысты теориялық тұжырымдары, ... ... ... ... ... А.Жұбановтың, Б.Ерзаковичтің
іргелі еңбектерінде; ... ... ... ... ... және ... ғылыми мақалаларында көрініс тапқан қазақ ... ... ... көптеген жанрларының, солардың ішінде ... ... ... ... ... ... ... айқындаған кезде
өзіміздің ... ... ... филологтардың, музыка
зерттеушілердің еңбектерін басшылыққа алдық.
Құрастырушылар өткен ғасыр мен XX ғасыр басында қазақ ... ... ... мәселелеріне, көркем поэтикалық-ауызша ... ... ... ... ... В.Радлов,
Г.Потанин, С.Рыбаков, ... ... ... ... ... назар аударды.
Ұлттық фольклордың өзіне тән ерекшеліктері көне замандағы әдет-ғұрып
дәстүрлерінен-ақ көріне бастайтыны ... ... ... ... сияқты қазақ халық музыкасының көне қабаттары да айқын ... жүйе ... ... "...Ол ... ... ... ұжымның өндірістік-практикалық сиқырлық және ырымдық қызметіне
тікелсй қосыла-араласа жүретіндігімен, ұжымының ... ... ... ... байланысатын белгілерімен сипатталады. Бұған қоса көне
фольклор ұжымының тұрмыстық және ... ... ... ... ... ... сөйтіп осы жүйенің кейбір мәнді сәттерінің
өзінше бір көрінісі, бейнелеуі болып табылады. Синкреттік ... бар ... ... ... ... ... стильдік жүйенің
қалыптасуы жүзеге асады, сонан кейін ол ... ... ... ... ... роль ... ... жанрлық  құрылымы   патриархалдық-феодалдық қарым-
қатынастар   ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастары    көптеген
патриархалдық-рулық қалдықтармен астасып жатқан. Ал бұдан ертедегі әдет-
ғұрыптардың, ... және ... ... ... ... көреміз.
Патриархалдық тұрмыс-салт өзінің ... ... ... ... ... ... шығармашылығының   бейнелі-
айшықты   ерекшеліктерінің   қалыптасуына   барынша ықпал еткен. Шындығында
әдет-ғұрып, тұрмыс-салт фольклорын қазақ халқының рухани-өндірістік,  малшы
өмірінің ... ауыр ... ... ... көруге болады.
Қандай оқиға немесе жағдай бола қалса да ... ... ... ... ... бар өлең шығарылған, оның ... ... ... немесе
созылыңқы әуезі, бекітілген қайырмасы болған. Олар әр түрлі мақсаттарға
арналған және ... ... ... ... әдет-ғұрып және
дидактикалық жанрларының алуан түрлі болуы, олардың рулық-тайпалық шекте
қолданылуы (мысалы, өлгендерді ... бір ғана ... ісі ... ... болған), өсиет жырлардың, мақалдардың, жұмбақтардың ... ... ... ... формаларындағы көне элементтер
нағыз рулық-тайпалық тұрмыс-салт пен санаға ... ... ... жанрлар әлеуметтік-экономикалық жағдайға, тарихқа,
тұрмыс-салтқа, моральдық-этикалық ... ... ... ... байланысты туған.
Қазақтың әдет-ғұрып әндері өзінің құрылымы мен образдық құрылысына
қарай тұрмыстық, ... ... ... Оларда халықтың қоғамдық-еңбек
әрекеттері бейнеленген.
Қолданбалы сипаты бар көне әдет-ғұрып әндері ... ... ... ... ... Еңбек жылындағы айтулы сәттерді атап
өтетін "Наурыз әндері" жаңа ... ... ... ... ... ... ... 22 наурызда) орындалған. Әдет-ғұрыптар арқылы халық өзінің
табиғатқа, айнала  қоршаған дүниеге ... ... ... ... ... ... ... көңілді мейрамдармен қат-қабат
жүретін алуфн түрлі күн ... ... мен ... және ... ... өте көне ... адам баласы аңшылықтан қарабайыр жер 
өңдеушілікке және мал өсірумен айналыса   бастаған   кезде   яғни   біздің 
дәуірімізге  дейінгі   V-IV   ... ... ... одан да
кейін  ІІІ-ІІ мыңжылдықтарда пайда болған.
Фольклорист-ғалымдар жыл маусымдарына  байланысты  әндср  ... ... ... ... сол   байқаған   құбылысты
қайталауға   мәжбүр   ... ... ... ... ... ... айтулы кезенді атап өтетін әндердің бірі - "Наурыз әндері"
дедік. Бұл әндерде көктемгі мал төлдетуге құттықтаулар болған, жерден ... ... мол ... ... ... ... шығуына тілектестік
білдірген. Жаңа жылдық әндердін ішінде біреуінде табысқа жетуге, бақытты
болуға және т.б. ... ... ... ... ... ... ... элементтері айқын көрінеді.
Жыл маусымын айқын көрсететін әндердің бірі "Жыл ... бола ... әнде ... жылы туған адамның қу да тапқыр болатыны өсиет түрінде
айтылған".
Жыл өлеңі
Туғандар, қысына тышқан жылдың қамсыз ... ол ... ... ... ... ... қу келеді,
Талайды бойға сенген сүріндірген-ай.
Қазақтың балалар фольклорында жарапазан, жарамазан тәрізді өзгеше
құттықтау әндерінің өздеріне ... ... ... ... хақ. Бұл ... көне ... бері Орта Азия ... арасында
орындалып келген, сонан кейін жарапазан мұсылман мерекесі — Рамазан
уақытында орындалатын болған. Бір топ жас ... ... ... ... ... ... олардан сыйлық алған. ... ... ... ... үй ... ... оты мол, ... мал-жанның көп болуы
және т.б. тіленген.
Айтамын жарапазан еліңізге
Айтамын жарапазан еліңізге
Байлаңдар бір орамал белімізге.
Байласаң бір орамал белімізге,
Барамыз мақтап, ... ... ... болсын, ұстаған жан,
Әсіре мазан, сайра мазан,
Оразаң қабыл болсын ұстаған жан.
Сонымен ... ... ... ... ораза тұтатын кезде)
айтылатын жарапазан деп аталатын ... ... ... ... ... бой көрсетіп қалады. Оларда ислам дінінің ... ... көне ... ... ғ.ғ.) ... ... іздері
айқын керінеді. Жарапазан әндерінде отбасына аман-саулық, мал-жанның көбеюі
туралы көптеген жалпылама тілектермен қатар ... ... ... ... ... ... сиынуды, Құраннан келтірілетін "лә
Илахи ил Алла" - "Алладан ... ... жоқ" ... ... де ... ... тұрғыдан алғанда қазақ музыкасын зерттеген ірі ғұлама ... ... аса ... ... бір ... ... әнін ... еркектің аты ғана деп түсіндіреді. Шын мәнінде
бұл исланың негізін қалаушы ... аты. ... әні ... ... ... жаңа түрге, мазмұнға ие болған. Құран сөзіне
жазылған түбірі ... ... ән ... ... әндерінде де алуан түрлі
тақырыптар бар. Солардың бірі – бәдік деп ... ... ... кезде
қазақ халқының тұрмыс-салтынан мұндай әндерді кездестіру қиын. Арбау-байлау
әндерінің ішінде ... ... ... ... ... ... ... қашыру үшін айтылатын болған. "Күләпсан" дейтін ән ... ... ... ... ... жатады. Бұл әндерді айту арқылы
яғни арбау, үшкіру жолымен, қазіргіше айтсақ, магиялық-сиқырлық ... ... адам ... ... ... ... ... болады, жазуға болады
деп сенген халық. Қазақ халқы өлеңмен, әнмен, арбау, бәдік айту, ... ... ... ... бағындыруға, сиқырлауға болады, құрғақшылық
кезінде күн жаудыруға, апаттан ... ... деп ... ... үшін ... ... ... атты өлеңде бейнелі
түрде малдая пышаққа көшуі, жұрттан аулақ кетуі керектігі айтылған.
Бәдік
Пышаққа көш, ... ... ... қойға жүгірсін тұсаққа көш-ай. 
Жайыңды одан көшер мен айтайын, 
Отырған әріптесті құшақтай кеш-ай. 
Бұрма, бәдік тағы да, бұрма, бәдік, 
Босағада ... ... ... ... ... ... иесінің келер кәдік-ай.
2.2 Бала тәрбиесінде халықтың музыкалық фольклорының алатын орны
Қазақтың аса бай әрі ... ... ... музыкалық
мұрамыз халқымыздың рухани дүниесінде ... орын ... ... тағылымы, көзқарасы, дүниетанымы, наным ... ... ... отаншыл-азаматтық сезімі, қиял-
арман қайғы-қасіреті, ғашықтық сүйіспеншілігі мен ... ... ... ... ... жайлы кең пейілі және т.б. ... ... ... ... ... Музыкалық байлығымыз  халық
тұрмысының әрбір көрінісі-нәрестенің шыр етіп дүниеге келгенінен бастап,
өмір циклінің ... ... ... ... ... ... мен күмбірлеген күйлерінде жырланған. Қазақтың кең даласы
өзінің ұл-қыздарын ерекше рухтандырып, оларға ... ... ... поэтикалық, прозалық, музыкалық туындылардың пайда болуына
ықпалын тигізген. ... Ұлы ... ... өткір тілдің, жалынды
сөзді әсерлі үннің сарқылмас бұлағына айналған. Оның көпжылдық тарихында
небір керемет талант ... өмір ... ... ... ауыз екі ... ... мұра етіп ... адам ең алдымен өз халқының перзенті, өз отанына бар жан-тәнімен
берілген азаматы болу ... ... ... болашағы тек өзіне байланысты
болатынын есте ұстауға тиіс. Оның осындай тұжырымға тоқталуына ұлттық әдет-
ғұрыптар мен дәстүрлер ... ... ... ... ол жалпы адамзаттық
әлемге аяқ басып, өз халқының игілігін басқа халықтарға жақын да түсінікті
ете  алады. ... ... ... өз кезі мен өткеннің ... ... ... ... ұрпақты өмірге даярлап, ... ... ... ... ... ... ата-бабаларының
тәжірибесін игере түсуі керек.
Ұлы М.Әуезовтың «Ел ... ... ... түзе» деген ұлағатты
сөзін еске түсірсек, сол ел бесігі-болашақ ұрпақтың тәрбиесінен ... ... аяқ ... бекіп, көші түзелмей мемлекеттің
әлеумет-қуаты түзелмейтіні анық. Сондықтан ... ... ... ... бала ... көп көңіл бөлген. Халық педагогикасында жас ұрпақты
тәрбиелеудегі негізгі құралдардың бірі болып-өнер, оның ішінде музыка өнері
болған. Жастайынан бала ... ... ... ... ... мен ... халықтың сан
ғасырлық тарихымен, тыныс-тіршілігімен, тұрмыс-салтымен және мәдениетімен
тығыз байланысты екені бізге мәлім. Әр халықтың жас ... ... тән ... ... бар. Сол ... халқында ғасырлар бойы
жинақталған ұрпақ тәрбиесі жөніндегі ой-пікір, білім, тәжірибелер жиынтығы
халық ... ... ... ... ерекше орын алады. Бірде-бір
адамзат қоғамы өзінен бұрынғы аға ... ... ... ... өмір ... емес. Халық келер ұрпағын жан-жақты жетілген азамат
етіп тәрбиелеу үшін өзіне дейінгі қоғамда қолы ... ... ... ... ... ... ... еңбексүйгіш, ұлттық сана-сезімі
оянған, мәдениетті, рухани бай, адамгершілігі зор азамат етіп ... ... ... ... ... бай ... ауыз ... асыл
үлгілері: өлең-жыр, аңыз-әңгімелер, мақал-мәтелдер, афоризм сөздер мен ән-
күй музыкасы, зергерлік қолөнері, ұлттық ойын түрлері т.б. өнер ... ... ... ... ... етіп ... ... тағлымдық, соның ішінде өнерге сүйіспеншілік сезімін
баулитін мақал-мәтелдер көптеп ... Олар ... ... үлгіде
әдемі ырғақ пен сарынды әуезбен айтылады. «Өнер алды қызыл тіл» деп, тіл
өнерін жоғары бағалаған. «Өнер» ... ... ... ... өнер т.б.) «шеберлік», «іскерлік» сияқты ұғымдар білдірген.
«Өнерлі бала сүйкімді», ... өрге ... ... ... ұзақ»,
«Өнерлінің қолы - алтын, өлеңшінің сөзі – алтын», «Ақыл көпке жеткізеді,
өнер - көкке жеткізеді», «Өнер - ... ... ... ... өнер де ... ... мақалдар жастарды өнерді меңгеруге талпындырған. Нағыз ... - ... адам ... ... ... музыкалық фольклоры мен әдеби фольклоры өзара өріле
бірлестікте өмір сүруінің факторларының бірі ... ... ... ... ... етуі ... ... педагогикасын, оның идеяларын, ұғымдарын, әдіс-тәсілдерін,
тәрбие құралдарын жас ұрпақты жан-жақты, ең алдымен, эстетикалық ... ... ... ... ... жету ... ... ата-бабаларымыздың күмбірлеген күміс күйімен, сыбызғы-сырнай
үнімен, ... ... ... ... (лиро-эпостық) жырымен, мақал-
мәтел, шешендік сөз, айтыс өлеңдерімен сан ... бойы өз ... ... бір сырлы, өнегелі де өнерлі, адамгершілік ар-ожданы жоғары ... ... ... ... шындық.
Жас ұрпақ тәрбиесінде қазақ халқының негізгі құралы-өнер, оның ішінде
музыка мен сөз ... ... ... ... ... ... өлең-
жырлардың неше түрін әдемі әуен, сүйкімді ... ... бала ... отырған. Демек өмірдің, туған табиғаттың, тұрмыстың реалистік
шынайы бейнесі, халықтың аңыз-әңгімелері, ... ... ... бәрі жас ... ... ... тәрбиелеуге және сол
сүйіспеншілігін дамытуға ықпал еткен.
Халықтың ауызекі шығармашылығынан нәр алмаған, еңбектерінде тәрбиенің
халықтық ізгі идеялары көрініс таппаған ... ... ... ... жоқ деуге болады. Олардың ішінде алғашқы болып, аты әлемге
жайылған Әл-Фарабидің ... ... биік ... Ол ... ғылыми-
педагогикалық шығармаларында имандылық-адамгершілік тәрбиені ... ... ... арқылы эстетикалық тәрбие беруге ерекше маңыз берді.
Оның сөзімен айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... таптырмас құралы болып табылады, қажығанда
және тарыққанда олардың көңіл-күйін көтереді. Халықтық ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын сабасына түсіреді және әрі ... Бұл ... тән ... үшін де ... өйткені тән ауырған
кезде жан да ... ... тән ... жан да ... ... ... дыбыстардың арқасында оның күш- қайраты қалыпқа ... ... ... ... сан ... тарихының ішінде қазақ халқы тәрбиенің
өзіне тән сезімдік ... ... ... ... берудің өзіндік әдет-ғұрпы мен дәстүрін жинақтады. Оларда ... ... ... ... ... ... қоғамдық
мінез-құлық нормалары мен ... ... ... тарихи- географиялық жағдайларының, халықтың
көшпелі өмір ... ... ... сәйкес жеткіншек ұрпақты
тәрбиелеуге, атап ... ... ... беруге деген өзіне тән
ерекше талаптары қалыптасты.
Қазақтың халық педагогикасында ... ... ... ... балалар мен жастарды бай әдеби және музыкалық
мәдениетке тарту ... сан ... ... ауызекі шығармашылығының
түрлі жанрлары да, ұлттық әдет-ғұрыптар да, қазақ ... ішкі ... да, ... ... ... де, ұлттық ойындар да соның
жарқын ... ... ... Халық педагогикасында балалар ойындары да,
ертегі эпостық жырларды айту да ... және ... ... ... мен ... ... үстінде халықтың музыкалық-әдеби бай
мәдениетінен нәр алып, рухани сұлу болып өскен.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... - бәрінде жас ұрпаққа айтылар арман-тілек, ... ... ... ән түрінде айтылып, атқарылған, бәрінде де сөз бен саз
қатар жүрген, егіз қолданылған. Өнер- ... ... ... тәрбие берудің ең бір маңызды құралы болып келетін.
Халық ... ... ... - ... бай ... тәжірибесіне
сүйене отырып, келер ұрпақты ... ... ... Отанын,
отбасы, ауыл-аймақ, ар-намысын қорғай білетін, жаны жайсаң, арлы ... ... Осы ... іске ... ... отбасы мүшелерінен бастап,
ауыл ақсақалдары, көнекөз қариялар мен ... ... ... әнші, күйші
сияқты өнер адамдарының бәрі ... ... ... ... ... ... келгені көпке аян.
Қазақ халық педагогикасында балалар мен жастарға музыкалық-эстетикалық
тәрбие берудің тамыры тереңде жатыр. Қай халық болсада, ... ... бай, сана ... ... ... ... ... деген
сүйіспеншілігі зор, адамгершілігі мол азамат тәрбиелеуді ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің қажетті элементі
болғанын айтып өттік. Ерте заманнан бері ... ... ... ... оның ... жан серігіне айналған музыкалық аспаптар, олардан
туындап шыққан күй өнері, ән өнері әліде өзінің ... ... ... ... музыкасындағы фольклорлық дәстүр және ... ... ... ... бөліп қарай алмаймыз. Өйткені,
балалар поэзиясына тән үлгілердің баршасы да, атап айтсақ, бесік ... ... ... жұмбақ, жаңылтпаш, санамақ т.б. фольклордың тұрақты
үлгілері болып келеді. Сондықтан да, бүгінгі ... ... ... ... бірі – ауыз ... рухында пайымдалып, байырғы жанрлар
үлгісінде туындаған тың мазмұндағы шығармалардың қатары көбеюі.
Тәуелсіздік ... ... ... лирикасында фольклормен
сабақтастықтар сипаты мынадай:
- фольклорлық дәстүр көріністерін бүгінгі күн тынысымен жеткізу;
- ауыз әдебиеті мен бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... берілуі мен әдістері, тәсілдері арасындағы үндестіктер.
Фольклорымызда шоғырланған балаларға қатысты өлеңдер ... ... ... орай ... ... Бұлар көбіне көп ... ... ... ... ... ... ... айтылатын
бесік жыры, мәпелеу жыры, тұсаукесер секілді жырларды Б.Уахатов «ата-аналар
шығарып орындайтын ... ... ... ... ... ... салт ... [18],-десе, К.Матыжанов өзінің қазақтың отбасылық
ғұрыптық фольклорына ... ... ... ... ... ... Ғалымдарымыз арасында мұндай жырларды «балалар фольклоры»
ретінде қалдырған жөн бе, әлде ересектер фольклоры санатында ... па ... ... бар. Л.Хализова өз пікірінде: «...бесік жыры мен
баланың ... ... аз. ... жаңа туған сәби бұл жырдың сөзін де,
мағынасын да түсіне алмайды. Мұндай жырларды ересектер айта ... ... оған ... ... ... ... болады» [20],-деп тұжырады.
Әлпештеу жырларының балалар фольклорының өзге ... ... әсем ... ... ... бұл ... «...сөз бен
саздың, мәнерлеп жеткізу мен музыканың ... ... [21, ... С.М.Лойтер «дәстүрлі мотивтерге құрылған
балалар әдебиетінің бір жанры. ...Бұл ... өзге ...... ... ... ... бағынуы, ырғақ пен әуен
басымдылығында көрінеді» [22, 21-22-б.],-деп тұжырым жасаса, А.М.Астахова
әлпештеу жырлары «көне мо-
тивтер мен ... ... ... ... ... қарсы. Ол бұл 
жырларды қай уақытта болса да жаңғырып жырлана беретін, баланың мөл-
дір әлемі мен оған ... ... ... ... ... түсіндіреді
[23, 74-б.]. 
Мұндай жырларды екі тұрғыдан қарастыра аламыз. Біріншісі – ауыз
әдебиетінде бар, дәстүрлі ... ие ... ... ... ... ... ... мен уақыттың ағысына орай шығарылған жырлар. Кеңес
заманындағы әлпештеу мысалын Қ.Мырзалиев жазған бесік ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қозғалыстардың әсер ететінін
көрсетеді.
«Ақ мамаңа асықпа,
Апам малда, қашықта.
Ақтылы қой бағып ... ... ... ... ... ... таңдаулы әлпештеу жырлары Ә.Ысқақтың
«Жыламашы інім», О.Асқардың «Бесік жыры», ... ... ... ... ... ... ... Е.Ашықбаевтың «Бесік
жыры», секілді дүниелері болып табылады.
Әлпештеу жырлары әр ұлт әдебиетінде кездеседі. Аталуы түрлі бол-
ғанымен сипаты, мазмұны қарайлас бұл ... ... ... ... ақ ... ... ... тартылған. «Кечуа-ацтектердің пәлсапалық
поэзиясында әуенмен айтылатын ғұрыптық жыр – ... ... ... ... ниеттелген тілектердің жиынтығы деп түсіндіріледі. Үндістердің бұл
жырының ритмі ғажап, көркем және айтуға ыңғайлы. Олар ырым мен ... ... да бұл ... ... ... деп ... [24, 682-
б.]. Мұндай өлеңдерді этникалық сурет пен ... ... ... беру ... ... ... ғана ... сонымен қатар өскелең ... ... бен ... ... мен ... ... ... кезеңіндегі тұсаукесер жырларының таңдаулылары
ретінде О.Асқардың ... ... ... ... ... ... ... болсын!» деген туындыларын
атаймыз. 
Бұл тарауымыздағы көтерілген екінші мәселе ... ... ... ... ... мен ... бағыт жалғастығы турасында сөз
еткенімізде одан бүгінгі ... ... ... ... ... анық ... ... Бұл жырларда бала бейнесі бар, ... сай ... бар, ... ... тілі бар. ... қатысты
жазған дүниенің ең үлкен ерекшелігінің бірі – ... тән, ... ... он ... ... ... ... бастап, әдеби
зерттеу көзіне айнала бастады. Бұл қатарда «Балалар ... ... ... ... [25], орыс ... ... ... Е.А.Покровскийдің [26] еңбектері бар. Фольклорда ұшырасатын
балалар әдебиетіне тән ... ... өз ... орай жіктелуі
Г.С.Виноградовтың зерттеулерінде бой ... [27], 1933 жылы ... ... ... ... ... ... көрген жинақтан да
аталмыш мәселенің ғылыми ... ... ... ... ... ... болса да С.Х.Мафедзевтың еңбектерін атауға
болады. Ол өз зерттеулерін этнографиялық шеңбер аясында ғана түзеді:
- Әріп танитын балаға ... ойын ... ... ... Доп, шар және ағаштан жасалған ойыншықтармен ойналатын ойын [28].
Ойындық поэзияны екі санатта, зерделік сипаты бар ... мен ... тән ... бар ... деп қарастырдық. Зерделік сипаты бар
ойындарда ойнақы ритмге баса назар аударылады. Санамақ, жаңылтпаш, сұрамақ,
қаламақ, жұмбақтар ... ... ... ... ... қазақ балалар лирикасында санамақтың алуан ... ... ... ... ... төрт ... ... қаламынан туған этно-фитонимдік сауат беретін, Ә.Ысқақ
поэзиясындағы есеп-өлеңдер, ... ... ... ... ... бар ... «Қорадағы қой қанша, даладағы
қой қанша?», «Саны қанша қозының», «Табындағы сиырда, айтшы қанша ... ... ... тай қанша, бие қанша?», «Қозы, құлын, бұзау бар, саны
қанша біл, аңғар?» секілді есеп, жұмбақтар, санамақтар бар. 
Балалар фольклорында жаңылтпаштың алар ... ... ... ... мен ... маңызы зор бұл жанр педагогикалық құрал есебінде
ғасырлар бойы қолданыста болып келсе, бүгінгі күні де өз ... ... ... ... ... ... поэзиясын айтарлықтай байытқан
ақын Ө.Ақыпбекұлының өлеңдерінен жаңылтпаштың жиырмадан астам ... Олар ... ... ... мазақтама-жаңылтпаш, есеп
жаңылтпаш, өтірік өлең-жаңылтпаш секілді түрлері болса, бұл қатарда ақынның
«Мақтаншақтың машақаты» деп ... ... де ... «Жүз ... ... ... жаңылтпаштары» деп аталатын
топтамасы ауыз әдебиетімізден тамыр тартып, ұлттық рухани мектептеріміздің
ауқымын кеңейте түскенін көреміз.
Тазша ... ... ... ... ... ... ... Тазша бала миф тұрғысында ... ... да ... сан ... ... ... ... ақындарымыз жазған өтірік өлеңдерде Тазша бала бейнесі мен осы
дүниенің көне мифтік сюжеттік сипаты бой көрсететінін байқаймыз. Халық ... ... ... ... өлең ... алғаш хатқа түсуі
В.Радловтың еңбектерінде кездессе, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров ... ... ... ... ... ... өлеңде ханның
билігін де сөз ететін сыншылық сарын мен әлеуметтік мән ... ... ... өтірік өлеңде жеңіл юмор мен қызықты сюжеттер бар.
Орыс ... ... бұл ... «смысловая игра» деп қарастырып,
бала тәрбиесінде зор ... ие ... ... Бүгінгі балалар
лирикасынан өтірік өлең айтудың ... ... ... бала ... сарындар анық байқалады: М.Әлімбаевтың «Өтірікшілердің
айтысы» секілді шығармасы фольклорымызда ... ... ... ... ... Бүгінгі балалар поэзиясында Астана тақырыбын
өндіре жырлаған ақынның бірі де, ... де ... Бұл ... ... ... ... қосып, партияның ұстанымдары мен түпқазығын
бекіте түсу туралы талаптың бүгінгі көрінісі емес. Еліміздің басты ... ... ... ... ақындарымыз балалардың кеудесіне
патриоттық, туған елді құрметтеу мен қастерлеу сезімін егіп ... ... ... ... ... «Ажарлы Астана»
деген тақырыппен жол тартқан Ө.Ақыпбекұлының бұл жинағынан Астана туралы
өтірік өлеңді де ... ... ... сырғалары,
Жеті түнде от жағып, Күн қарады...
Қыста ыстықтап, Есілге суға түсіп,
Паналадым шілдеде «Мұз қаланы» [29].
Ә.Ысқабаевтың «Марстағы машақат» деп аталатын ... ... ... ... ... шығармашылығында бұрынғының Тазша
баласын бүгінгі қазақ ... ... ... ... ... өмір
сүріп жүрген кейіпін көреміз. Ә.Ысқабаевтың «Қос суайт» туындысы өтірік
өлеңнің айтыс ... ... ... Бұл ... сұрамақ, қаламақ,
ырым-тиымдық өлеңдер, мысал секілді түрлі халық ауыз әдебиетінің ... «Қай ... ... өзінен кейінгі ұрпақтың өз заманына лайық азамат
болуына, жан-жақты тәрбие алуына ... ... Осы ... ... ... ... де молынан пайдаланған. Балалар әдебиетінің ... ... ... педагогикасымен байланысып жатады [30, 298-б.]».
Тәуелсіздік кезеңінде қазақ балалар лирикасындағы мысал ... ... мен ... ... пен мысық», «Көкектің қулығы»,
«Түлкінің ісі», Ә.Ысқақтың «Тауы шағылған тауық», «Ат пен есек», «Қарға мен
бүркіт», «Сауысқанның ... ... мен ... ... ... ... ... «Өркөкірек балмұздақ», «Қалам мен өшіргіш», «Аюдың баласы»,
«Қияр мен қызанақ», «Гүл мен ... ... ... ... ... «Дария дегенің қандай?», «Қоян мен тазы», «Күркетауық
пен тауыс», «Піл мен ... ... ғана ... ... олай ... ... ... және Ө.Ақыпбекұлының «Тойған ит» секілді
мысал-өлеңдері ... ... Бұл ... өлең ... жазылған жұмбақтар,
ертегілер, ертегі-балладалар, ертегі-дастандар, ертегі-поэмалар бар. 
Тәуелсіздік уақытынан бергі кезеңдерде жазылған ... ... ақын ... «Қасиетті тақия», «Намыс», «Сауық», ауыз
әдебиетінің ізімен жазылған «Алдар мен ... «Бақ атай ... ... неге қорқақ?» «Аңғалдардың ажалы» дейтін ... ... ... зіл ... ... «Арыстан мен
қоян», «Тасбақа мен кірпі», «Құйрық не үшін керек?», «Айлакер түлкі» дейтін
ертегі-балладаларын атай аламыз. ... аңыз ... ...... ... ... ... «Түйе тұлғасы», Ө.Ақыпбекұлының
«Ел мен Ер», «Ит пен мысық», «Адалдық туралы аңыз», ... елші мен ... ... ... О.Асқардың «Тентек туралы ертек», «Достықтың да
шегі бар» дейтін ертегі-балладасы, латыш тілінен аударған «Балташы» дейтін
ертегі-балладасын, Қ.Баянбайдың ... ... ... ... ... ... «Қар мен ... «Бір туралы жыр», «Көршілер», «Ұмытшақ ұлу
мен қайсар құмырсқа», ... ... ... ... ... пен
салмақ», «Жолсыз жорық», «Есектің күші» дейтін ертегі-балладасы мен «Ақжар»
дейтін ертегі-дастанын тілге тиек ете аламыз. 
Ізгілік мәселесі – ... ... ... ... Қ.Мырзалиевтың
халық ертегісінің ізімен жазып ұсынған «Жақсылыққа жақсылық» ... ... ... ... үшін таптырмас көркем дүние. Ертегі-
баллада тарапында көбіне-көп қалам ... ... ... ... Қаламгердің соңғы жылдар бедерінде жазылған «Шыбық тимес шыңқ
етер», «Тілін ұмытқан ... ... ... пен ... ... пен
тұлпар», «Қансорғыш пен шаңсорғыш», «Қожалақ», «Қаңбақ қыз», «Егіздер
туралы ... ... ... ... мен ... «Көжек пен
Тиінтай», «Мысық пен Бүрге», «Ақымақ қасқыр», «Қотыр торғай», «Ұр ... ана, қу ... және шал» ... ... дүниелері лирикамыздағы
ертегі жанры қорын ауқымды ете түскен шығармалар ... ... ... ... ... ... түр – мазақтама.
Мазақтамалар кеңестік кезеңде қалам тартқан балалар ақындарының шығар-
машылығында көп көрініс тапты. М.Әлімбаевтың ... ... «Ай мен ... ... ... ... пен ... «Самат пен сағат»
секілді мазақтамаларды, ... ... ... ... «Қомағай»
тәрізді мазақтамаларын бүкіл қазақ баласы жаттап өсті деуге ... ... ... ... ... ... көп жазған ақын –
Н.Жанаев. Оның «Қырсық», «Жаңғалақ», «Кетігім», «Күлегеш», ... ... ... ... ... ... ... «Күмпілдек», «Жылмақай» ... ... ... ... ... ... мінейді. 
Бүгінгі әдебиетімізде кездесетін мазақтамаларды мазмұны жағынан ... ... ... ауыз ... тән түрлі жыр формаларының құрылымын иелене отырып,
баланың ... ... сөз ... ... ... ... ... есіміне ұйқастырып мазақтама жасау; 
- дәстүрлі қара өлең үлгісімен баланың кемшілігін күлкіге айналдыру. 
Үшінші түрдегі мазақтама сипатында баланы ойландыру, мазақтама арқылы
жөнге салу ... жоқ, бұл жыр әжуа ... ... ... ... поэзияның екінші бағыты – спорттық жаттығулармен ойналатын үлгі.
Бұлар ... ... үшін әрі ... ... ... ... ... жаттығуы мақсатында, сондай-ақ, үшіншісі салт-дәстүрді таныту
мақсатында ойлап тапқан педагогикалық ... Олар ... асық ... «хан ... «бес ... «жеті тас» секілді шапшаңдыққа,
дәлдікке үйрететін ойындар. Фольклорымызда кездесетін «Ақ ... көк ... ... ... ... ... ойынға арналған өлеңдердің тамаша үлгісі
болып табылады. Бүгінгі балалар лирикасынан ойындық ... сөз ... ... ... ... ... атай ... Олар «Бес
саусақ», «Ақ терек-көк терек», ... ... ... ... «Бұғынбақ», «Соқыртеке», «Етек-етек» секілді жырға негізделген
ойындар болса, ақын бұл қатарда жалпы, халықтық сипаттағы ... да ... ... ... ... ... ... «Аударыспақ», «Көкпар»
секілді өлеңдері. Асық ойындарының өзі ... ... ... ... ... ойнау әдістері Ә.Ысқабаев өлеңдерінде көп ... ... ... дейтін топтамасы балалар үшін ұлттық ойындар энциклопедиясы
секілді танылады. «Шыр», «Тәйке», ... ... ... ... ... «Бес ... ... «Ханталапай», «Арқаласпақ»,
«Бестабан» секілді ойын түрлерінің ережесі, бала үшін берер қасиеттері
өлеңмен ... бұл ... ... да ... ... ... «Жағалауда», «Ақ тас, қара тас» секілді ойындар да өлеңге арқау
болған. Ө.Ақыпбекұлының поэзиясындағы ойындық өлеңдер бүгінгі күн тынысымен
жазылды. Ақынның ... әріп ... «Көк түс – ... көк ... ... ... түс» дейтін ойындық жырлары бұл саланы байыта түскен.
ІІІ Балалар ... ... жанр ... ... ... ... күй ... аспаптық музыка және күйшілік өнер қазақтың халықтық музыка
мәдениетінің қос ... ... ... ... бойы атадан балаға
жалғасып келе жатқан күйшілік өнер, әсіресе ... ... ... ... ... ... домбыра мен қобызда орындалатын күйлер - дүние жүзінде
теңдесі жоқ асыл қазына, ерекше құбылыс. Әр дәуірде ... ... ... ... ... мен ... дүниеге жан бітіріп, тілін бұлбұлша
сайратқан ... ... ... ... сан тарау мектептері
қаншама!
Домбыра мен қобызға арнап шығармалар жазған халық композиторларын,
ұлттык ... әрі ... ... ... ... саласында айтулы
еңбектерімен танылған Қазақстан композиторлары. Осыдан соң ... өнер ... ... келе ... ... ... Ықылас, Қазанғап, Дина күйлері.
Мысалға, еуелі Құрманғазы күйшілігі мен күйлеріне шолу жасай келіп,
«Сарыарқа» күйіне ... Неше рет жер ... ... ... ... ... ... «Кісен ашқан», «Түрмеден кашқан» ... ... ... ... ... келе ... ... Алатауды басып
өтіп, өз еліне жеткен екен, «Сарыарқа», «Алатау» күйлерін сол ... ... ... ... ... ... ... әңгімелер бар. Сол
әңгіме желісі бойынша Құрманғазы бір түрмеден ... ... ... ... ... ... күй ... сауық-сайран құрып, ұзақ
күндер қадірлі ... ... ... Тәттімбеттің сый-сияпатына риза болған
Құрманғазы Тәттімбетке «Сізге арнаған сыйым болсын» деп осы «Сарыарқа»
күйін ... ... ... ... «Сарыарқа» күйіне айызы қанып, рақат-
танған Тәттімбет, «ендеше мен де саған бір күй ... деп ... ... ... екен. Осыдан соң Тәттімбет Құрманғазының астына
жарау ат мінгізіп, жанына жүз қаралы жігіт ертіп, жүз ... ... ... екен деседі.
Ал енді «Сарыарқа» күйінің өзіне келетін болсақ, бұл күй ... ғана ... ... ... ... ... ... аспаптық
музыкамыздың асқаралы шыңы деуге болады. Сондықтан да Құрманғазы ... ... ... ... ... ... концерттерін осы
күймен аяқтап отырады. Оркестрде осындай жайдың қалыптасуына ықпал еткен
қалың ... ... ... өзі. ... ... ... ... концерттерінің бірде-бірінде көпшілік оркестрді «Сарыарқа» күйін
орындатпай сахнадан жібермейді, «Сарыарқа» деп залдың әр ... ... ... ... ... ... - 1956 ... аралығында Құрманғазы атындағы оркестр гастрольдік
сапармен Қытай халық республикасына бірнеше рет барып, концерттері жоғары
бағаланып, үлкен шығармашылық ... ... ... жерінде өткен сондай
алғашқы концерттерінің ... ... күйі ... зал толы ... ... ... ... тыңдапты. Осы жайға куә болғандардың
айтуынша ... ... ... күй ... ... ... оны ... ұлттык әнұранымыз екен деп түсінгендіктерінен болса керек.
Міне, күй ... ... да әрі ... әрі жігерлі, фанфармен бір тосын
алапат күшті сездіретіндей «Сарыарқа» күйінің кіріспесінің өзі кім-кімді де
елең еткізетіндей ... ... Күй ... алға ... ... ... кең даласының бүкіл тіршілік-тынысын, ... ... ... ... мен ерлігін, құдіретті жойқын күшін
танытқандай. Күй толассыз ілгері ұмтылуы арқылы дала төсінде кеудесін ... ... ат ... ойнап, құйғыта құйындатып шапқан, ... бет ... ... ... ... мінезінің образын
бергендей болады. Былайынша жайбарақат жатқан жомарт тірлікті қазақтың сары
даласында тынымсыз өмір өтіп жатқанын және ол ... ... ... абыройы үшін, өмір үшін күреспен өтіп жатқанын білдіретіндей.
Күйдің осынау арындаған алаулы екпіні ... тек ат ... ... ғана емес, түйдектелген дыбыстар қатарынан сезімге сәуле түсірер
лирикалық әуен ... да ... ... ... ... ... осы ... музыкалық талдау жасау қажет).
Бұл күйдің қорытынды бөлігі де ... ... ... ... ... ... автор бұрын кездеспеген әдіс-амалдарды
қолданады. Құрманғазы - ... күйі ... күй ... үлкен
жаңалықтар ендіріп, оны орындаушылық ерекшеліктерге де езгерістер әкеліп,
жалпы ұлт аспаптық музыкамыздың одан әрі ... зор үлес ... ... ... ... ... Бөкей ордасындағы
Қарамола деген жерде дүниеге келген. Ол ... ... ... ... ... ... Әкесі Шығай сұлтан ауқатты адам болған. Шығай
Дөулеткерейді Бөкей хандығының қол астындагы ел-жұртты билеп-төстеуші ... ... деп ... ... әр ... ... жұмысымен
айдалысқаны болмаса, оның таңдаған жолы мүлде басқаша, күйшілік өнер жолы
еді.
Дәулеткерейдің ... ... да, ... да ... Бірақ екі ұлы күйшінің бірін-бірі жақсы білгені, күйшілік өнерде
бір-біріне әсер еткені анық. ... ... мен ... ... ... күй ... ... Дәулеткерей өзінің «Бұлбұл» күйін
тартады. Сонда Құрманғазы: «Ал енді сен менің «Бұлбұлымды» тыңдап көр», -
деп өз ... ... ... ... ... ... кейін Дәулеткерей
сүйсініп: «Оу, мынауыңыз «Бұлбұл» емес, «Бұлбұлдың құрғыры» ғой ... ... ... ... күй күні бүгін де ... ... ... - өнер ... ... ... ... күйлері»,
«төре тартыс» деген атауларға өзіндік із ... ... ... ұлы ... бірі. Сондықтан да ... ... ... ... мен ... ... өзгеше бо-лып
келеді.
Мысалы, Дәулеткерейдің «Жігер» аталатын күйі - ... ... ... сол ... ... жағдайға, отаршылдық
саясатқа қарсы қыр ... ... ... ... өзі ... ... да ... қабақ танытқандай философиялық ойын білдіретін Дәулет-керей
шығармашылығындағы ең ... биік ... ... айтар ойын Құрманғазыдай тура маңдайға ұрып, көзге
шұқып дегендей етіп ... ... ... ... ... Ол ... ... «Бұл күйде босана алмай, булығып жатқан алапат күш, жалыны мол
жігер бар. Сірә, күйші іште тұнған ... ... нар ... ... ашып тастамай, қабақпен, ыммен шымырлата жеткізген тәрізді», - деп
жазады.
«Бұл күйдің атын ... деп неге ... ... деп А. ... ... ... ойланады да, әрі қарай өзінің топшылауын былайша білдіреді:
«Егер біз жігер дегенді күш-қуат деп ... ... өн ... ... ... асып бара ... ... жоқ. Оның орнына сырт көзге жай
қалыптағы жігер суреті бар, яғни ... ... ... ... жанньң
сабырлы да салмақты, салиқалы тебіреніс-толғанысы шаң береді».
Бұл қазақ күйлерінің ішіндегі ең ұзақ ... ... Күй ... ... рет қайталауы, оны ортаңғы буында, кіші сағада дүіркін-
дүркін әр ... ... ... ... ... екінші октаваның «ре»
пернесіне баруы, төре тартыс күйлерінің ... даму ... ... жетістігі деп түсінген жен. Күй тақырыбы пунктирлі ырғақпен
синкопа, алты ... екі ... ... ... ноталық ұзақтықтарды
қолдану арқылы дамиды. Буындар мен сағаларга ... рет ... ... арқылы автор ез ойларын әр қырынан дамыта отырып, кейде өкініш, кейде
сағыныш, ... ... пен ... ... ... ... адам
өмірінде күрсіністі сәттер де, қайғылы халдер де кездеседі, жарқын күндерге
жеткізер даңғыл жол жоқ, бі рақ оған ... ... ... бойындағы
қажыр-қайраты мен жігері сақталуы керек дегенге меңзейді.
Музыка табиғат сұлулығын, адамның жан ... ... ... ... ... асқақ сезіммен суреттеп бере алатын ... ... ... ... ... осы ... күйлер жатады. Күйлер өзінің
дәстүрлік орындаушылық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... қағыс түріне, саз әуені мен екпін ырғағына қарай
негізінен екі үлкен мектепке жатады. Олар ... ... ... ... деп
аталады. Оның біріншісі төкпе күйлерге музыкалық образы жағынан симфониялық
сипатты бейнелейтін, көбіне тез ... ... ... ... ... ... Шертпе күйлерге құрылымы жағынан адамның ішкі жан
сезімін тербететін әуендері күйдің атына сай ауызекі ... ... ... екі ... алма ... сұқ ... шертіп орындау
түрлерімен асықпай орта екпінде баяндалатын күйлер жатады.
ДинаНұрпейіскеліні Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы Бекетай
деген жерде 1861 жылы ... ... Ол туа ... ... ... жасар кезінде-ақ күйшілік өнерді еркін меңгеріп, ... ... ... ... ... нақышына келтіре тартып, ... ... қыз» ... ... ... екі ұшындай екі ұлы
мектебі бар. Оның, бірі Құрманғазы да, ... - ... Осы ... ... ... ... Дина ... өршіл рухы мен
Дәулеткерейдің сыршылдық жүрек сезімін өз ... ... ... ... Дина сол ... шеңберімен ғана шектелмей, әрі ... жол ... ... шығармашылық қолтаңбасын  қалыптастырған.
Тоғыз жасар Динаның күйшілігі Құрманғазыдай ұлы ... ... күй ... оны ... іздеп келіл жолығуының өзі Динаның біртуар
үлкен өнер иесі екенін танытса керек.
Жұртшылыққа әйгілі ... ... ... ... ... ... ... бар. Дәулеткерейдің «Бұлбұлына» еліктеп
шығарған Динаның «Бұлбұлы» одан ... ... ... ... ие ... ... ... алған Дина күйлері ғана емес, ол күй тартудың да өзіндік
мәнерін жасап қалыптастырған. Тоғыз ... он ... ... - дейін
Дина - Құрманғазы баулуында, Дәулеткерей ықпалында болса да, ол ұстаздар
төлімінен үлгі ала ... ... ... ... ... ... ... иесі
болған күйші.
Енді Динаның «Бұлбұл» күйі ... ... ... ... да, ... ... ... де, Динаның да алған
тақырыптары бір - ... алға ... ... да бірдей. Сөйте тұра,
Динаның «Бұлбұлында» ұстаздарының күйлеріне қарағанда бұлбұлдың. ... анық ... ... ... ... сайраған үні тек
жалаң түрде ғана емес, сезімнің еркіндігі ой-арман желілерімен ұштастырыла
берілген. Қуаныш ... мен ... ... ... ... да бар. ... дәстүрді сақтай отырып, асқан шеберлікпен ұсақ ноталар арқылы, ерекше
қағыстар арқылы бұлбұлдың сайрағанын ... ... ... ... ... ... бұдан басқа да: «Ана бұйрығы», «Әсем ... ... ... ... ... ... «Көгентүп»,
«Көкөніс», «Қарақасқа ат», «Қосалқа», «Мендіқара», «Науысқы», «Он алтыншы
жыл», «Өттің дөурен», ... ... ... ... тағы сол
сияқты толып жатқан күйлері бар.
Шертпе күйлер ежелден Қазақстанның Шығысы ... ... ... Шыңғыстау мен Баянтау, Қарқаралы мен Ұлытау өңірінен бастап ... және Сыр ... ... ел арасында кеңінен тарап, орындалып келген.
Ел ... ... күй" деп те ... күй" ... ... ... "Сыр
шерту", "Көңіл күйін шерту" деген сөздерге шертпе күйлер өзінің аты ... ... ішкі ... ... мазмұны жағынан да үйлесіп отырады.
Күйлердің орындаушылық ерекшеліктерін, олардың екі үлкен ... ... ... ... күйлер болып дараланатының сөз еткенде, екі
мектептің де басында тұрған ұлы күйшілерді атамай болмайды. Олар 19 ... ... ... өшпес мұра қалдырып кеткен ... ... мен ... Бірі ... ... бірі ... ... алғашқы
негізін қалап, қалыптастырып кеткен тұлғалар.
Шертпе күйдің атасы саналатын Тәттімбеттің қазақтың аспаптық музыкасы
мен ... ... ... ... орны ... ... Қу ауданындағы Мөшеке бұлағы деген жерде 1817 жылдар
шамасында өмірге келіпті. Мөшеке ... ... ... ... атануының өзі де тегін емес. Кез келген адамға жер атын тели бермесі
анық. Ел аузындағы аңыз-әңгімелерге қарағанда, Тәттімбеттің ... ... ... ... ... ... да ... адам болса керек. Сондай ата
тәлімін алып, өзі де зерделі туған Тәттімбет те тек ... ... ... ... әрі арынды ақын, зерек ойлы, өткір тілді шешен адам ... Оның ... ... талай алқалы жиындарда, небір адуын, арынды
ақсүйектер, белгілі де беделді топтар бас қосула-рында ақындық, тапқырлық,
шешендік өнерімен ... ... ... сияқты малбасы түгел,
ауқаттылар әулетінен болғандықтан оның ... ... ... ... да ... ... өте үлкен болған. Тәттімбет
Қазанғапұлы - қазақ жерінің Орталық, ... ... ... ең тамаша
талант иесі ретінде танылған күйші-композитор. Сондай-ақ ол - бүкіл ... ... ... ... ... Шөже, Кемпірбай, Біржан сал, Жаяу
Мұса, Жанай, Орынбай сияқты әнші-ақындармен, Тоқа, ... ... ... ... ... Құнанбай, Алшынбай, Ерден, Шыңғыс, Шорманның
Мұсасы, Ыбырай ... ел ... ... ... ... ... болған адам. Керек десеңіз, ол II Александр патшаны
таққа отырғызу салтанатына ... ... ... болса
керек) қатысады.  Омбы генерал-губернаторын атаудағы себебіміз - А. ... ... ... ... ... Ыбырайлар сияқты айтулы адамдар
ғана шақырылған генерал-губернатор жиынында Алшынбай би ... ... ... озық ... ... де, ... дипломатиясымен
де, күйшілік өнерімен де көзге ... ... ... Сондықтан да әрі дәулеттілер әулетінен саналатын, әрі ... ие ... ... патшаның таққаа отыру тойына баруы
кездейсоқтық емес деп ойлаймыз. Сонымен ... бұл жай ... ... ... күйші болумен қатар, халық қамындағы әлеуметтік
мәселелерге де, ел ... ... да ... көкірек көзі ашық,
білгір, қайраткер адам болғанын дәлелдесе ... ... ... ... ... ... шертпе күй дәстүрінің
қалыптасуына жол ашқан, осы саладағы ең, соқталы, аса көрнекті ірі тұлға.
Тәттімбет домбырада күй ... оң ... ... ... ... ... ... қосақ бұрау сияқты техникалық түрлерін ендіріп, ... ... ... ... ... ... етіп шығарған. Қазақ
халқының дәстүрлі ... ... ... ... ... Тәттімбеттің
шоқтығы биік шығармаларының бірі - ... ... Бұл күй — ... күй ... ... ... құрылысы жағынан да, көркемдік
суреттелуінің мазмұнға бай ... ... да кең ... ... ... адамның жан дүниесін баурап алатын кесек туынды. Күйдің өне
бойындағы алуан түрлі ... ... ... ... әсем әуен
тыңдаушыны рақат сезімге бөлегендей. Күйде табиғат ... ... ... ... мен адамдар тыныс-тіршілігінің жарастығы көріністерінің
қосарлы желімен қатар үндесе үйлесім тапқанын ұққандаймыз.
Күй екі ... ... қағу ... ... ... қос ішекті оң
қолмен түйдектете қағу тәсілімен орындалады. Күй буындарының ... ... ... ... ... ойысқандай болады. Бірақ байыптай
барлап қарағанда, күй сол біртұтас лирикалық ба-ғытынан ауытқымай, ... ... Ал ... ... ... ... (кодада)
күйдің негізгі желісінде кездеспеген жаңаша бір сөз сарынымен аяқталады.
 Қалай ... да ... ... күйі - ... ... ... астаса, жарасымдылықпен ғұмыр кешіп жатқан адамдар болмысынан
философиялық ой түйіндейтін ... биік ... ... ... ... Желтау деген жерінде дүниеге
келген. Бір дерек бойышпа ... ... ... деректе 1820-1892
жылдар аралығында өмір сүрген күйші. Қалай болғанда да, 72 жыл өмір ... ... ... ... ... ... ... әулетінен, содан да Абыл
әке дәулетінің арқасында дүниеден еш таршылық көрмей, ертерек айыл ... ... ... түлеп, ел аралап, өнерлі адамдарды көріп-біліп, әңгіме,
өлең-жыр, ... ... ... Ол өзінің өнерге ден қойып, әнші-күйші,
саятшыл сал-серілерімен ... ... ... ... ... ... ... қанығып, өзі де солардай болуға ынтыға құштарланды. ... ... ... сапарларында ол тек Маңқыстау, Атырау аймақтары
ғана емес, Хиуа, Қарақалпақ, Түрікмен жерлерін де ... ... ... ... Абыл ... ... ... түрікмен халықтарының
өнерімен, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, тұрмыс-тіршілігімен жете таныс болған,
өзінің күйшілік-орындаушылық, сазгерлігімен қоса ... да ... ... ... ... ... ол түрікмен дутарында да қазақтың
домбырасымен ... кез ... ... ... беретін болған.
Өзін шынайы күйшімін деп есептеген адамдардың бәрі меңгеруге тиісті
«алпыс екі тармакты Ақжелеңді» Абыл ... ... ... ... өз
«Ақжелеңін» қосып тартқан. Абылдың «Ақжелеңінен» ... ... ... ... ... ... ... деген тағы басқа күйлері
болған. Сол күйлерінің ішіндегі ең көңіл аударып, зер ... ... өз ... ... ... ... Бұл күй туралы А. Жұбанов былайша
ой толғайды: «1858-1859 жылдар тарихта «жыл ауа» ... ... ... ... ауыр ... халық қиналды. Ел ішінде ірілі-ұсақты
көтерілістер болады. ... ... ... Осы ... көріп-біліп
отырған Абыл билеуші топтың бұл ісіне ашулы ыза мен ауыр салықтан қиналған
жарлыларға жан ашу ... күй ... ... ол ... ат ... ... «Абыл» атымен (осы оқиғаға арнаған Абылдың күйі дегенді білдірсе
керек) жайылған бұл күй Абыл ... шыңы және ... ... Оның ... ... ... ... мәлімсіз».
Енді бұл күй туралы А.Затаевич пайымдауларына ... ол ... ... аяқ ... ... ... ... болып келгенімен
аздан соң ол құлашын кең тастап, аспандап, өзінің қарқынды күшін көрсетеді.
Мұндай сипат бұл тектес ... ... ... ... Енді ... ... күйдің нәзік, майда әуенді екінші бөлімі басталады. ... ... ... ... ... ... кең ... жүрісі
жайлап барып бітеді. Бүл пьесаның құрылысы оның негізінде бір ... ... ... ... не ... мен біле алмадым. Дегенен
бұл музыкалық поэманың кейіпкері тарихта шын ... Орал жене ... ... ... ... Байұлы табынан (руынан) шыққан
Абыл екені ... ... екі ... ғалымның айтқан ойларында ауытқитындай
алшақтық жоқ. Мысалы, А.Затаевич: «Басталуы зілді» ... ... ... ірілі-ұсақты көтеріліс болады» деп халықтың буырқанған ашу-ызасының
қуат-күшін білдіретінімен дәлелдей түседі. А.Затаевич: «Өткінші бөлімнен
кейін күйдің ... ... ... ... ... ... деген болса,
А.Жұбанов: «Абыл ауыр салықтан қиналған ... жан ашу ... ... деп ол ойды да ... ... А.Жұбанов: «Автор өзі ол күйіне ат
бермеген. Ел ішіне «Абыл» атымен жайылған күй» деген ... ... ... ... ... кейіпкері Абыл екені даусыз» деп қуаттай ... ... күйі - адам ... мен тұрмыс-тіршілігін, сонымен байланысты
туған ой-сезім толғаныс-тебіреністері мен ... ... күй. Күй ... бір ... ... тақырыптан кейін
сол тақырыпты орта буында әуелі «ми», одан соң «фа» пернелерінде екі ... ... Ал ... сағадан кейін дәстүр бойынша орта буын қайтып
оралмастан кең толқулы үнмен ... ... ... ... ... ... айтыс жанры
Қазақ музыкалық фольклорының дара бір саласы  - айтыс. Айтыс көбіне
түркі тектес халықтардың мәдениетіне тән құбылыс. Оны ... ... ... табу ... бір ... орындауында жеткізілетін ірі жанр болса (монолог),
айтыс екі адамның (диалог) тартысына құрылған шығарма. Оның да ... ... ... ... ... арасындағы айтыстар болса, кейін
айтыс әлеуметтік тақырыптарға негізделетін болған. Оның келесі бір түрі ... бен ... ... - ... ... бір арнасы. Оның ... ... ... ... ... ой тартысына
кұрылуы. Айтыстың кайым, бәдік, сүре, т. б. түрлері бар. Ал ... ... ... ... ... ... жоқ ... аталған кез келген түрі белгілі бір музыкалық мақаммен ... ... ... ... ... өз ойын ел ... ... әуен-
саздарды қолдану арқылы да жеткізетін болған. Бүгінде айтыс өнері қайта
жанданып отырса, оның музыкалық табиғаты ... енді ... ... ... ... күймен сайысу арқылы өнерлерін ... ... ... бар ... Елге есімі мәлім күйшілердің қай-қайсысы
да небір әсем өрнекті күйлерін егес үстінде төгіп ... ... ... ердің намысы ғана емес, елдің де намысы сынға түскен сәттер аз
емес. Бұған қазақ пен түрікмен, қазақ пен ... ... пен ... ... ... сайысы, соған орай туған толып жатқан күйлер ... ... ... ... ... ... ... болған
күй сайыстарында дүниеге келген небір сиқырлы саздары мен шежірелі аңыз-
әңгімелері ұрпаққа мұра. 
Күй айтыстары тек әсем ... ... ғана ... ... ... ... ... дүниеге келгенін баяндайтын тамаша аңыз-әңгімені де
туындатып ... ... ... ... ... ... ... айтыс барысында тың күйді төгіп тастайтын
арқалы өнерпаздың шеберлік шалымы күй айтыстарына қатысты аңыз-әңгімелердің
негізгі арқауы – ... ... ... ... ... күйінің аңыз-әңгімесінде
тарихта болғанадамдар, ... ... ... ... ... ... атаулары, ол жерлердің аңы мен құсы, адамдардың қарым-
қатынасындағы этнографиялық ... ең ... ... ... міне ... бәрі де тарихи деректілігімен, ақпарлық мағлұматының
молдығымен назар ... ... ... күй айтыстарына байланысты
айтылатын аңыз-әңгімелердің өзекті бір ерекшелігі де осы болса керек. 
Жалпы өнер жарысының, оның ... күй ... ... ... кемелдігін танытып қана қоймайды, ең мәндісі халықтың рухани
мәдениетінің кемелдігіне де ... ... ... өмір ... ... ... ... дәстүр етеді. Мұндай дәстүр әдетте мемлекеттік нұсқаудан
ада, саяси науқаннан тыс, ... ... ... шынайы
демократиялық сипатта өтеді. Бұған күй айтысы жарқын айғақ бола алады. 
Күй айтысының қазақ арасында ежелден ... екі ... ... ... ...... ... екіншісі – «түре тартыс» немесе «қайым
тартыс» деп атайды. Қара тартысты ... ... ... ... ... мақсат етеді. Ал, түре тартыстың шарты бойынша, бірінші адам тартқан
күйді екінші бәсекелесі ... ... ... ... ... ... осы ... үлгісі мейлінше қиын болғандықтан, кезекке таласып
қалатын жағдай жиі ... ... ... ... түре ... ... ие болса да, мінез көрсетіп , қарсыласынан күй ... ... үшін киіз ... ... ... ... ... екі жағында
айтысатын болған. Әрине, айтыстың бұл үлгісіне шын мәнінде ... ... ... ... ... ғана ... еткен. Соның өзінде, неше
жерден дәулескер күйші болса да, тосын естіген қиын ... ... ... мүдіріп, өзекті сарынын ғана іліп қалып, нобайын тартып беретін
кездер болады. Мұндайда төреші ... ... ... алды кең ... күйдің құлағы шықты, келесі күй тартылсын» деп отырады. 
Сөз орайында «Күй айтысының үлгісі» деген тіркестің ... ... ... ... жөн. ... ... күй айтыстың қара тартыс және
түре тартыс болып бөлінуін «күй айтысының түрлері» деп те айта ... ... «Күй ... ... ... тіркестің басқа мағынада
қолданылатыны төменде сөз ... күй ... ... жиында, ас берілгенде, ұлы дүбір тойда алдын
ала  дайындалып келіп өтетін болса, төреші белгілейтін ... бар. Сөз ... өзі де, күй ... ... ... адам болуы шарт. Мұндай күй
айтысында ... күй ... ... ... ... Мұны ... ... «күй шақыру» деп атайды. Бата тартыс, біріншіден – төрешінің күй
жайын білетін ... адам ... ... ... – күй ... шабытын шақыру үшін қажет. 
Күй тартып айтысу дәстүрі, күймен жауаптасу дәстүрі қазақ даласының
барлық өңірінде болған. Күй аңыздарының дерегіне ... ... ... ... ертеден-ақ орныққан дәстүр екенін аңғаруға болады. Жалпы
көшпелілер өмір ... ... ... ... ... ... ... күй айтысын айрықша дәстүр еткен өңірлер назар
аудармай қоймайды. Бұл ... күй ... ... ... өңір ... Арқа ... алдымен атауға болады. Бұл өңірлерде күйшілік
өнердің сыналар тұсы да, ... ... ... ... сәті де ... намыс
қозғар әрекет үстінде өтеді. Тіптен, тосын күй, сәтімен ... күй ... ... ... араласып, көбінесе оң шешімдердің кілті болып
отырған. Сөзбен жібіте алмаған ... ... ... ... ... ашуды күймен тоқтатқан, байлықтың кеудемсоқ арынын күймен ... ... ... ... ... ... мол ... Бұл
ретте, тек айтыс күйлері ғана емес, жалпы күйшілік өнер бір ... ... ... ... ... ... реттеушісі ретінде де
көрініс табатыны айрықша назар аударады. 
Жоғарыда күй айтысының қара тартыс және түре тартыс деп ... бар ... ... Енді осы күй ... ... біртұтас
музыкалық дәстүр ретінде өз ... төрт ... ... ...
күйшілердің алдын – ала құлақтасып, ... ... ... айтысатын
түрі. Екінші – күйшілердің тосын кездесу сәтінде, ... ... ... ... тап ... дүниеге келетін күйлер. Үшінші – күйші куә
болған оқиғаға арнап немесе ... ... ... ел ... ... ... арнап күй шығарады. Ол оқиғаның желісі күй тілінде екі дай ... ... ... одан әрі ... ... ... ... шешіммен
аяқталады. Төртінші – күймен жауаптасу, сәлем айту, күйшілердің бір-біріне
күй арнау ... күй ... бір ... жатқызуға болады.
Күй айтысының бірінші түріне сайланып келіп айтысатын күйшілердің
өнері жатқызылады. Әдетте, мұндай күй ... ... ... мекені
алдын ала белгілі болып, тіптен айтысқа түсетін күйшілердің кімдермен ... ... ала біле ... ... да, айтысқа түсетін күйшілер де
бір-бірінің  қандай күй тартатынын, қандай бұрауға салатынын, күй тарту
мәнері ... ... ... ала ... ... білулеріне мүмкіндік
болады. Әрине, күйшілердің бәрі ... ... ... ... ... ... ... қызғанышпен қарап, әркімнің алдында ашыла бермейтіндері де
болған. ... ... Сары Тоқа өз ... ... ... ... бұзып тартқанын естісе қатты ... ... Өз ... отырып тартуды ұнататын күйшілердің бірі Сүгір екені айтылады. Әрине,
күй айтысына ... ... ... ... сыр ... алдын ала
өнерпаздың қарамын болжау қиын. ... ... ... ... ... ... ... жіберіп алдын ала шолу ... да ... Бір ... ... болады. Тарбағатай сілеміндегі Маңырақ тауының
арасынан ағатын Терісайрық өзенінің бойындағы Қайрақбайдың ... ... ... 19 ... ... кешкен. Руы-Найман. Бұл ... ... ... деген күйі күні бүгінгі дейін
тартылады. 
Сол Заманбектің ... ... ... ... даңқына Керей
Жұмажан деген күйші ынтық болады. Жұмажанның өзі де қаражаяу емес. Керей
ішіне аты ... ... ... керек. Бірақ, келген-кеткеннен құлағы
шалып қалатын небір сиқырлы саздың ... ... ылғи ... ... ... ғой. 
Бір күні әбден төзімі таусылған Жұмажан ел ақтаған дуананың киімін
киіп, мылқау адамның кейпіне түсіп, ... ... ... ... ... ... біраз жүрген соң, Заманбектің де үйіне жетеді. Бұл үйдің тобылғысын
бұтап, суын әкеліп, біраз аялдайды. Ертелі-кеш ... күй ... ... ... ... ... күй тыңдайды. Мұндайда Заманбек: «Қайтсін,
тегін адам тіл ауыздан қала ма, ... бір шер бар ... деп ... ... аулау үшін одан сайын егіліп тартады. Осылайша ... ... ... ... ... ... өнерін көкірегіне түйіп
алған ғой.
Кейін Найман мен Керей арасында өткен бір бәсекеде қос күйші ... ... ... ... ... ... жарып шыққан перзентін
екінші біреу жатсынбай бауырына салып, мәпелеп ұстай алады екен – ау!» деп,
Жұмажанның күй ... ... ... ... ... күйін Жұмажанның
шебер тартатынына сүйсінгені ғой. Бір қызығы, күні ... ... ... ... ... деп тартылатын күйі Керейлер арасында
Жұмажанның «Арманда» деген күйі болып тартылады.
Осы орайда көшпелілер үшін өнердің жеке ... ... ... ... ... ... әрі ... халық көңілінен шығуы, халыққа қызмет етуі
негізгі мақсат екені аңғарылды. ... ... ... ... бұл да бір ... құбылыс. Біртуар дарындарының өз өнеріне
қатысты авторлық абырой-атақ туралы ... ... ада ... ... ... ... арнайы зерттеуге болатын жайт. Мұны өнердің
мифтік немесі діни ... ... ... деп ... ... ... ... жоқ. Бәлкім ұжымдасып-ұруласып қана күн көре ... үшін ... ... ... реттеп отыруда белсенді ролінің
болғанына ден қою керек шығар.
Алдын ала сайланып өткзілетін күй айтысы  ... ірі ... ... сауын айтып берілетін астарда, салтанатты жиындарда, той-думан,
бас қосуларда өткізілетін болған. ... ... ... Шәбденнің асына
қазақтың жеті уезінен ... ... ... ішінде Ақмола уезінің
адамдарын ... ... әрі ... Тоқа ... ... ... керек. Осы
аста бірнеше жұп күй айтысы ... ... Сары Тоқа ... Ыбырай
Тұманұлы және Қарамолда Оразұлы деген «жас пері» атанған қос ... ... Тоқа ... осы күй айтыстарын еске алып: «Ыбырай да,
Қарамолда да ... ... ... ... ... ... ... Абақ сияқты күйшілерінен бастап, берідегі Мұраталы, Тоқтағұл,
Ниязалы, Айдарлы сияқты күйшілердің мұрасын таңды-таңға ұрып ... ... ... ... түбі ... ... соң, ... кеу-кеулеп,
бізді түре тартысқа салды. Әлі есімнен ... ... ... ... ... ... ... арманы» деген күйлері
кісінің буынына түсетін асыл өнер еді-ау! Қырғыз ағайынның көңілі көлдей,
мейірімі ... ... қой , ... ... ... сыйлап, түре тартыста
кезекті маған беріп отырды. Намыс деген қиын ғой, біраз теріс бұрауға салып
тартқан күйлерім жанымды алып ... - деп ... ... өнерпаздарымен әйгілі күйші Ықылас Дүкенұлы да талай рет ... ... ... Жамбыл мен Мұраталының күй айтысы да ел ... ... ... ... ... ... күй айтысының небір қызықты үлгілері
Маңғыстау өңірінде өткен. Күй өнерін бұл өңірде ... ... ... күй ... ... ... – кішілі мың сан жағдайына араласып,
талай-талай кісілікті шешімдердің кілті болып отырған. Абыл, Боғда ... ... ... ... ... дүниеге келеп ортасы үнемі
додалы айтыс үсті, тосын сын сәті болып отыратынын көреміз. ... ... ... «Үш ... ... атты күй сайысы күні бүгінге дейін
Маңғыстау ... ... Бұл ... ... ... ... Наушағыз,
Бойұлынан Еспай сияқты күйшілер сайланып келіп қатысқан. Күй ... ... ... ... ... нәтижесінде «Шиелеме-шегелеме», «Терісқақпай»,
сияқты тамаша күйлер дүниеге келіп ұрпақтың рухани игілігіне айналған.
Сайланып келіп өткізетін күй айтысының бір ерекшелігі, мұнда ... күй ... ... ... ... бір түрі ... ... жағдайға атп болғанда,
немесе намыс қазғар ерегіс үстінде туатыны айтылады. ... өмір ... ... ... ... ... ... жеті атадан арғы
буынмен ғана қыз алысып, қыз берісуі кеңістік аясында ... ... ... мен көршінің, ауыл мен ауылдың, ру мен рудың ... ... ... ... ... ... өзі, алуантүрлі салт-дәстүрдің
қалыптасуына, моральдік – этикалық қалыптардың орнығуына ... ... ... ... күй айтысына түсуі қаншалықты тосын
болғанымен халықтық ... ... ... ... әсте ... да ... өнері көп жағдайда тығырықтан шығудың кілті болып
отырады. 
Тосын жағдайда күйді араға салу, ... іс ... ... ... ... ... де, халық композиторлары күйлерінің де
аңыздарында мол ұшырасады. Мәселен қазақ пен ... ... қан ... ... қос ... ... шешетін «Қазақ пен қалмақтың
күйі», қонақ жігіт өзі түскен үйдегі бойжеткен қыздың ... ... ... деп, ол ... ... білмей қарымта күйден тосылатын
«Қағытпа» күйі сияқты халық күйлері тосын жағдайда күйшілердің шарпысуынан
шығып отырған. Тосын жағдайда күй ... түсу ... ... ... ... күй ... ... қалу жағдайы халықтың күйші –
композиторларының бәріне тән десе де ... ... ... ... ... ... шешіп тастап, домбыраны башпайымен қағатыны, дәл
осындай жағдайда Тоқаның домбыра пернесін бәкімен сыр ... қиып ... ... ... түркімен өнерпаздарымен өнер сайысы сияқты
мысалдарды молынан кездестіреміз. 
Осы сияқты ... ... күй ... ... ... Адайдан шыққан
әйгілі домбырашы Құлшардың басынан өткен. Күйші жолаушылап келе ... ... ... ... қызы да, шешесі де асқан домбырашы болып кезіккен ғой.
Алғашқыда «Күй ... күй ... деп ... ... ... ... қыз бен оның шешесінің қақпақылына  ... ... ... қыз бен оның шешесі  бір-бірінен асқан домбырашыдар болса ... ... ... ... ... бүгінгі күнімізге «Қыз қамаған»,
«Сық-сақ» сияқты тамаша күйлер ... ... ... күй ... ... бір ерекшелігіне айрықша
назар аударған жөн. Ол- осынау өнер жарысында туған күйлердің ел ... ... ... ... ... ... Мұның мәнісі, күйші өз ... ... ... ... ... ... ... өңдеп
тартуы да мүмкін.  Мәселен, жаңағы Құлшардың басынан ... ... ... өз ... ... ... күйі «Қыз ... ғана. Ал, «Кербез
Керік», «Ат жортақ», «Кебіс ... ... ... ... қыз бен ... шығарған болып баядалады. Осыған қарамастан бұл күйлердің бәрі де ел
ішінде Құлшардың төл ... ... ... ... ... жағдайда өткен күй айтыстарында тартылған күйлер,
әдетте, бір күйшінің мұрасы ретінде танылады.Мұның негізгі ... ... ... ... ғана емес ... ... ғана емес, ең бастысы
сол оқиғалы ... ... ... ... да болып табылады. 
Осы орайда, көшпелілер өнерінің тек өнер ретінде ғана ... ... ... ... ... шежіресі әрі реттеушісі ретінде
дүниеге келіп, өмір сүретіні тағы да айқын аңғарылады. Қазақтың ... төл ... ... ... ... ... осы ... керек. 
Енді, күй айтысының үшінші түрін тарата сөз етіп ... ... бұл ... ... өзі куә болған немесе бұрын өткен, ... ... ... ... ... ... ... күйлер жататыны аталып өтті.
Егер күй айтысы дегеннің өзі күй тіліндегі диалог екенін ... ... бір ... ... ... ... ... күйлерді де
күй айтысына жатқызуға болады. Рас, бір ғана ... ... бір ... ... ... ... ... отырып, мұны айтыс күйі емес, арнау
күйі деп қарастыруға да болар еді. Алайда, күй жанрының ... ... өмір ... ... ... бір ... ... дүниеге келмейтіні
аян. Бұл ретте, қазақ күйлерінің бәрін де ... ... деп ... Мұның өзі түптеп келгенде, күй жанрының ғана ерекшелігі емес, ... ... ... дүниеге келмейтін, міндетті түрде өмірмен
шендесіп жататын қасиетін ... ... ... күй ... ... ... ... оның жалпы типалогиялық қасиеті ... ... ... ... ішінде арнау айтыстарды күй айтысының қызықты бір түрі
ретінде қарастырған жөн. 
Белгілі бір ... ... күй ... да ... ... ішінде
мол ұшырасады. Мәселен, «Кәрібоз бен Салторы» деген халық күйі бар. Мұндағы
Кәрібоз бір кездегі алдыңғы қара ... ... ат. Ал, ... ... көне ... ... Күйші кәрі жүйрік пен жас жүйрікті оқиға
кейіпкері етіп ... ... ... ... ... ... ... тілінде осы екеуінің қатар бәйгеге түсуі баяндалады. ... ... ол ... ... ... күй ... диалог айтыс
түрінде тартылады. Тіптен, ел ішінде «Кәрібоз» бір ... күй ... бір ... күй болып тартылатын да дәстүр бар. Бұл екі күйді аңыз
ғана біріктіріп қоймайды, күйдің драмалық бітімі, ... ... ... ... күйі ... ... ... Рас, мұндағы айтыс оқиға түрінде,
яғни күй аңызы түрінде алдымен назар ... ... ... ... гөрі ... ... ... екенін аңғару қиын емес. 
Белгілі оқиғаға арналған күй айтысындағы күйлердің жеке-жеке, дербес
күйлер болып келуі шарт емес. ... ... ... бір күйдің ішінде
болуы да мүмкін. ... ... ... ... Қыдыралі Есжанов
деген күйші болған. Сол Қыдыралы да «Күндестің күйі» деген күй бар. Бұл ... аяқ бай мен ... ... диалогына құрылған. Әрине, ... ғана емес сол аңыз ... буын ... ... ... ... тыңдаушыға айтыс күйлерінің бір қызық үлгісіндей әсер береді. 
Айтыс күйлерінің соңғы, төртінші түріне күйшілердің күймен жауаптасуы,
күймен сәлем жолдасулары, күймен танысулары, бір- ... күй ... ... ... Күй ... бұл ... ... тану үшін Құрманғазы мен
Дәулеткерей арасындағы кездесулерді еске түсіруге болады.
Құрманғазы алғаш істі болып сауға ... үшін ... ... келген. Қос күйші де бірін-бірі ең алдымен өнерде өрістес болғаны
үшін ... ... ... Екеуі де көңілдеге айтар ой, ... ... ... ... Бір жағы төрелігі бар, бір жағы үй иесі болған соң,
алдымен ... ... ... бір күй ... ... ... ... Құрманғазы елең етіп, «Бұл не күй» дегенде, Дәулеткерей ... ... ... Іле ... ... ... ол да ... деген атпен
бір күй тартады. Сонда Құрманғазының құдірет ... ... ... ... бұл жай ғана ... ... ... құрғыры екен» депті.
Осылайша екі ұлы күйші бір-біріне өлмес өнер мен ... ... ... ... ... деп ... осы ... бір
ауыз сөзіне сүйсіну сөзімен байланысты болса керек. 
Дәл осы сияқты Құрманғазының әйгілі «Сарыарқа» күйі мен ... ... күйі де екі ұлы ... бір-біріне арнаған күйлері
деген аңыз бар. 
Әрине , өмір бірыңғай күнгей болып тұрмайды. Өмір болған соң ... өтіп ... Күй ... жауаптасуы, арнау түрлері сол түрлі
жағдайда дүниеге келіп отырған. Жетісу, Шығыс Қазақстан өңірінде есімі ... ... ... ... ... Қарашашты жоқтауы» ... екі күйі бар. Аты ... ... бұл күйлерден белгілі бір
жағдайға орай жауаптасуды аңғаруға ... ... күй ... ... те, ... ... екені, қос күйді қатар тыңдаса ғана ... ... ... ... ... айтысында күймен жауаптасу, күймен сәлем айту түрі де ел ішіне кең
тараған дәстүр. «Кербез қыз» және «Сал ... ... ... күйлерінде
алдымен жұртты менсінбеген кербез ... ... ... ... ... сол ... қызға сал жігіттің базына сәлемі күй тілінде
жетеді. Әрине күй ... ... қыз ... бір ... ... ... бұл сияқты мысалдарды көптеп келтіруге болады. Соның ... да ... ... ... екі тінді оқиға немесе қатар көрінетін
қос тағдыр, қос ... ... ... мен әуенінің негізгі ... ... ... қай-қайсысы да күй айтыстарының оқшау бір ... ... ... ден ... ... ... ... болмысы сол күйдің аңызын айту
барысында кеңірек ашылып, тыңдаушыны ... ... ... да, ... ... ... ... оның айтыс
күйімен аңыз әңгімесі бір бөлек, бір тұтас эстетикалық ... ... ... ... ... ... айтыс күйі бір бөлек, оның аңыз
әңгімесі бір бөлек тартылмаған да, ... да. Егер ... ... ... ... онда ...... әсер қуаты да
жартыкеш болып отырған. Күй мен күй аңызы арасындағы дәстүрлі байланыстың
бір ... ... ... ... ... мен ... ... мен мәтелге бай халықтардың бірі – қазақ ... ... ... ғасырда–ақ европа халықтарына мәлім бола бастаған. Әдемі, сұлу ... ... мен ... ... ... пайдалануға байланысты. “Мақалды
тудырушы – еңбекші халық. Ол халық данышпандығының алтын ... - ... ... ... ... білгірі профессор Мәлік Ғабдуллин.
Халықтың мақалдары мен мәтелдерін жинауда, зерттеуде, ... ... А.В. ... П.М. ... Ә. ... ... ... секілді ғалымдардың еңбегі зор. Белгілі бір жүйемен берілген, өте
көлемді еңбек деп 1899 жылы ... ... ... В. ... ... ... ... кітабын санаймыз. В. Катаринский
жинағына мың жарымнан артық ... ... Олар ... ... Түркі тектес халықтар мақал мен мәтелді былайша
атайды. Өзбекше-мақал, қырғызша мақал мен лақаптар, татарша – ... ... ... – аталар сөзі, ұйғырша – мақал вә тәтсил, түркіменше –
нақылдар ве аталар сөзи, чуваштар- ватнисем калани.
Қазақ ... мен ... ... әр ... ... жер, ел-
отан, еңбек, денсаулық, өнер, төрт түлік мал, егіншілік, денсаулық, ... ... мал, ... ... ынтымақ, достық ерлік, батырлық, жақсы
адам мен жаман адам т.б. ... мен ... ... екі ... ... бір-
бірімен байланысты, бірақ олардың араларында аздаған өзгешеліктері мен
айырмашылықтары болды. Мәселен, мақал ... ... ... ... ... ойлары ашық айтылады, дәлме-дәл көрсетіп, ... ... ...... аты қалар, ұста өлмес – ... заты ... ... жоқ, ... күнің жоқ”, “Ағаш тамырымен, адам жолдасымен
мықты”.
Ал, мәтел сөздің сыры: белгілі бір ... ... ... ... ... ... бір мысал: “Сауысқан тоты ... ... ... Сөз ... туралы емес; сауысқан тектес, ... ... ... ... ... Біреулер бар: өзінің ... ... ... ... ... ... ... тасаланады, өмірдің ағысынан өзін-өзі таба алмай әуре болады.
Аталған мәтел сол образды ... ... ... басына бақ қонса, самұрық құс сәлемге
келер”деген мәтел бар. Өмір қызық қой! Біреулер бар: тым ... ... ... бос ... білгіш-ақ. Көз ұшында мұнарланып көрінген бақ пен
дәулетті жазбай таниды, соған жету ... ... өзін ... ... ... ... тауып жағымпазданады, жарамсақтанады. Ары
мен ұжданын сатып, әйтеуір бір биліктің балақ бауынан ұстайды ... ... ... ... ... адамды жек көреді, ығыстыруға
шеберлік көрсетеді, мүсәпірлік пен бағыныштылықты, өтірік пен ... ... мен ... ... ... ... табады, ел арасына
жік салады, тозу мен құлдырауды ұйымдастырады.
Ондайлардан ... ... ... ... сескенеді, ішкі салмағын
жоғалтады, оның айтқанына өз еркінен тыс бағынуына ... ... ... ... ... ... деген мәтел осы жайларды тұспалдап
баяндайды.” Дүние - ... елік ...... мәтел де қиюы қашқан
дүниені ... деп, ... ... ... кедейдің күйін көрсетеді.
Фольклорист М. Әуезов қазақ мақалдары мен мәтелдерінің көпшілігі ... ... ... ... ... мол ... ... Соған бір мысал келтірелік:
Туған елдің қадірін,
Шетте жүрсең білерсің.
Тепкі көріп тентіреп,
Текке жүрсең білерсің.
Сол ... ... ...... ... ... ... сұлу емес,
сүйген – сұлу”. Аталған мақал-мәтелдердің көркемдік құны ... ... ... ... тақырыбы өте көп солардың ішінде ең күрделі бір
саласы адам баласының еңбек ету жайына ... ... ... – мұратқа жеткізіп абырой әперетін іс екендігін
халық мақалдары арқылы дәлелдеп көрсетеді. Еңбегі бардың өнбегі бар, ... ... деп ... адал ... ... Еңбек етпеген адамды жатып
ішер жалқауды халық өзінің мақалы арқылы сынап шенейді. Бұған еңбегі ... аз, ... ... таусылмас деген мақалдар келтіруге болады.
Еңбек мақалының тақырыбына арналған қай – ... ... да, ақыл ... ... ... ... жоқ, ... болмай берекет бол. Түлік
төлден өседі дей отырып сол түліктерді өсіру үшін қажырлы ... ... ... жан ... ... мал жуымас, Ат шаппайды, бап
шабады. Мал жисаң қоныс тап, ... мал ... деп ақыл ... ... ... ... мал басын өсіру үшін аянбай жұмыс істе, ерінбей ... ... ғана мал ... ... Ал ... ... ұрлық немесе барымта
жолымен мал жинап баюды көздеуші адамды ... ... ... ... ... мал ... ұрлық түбі –қорлық, деп сипаттайды. Халық ... мәні бар ... 1- ші оқу ... ... тәрбие, мінез
құлық, әдет ғұрып жайлары бұлар жөнінде халықтың ой, көз қарасы, шығарар
қортындысы, ... ... ... екені байқалады. Жақсы ... үлгі ... ... ... ... ... тақырыптағы басты мәселесі оқу
білім, ... ... сөз ... халық мақалыың, адам баласына тигізетін
пайдасы көп екендігінен басталады. Қазақ ... ... ... шолу ауыз ... бұл түрі мазмұны жағынан болсын тақырыбы
жағынан болсын орасан көп ... ... ... ... тән ерекшеліктері. Қазақ мақалдарынын өзіне ... ... ... аз ... көп мағына беретінінде аз сөз алтын-
көп сөз ... - дей ... ... ... ... ... әңгіменің
тобықтай түйінін береді. Ой пікірін көз қарасын әрі терең әрі ашық ... сөз ... ... ... ... ... келеді. Ішкі
құрылысы жағынан алғанда мақалдар екі түрлі біріншісі айтайын деген ... ... ... ... ... Жауды алған жаралы қалады, Бірлігі
жоқтың тірлігі жоқ, т.б.
Екіншісі негізгі ойды астарлап айтады. Ғибрат ... ... ... ... осы ... түрге енеді. Бұған мысалы: ... ... ... білмеген аттың артынан жүрме деген мақалдарды
жатқызуға болады.
Жығылсаң нардан ... ... ... ... ... айтып тұрған
жоқ, нардан үлкенге ұмтыл, ... жете ... ол айып емес ... ... Сырын білмегеннен аттың сыртынан жүрме дегенде тура ... ... ... ... ... ... бар. Ол сырлас болмаған
сырын білмеген адаммен бір ден ... ... ... жағдайға душар
еткенін аңғартады.
Мақал мен мәтел құрылысы, түрі, сөз саптасы жағынан ... ... ... келеді. Бірақ бұлардың өзара айырмашылығы бар. Басты айырмашылық
бұлардың мазмұнында. Мақалды алсақ оның мазмұнында өмірде ... ... , ... ... ... ... деген ойын турасынан білдірмей
жанама түрінде , әр түрлі салыстыру, теңеу арқылы ... ... ... өзі ... ... ... оймен әдейі қалдырып кетеді. ... ... тән ... ... табылады.
Қазақ ауыз әдебиетінен орын алған және ерте ... ... ... ... ... өсу үстінде келе жатқан ... бірі ... Ол ... елдің ауыз әдебиетін е ортақ жанр. Жұмбақ түрін
зерттеген ... ... ... ... ... бүкіл
коллективтің , еңбек-кәсіп ету, тұрмыс тіршілігі құру тәжірбиесінен ... ... өзін ... оның түр-түсін , сыртқы белгілерін, жұмбақ ... ... ... ... ... ал ... өз атын ... Ойға алған нәрсенең өзін айтпай, оның сырт көріністерін, сыртқы
белгілерін қысқаша сипаттауды, солар ... ... ... ... ... ... ... айту әр халықтың әріден келе жатқан дәстүрінің бірі.
М. Әуезов ... ... ... ... ... ... ... айта келіп былай деген: Кейде бүкіл бір ертек жұмбақтан туады.
Әңгімелі әсем жыр, ... ... ... ... соғып кете тіні
болады. Ертеде ердің даналығын, жүйріктігін жұмбақпен сынау машық ... ... ... негізделген пікір. Қазақтың көптеген ертегілерінде
мазмұн болғанда немесе ондағы көп әңгімелердің түйінін ... де ... ... ... ... ... айтқан өсиеті”, “Қарт пен тапқыр
жігіт”. Ерте заманда күйеу таңдаған қыздар : жұмбағымды ... ... ... - деп ... өнер салыстыру, жігіттің ақыл – ойын ... ... ... ... ... мен ... ... берерлік тәрбиелік мәні
бар құралдардың бірі.
Халық жұмбақтарының тақырыбы өте көп. Жаратылыс ... ... ... ... ... мен өсімдіктер, адам және
оның өмірі, өнер – білім, техника т. б ... ... ... ... ... ... да болады. Мысалы : ... ... ... ... ... кезде, XIX ғасырдың ішінде туа бастағанын байқаймыз. “Аяғы
жоқ ... аузы жоқ ... ... ... ... өзі ... (елгезер).
Қазақ жұмбақтарының күрделі бір тақырыбы төрт түлік мал, жалпы хайуанаттар
жайына арналады. Мал ... ... ... өлеңнің сырын жақсы білген халық
төрт ... ... тән ... мен ... адам баласы үшін жасайтын
қызметін келтірер пайдасын айтып жұмбағына қосады. Төрт ... ... ... малдың аты айтылмайды, тек мүшелері айтылады. Мысалы :
“Төсек ... төрт ... ... ... “Екі кісі қарауыл қарады,
бір кісі шепшек терді” (түйенің өркеші, ерні).
Ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді жұмбақтардың да ... ... ... Ең ... ... ... ... Жұмбақтың
өзі де, оның шешуі де асқан тапқырлықпен құрылуға тиіс. Ол ... ... ... фантазиядан да деректілік, нақтылық басым келеді. Жұмбақ
көлеміне ... ... ... ... емес, адамның көз
алдындағы, күн сайын көріп, біліп отырған нәрселерін ... ... ... ... ... ... оның өзін ... бірге, мүйізін де, емшегін де,
етін де бөлек жұмбақ ... ... көп ... ... – заты ... заттарды пар лап, қосарлап айтуында. Ай мен күн, жер ... қыс пен жаз, күн мен түн, қол мен аяқ т. б ... ... жұмбаққа
қосылады. Қазақтың жұмбақтары өзінің құрылысы, сөз айшығы жағынан ... ... ... және көбінесе өлең түрінде келеді, ұйқасым, ырғақтарды
сақтап отырады. ... ... ... ... ... ... ... айтайын деген ойға тыңдаушының көңілін бөлушілік көп
кездеседі. “Жаралғанда жабысқан” (адамның не ... аты), ... ... ... де ... ... ... осы сияқты жұмбақтардан
көреміз.
Осы уақытта дейін сан ғасырлық тарихы бар ұлттық шешендік өнері, яғни
би- шешендер мұрасы көркем сөз ... ... да, ...... ... тағдырын шешудегі ересен қызметі елеусіз, ескерусіз қалды.
Көне Еллада мен Рим елінде Демосфен, ... ... ... ... ... ... төркіндес болғаны аян. Олар мемлекеттің
көркеюіне, мәңгілік ... ... ... ... ... ... ... зор үлес қосты.
Римдіктер сөз зергерлерін төрт топқа жүйелеген. Олар : 1) шеншендер ;
2) философтар ; 3) ... ; 4) ... ... ... өнер ғылымы “өнердің падишасы” ретінде
саналған. Ол поэтиканың, ... ... және ... ... әсер ... ... төрт ... түзіледі : а) ойлап табу, ойдан шығару,
шығарымпаздық ; ә) әшекейлеу ; б) орналастыру ; в) ... не айта ... ... ... шешендік өнері ұлттық прозаның дамуында, әсіресе,
Жүсіпбек Аймауытов пен ... ... ... ... ... ... да шешендік өнер мен прозаның біртұтастығына да айырықша зейін
аударылды.
Ең бастысы, қазақ ... ... ... ... ... еткен әйгілі би-шешендер, көреген көсемдер, ... ... мен ... Төле би мен Қаз ... ... Алшын Әйтеке би мен
Сырым Датұлы, Бөгенбай батырдың ұрпақтары Бапан мен Саққұлақ, ... ... биі ... ... мен ... ... Байдалы мен Бөлтірік, Жанқұтты
сынды дүлдүл ділмарлардың ... ... ... әңгімеленеді.
Ұлы ойшыл – ақын Абайдың ... 1885 жылы ... ... таңғажайып тапқырлыққа толы асқан шешендігі туралы да сөз
болады.
Бір айта кететін жәйт, қазақтың би-шешендерінің ... ... ... ... ... жазылған ешқандай жазба
деректер жоқтың қасы. Иә, ұлттық шешендік өнер өте биік ... оның ... ... ... ... Солай болса да, Шығыстың
ұлы ойшылы, отырарлық Әл-Фараби, Шоқан Уәлиханов, Алексей ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов, Сәкен Сейфуллин,
Мұхтар Әуезов, Әмина Мәметова, Балтабай Адамбаев сынды көптеген ... ... ... ... ... өнер Мысыр, Вавилон, Ассирия, Қытай, Үндістан
елдерінде өркендеп ... ... ... ... ... ... Көне
Грекиядан басталады. Өйткені, шешендік өнер қоғамдық қажеттіліктен туды,
құлиеленушілік қоғамда әлеуметтік даму ... ... ... ... күш ... тарих сахнасына шықты. Б. з. д. V ғасырдың
екінші жартысында грек-парсы соғысынан кейін, ... және оның ... ... ... ... ... ... факторға айналды.
Бұл қасиетті, киелі өнерді ыждаһатпен ... ... грек ... ... ... ... осы ... риторика ғылымы шықты. Шешендік
өнерге баулитын ... стаз ... ... ... болды. Ал оратор –
латынша сөйлеу, ғайыпты болжау деген мағынаны білдіреді.
“Риторика” терминдік атауының ... әрі ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ сыртқы сымбаты сұлу, мағынасы
кемшін қызыл тіл дегенді сезіндіретіндігі бар. ... ... ... сөйлеудің теориясы деп те табылады.
Көне дәуірде ... ... ... гүлденуінің екі кезеңі болған.
Біріншісі, б. з. д. V – IV ... ... ... сөзі ... ... ... ... найзағайындай Периклден бастап даңқты шешен Демосфенге дейінгі
уақыт, ал Румде б. з. д. бір інші ... ... ... ... ... ... ... болмысының негізгі арналары – риторика
мен философия саналған. Әу баста бұл ... ... ... ... ... шешендік өнер және оның теориясы – ұлттық мәдениеттің
бөлінбес бөлшегі.
Шешендік өнер мынадай түрлерге жіктеледі:
Саяси ... ... ... ... ... тақырыптағы шешендік, алдымен, тыңдаушыларды сендіруге ұмтылды.
Салтанатты жиындағы шешендік тыңдаушылардың ... ... ... ... ... күш, ... әсемдік тән.
Шынайы шешен салтанатты жиында жақсылық пен ... ... пен ... ... ... ... мен пайдасыздықты
негізге алады.
Ұлттық шешендік өнер ғылымының тарихы, әлбетте, ... ... ... ... Әбу ... ... ... Ол “Риторика”
атты күрделі трактатында ғылыми – теориялық топшылауларын алдымен ... іс – ... ... ... ... сайысында, тіршілік таласында, дау-дамай үстінде қоғам, адам,
жер-су, мемлекет тағдырын, аса мәнді өмірлік мәселелердің түйінін ... ... ... ... мен ... шешендік қарым –
қабілеттің қыр – сырларын мінсіз меңгеру қажет. Бұл орайда Әбу Насыр әл ... ... атты ... ... ... барысындағы шеберлігіне
назар аударады. Нақтылап айтқанда, көз жеткізу, көкейге ұялату, ұғып
тыңдау, ... ... ... ... ... ... білім, сөйлеушінің
бет жүзі, қимыл-әрекеті ... ... ... ... лап түсіндіреді.
Жаңылтпаш – қай халық фольклорында болмасын кең таралған ... ... ... да ... ... ... ... келеді. Оның
тұңғыш хатқа түскен үлгілерін Ә. ... М.Ф. ... ... Кейінгі кезеңде жаңылтпаштар ... ... ... да жиі ... жеке ... та ... басылып шықты.
«Жаңылтпаш деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан ... ... иә тіл ... иә тіл ... сөз ... ... ... сөздердің
басын құрап, келістірген шығарма жаңылтпаш деп аталады», - деп ... рет оның ... ... А. ... ғылыми маңызына алғаш назар аударған адамның бірі – С.
Сейфуллин еді. «Жастардың, бала-шағаның жиналып ... ... ... айтылатын айтыстың бірі – жаңылтпаш. Бұл да – ертек, өлең, жұмбақ
айтысу тәрізді ... ... ... ... ... ... ... атқылап, билеп еркін сөйлеуге төселулеріне өз ... ... ... ... ойын – деп ... ол 1931 жылғы жазған «Қазақ
әдебиеті» атты зерттеуінде. Кітапта зерттеуші жаңылтпаштың тәрбиелік мәні
мен атқаратын ... ... аша ... оның ойындық сипатына да назар
аударады. Яғни, жаңылтпаш жеке ... ... ... ол – ... ... жерлерде балалардың тез де, жаңылыссыз, дыбыстарды анық сөйлеуіне
дағдылануына үйрететін өлең-ойын. Оның ... ... ... ... ... кезекпе-кезек айтысуында жатыр. Ол тіл жаттықтыру мақсатын
ғана көздемейді, ... ... ... ... ... мүлде
басқаша естіліп, күлкі де туғызады.
Мәселен:
Ақ тай ақ па?
Қара тай ақ па?
деген сияқты жаңылтпашты интонацияны дұрыс сақтамай, ... ... таяқ ... таяқ па?
болып мағыналық жағынан мүлде өзгеріп кетеді.
Ертеректе, жаңылтпаш балалар ғана емес, ересектердің де ермегі болған.
Бірақ ... ... ол ... ... ... ... ... жаңылтпаш айтқызу қазақтың салты болған.
Жаңылтпаш жиналған жұртты күлдіру, тіл ұстартуды көздеумен қатар, ол ... ... ... ... жаза ... қолданылған» деп жазады
белгілі фольклорист ғалым М. Ғабдуллин, ... ... ... жөнінде.
Жаңылтпаш мазұнында халық өмірінің түрлі қырларын таныстыратын
танымдық детальдармен қатар ... ... ... ... ... да мол ... ... қалашты,
Қалашқа Жарас таласты.
Бөлінсін десең қалаш тең,
Талас, Жарас, Қамашпен, -
тәрізді кейінірек шыққан жаңылтпаштар бұл ойымызға дәлел бола алады.
Жаңылтпаштардың өлең ... тым ... ... ... келеді. Онда
өлеңдік үйлесім, әсем ұйқастардан гөрі дыбыс ойнату, тіл оралымына ауыр
сөздерді термелеу басым ... ... ... ... ... ... қар аралас,
Бір топ әйел келеді шал аралас.
Тауға қайың бітеді тал ... топ сиыр ... тана ... ... қара өлең ... ... да ... Немесе:
Айыр атанды жүк қартайтар.
Семіз қойды май қартайтар.
Күйгелек менің атамды
Жас қартайтпас, ой қартайтар, -
тәрізді нақыл деуге ... ... да ... - қай ... ... болмасын салмақты орын алатын арналы
саланың бірі. Қазақ ... ... да ... ... ерте ... ... келе ... Оның көне жазба үлгілерін қыпшақ тілінің
ескерткіші (XIV ғ.) ... ... М. ... ... ... сияқты кітаптардан кезіктіреміз.
Революцияға дейінгі кезеңде қазақ жұмбақтарын жинауға М. ... ... А. ... П.М. ... А. ... Ә. Диваев сияқты
адамдар ат салысты. Қазан қаласында жұмбақтарға арналған кітаптар ғасыр
басында-ақ шыға ... ... ... ... 1959 жылы ғана жарық ... ... С. ... ... Ә. ... М. ... ... сөз етіледі.
Жұмбақтың шығу тегінің рулық қоғамдағы әскери дипломатия мен ... ... ... ғылымда айтылып жүр. Жұмбақтың бұл
көне қызметі эпикалық көлемдегі ... ... ... ... «Кейде бүкіл бір ертек жұмбақтан тұрады. Әңгімелі әсем жыр, дастан
атаулының талайының ... ... ... ... ... ердің даналығын,
жүйріктігін жұмбақпен сынау машық болған... » - деп жазады М.О. Әуезов.
Халық жұмбақтарының тақырыптық ауқымы өте кең. Профессор М. ... ... ... ... ... құралдары хайуанаттар мен
өсімдіктер, адам және өмірі, өнер-білім, техника т.б. ... ... - деп ... ... ... ... мысалдар келтіре отырып
айқындайды.
Жұмбақ белгілі зат пен ... ең ... ... ... ... ... мәжбүр ететін ой жаттығуы ғана емес. Ол баланы
байқағыштыққа, ... ... көп ... ... ең мәндісін
ажырата білерлік талғампаздыққа да үйретеді. Жұмбақ өз ойын ... ... ... ... де ... Ал ... өлең ... айшықты сөз қолданыстары, оның теңеу, метафора ... ... ... қиыстыратын суреттеу құралдары арқылы
балаларға берер ... нәрі аз ... төрт ... ... екі ... ... Аңғарбай
Шөпшек теріп келеді.
Артындағы Артықбай
Шыбан қағып келеді (Түйе)
деген ... ... оның ... ... ... тұрмысымен де
етене байланысып жатқандығын танытады. Бұл жұмбақты ... ... аяғы мен ... екі ... ... ... аузы мен ... қаққан»
құйрығын көз алдында елестеткен ... ... ғана шеше ... ... ... көне кәсібі мен ескі ұғым ... ... ... балалар репертуарынан ысырылып барады.
Ат басты,
Арқар мүйізді,
Бөрі кеуделі,
Бөкен санды
(Шегіртке)
тәрізді кілең бейнелі өлеңге негізделіп құрылған тамаша жұмбақты бүгінгі
балалар ... ... ... олар көз ... арқардың мүйізін, бөрінің
кеудесін де, бөкеннің ... да ... ... Оның ... ... етеді,
Құлағыңнан өтеді.
Ұстай алсаң,
Сөйлеп кетеді. (Телефон)
Апам үшін қам жеген,
Тозаң жұтып, шаң жеген,
Жатыр үйде ... ... ... ... (Шаң
сорғыш).
деген сияқты жаңа жұмбақтар көп.
3.4 Аңыз-ертегілер жанры
Халықтың ... ... бір мол ... – ертегілер. Қазақ
халқы ертегіге бай елдердің бірі. Қазақ фольклорындағы ертегілердің сан
алуан түрлері бар. ХІХ ... ... ... ... ғажап та,
көркем үлгілерін В. Радлов, Г. Потанин, И. ... А. ... ... Ш. ... ... ... де ... ғалымдар жинап,
жариялай бастады. Қазақ фольклорының кейбір нұсқалары “Дала уалияты”,
“Айқап”, “Туркистанские ... ... ... т.б. мерзімді
баспасөз бетінде жарияланып келді.
Қазақ фольклоры Ж. ... М. ... А. ... ... ... С. Сейфуллин еңбектерінен де мол орын алғаны бар. Кейінгі кезде
қазақ ертегілерін зерттеуге М. Әуезов, Қ. Жұмашев, Е. ... ... ... ... тақырыбына қарай бірнеше топқа бөлуге ... а) ... ... ... ә) хайуанаттар (жан-жануар)
жайындағы ертегілер; б) тұрмыс – салт ертегілері.
А) Қиял-ғажайып ... тым ерте ... адам ... ... толық
түсініп болмаған кезде туған. Мұнда өмір ... ... ... ... адамдардың топ-топ болып орман, тау-тас үңгірлерін
мекендеп жүрген кезеңінен бастап туса да ... ... Күн, ай, от ... ... ... ... ... қауым адамдары табиғатқа
сиынып, ... ... ... ... ... Оларды адамша ойлап,
әрекет жасайтын құбылыстар деп ұққан.
Кейбір елдерде киелі аңдарға сиыну дәстүрі де ... Қиял – ... ... адам ... ... сенбейтін сан түрлі қызық-
қызық оқиғалар болатыны рас, ... ... ... халықтың ертедегі
творчествалық күштерінде бей-берекет жалған көріністер басым болды деп
ойлауға болмайды. ... көз ... ... ... неше ... ... ... ол халықтың сергек санасын, этика, эстетикалық көз-қарастырып
бүркемелей алмайды. Бұл тектес ертегілер қазақ халқының өмір ... қос өрім ... ... ... мұнда халықтың бесіктегі бала,
бозбала, жігіт ағасыездері айқын бейнеленген.
Фольклордың өзіне тән ... бар. ... ... қиял-ғажайып
ертегілердің өз заңы, өз тәсілдері бар. Мәселен, әйелдердің көпшілігі “ай
десе аузы, күн десе ... бар ... сұлу ... ... ... ... мұз ... ар жағында, оң тауының бер жағында. Аспандағы жұлдыздай
алыстағы аруды алып келуге ... ... ... өзі ... Сол
жолаушы жалғыз өзі не көрмеді: жыландар елі, аждаһа, айдаһарлар ... ... ... қауіпті жолға шықты? Әлбетте, сұлуды сүймеске.
Қиял-ғажайып ертегілердің басты бір ... - өмір ... ... Бір ... ... зат ... от ... мұз тауы,
ұшқан құс, жүгірген аң, сұлулар еліне жол тартқан жолаушы бәрі бір ... ... ... бет алып бара ... Аң ... адам ... ... арасында жамандық пен жақсылық үшін күрес бір сәтке
тоқтамайды. Өте ерте дәуірде пайда болған ... ... ... ... ... ... бұлар көбінесе перілер елінде деп
бейнеленеді. Олардың мекені көбінесе жер ... не су асты ... ... орай тоғыз қабат жердің, тоғыз түрлі теңіздің астына ... ... ... жер ... ... аттанады. Оның да жолы тым ауыр. Сондай
жұмбақ елді тауып, ... ... ... тағы да ... ... ... көрсетіледі.
Халықтың неше түрлі қызық таңғажайып аңыздарды шығару себебі - бір
жағы діни нанымдарға байланысты ... ... ... жұмбақ, жауабын
іздеген заңдылықтарға жұмбақтық сипат берген. Мысалы, дөңгелек жердің арғы
жағында не бар, ол ... ... ... тұр. ... осы ... ... ... тұрған көк өгіз, мамонт, тасбақа ... ... ... ... ... ... жәндіктерді әдетте батырлар өлтіреді,
олардың денесінен – жер, ... ... ... ... күн мен ... ... жаратылған деп дәлелдейді. Бұлар өте ерте дәуір
қоғамының сенім-нанымдары. Олар ... ... ... екі ... бар деп
қараған: ой мен күн, аспан мен жер, құрғақшылық пен су, құс пен ... ақ пен ... көне ... ... ... үсті және жер ... онда
мекендейтін адамдар мен перілер деп екіге бөлуге әсерін ... ... сол, ... ... еңбек пен еңбекке құштарлық
өте жиі көрсетіледі. Жатып ішер ... ... қоры деп ... ... ... ... ... Бұның қарама-қарсы ұғымы –еңбек сүйгіштік. Адам
бесіктен түскен бетте қолын ... ... ... ... қызмет
көрсетеді, өрістен жылқы қайырады, үйінде от жағады. ... ... ... қозғалыстың белгісі болып табылады. Ондай адамадарды
ертекші дегеніне жеткізуді, ... ... ... ... ... ... жаннан асқан сұлу қызды соған жар етіп қосады. Осының бәрі
еңбектің ... ... ... ... ... ... сол адам ... өмірлімін деп санауға болады деген сенімді аңғартады.
Фольклорлық сюжеттерде үздіксіз ағып жатқан суға ау ... ... кім, ... ... ... ... ау жастау дегеніміз ауға не түсер
екен деп күту ғой, сол секілді қарапайым халық та өмірге ау тастаған, бірақ
соған ... ... ... ... өмірде кедейдің күткен ... да, ең ... өзі ... ... ... алдасын ба, жоқ.
Кедейдің құрған ауы судан бос көтерілмейді, не ... ... ... не ... ... не сұлу бала ... ... шығады. Ақыры жәшіктен шыққан бала
елге ақылы асып хан ... әрі өзін ... ... ... мұратқа
жеткізеді. Асылы, қиял, фонтазия араласқан ертегілерде бәрі өзіне -өзі
орнамайды, орнататын адамның ... ... ... ... ... тұрмысын,
сұлу қызын тартып алу үшін ... ... ... ... ... ... ... бұзу үшін олардың күшін әлсіретіп, алыс жолға
жібереді. Тапсырмасы – шаһардың сәулесімен ... ... тас ... ... ... ... ... гауһарды таба алмаймын деп шаруа да
кері шегіншектемейді, сен сынасаң мен сыныңа татимын деп ханның ... ... ... ... ... ... ... қатты толқынға
қарсы жүзеді.
Адам және жер, жер және адам деген мәселеде: дүние о ... ... ... ... ... шығармалар әр түрлі жауаптар бермек
болады. Дүние судан ба, ... ба, ... ... ... ... ... бір ертегілер айтады: алдымен дүние қараңғы болған, содан аоң жарық
жаратылған дейді. Мәселен, жарық және қараңғылық деген үғым о ... ... мен ... ... ... сұрақтары болған, соған жауап беруге
әрқайсысы әр түрлі болжамдар айтқан дейді. Ф.Энгельс “табиғат диалектикасы”
деген еңбегінде Халықаралық мифтерде күн мен ... суық пен ... пен ... ... ... ... түсіндіргенде, жарық
қараңғылықпен күреседі, түннен перде түріп күн ... ... ... жаз ... ... Дүние осылай алма-кезек қозғалыста көрінеді. Сол
сияқты жоғарыды аты ... ... ... ... ... ... ашу үшін жер астындағы жасырын жатқан отты әкеледі. Ол от
кейде жеті ... ... ... ... ... ... ... оның
барған адамға қоятын талабы мынау: “Бармағыңнан бір ... от ... от ... - ... Бақсақ, от үшін адамзаттың күресі қазақ
халқына да оңайға түспеген. Соны ... ... ... ... ... істеген, жол жүрегі, әйтеуір ақыры қолына отты түсірген.
Бұл адамзатқа от әкелген ошақты көне дәуірдің кейіпкері Прометейді
еске ... ... ... ғылым мен қолөнерді берумен бірге,
Гефест құдайдың ұста дүкенінен от ұрлап, оны ... ... ... ... ... бұған ашуланады. Зевс айтады: егер адамзаттың қолына от ... ... ... сондықтан отты адамзатқа апарған Прометейді
жартасқа таңып жазалау керек деп үкім ... ... ... ... ... шоқиды. Осындай азаптан Прометейді ... ... ... үшін жасаған жақсылығын бейнелеу үшін ХҮШ ... ... ... Стаджи мрамордан оның суретін ойып ... ... от ... ... қазақстанға қалай келеді, оған кім қай жерден,
қандай ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Қазақ ертегілерінде отбасылық салттардың кейбір әлсіз жақтары ... оған ... ... қанғыштығы аңқаулығы себеп болды деп
түсіндіреді. Соның барлығын білдіретін ... ... Ол ... ... ... ... халық осындай мінездерді сынай отырып,
отбасы бірлігін, ... ... ... сақ, ... ... отыр. Ұсқынсыз, тұрпайы кейіпкерлерге жататын образдардың бірі- бойы
бір қарыс, сақалы қырық қарыс шал. Заттың ... ... оның ... мен
тереңдігі, қаттылығы мен жұмсақтығы бәрі түйсікке әсерін ... ... ... ... ... ... бар, ол ішкі рухани
салмақтың сыртқы көрінісі деп қараған. Мәселен, бойы бір ... ... ... ... адамның азған, әлсіреген түрін елестетеді. Бұлар
күнделікті қарым – ... ... ... ... Олар ... ... да ... кетіреді, бүтінді бөлшектейді, әрі ыдыратады. Ендігі
бір пікір дегеніміз не?. Бақыт пен байлық туралы армандағанда, іздеп-іздепп
шаршаған халық оны қолы ... ... ... тұрған тылсым секілді
елестейді, ол ... ... ... ... ... ... құстың қауырсыны
ретінде кездеседі. Сол бір бақыт іздеген адамға аттаған ... ... ... ... тағы бар. Бақыттың, байлықтың жатқан
жері жеті қабат жер астында, оған жолаушы жігіт кездейсоқ кездеседі: ... не ... ... көрге паналайды. Шұқылап отырса, ар жағынан жанып
тұрған гауһарды ... арғы ... ... ... төрт ... толған алтын.
Соны алмақ болады, бірақ жеті басты жылан ысқырып алдынан шығады, ақыры
адам ... бақ ... ... ... Әркім де бақытты болғысы келеді, ал
бақыт ағып жатқан судың бетімен қалқып жүрмейді, ол ... ... оны ... керек.
Аңыз халықтық наным сенімнен қиял – арманынан туған. Осыған орай онда
фантастикалық элементтер мол аңыз ... ... ... ... ... ... дерегі жоқ, қиялдан туған қызық ғажайып оқиғаларға
құрылады.
Қазақ фольклорындағы аңыз мазмұнына, тақырыбына ... ... ... жіктеледі :
а) аспан әлемі, жер, су, қала, ауыл аттарына ;
ә) халықтық ру, тайпалардың шығу тегіне байланысты аңыз ... діни – ... ... ... – утопиялық ;
г) тарихи- қаһармандық яғни жеке адамдардың өмірі, іс - әрекеті жайлы
аңыз.
Табиғат құбылысы, аспан ... ... ... аңыз ... ... ... олар жер мен аспан. Жеті қарақшы, үркер жұлдыздры,
әлемнің жұмбақ сырлары жайындағы, самұрық құс, айдаһар, боз інген ... ... ... ... Ал жер, су, тау, қала, ауыл ... болу ... ...... ... кейінірек пайда
болған.
“Бурабай”, “Іле”, “Келіншек тау”, “Қалмақ қырған” тағыда ... ... ... ... ... жайында этногеналық аңыздар бар.
Қазақ халқының оқиғасын болмыстан, шындық өмірден алып ... ... ... ... бір ... – аңыз - ... Аңыз -
әңгімелердің алғашқы үлгілері халық үшін қызмет еткен және тарихта боған
адамдардың ... ... ... ... ... ... адамдардың
халыққа қамқор болып, халық намысын қорғағаны, бұл жолда ... әр ... ел ... аңыз - әңгімеге айналып, ұрпақтан – ұрпаққа жеткен.
Олардың аты, ісі ерте ... жазу – сызу ... ... ... тек ... аңыз - ... сақталған.
Қазақ халқының оқиағасын реалистік болмыстан, шындық ... ... ... ... ... ... бір саласы-аңыз-әңгімелер.
Аңыз-әңгімелерджің алғашқы үлгілері халық үшін қызмет еткен және тарихта
болған адамдардың ісін, өмірін әңгімелеу ... ... ... ... ... ... халық намысын қорғағаны, бұл жолда жасаған әр ... ел ... ... ... ... ... ... ісі ерте кезде жазу-сызу өнері болмағандықтан хатқа түспеген, тек
халықтың аңыз-әңгімелерінде ... да әуел ... ... ... нақтылы деректерге
негізделіп туған әңгімелер кейіннен халықтың ауызша айтатын аңыздары болып
кеткен. Бұл әңгімелер бертін келе әр ... ... ... ... ... ... ... отырған, оған бергі заманның өмңр
шындығынан туған жаңа ... ... ... ... ... ... ... айнытпай сақтай отырып, соңғы кездің тілектерін
көрсететінаңыздар да туған. Мысалға, Алдар көсе ... ... ... ... әр ... ізі жатқанын байқаймыз. Онда хандар билеген
заманның да, бертінде ... мен ... ... ... ... ... бар. Бұдан, бір жағынан, Алдар көсеге байланысты аңыздардың ерте
заманда ... ... ... ... ... де жай-жапсары
суреттелгенін көреміз. Ел қиялы ертедегі Алдар көсені бергі ... ... ... ... кейіпкерлері арқылы соңғы кездің суретін
беруді беруді мақсат еткен деуге болады.
Аңыздардың ... ... ... ... адамдар жайынан алынады
дегенді біз шартты түрде (условно) айтамыз. Өйткені қазақтың ... ... ... Асан ... ... ... ... деректер жоқ, тек
аңыз-әңгімелер бар. Олардың қай ғасырда ... да ... айту ... ... ... тарихта болуы мүмкін. Ерте кезде жазу-сызуы болмаған
халық ... ... ... тек ... қалдырған, онда тарихи адамдарды
ауыз әдебиетінің кейіпкері етіп жіберген.
Қазақ арасында туған аңыз-әңгімелердің ... ... көсе ... ... ... ол ... ... ұлы, тапқырлығына
қулығы сай, ер көңілді, өжет ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелер тек қазақта емес, ... ... ... ... елдерінде де бар. Осы ... ... ... ... көсе ... ұлы, ... ... күреске
шыққан, қанаушы тап адамдары мен алысып өткен азамат бейнесінде келеді.
Қазақтың аіңыз-әңгімелерінде Алдар көседе ... ер ... ... ... ... да ... ... халге, өткір мысқыл, ащы
әжуаға құрады, олардың бәріне Алдар көсе ... ... ... ... ... Халықтың әңгіме-аңыздарының сүйікті кейіпкері болған Алдар
көсе топас ханды, сараң байды, елді жегідей жеп жүрген саудагерді, әр ... ... ... ... ... ... жағымсыз қылықтарын жұрт
алдында жиренішті етіп көрсетеді. Осыған сәйкес аңыз-әңгімелерді халықтық
тұрғыдан оның ... ... ... ... көсені қалың көпшілік
ортасынан шыққан және сол ... ... үшін ... адам ... көсе ... қазақ арасында айтылатын аңыз-әңгімелердің
тақырыбьы, мазмұны әр ... ... ... соның бәрі еңбекші бұқараның
тұрғысынан айтылады. Мұны біз ... көсе мен ... ... ... көсе ... ... ... “Алдар көсе мен саудагер” т. б. аңыз-ертегілерден
көреміз. Осы аңыздарда аталатын хан, бай, саудагерлерді ... көсе ... ... арқасында алдап соғады, ел алдында мазақ, күлкі
етеді. Оларды Алдар көсе қара ... ... ... ... ... ... үшін, еңбекшілерді езіп келген қанаушылардан кек қайыру үшін
алдайды.
Алдар көсе жайында ... ... ... ... ... аңыз-
әңгіменің күрделісі - “Алдар көсе мен шық ... ... Бұл ... ... пейілі тар байлар жөнінде халықтың сыны, көзқарасы
қандай екенін айқындайды. Және де ... ... ... ... кейіпкері ғана емес, ол сонымен қатар, өзі секілді ішетін асқа,
киетін киімге жарымаған ... ... ... жоқ ертедегі қазақ
байларының кескін-келбетін, олардың өрісі тар, өресі ... ... ... сөз ... ... ғалымдар оны тарихта болған адам және
Жәнібек ханның (XV ғасыр) тұсында өмір сүрген ... ... ... ... ... жоқ. ... да біз ... көсе секілді Асан қайғыны да аңыз-
әңгімелердің жағымда кейіпкері деп аламыз.
Халықтың аңыз-әңгімелері Асан қайғыны, ең ... ел үшін ... ... ... ... ... әрі ... домбырашы, әрі талапкер,
тапқып, әрі құралайды көзге атқан мерген етіп көрсетеді. ... ... аты Асан ... Асан ел сүйген, көпшілік қамын ... ... ... Осы ... оның ... үшін жасаған істері суреттеледі.
Халықтық ортада туған аңыз-әңгімелердің бәрінде Асан жайы ... ... ел ... деп ардақтайды. Оның алға ... ... ... халық сөкпейді, қайта Асанның арманы бүгін болмаса, болашақта
жүзеге асады деп сенім білдіреді.
Асан жайындағы халықтық ... ... ... ... ... да ... тырысты. Олар халықтың ардақты
азаматы болған ... жала ... ... барады, Асанды хан сарайының
жоқшысы етпек те ... Және де олар ... ... айтыпты” деген атпен
халық мүддесіне жат ... ... ... Жәнібек ханға айтқаны”
дейтін әңгімеде немесе Бұқар жыраудың толғауында Асанды ... ... ... ... бұзылмауын көксеуші, яғни өз адамы ... орын ... Асан ... ... ортада туған бұл
әңгімелерді ... жат және ... ... қоспасы деуге болады.
Сонымен, Асан жайында бір-біріне қарама – қарсы ... ... бар ... ... ... ... ... де күрделісі де
халықтікі. Олай ... біз сол ... ... ... ... ардақтаған
Асанды аламыз.
Барлық елдің ауыз әдебиетінен тел орын алған және ... ... ... ауызша шығарған күрделі шығарманың бір түрі – ертегілер.
Ертегілер көбіне қара сөзбен айтылғандықтан, оны халықтың ерте заманда
шығарған көркем ... деп ... ... ... басқа түрлері
секілді, ертегілерде адам баласының еңбек кәсіп ету, ... ... ... ... ... құбылыстарының, табиғат сырын
жетік білмеген олардың неліктен ... ... ... ... әр ... қиял ... : ... ауыр еңбектерін жеңілдету жайын
ойлаған. Бұл ... ұғым ... ... ... әңгімелеп айтатын
болған. Сонымен ертегі, әңгімелердің ... ... ... ... ... ... ... ертегілерде ауызша шығарылып, ауызша
тарағандықтан әртүрлі өзгерістерге ұшырағын, бір ертегі бірнеше ... ... ... Бергі заманда туған ертегілер ерте заманда
шыққан кейбір ертегілердің алғашқы үлгілерін, олардың ... ... да ... халықтың әр кездегі тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық өмірі, ... ... ... мен ... т. б ... отырады. Сондықтан да
Белинский мұны “Халық ... ... ... ... ... ... халық ертегілерін аса жоғары бағалай келіп, ертегілер халықтың
өмірін, тұрмыс-күйін, мінез әрекеттерін, білу үшін аса ... ... ... ... тудырушы да, сақтаушы да ... ... ел ... ... ... келген ертегілердің барлығын халық
тудырған және олардың бәрі ... ... сай ... ... деуге
болмайды. Халық мүддесіне қайшы келетін, үстем таптың идеясын білдіретін
ертегілерде бар.
Ертегінің оқиғасын тартымды етіп ... бір ... ... ... ... ... болады. Шынында да ертегі айту
еріккенің ермегі ... ол ... ... ... ... керек
етеді.
Ертекші шығарманың адамы болғандықтан, ол ... ... ... ... Орыстың халық еретегілерін жинап, ... А. ... Н. Е. ... М. К. ... Ю. М. ... т. б “халық
арасынан шыққан әрі ... ... ... ... ... ... деп
түсінген және олар ертегі айту үшін көптеген даярлықтар жасаған”, - дейді.
Ертегілердің түрлері :хайуанаттар жайындағы ... ... ... ... новеллалық ертегілер, сатиралық ертегілер
болып бөлінеді.
Хайуанаттар жайындағы ертегілер – бұл топтағы ертегілердің де ... өте ерте ... ... ... адамдар өздерінің күн көрісі үшін
төрт аяқты хайуандарды пайдалану, оларды үйрету, асырау ... ... де ... хайуанат туралы, оның қасиеті туралы түрлі мифтік ұғым-
түсініктер ойлап ... ... ... ... – “Ақ ... пен ... “Сиқыршы”, “Сырттандар” т. б ертегілер жатады.
Қиыл-ғажайып ертегілер – ... ... ... және оның
құбылыстары туралы, адамның еңбегі, ... ... ... ... дүние
– жаратылыс, қас пен дос, неше түрлі ... ... ... қиял – ... - ... туған. Қиял – ... ... ... ... адамдар болып отырады. Қиял ғажайып ертегілеріне “Ер
Төстік”, “Керқұлла атты Кендебай”, “Күн астындағы Күнекей ... ... ... ертегілердің де алғашқы үлгілері өте ерте заманда туған.
Ертедегі адамдар өздерінің күн ... үшін төрт ... ... ... ... ... ... қарасытырғын. Және де әрбір хайуанат
туралы оның қасиеті туралды ... ... ұғым – ... ... ... – сырын, жаратылыс құбылыстарын түсіне алмаған ертедегі адамдар
әрбір хайуанаттың ... иесі бар деп ... ... ... ... оған ... болған.
Ертедегі адамдардың хайуанаттар жайындағы әртүрлі мифке байланысты
туған ескі ұғым – түсініктері, ... ... ... ... ...... ... нәтижесінде жоғала бастайды. Адамдар хауйанаттарды
өзі бағындырып алған кезде, ерте заманда мифтік ұғымдарға ... ... және ... - ... ... ұғым – ... көзқарастары
өзгере бастайды. Олар өздерінің ертегілерінде хайуанаттарды реалистік түрде
алып, адам баласына келтірген ...... ... ... ... ... хайуанаттар жайында шығарылған қазақ ертегілерінен
де көруге болады. Аталған тақырыптағы ... ерте ... ... ... ... ... ... хайуанаттарды жаратушы,
жарылқаушы, керемет күш бейнесінде алғандығы, ... ... ... ... табынғандығы байқалады. Мұны “Ақ қасқыр”, “Жігіт пен қасқыр”,
“Сиқыршы”, “Сырттандар” т. б. ... ... ... ертегісінен ертедегі адамдардың қасқырды жарылқаушы ие деп
түсінгендігі көрінеді. Бұл түсінігін дәлелдеу үшін ертегінің сюжеті түрлі
– түрлі ... ... ... ... ... ... мал өсіріп
кәсіп еткен елдің тұрмысын, қыс кезінде қос шығарып жылқыны ... ... ... ... ... ... ... фантазия аралас дами
береді.
Қызық ғажайып халге құрылған “Ақ ... ... ... ... ... ескі ... - ... елестетеді.
Бұларда да “Ақ қасқыр” ертегісіне ұқсас келетін ұғымдар, бұлдыр түсініктер
беріледі.
Сөйтіп хайуанаттар жайында шығарылған ертегілердің ... ... ... ...... ... турасындағы бұлдыр
түсініктерін байқаймыз. Ондай ертегілер хайуанаттармен байланысты туған
мифтік, діндік ... әр ... ... ... сыры бар ... ... түсінікті аңғартады”. Ал бертін келе ... ... және сана – ... ... ... ... түсініктердің ыдырап, жойыла бастағанын көреміз.
Бергі заманда шығарылған халық ертегілерінде хайуанаттар бұрынғы
керемет бейнесінде алынбай, жаңа ... ... ... ... Осы ретте хайуанаттар жайы екі түрде алынып, қазақ ертегілеріне
қосылады. Онда хайуанаттардың бір тобы (төрт ... мал, үй ... ... ... ... ... ... екінші тобы (жыртқыш аңдар) адам баласына жасаған жауыздығы,
қаскүнемдігімен бейнеленеді. Бұл соңғысы, кейде ... ... ... сол ... қоғамдық жайлар, үстемдік еткен қауымның жағымсыз қылықтары
мінеледі ; ... ... ащы ... ...... түрінде келеді ;
таптық тартыс, күрес жайы сөз ... ... мал және үй ... қазақ ертегілерінің көлеміне
енгенде, ең алдымен, оларды адам баласына ... ... ... ... ... ... Өйткені бұлардың шаруашылық үшін мәні, адам
өмірінде ... орны аса зор еді. Төрт ... мал ... ... бір
жағынан, көлік күші болса, екіншіден, ішетін тамақ, киетін киім ... да ... төрт ... малды, үй хайуандарының өзінің ертегісіне
қосқанда, олардың қызметін даралап ... мән ... ... ... мол ... ... ... фантазия мен реалистік болмыс шындығын
шебер араластыра отырып, жұрт қызығып тыңдайтын кесек шығармалар тудырады.
Төрт түлік мал жайындағы ... ... ... ... ... ... мен ... Оның мәні осы екі түліктің халық тұрмысында ерекше ... Мұны біз ... ... “Тепең көк”, “Боз інген”,
“Жақсылық пен жамандық” т. б. ... ... ... - ... ... ... ... табиғат және оның құбыстары
туралы, адамның еңбегі, тіршілік – кәсібі, күресі жайында, дүние ... қас пен дос неше ... ... күштер туралы қиял – ғажайып
ертегі - әғгімелер тудырған. Олар өздерімен ... ... ... да, ... жеңу ... туралы да әр түрлі ертегілер шығарған. Оларды жалғыз
көзді дәу, жын – ... ... ... ... жеті ... ... т. б. ... алған. Бұлардың бәрі адам баласына қастық
жасаушылар, керемет ... айла – ... ... деп ... Ол ... ... ұғымға, бұлдыр сезімге ертедегі адамдардың өздері иланған
көп құдайларға байланысты ьолады. Ертегілердің оқиғасы фантазиялық түрде
айтылады. ... ... ... туу себебі : “бұрынғы кезде
экономикалық ... ... ... болғандығына байланысты”.
Демек, қиял – ғажайып ертегілер ертедегі адамдардың болмыс жайындағы
сезімінен әр түрлі қауіп – қатерлерден құтылу, ... еті, ... ... білу және оны ... бағындыру жайындағы арман қиялынан туған.
Сондықтан да бұл ... де ... ... ... ... ... – мүддесі, жақсылықты болашақтан күтуі, оптимистік ... ... ... Олар ауыр еңбекті жеңілдетсең екен деп арман қылған, соны
көксеген. Ал бұған олар өзінің қиялы арқылы ғана ... Сол ... - ... ... Бұл жөнінде М. Горький былай дейді : “Тіпті
атам ... ... – ақ адам ... ... ұшу мүмкіншіліг жөнінде
ойлаған, мұны... “Ұшқыш кілем” туралы ертегі бізге айқын ... ... ... ... ... да ... мұны “Жүрдек етік” туралы
ертегіден көруге болады,... өзен ... оның ... гөрі ... ... ... ... пен ... ойлап шығарды ; жау мен
хайуанды өлтіруге талпыну – пращты, садақты, ... оғын ... ... ... Жіп иіру және бір түн ішінде бірталай кездеме тоқу мүмкіндігі
туралы, бір түн ... ... үй салу ... ... ... салу ... ... қорғайтын пана салу туралы ... жұрт ... ... ең ерте ... ... бірі ... ... тоқу үшін жабайы
қол станогын ойлап шығарды”.
Әрине, ертедегі адамдар алдына қойған мақсатына, ойына ... ... ... – мүддесіне бірден жеткен жоқ. Олар бұл ... ... ... ... Оны ертегілерінде де суреттпен көрсеткен.
Бірақ олар адам ... ... ... ... ... өзіне дұшпан
күштердің бәрін де жеңіп шығатынына сенген. Бұл, сенім ... ... де мол орын ... – ғажайып ертегілерінің жағымды кейіпкерлері ... ... ... Олар ... ... ... жету үшін, табиғат сырын танып
– білу, тіршілік ету жауларын жеңу үшін күреседі. ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп табиғат
сырын ұғына бастайды, қандай жаулары болса да талқандап жеңіп ... ... ... ... еңбек кәсіп ету, тіршілік ... ...... ... қиял – ... ... ... оқиғасы жағынан әр түрлі ... ... Және ол ... дамуға, адам ой – санасының өсуіне байланысты өзгеріп, ұлғайып
отырады, оқиғалары күрделене, нақтылана түседі. Бұл ... ...... ... де ... болады.
Ертедегі қиял – ғажайып ертегілерінің жағымды кейіпкерлері ... ...... ... ... бәрі еңбек адамы болып
суреттеледі. Бұларды халық ертегісі ақыл – айласы, асқан күші бар ... ... ... ... өздері де, ерлік етсе де “батырлар жырының ”
немесе аңыз – ертегілердің ... ... ... ... да іс ... де ... ... жағдайда болады, Ең алдымен, олар жердің үстін
ғана мекен етпейді, қиялдан туған дүниені кезіп жүреді ; ... жеті ... ... түсіп кетеді, кейде алып қара құс немесе ... пен ... ... ... аралайды. Олар, кейде адамзат білмеген от дариясының ар ... неше ... ... аралдар ішінде сайран салады. Қысқасы жердің ... ... ... ...... ... ... кезеді. Соның бәрінде
алуан – алуан күйге ұшырайды. Бірақ ол өзінің ақыл – ... ... ... ... ... ... ... ждеңіп отырады, Бұл
айтылғандардың мысалы ретінде “Ер Төстік”, ... атты ... ... ... ... ... ... болады.
Қазақ ертегілерінің ішінде тақырыбының көптігі ... ... ...... пен салтқа байланысты туған ертегілер.
Бұл топқа ... ... ескі ... ... ... ... халық өмірінің әр алуан жақтары қамтылады. Оларда ... ... ...... ... ... көзқарасы, таптық сана сезімі,
арман – мүддесі суреттеледі. Және де ... ... ... ... Егер қиял – ... немесе хайуанаттар жайындағы ... ... ... ... тұрмыс – салт ертегілерінде ол өте ... ... ... қиялынан туған әңгімелерден гөрі, өмірде болған,
не ... ... ... ... орын алады. Сондай – ақ ... - ... ... ... ... дәу, ... жеті басты жалмауыз,
жезтырнақ т.б. бейнесінде болмай, нақты адам ... ... ... ... жайы ... ертегілерінің оқиғасы ертегінің басты кейіпкері қарапайым
адамның өмірін, ісін, тұрмыс – ... ... ... ... ... ... құрылады. Бұлардың бәрі халық ортасынан
шыққан, ертегіге ... ... ... ... еңбек адам арқылы баяндалады.
Неше түрлі қиыншылық-кедергілерді, ауыр халдерді, ... ... ... ... де, ... ... жететін де қарапайым адам болатын.
Халықтың тұрмыс – тіршілігіне, салтына байланысты туған ертегілері бір
ғасырдың ғана жемісі ... Ол ... ... ... Бұл ... көне ... ... қарым – қатынастар кезінде және соңғы
дәуірде ... да бар. ... бәрі ... ... ... ... ... кезеңдер, талай таптық, қоғамдық ... ... ... ... ұғым түсініктерді ... ... де ... ... солай бола тұрса да, халықтар ортада
туған ертегілер ... ... ... ... жоқ. ... оны ... ... жаңа кезең жағдайларына қарай өзгертіп, шындап жетілдіреп отырғаны,
өткірлеп мәнерлегенін де байқаймыз.
Әрине, ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді ... – салт ... ... ... ... ... Таза ... еңбек елінің идеясын
білдіретін ертегілермен қатар, халыққа жат ... ... ... де ... ... ... ... еткен ортада туған, соның
идеясын уағыздайды. Сондықтан да біз ондай ... ... ... сөз ... ...... байланысты туған ертегілерінде басты тақырып
еңбек адамдарының өмірі, ісі ... ... Бұл ... ... адамдарды
халық ертегілері қанаушы тапқа қарсы бейнеде алады, олардың ісі, ақылы,
өнері, адамгершілігі хандар мен ... ... ... деп ... біз ... ертегілерден, соның ішінде әрі көркем, әрі терең идеялысы
“Аяз биден” көреміз.
Ертегінің оқиғасы қазақ өмірінің ... ... да, оны ... зор тартыстардың төңірегінде құрады. Қанаушы мен ... ... ... ... ...... алыс – ... күрестер
суреттеледі. Бұл күрестерге халық атынан белсене ... ... ақыл – ой ... ... Аяз би ... Қанаушы таптың
жәнет оның үстемдігін жүргізуші хандар мен уәзірлердің ... ... ... ... ... ... ... сүйікті кейіпкері Аяз би
арқылы әшкере етеді. Халықтың ... ел ... ... залым
хандардың, билер мен уәзірлердің орнына еңбекші бұқараның өкілдері болса,
елді осылар билесе, - ... ... ... теңсіздік жойылмақ,
халықтан шығып “хан болғандар” еңбек ... ... ... ... ... ... болмақ. Бұл ретте халық ертегісі еңбекші бұқараға жиіркеніп
қарайтын, тіпті оны адам санына ... ... мен ... ... ете отырып, оларға қарама – қарсы өз ... ... бір – ... ... ... сыннан мүдірмей өткен, ақылы мен адамгершілігі
ханна да, оның күншіл уәзірлерінен де асып ... Аяз биді ... ... адал ... ... ... шаруа адамын ардақтау
идеясынан туған. Ертегіде айтылатын барлық әңгіме сол ... ... ; ... жағымсыз кейіпкерлер арасындағы ... ... ... түседі және ол ертегінің шарықтау шегіне жеткенге ... Бұл ... ... ... ... тұрғыдан ашады, екі атаптың
адамын салыстыра отырып, кімнің артық, кімнің кем екендегін көрсетеді.
Тұрмыс –салт ертегілерінің ішінде идеясы ... ... ... ... ... ... би” ... соған орай оның көркемдік дәрежесі сай
екендігін байқаймыз. ... ... ... ... ... өзіне тән
ерекшелігі оқиғаны жұмбақ түрінде құруында деуге болады.
Қазақтың тұрмыс – салт ертегілері қарапайым ... ... ... ...... ету жайына айырықша көңіл бөледі. “Жатып ішер жалқау
болма, ерінбей еңбек ет, өжеттен де, өрге ұмтыл” деген ... ... ... ... Бұл ретте халық ертегісі ақыл-өсиет түрінде келеді және
оларды өмір жолына енді түсе бастаған ... ... ... ... арқылы тәрбиелеп, қоғамға керекті ер-азамат етіп шығару жайын
қарасытырады. Мұндай ертегілерде халықтың ... ... ... өмір
тәжірибесі, тұрмыстан алған, шығарған қорытындысы да айтылады. Соның бәрін
ертегіге айналдырып, жастарға үлгі боларлықтай ... ... ... оқиғасы, құрылыс жағынан өзіндік ерекшелігі
бар түрі-күлдіргі ертегілер. Бұл ... ... М. ... де, ... де ... ... тапқыр күлкіге, қызықты жеңіл
түйіндерге құрылған әңгімелер ... ... ... ... ... ... өзі ... күлкілі болып келеді. Ертегілердің
“Қаңбақ шал”, “Ұр ... “Ши бұт, ... бас, қыл ... ... бір шіңкілдек” т. б. болып аталуының өзі-ақ күлкілі жағдайларды
аңғартады. Бұлармен қатар, бұл ... ... ... ... иамаша, күлкілі істерін сүйсіне әңгіме етеді.
Күлдіргі ертегілердің өзіндік ерекшелігі-оқиғаны шындық өмірден ала
отырып, тапқырлыққа құруында және ... ... ... ... етіп ... ... ... түрде қосуында. Сонда “Күлкі
оқыстан туған, келте қайырылған тар ... ... ... ... М. ... тартысы күлкі болғандай, ойда жоқ ... көп ... ... ... ... ... ... бірі қат-қабаттап
үйіле, жұмырлана түссе, сонда күлкі әңгіме жетісе түсіп, күлкісі, ... ... ... ... ... ... поэмалары фольклордан
бастау алды. Балаларға арналғанқазақ ақындарының ертегі поэмалары жеке жанр
ретінде 1920-30 ... ... ... ... ... ... өзегі
етіп ертедегі жыр, қисса-дастандарды, ертегілерді алды.Қазақ ... ... ... «Ақындар ескі ертегіні ажарлап, ертегі
жыр етіп шығарады яки өз тақырыбымен өз қиялынан ... ... ... ... (1922) және ... «Жүсіп хан» (Шын ертек) (1924), «Өтірік ертек» (1926) сияқты
ертегі поэмалардыатауға болады. ... ... бұл ... жас ... ертегіні қабылдау деңгейі, ой өресі, білім
деңгейі ескеріледі.
Б.Майлиннің «Өтірікке бәйге» атты ең алғашқы балалар ертегі поэмасына
қазақтың «Қырық ... ... ... ... ... хандар, хандар
Қарашасын ерткен.
Мініп түсіп, төгіп ішіп,
Күн өткізген желікпен.
Сайрандаған, ойрандаған
Сарыарқаның даласын,
Хандық құрып бөліп-бөліп
Сорлы қазақ ... ... ... ... ... рет ... бала ... аудартып, бала қабылдауына тартымдылық тудырады. Кіріспе ... ... ... ... ... мезі ... ... іс-әрекетін
бала танымына түсінікті етіп баяндайды. Ауыз әдебиетіндегі оқиға желісін
көркем поэзия тілімен ... ... ... арттыра түседі.
Ертегі поэманың қысқаша мазмұны: әбден іші пысып еріккенхан уәзірлерін
шақырып алып өтірікшілердің бәйгесін ... ... ... шарт ... егер бәйгеге түскен өтірікшінің өтірігін тыңдап
отырып "өтірік" десе - ... ... ... десе - өтірікші жеңіледі,
жеңген өтірікші бір көзе алтынға ие болады
Хан алдына талай өтірікші ... ... жеңе ... ... бір күні ... бір таз бала келеді. Оның өтірігін ... хан ... ... ... қалай да жеңуді ойлаған ол "бала күнінде бұқа ... бір ... ... баяндайды. Содан кейін ханға: "Тақсыр ... бе, сол ... шал кім еді?" деп ... " Жоқ, ... ал айта
ғой" дейді хан.
Білмесеңіз, мен айтайын
Шалдың жөні-жосығын:
Бұл шал сіздің ... ... па, ... ... ... таз бала. Ұсқынынан жан шошырлық жиіркенішті шалды әкем еді ... ... ... ... ... ... жеңген таз бала
іші алтынға толы көзеге ие ... ... ... бала ... көрсететін Тазша бала
сияқты образды таңдап алып "Қырық ... ... ... ... лайық
өлең өлшемімен ертегі поэмаға айналдырған.
Өтебай Тұрманжановтың "Қарлығаш" (1930) ертегі поэмасы - ... ... ... ... ... ... ... жанрына
жататын, яғни айтылатын, баяндалатын лиро-эпостық шығармалардың түрлері сан-
алуан. Батырлық жырлар, халықтық дастандар, көлемді(сюжетсіз) толғау жырлар
- бұлар поэманың ... ... ... ең көп ... бел алған
үлгілері"[4.89] деген академик З.Ахметовтың ... ... ... ... ... ... түп негізі қабысып
жатыр.
Ақын кіріспесінде табиғаттың керемет сұлулығын суреттеп,сол әдемілікті
бұзушы жыланмен тартысқа бала назарын аударады. ... ...... ... үшін ... бала ... ... етіп алып, ақын
қамқорлықты, ізгілікті, мейірімді үлгі етеді.
             Дәуітті ұя қасына әкеп ... ... ... тұла ... ... ... ... дәуіт көзін ойды.
Халықтық сюжетті бала сезіміне әсер етерліктей қабылдауына нанымды етіп
суреттеп, ізгілікті ойды кішкене оқырманына жеткізген.
Фольклорлық ертегі ... ... ... ... ... "Ұр, ... ... поэмасы.
Ертегінің тәрбиелік мәні – балаларды адалдыққа, жақсылық жасауға, еңбек
етуге баулу, аңқаулықтан сақтандыру, қу әрекеттерден ... ... ... Поэма соңын ақын адал еңбектің мәнімен түйіндейді.
Қазақ балалар поэмасына қатысты ақындардың фольклорлық ... ... ... ... ертегі поэмаларын негізінен былай топтауға
болады. Оның біріншісі, ... ауыз ... ... бар, қара ... ... (аңызды) поэзия тілімен, "нәзира" үлгісімен жырлаған
жаңа ... яғни ... ... ... ... ... “Бөдене мен түлкі”, “Қарлығаш”, "Аңғал бұғы, ... аң ... ауру ... ... ... ... "Қарлығаштың
құйрығы неге айыр", М. Жаманбалиновтың "Түйе жылдан қалай құр қалды?",
М.Әлімбайдың" Аяз би", А. ... ... ... ... ... ... , ... "Әлеуләй", С.Оспановтың
"Ақымақ хан мен ат сыншысы туралы ертегі" т.б. ертегілерін жатқызамыз.
Ал екінші топқа әлем ... ... ... ... "Қоянның ерні неге жырық?" ... ... ... ... (Вьетнам ертегісі), Ә.Дүйсенбиевтің" Аю ... ... ... ... мен ... ... ертегісі),
ААсылбековтың "Өзі киіне алмайтын бала немесе ... ... ... (Орыс ертегісі), "Сиқырлы сыбызғы" (Башқұрт ертегісі) т.с.с ертегі
поэмаларын ... ... ... келгенде айтарымыз, қазақ балалар поэмасының қайнар көздерінің
бірі – фольклор болып табылады.
3.5 ... ... ... ... ... ... — түркі тайпалары мәдениетінен байқалатын көне
құбылыс. Оның туу, қалыптасу ... өте ... ... Осы ... ... ... ... Олар әдетте 7-8 буыңды өлшемге
негізделіп, халық поэзиясының негізгі қабатын ... ... ... ... ... ... де қатысы бар. Өзінің мазмұны мен
мақамдық ерекшеліктеріне байланысты эпикалық жанр бірнеше салаға жіктеледі.
Эпикалық ... бел ... ... жанр - Эпос. Қазақ халкының
ерте кездерде туып, біздің заманымызға ... ... асыл ... бірі
сол. Эпос - тарихта болған, бір ... ... ... ... ... құрылған көлемді туынды. Оның музыкалық мақамы,
поэзиялық құрылымына тән көркемдік ерекшеліктері ... эпос ... ... ... және ... болып төртке
жіктеліп жүр. Мұндай бөлініс эпостық жырлардың даму кезеңдерін, қайсысы
бұрын, қайсысы соң ... яғни ... ... ... ерекшелігінен бөлек эпостық жырлардың поэтикасы
— көркемдік, композициясы ~ музыкалық-мақамдық ... ... ... — әдеби, екіншісі — музыкалық мәселе.
Бұдан бөлек ... ... ... ... ... ... эпос поэзия мен музыканың бірлігі арқылы көне дәуір
оқиғаларын бізге жеткізеді.
Қазақ ... ... ... ... ... де ... ...
эпостық жырлар. Эпос деп оқиғасы ел, халық өмірінен алынған, образдары ірі
әрі кемелді түрде жасалып, батырлық ... ... ... ... ... ... айтамыз.
Қазақ эпосы бірде ерлікті, батырлықты дәріптеп, ел қорғау, отаншылдық
сарынға құрылса (“Қобыланды”, “Алпамыс”), бірде феодалдық ... ... ... ... ... ... негізделеді. Енді бірде өмірде
болған нақты тарихи оқиғаларды жырлайды (“Бекет”, “Досан батыр”).
Эпостық жырлар барлық елдерде болған. ... ... ... ... ... дастандарының эпопеялық сипаты басым болса, ондай
сюжеттер қырғыз (“Манас”), қазақ ... да жоқ емес ... ... ... ... ... ... “жыр”, қырғыздар “ыр” деп
атаған. 1940 – 1950 жылдары Орта Азия және Қазақстан жерін ... ... ... бай эпостық мұрасы жан–жақты зерттеле бастады. Оған
В.В. Бартольд, В.М. Жирмунский, В.М.Чичеров, А.К. Боровков, Л.И. ... ... Е.Э. ... Х.Т. ... М. ... М.О. ... ... М. Ғабдуллин, Қ. Жұмалиев сияқты ... ... ... Осы ... аталғандар 40–50 жылдары жемісті
еңбек ... ... ... ... ... ... “Алпамыс батыр”,
“Көрұғлы”, “Қамбар батыр”, “Ер ... ... ... ... ... ел ... мен ... сыртқы жаулардын қорғау сарыны үстем
болса, екінші жағынан, хандар мен халық арасындағы қайшылық таңбасы да бар.
Осы ... ... ... халық тарихының көркем ескерткішіне айналған. Эпос
түрлі ертегі, аңыз тарихи оқиғалар негізінде жасалады десек, олар ... ... ... көп заманғы дәурдің бұлдыр суретіне айналған. Мұны
эпостық көп стадиялық дейміз.
Батырлар жырының образдары мен тілі ... ... ... ... аса тұлғалы болып келеді, бәрі дерлік мұран-мақсаттарына
жетіп отырады. Батырлар жырының жаңаша жырлануы XIX-XX ... ... ... Бұл реттен ел арасынан шыққан айтулы ақын-жыраулардың қызметі
айрықша.
Қай кезде туса да қазақ эпосының жалпы рухы өмірге ... Оны ... В. ... А. ... М. Әуезовтер өмір шежіресі, - деп ... ... ... ... біз ... тақырыбы мен сюжетіне қарай
батырлық, ғашықтық және тарихи жырлар деп үш салаға бөліп, соның бәрін ... ... ... “эпос” деп атаймыз. Бұлардың ... ... ... эпосының үлкен бір саласы “Қозы Көрпеш-Баян сұлу”, ”Қыз ... ... ... “Сұлу шаш”, “Құл мен ... ... ... ... ... ... ғашықтық жырларынан тұрады. Әйел
теңсіздігін арқау ... бұл ... ... ... әр қилы атап ... ... қарай “лиро-эпос” десе,бірде мазмұнына сай ... деп ... Енді ... ... ... “ғашықтық жырлары” дейтін
болдық. Дұрысында бірін лирик сарынына ... ... ұсақ салт ... деп білу ... Салт өлеңдері көбіне
ескі әдет-ғұрып шеңберінде көрінетін болса, лиро-эпос сол ескі ... ... ... ... де ... ... болып табылады.
“Қобыланды батыр” - қазақ халқының мазмұны бай да ... ... ... Жыр көп ... бойы өмір ... ... ... қолынан өткен.
“Қобыланды батырды” Марабай, Мергенбай, Біржан Толымбаев, Айса
Байтабынов, Нүрпейіс Байғанин, ... ... ... Еламанов, Шапай
Қалмағамбетов, Құлзақ Амангелдиев, Сыр бойының белгілі айтушысы Тұяқбайлар
жырлаған. Айтушыларының ... көп ... бұл ... ... ... ... ... және тарихи – реалдық арқауы бар. Сюжеттің аңыздың
ұйтқысы Оғыз – Қыпшақ ұлысы кезінде туа ... ... аты ... ... ... ... ата ... да кездеседі. Жырдың ... ... ... иран, жоңғар шабуылы, одан қалса, қазақтардың кейінгі
кезеңдерде қалмақтармен болған ... ... ... 29 нұсқасы болса, соның ортасында Марабай сюжеті
тұрады.Онда Қобыландының ... ... ... ханы ... одан ... ... ... олжалану, ең аяғында өзі жорықта жүргенде ... ... ... ханмен соғысып, ел – ... азат ету ... мен ... ... толықтау. Онда Тоқтарбайдың
баласыздығы, Қобыланды мен ... ... ... ... хан ... ... Құртқаны жалғыз көзді дәуірдің тартып алмақ болғаны, оны
Қобыландының өлтіруі, батырдың ... ... ... ... пен Досжан нұсқасында Құртқаның тарихы бұдан да айқындала түседі.
Қобыланды мал бағып жүріп бір қызға жолығады. Елі оны ... бір ... ... ... ... Қобыланды қыздың орнында қалып, қырық құлаш
қылышын тосып, айдаһарды ... ... өзі де ... Оны қыз ... қыз ... ... шығады. Қобыландының ерлігіне риза болған Көктім хан
оған қызын береді. Кейбір шығыс сюжеттерінде Көктім ... ... ... ал қызы Құртқа сиқыршы болып кездеседі.
Одан әрі Құртқаның көк-ала биені көрімдікке сұрап ... ... ... ... баяндалады. Осы тұста Қызыл дәу қызға таласып,
мерт ... ... ... өліміне Қызыл хан намыстанып, қит, ноғайлы елін
шауып, жерін тартып алады. Қазан жорығы осылай туады.
Мергенбай, ... ... ... ... Қазанға не себепті
аттанғаны толығырақ айтылады. Қараман Қобыландыға келіп: ... ... ... ер шығып, Ноғайлының жерін, Қырлы қала, Сырлы қала деген
екі қаласын тартып алды. Қырлы қалаға бектерін, ... ... ... ... алды”, - дейді. Осыны айтып Қобыландыға менімен ... ... ... ... ... Айса жырлары бір–біріне ұқсас. Мұрын жырау жырында
тоқсан баулы ... ... ... хан той ... ... ... Баласы Қыдырбайдың мал–мүлкін тартып алмақ.
Қыдырбай бала тілеп, ел кезіп кетеді. Ақырында Қобыланды, Хансұлу
деген екі ... ... Айса ... Ақшахан Алшағыр деп аталады. Ол
өзінің тойына ұлсыздарды кіргізбейді.
Мұрын, Айса, Нүрпейіс жырларында Қобыланды көбіне ел билеуші ... ... ... ... оғымен достық құрғап болып, батырды қиын
істерге айдап сала береді.
Жырдың негізгі арқауы сырт жауларға қарсы ... ... ... Қазан, Көбікті, Алшағыр соғысы тұрады.
Біз үшін Алшағыр соғысы аса мәнді.
Ноғайлы дәуірінде қазақ ... ... ... болу ... батыр” жырының алғашқы нұсқасын Ы. Алтынсарин Марабай
жыраудың аузынан жазып ... ... ... деген саласын өзінің
“Хрестоматиясында” пайдаланған. Жырдың басқа да үзінділері революцияға
дейін ... ... (1899), ... ... (1899), ... (1901), “Труды Оренбургской научной комиссии” (1910) ... сөз бола ... 1914 жылы ... ... ... ... ... Ә.Диваев жинаған нұсқалар басылған.
Ә.Диваев нұсқасы көптеген жинақтар мен оқулықтарға еніп келді. Ұлы
Отан соғысынан соңғы ... ... ... ... ... диссертация қорғап, монографиясын жарыққа шығарды.Жырдың 15 түрлі
нұсқасын ашқан да М.Ғабдуллин еді. Бүгінде жырдың 29 ... ... ... ... ... еніп отыр.
«Қозы Көрпеш- Баян сұлу» жырының көптеген нұсқалары бар. Бұл ... ... ... орыс ... ... бастырған еді. Ең алғаш бұл
сюжеттің башқұрт тілндегі бір ... 1812 жылы Т. ... ... ... ... жарияланған.
«Қозы Көрпеш- Баян сұлу» жырының қазақ ... ... ... ... ... шығыстанушы Г. Саблуков, орыс халқының ұлы ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі нұсқасын бастауы
алмаса да, «Қозы Көрпеш» жырымен орыс ... ... рет ... ... бір ... 1830 жылы ... губерниясындағы Көкжиектеді
жүрген орыс чиновнигінен түсіріп алады. Мұндай нұсқалар оның қолында көп
болған. ... Шөже ... ... ... ... діни ... ержегілік
арна күштірек. Жырдың басқа да нұсқалары аз емес. Мысалы, «Қозы Көрпеш»
жырының әлеуметік- реалистік мазмұны ... ... 1833 жылы А.С. ... алып, сол жайында поэма жазуды жоспарланғаны ... - ... ... Ә. ... өз ... Жырдың сюжетін А.С. Пушкин
Жайық бойындағы кіш жүз қазақтарынан жазып алған. Бұл ... ... ... ... ... ... академик А.С. Орлов өзінің
«Казахский героический эпос» деген еңбегінде орысының прогресті жұртшылығын
ең ... ... ... ... ... ... Көрпеш- Баян сұлу» жырымен
таныстырушы А.С. Пушкин болды деп дұрыс айтады.
Бұдан соң бұл ... бір ... ... ақын ... ... ... ... Ш. Уәлиханов жазып алған. Бұл өзіне мектеп жасаған
дарынды ... ... ... өз аузынан шыққандықтан және Шоқанның,
Г.Н. Потаннинің жақсы ... жыры ... ... ... ... бір
құнды варианты делінеді. Жалғыз–ақ Жанақ нұсқасы Шоқанның қолжазбаларымен
бірге Тезек төренің ауылында жойылған, ... ... ... ... ... ... қазақ, ұйғыр, барабы татарларының арасындағы
түрлі ... ... ... ... ... сол ... өз тілінде тұңғыш
рет жариялаған, айрықша еңбек ... ... В.В. ... ... ... Баян ... ... әрі алғаш жинаушысы, әрі зерттеушілерінің
бірі болды.
«Қозы Көрпеш» ... ... ... ... 1865 жылы ... ... ... өзінің «Образцы народной литературы тюрских племен»
деген кітабының ... ... ... Бұл ... 968 жол, бір буынды қара
өлеңнен жазылған.
В.В. Радловтан соң ... ... ... ... бір ... 1876 ... ... профессоры И.Н. Березин ... ... атты ... ... Бұл ...... Шоқан вариантының
бір көрінісі.
Қазақтың халық ақындары ішінен «Қозы Көрпеш» әңгімесін Абай ауданынан
Шәкір Әбенов жаңғырта жырлаған. Оның өз поэмасы 1936 жылы ... ... да ... кейін жазылып алынған. Оны бізге
жеткізген Мәшһүр ... ... ... ССР ... ... Тіл және ... қолжазбалар қорында Шөже жырының тағы бір үлгісі бар. Айтушысы-
Мұқан Машанов, жазып алған (1905)- ... ... ... тағы ... институттың қолжазбалар қорына 1947 жылы Ұлытау өңірінен келіп
түскенді. Соның бәрін Ы. Дүйсенбаев тапқан ... ... ... қосамыз. «Қозы Көрпеш» жырының ел ішінде басқа да варианттары
болуға тиіс.
Жырдың сан алуан нұсқаларын сөз ... біз қай ... ... ... оның ерекшелігі қайсы, сол ... ... неде ... ... ... ... Көрпеш» жырының варианттарын сюжетіне қарай үш ... ... ... Мұнда жырдың көпшілік сюжеті трагедиялы болып келеді. Оған Шоқан –
Жанақ, Березин, Пушкин, Чеканский, Кастанье, Машанов, ... ... ... ... Ұлғашев нұсқалары, барыбы, башқұр,
ұйғыр тіліндегі, тағы басқа бірнеше ұсақ кестелер жатады.
2. Жырдың бұл саласында трагедиялық аяқтама жоқ. ... Қозы мен ... ... ... ... армандарына жетеді. Бұл - В.В.
Радлов пен Бейсембай нұсқасы. В Радлвтың қазақ арасынан ... ... ... жыры трагедиясыз болса, барыбы татарларынан жазып алғаны-
трагедиялы.
3. Соңғы салаға жататын нұсқалар - ... ССР ... ... Тіл ... ... ... тұрған Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазбалары. Бұл
варианттарда Қодар қолынан өлген Қозы кейде отыз бір жыл, ... ... енді ... үш күнге тіріліп, Баянмен уақытша қосылып, біраз өмір
сүргеннен соң қайта өледі.
«Қозы Көрпеш» жырының сюжеті ... ... ... ... ... ... бар. Соған қарағанда оны бастапқы ертегілік ... ... ... оғыз ... ... ... ба ... «Қозы»-
қой аты емес, «оғыз» түбірінен туған. Монғолдар бұл жырды «Козюке», «Козы
Еркеш», «Малшы мерген» ... ... ... ... ... ... XIX ... жазылып алғандықтан, Онда Қарқаралы,
Қараөткел, Баянауыл, Қарасақпай, Аягөз дейтін кейінгі ... ... ... Сол ... жыр VIII-XIX ... ... қазақ өмірінің көп
заманын қамтып, өзінше бір энциклопедияға айналған.
Жырдың түпкі ... әйел ... ... ... ... орынға Қозы емес, Баян образы шығады. Жырдағы Баян
бейнесін біз ... екі ... ... ... ол- ата-ана салты,
ескі қоған дәстүрімен келіспей, өз ... ... ... ... ... жоғары ұстағын азайтып, халықтық бейне. Екіншісінде Баян
– ескі салтпен ... сол ... ... немесе құдалық идеясының
жетегінде жүрген пассив образ.
Баян образының ең күшті жағы трагедиялы ... ... оның ең ...... Қыз басындағы осы жүйені жыр берік махаббат, күшті
адамгершілік ... ... ... ... ... білген. Екі дастың
махаббаты үнемі дамып, күшейтіп, динамикалық арнада беріледі. Қодар ... ... ... ... сәтте де Баян өзінің сертінен қайтпайды.
Жұбатпақ болған ... жел ашып ... ... ... ... ... неке қи – дағы енді өзің ал,
Елден бура салғандай інген емен,-
дейді.
Баянның жарқын мінездері мұнымен де шектелмейді. Ол - өзінің ... ... ... да ... ... оған ешбір кір
келтірмейтін, халыққа үлгі, идеал болған қыз. ... ... ... ... сол сезімге беріктігін ақырғы рет болса да жақтан қалу ... Қозы ... ... ... ... ... қанжар салады.
«Қозы Көрпеш» жырының тарихи мазмұнына сай, оның қайшылықтары да ... ... ... ... мен ... сенімдер мол енген сондай күрделі
қайшылықтардың ... ... мен ... арасындағы «құдалық» шарты.Бесікте
жатқан екі сәбиді байлар өзара атастырып, ... ... соң ... ... оқиғаның тартысы басталады. Содан былай Қарабай ақ ... ... мен Баян сол ақ бата үшін ... ... ... ... жыры көп заманнан бері келе жатқан сюжет болса да, онда
XIX ғасырдың орта ... ... ... ... ... те таңбасы бар. Соны кейінгі айтушылар құдалық, әмеңгерлік
салттарының әсерімен жаңғырта жырлаған.
Жырдың өткір, әлеуметтік ... сай ... ... да ... ... Трагедиялы жырлардың сюжеті негіщінен үш салаға бөлінеді: а) екі
байдың аңға шығып құда болуы, Сарыбай өлген соң ... ... ... Бұл ... жырдың экспозициясы мен байланысына сай; ә) Қозының Баянды
іздеп табуы, екеуінің табысуы мен өлімі. Бұл сюжеттің дамуы мен ... тән; б) Қозы ... соң ... ... ... Қозы бейітінің басына
барып өлуі. Бұл оқиғаның басты шешуі. Жырдың ең басты ... ... да ... ... ... ... Көрпеш» жыры өзінің тақырыбы жағынан
өткен дәуірдің күрделі әлеуметтік проблемасына құрылған мазмұнды, ... ... ... Ол ... адам ... әйел теңдігі
мәселесі. Бұл жырдың өлмейтін көркемдік қасиеті - ... ... Баян мен Қозы ... тап ... ... ... ... тартысы қоғам өмірінің ұсақ сыртқы ... ... ішкі ... ... ... ... ең ... жағы- тіл байлығында.
Онда араб-парсы сөздігі мейлінше аз, жыр байырғы халық ... ... ... ... ... Көрпеш» диалекті емес, қазақтың әдеби
тіл нормасына жол салған эпостық ... ... Бұл ... ... өлеңдік
кестесі, идеясы қарапайым халыққа жақын, түсінікті.
«Қозы Көрпеш- Баян сұлу» жыры ... ... ... ... ... жол салған шығарма. Сол негізінде «Мақпал қыз», «Құл мен ... ... ... ... ... ... ... көптеген ғашықтық
жырлар туған.
Қарасай-Қази. Ноғайлы дәуірінде қазақтар мен ... ... ... ... ... ... Қондыкер дейтін батыры хат жолдап, батыр
болса Қарасай мең Қази біздің елімізді шапсын, қорықса өз үйінің ... деп ... ... кезде Қази жеті, Қарасай сегіз жаста екен. ... әлі ... ... ... ... ... әлгі ... намыс көрген Әділхан
сұлтан шағың қолмен ... ... ... ... шегіне жеткенде оларды Қондыкер қарсы алып, үлкен соғыс
басталады. Ұрыс кызған ксзде Әділхан сұлтанның астындағы аты сүрініп құлап,
өзі қалың ... ... ... Олар ... ... ... ... зынданға тастайды.
Әділхан сұлтан зынданда ұзақ жатады. Бір күні оның ішіне қарлығаш ұшып
кіреді. Мұны көрген сұлтан өзінің ... ... ... ... ... мен Қази тірі болса мені құтқарсын деген ойды қызына ... ... ... ... қоя ... ... атты сұлу қызы бар еді. ... есік алдыңда отырса,
тізесіне қарлығаш келіп қонады. Құсты арқасынан сипаған кезде, қанатының
астынан хат ... Оны оқып ... ... қыз әкесінің жағдайын анасына
жеткізеді. Содан соң Қарасай мен Қазиды іздеуге шығады.
Ұзақ сапар ... ... ... келіп айтқаны мынау екен:
Айналайын, Қазижан, 
Аманбысың, саумысың? 
Сау-саламат бармысың? 
Терең суды тоқтатқан 
Белгілі ... ... ... ... қара ... ... хат ... деген ат келді. 
Іздеп келдім сіздерге, 
Жауап берсең біздерге,
Құдай нашар қылғасын, 
Шыға алмаймын далаға, 
Көкем бір хабар бергесін, 
Бар деп сіздей балаға, 
Айналайын, Қазижан, 
Жауап бер, ... сен ... ... ... ... мен ... жыр ұйқасына құрылған жыр үлгісі - осы.
«Алпамыс батыр» жыры қазақ ... ауыз ... ... және ... ... ... бар. М. Ғабдулин «Алпамыс батыр» жырының жиналуы
мен зерттелуі тураы былай деп жазады: «…«Алпамыс» қазақ ... ... ... ... ... көп ... ... ауызша айту арқылы
тараған көне жырдың бірі бола тұрса да, тек өткен ғасырдың аяқ кезінде ғана
хатқа ... ... ... ... ... бір вариантын алғаш рет Жүсіпбек
қожа Шейхұлы Исламов деген кісі 1899 - жылы ... ... ... ... ... ... осы ... өзгеріссіз 1901, 1905, 1907, 1910,
1912, 1914, 1916 жылдары қайта басылды. Жырдың бұл ... ... ... ... Гүлбаршынға үйленуі, Тайшық ... ... ... ... ... (М.Ғабдуллин,«Қазақ халқының ауыз
әдебиеті», ... ... ... 1974- жыл, 169 -170 ... ... ... ... сәті жырда былай суреттеледі:
… Астында Шұбар секірді,
Жазым болып кетер деп,
Үстінде бала бекінді,
Шынжыр арқан,темір тор,
Жүн- жүн болған секілді.
Тағы ... ... бала ... ... қалмаққа,
Жалғыз бала ұмтылды.
Енді қалмақ сасады,
Қақпаның аузын ашады.
Біріне бірі қарамай,
Қақпаға құлып сала алмай,
Бет бетімен қашады.
Алдыңғы жағын қалмақтың
Арт жағы ... ... ... ... өзеннің қасында,
Тайшық хандай ханына
Алпамыс берен айқасты.
Қарсыласып қалысты,
Тайынбай ... ... бірі ... ... ... ... екеуі
Біраз жерге барысты.
Найзаларын тастасып,
Қылышпенен салысты.
Ат үстінен жүгіртіп,
Бірін бірі шабысты… («Алпамыс батыр», «Қазақ әдебиеті» (хрестоматия),
құрастырушылар: Т.Ақшолақов, ... М. ... ... ... 2001 -жыл, 89 бет).
Жасөспірімдерді ерлікке, батырлыққа, Отанды сүюге тәрбиелеуде «Алпамыс
батыр» жырының ... зор. ... ... елін шет ел басқыншыларынан
қорғауда ерен ерлігімен халық сүйіспеншілігіне бөленген тұлға. Алпамыстың
бауырларына ... ... ... ... өн ... ... өріліп отырады.
Бауырларына деген махабаты да Отанын шексіз сүйетінін ... ... ... ... ... ... былай өріледі:
«Қарсы ұмтылды Алпамыс,
Ақ тұйғындай құнтиып.
Ауадан құйған тұйғындай,
Бір ұрып ... ... ... ... ... ... («Алпамыс батыр», «Қазақ әдебиеті», (хрестоматия),
құрастырушылар: Т. Ақшолақов, Ә.Қанафин, М. Хасенов, Алматы, ... 2001- жыл, 87 бет). ... ... ... ... ... деген батырын жекпе-жекте өлтіруінен анық ... ... : ... ... ... денесі қалды отырып…» – деп суреттеледі.
М. Ғабдулин: «… ... ... бір ... ... жазып алып, «Бұрынғы өткен заманда Жиделі-Байсын деген
жерде ... ... ... ... деген атпен 1901-жылы бастырып
шығарды. ... бұл ... ... 3. К) ... Гүлбаршынға
үйленуімен аяқталады…»-деп жазды ( ... « ... ... ... ... «Мектеп» баспасы, 1974-жыл, 170-бет).
Белгілі фольклоршы Әубәкір Диваевтың Жетісу жеріне келіп ... ... ... ... ... Оның ... атты ... қазақ
фольклорының біріне жатады.
Қазақтың белгілі жазушысы С. Мұханов та қазақ фольклорын жинап, кітап
етіп бастыруда көп ... ... ... ... соң ... батырлар
жырын жинақ етіп шығару қолға ... Бұл игі істе С. ... ... жоқ Бұл ... М. ... ... деп жазды: «… 1922-жылы Ә.
Диваев ... ... ... ... ... Ал 1939- жылы ... ... ... Оның ... басқарған, сөз басын жазған С. Мұханов
еді. Ол «Алпмыс» жырын жаңа жинаққа ... ... ... ... және бұрын баспа жүзінде шыққан нұсқаларын шебер ... ... бір ... ... (М. ... ... халқының ауыз әдебиеті»,
Алматы, «Мектеп» баспасы, 1974-жыл, 169-170 беттер).
«Алпамыс батыр» жырында ... пен ... ... айнасы тебірене
жырланады. Алпамыстың өн бойында жауына ... ... ... Жырды оқушы
немесе тыңдаушы Алпамыс бойындағы патриотизмге қайран қалады:
… Олар майдан ішінде,
Түзетті бұлар ұысты.
Ойын екен бұрынғы,
Ірілетті жұмысты.
Ордан бала ... жоқ әлі ... де ... басын бұрысты…
Алпамыстың әруағы,
Тайшықтың үстін басады.
Мұны біліп Тайшық хан
Қалаға қарай қашады.
Қақпаның жетіп аузында,
Тайшық ханды ... ... ... ... ... ... Т. ... Ә.Қанафин, М. Хасенов, Алматы, «Мектеп»
баспасы, 2001- жыл, 89 - бет).
Қазақ халқының ауыз әдебиетінің «Алпамыс ... жыры ... ... ... ... рөл ... ... Алпамыс—батыр. Ол өз
халқының жоғалып кеткен бір бөлігін іздеп тауып, өз еліне қосу үшін ... ... ... ... ... ... бір ... пен
бірлік. Бұл жөнінде М. Ғабдулин былай деп жазады: «… Алпамыстың батырлық
іске бел ... ... ... ... шығуынан басталады. Өзіне- жар-
жолдас- қалыңдық іздеп ... бұл ... әр ... ... ... ... батырлық
сыннан өту- дүние жүзіндегі эпостық шығармалардың көбінде кездесетін жай.
Ондағы батырлардың ... ... бір ... бар: ... батырдың
іске тек Гүлбаршын үшін ғана аттанбайды. Ол бір кезде Байбөріге ... ... ... ... ... ... руының бір бөлігін іздеп те
шығады. Өзіне туыс ... ... бір ... жат ... ... ... ... қоңсы болуы, оның зорлық- зомбылығын көруі, Алпамысқа қатты бататын
сияқты…» ( М. ... ... ... ауыз ... ... «Мектеп»
баспасы, 1974-жыл, 172-173-беттер).
Жырда Алпамыс өз халқының жанашыры, қамқтршысы. Ел бірлігін сақтаушы
батыр. Оның ойы мен ... ... елді ... ... бөрі ... ... ... қорытынды шығару. «Төртеу түгел болса төбедегі
келеді» деген аталы сөздің қадір – қасиетін ұғыну. Осы ... ... ... ғана емес, ірі қайраткер, көсем. Сондықтан М. Ғабдулин: «…ол
өкпелеп ... ... ... бір ... ... оны ... табыстыру, татуластыру мақсатын көздейді, ру ... ... ру ... бірлік болса, елдік бар екендігін аңғартады. Байсарының
қалмақ ханына көшіп кетуін, ол ... жат ... ... ... ... жыр бірсыпыра жайды елестеткендей болады. Ру бірлігін бұзып бөліне
көшкен адамдар осындай ... ... ... ... бірлік сақтау
керек деген қорытынды жасайды. Осы ... ру ... ... ... ... деп таниды. Батыр ру бірлігін қорғаушы ғана емес, ол ... ... ... ру ... ... кетеді деп көрсетеді…--деп жазды. ( М.
Ғабдулин, «Қазақ халқының ауыз әдебиеті», Алматы, ... ... ... 173 бет).
Ата – бабаларымыздың қанына сіңген ...... шет ... қорғау болса, сол жерді қорғаушы халықтың басын біріктіріп
ұстау идеясын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырған. Осы елді ... ... ... ... биікке көтеріп тұр. Қазақ халқының ұлттық идеясы да
осы елді біріктіру, қасиетті ... ... Ел ... ... ұлт
бірлігін сақтау.
«Алпамыс батыр» жыры елдігіміз бен ерлігімізді бүкіл ... ... ... ... салт ... ... жыр. ... оқыту арқылы
мектеп оқушыларын патриотизмге тәрбиелеу- қазіргі таңдағы ... ... ...... ... балалар лирикасының шындық пен
ақиқатына, шынайы өмір көріністеріне құрылған. Еліміздің тәуелсіздік алған
тұсынан бастап маңызды деп ... ұлт ... ... ... ... ... әлемге бастайтын игі мақсаттар ересектердің емес, баланың
ұғымына сай баланың тілімен ... ... ... ... ... күрделі, мұнда баланың толыққанды ... ... ... таным, ғылыми білім, адамзатқа ортақ құндылықтар мен жаңалықтар аса
маңызды қызмет атқарады.
Еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізуі, тәуелсіздік ... ... ... ... жер ... Астана туралы жырлар, ... ...... ... және спорт саңлақтарымыздың бейнесі,
тәуелсіздікпен бірге келген құндылықтарымыз – ... ... ... бен ... ... ... ... тұрғыда қайта тіріліп жырға қосылуы және ... ... ... ... ... ... ... имани жырлар –
әдебиетіміздің үлкен табысы. Бүгінгі қазақ балалар лирикасындағы айтулы
тақырыптар мен ... ... ... ... тарихи кезеңдер, ауыл,
жайлау өмірі, ... ... ... ... ... кері ... ... үдерістері әсер ете бастаған бала бейнесі. Міне,
осындай ерекшеліктер – бүгінгі ... ... ... ... ... әлемінің айқын айғақтары.
Қазақ балалар фольклоры – халық фольклорының арналы салаларының бірі.
Ол халықтың дәстүрлі бала ... ... туып ... ... көркем шығармалар шоғырынан тұрады. Мазмұны ғибратты, тілі көркем,
жеңіл ... ... ... ... ... ... ... балалар фольклорыы балалардың мінез-құлқын, ... ... ... қуат ... ... асыл мұра. Ол өзінің бала табиғатына
лайықтылығымен, логик. жүйелілігімен, муз. ... ... ... ... ... ... ... балалардың рухани азығына айналған
тәрбие қайнары ... ... ... ... шығу тегі мен ... ...... балаларға арналып айтылатын және балалардың өздері орындайтын
шығармалар болып екі топқа бөлінеді. ... ... ... жыры,
маусымдық жырлар, мәпелеу жырлары, жұмбақ, жаңылтпаш шығармалар жатса,
соңғысы қаламақ, ... ... ... ... ... қамтиды.
Сонымен қатар, Қазақ балалар фольклорын ірі-ірі төрт арнаға ... ... ... ... ... ... ... жататын жырларды шығарушылар
да, орындаушылар да – ересектер. Ол жырлар сәбидің шыр етіп дүниеге келген
күнінен ... оны ... ... ... ... ... ... жұртшылықтың сәбиге деген сүйіспеншілігін,
арман-тілегін, халықтық идеалды жыр тілімен өрнектейді. Бөбектің денінің
сау, ауру-сырқаудан ... ... ... ... қатар, ең бастысы, оның
рухани жетілуіне қызмет етеді. Бұлардың өзі мазмұны мен атқаратын ... ... ... ... ... жырлары, мәпелеу жыры, уату-алдарқату жыры
деп іштей төрт ... ... ... ... Бұл ... ... өздері шығарып, өздері
айтатын және ... ... ... ... ... ... ... Ол әлпештеу жырларынан кімдер орындайтындығымен ғана
ерекшеленбейді, ... ... де, ... ... ... ... жүйесімен де ажыратылады. Бұл топқа балалар мен
ересектердің орындауында ... өмір ... келе ... ... ... ... ... арнау-тілек өлеңдер, тақпақ, сұрамақ,
қызықтама, өтірік өлең, мазақтама сияқты ... ... ... ... фольклор. Мұның қатарына балалар ойыны кезіндегі ойынға
шақыруға ойынды бастауға, оны жүргізуге қызмет ететін ... ... мен өлең ... ... ... ... ... айтысы)
қосуға болады. Жалпы, балалар фольклорына тән шығармалардың барлығында
ойындық белгілер ... ... ... ... ... ... жататын туындыларда, бұл сипат ерекше басым ... ... тән ... мен ... ... ... Ойынға шақыру
өлеңдері, қаламақ, санамақ, ойын ... ... ... ... ... өмір ... халық арасында кең тараған жұмбақ,
жаңылтпаштар, тәжікелесулер сөз арқылы ойналады;
4) балалар ... қара ... ... ... ... ... күнделікті өмірде ересектер аузында айтылатын магиялық
фольклордан ... ... ... ... ... ... ... жүреді. Солардың ішінде әсіресе, ертегілердің алдыңғы орында тұратыны
белгілі. Бірақ сәби, жеткіншек ... ... ... ... ... Ол балалардың жас ерекшеліктеріне қарай өзгеріп ... ... ... ... ... ... жеңіл, шағын да
тартымды, тілі жатық тізбекті ертегілерді, себептік мифтерді, үрейлі
әңгімелерді, ... ... ... ... болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Аль-Фараби. Трактаты о музыке и ... – А., ... ... А. Ақ жол – А., ... ... А. Н. ... ... –М.,1940
4. Гусев В. Е. Естетика фольклора – Л., 1967
5. Пропп В. Я. ... и ...... Әмельянов Л. И. Методолог, вопроы фольклористики – Л., 1978
7. Әуезов М. Әдебиет тарихы – А., ... ... Е. ... – А., ... ... М. С. ... ... поэзия – А., 1967
10. Садырбаев С. Фольклор және эстетика – А., ... ... С. ... ... // ... 6-т – А., ... Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – А., 1974
13. Садырбаев С. Қазақ халқының ауыз ... ... ... ... тарихы 1-т 1,2-кітаптар. – А., 196031964
15. Қазақ фольклористикасының тарихы – А., 1988
16. Қазақ фольклорының тарихылығы – А., 1993
17. Марғұлан Ә. ... жыр, ... – А., ... ... Е. Д. ... ауыз ... ... байырғы өкілдері. –
А., 1976
19. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – А.,1987
20. Қазақ фольклористикасының ...... ... У. Б. ... и ... –М., ... Бердібаев Р. Кәусар бұлақ.- А., 1989
23. Қазақ фольклорының типологиясы. А., 1981.
24. Ергөбеков Қ. ... ... ... ... 1985,.
25. Байтұрсынов А.Әдебиет танытқыш.Алматы, «Атамұра» 2003.
26. Жұмабаев М. Таңдамалы: Өлеңдер, ... ... ... ... ... З. Өлең сөздің теориясы. «Мектеп», А.,1973
28. М. Жұмабаев шығармалары.1983 ж.
29. Қазақ балалар ... ... Ш. ... 1980 ж.
30. Ақ сандық, көк сандық. Алматы. ”Жазушы”. 1988 ж.
31. ... ...... ... М. ... ”Мектеп” баспасы.
32. Алматы. 1976 ж. 25 бет.
33. Ауыз ... ... Р. ... ... ... баспасы. 1981
ж.
34. Егенова А. Ертегіні әңгімелеп беру немесе мәнерлеп оқу. ─ ... ─2004. ─ №5. ─ б. ... ... Ж. Ана тілі ... ... оқыту. ─ //Қазақстан
мектебі. ─2003. ─№2. ─ б. ... ... ... ... тұрмыс-салт, ... ... ... ... «Балауса» 2004ж. 27-346.
37. Қалиев С. Халық ертегілері. ─ // ... ... ─ 2005. ─ №11. ... Қалқабаева М. Балалар әдебиеті-тәрбие құралы. ─ Алматы: «Мектеп»
1976ж. 68-1016.
39. Егенова А. Ертегіні әңгімелеп беру ... ... оқу. ─ ... ─2004. ─ №5. ─ б. ... Шәріпова Ж. Ана тілі сабағында ертегілерді оқыту. ─ ... ─2003. ─№2. ─ б. ... ... ... ... ... ... туралы ертегілер. Алматы «Балауса» 2004ж. 27-346.
42. Қалиев С. ... ... ─ // ... ... ─ 2005. ─ №11. ... ... М. Балалар әдебиеті-тәрбие құралы. ─ ... ... 68-1016.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
«Мемлекеттік қызметтегі мемлекеттік саясат»96 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Азаматтық құқықтың обьектілері29 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Арифметикалық ұғымдарды оқыту арқылы оқушылардың құзыреттілігін дамыту41 бет
Арнаулы субъектілердің қылмысқа қатысуы50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь