Наурызым қорығының өсімдіктері мен жануарлары

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І Наурызым қорығының табиғат кешеніне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
ІІ Наурызым қорығының өсімдіктер жамылғысына сипаттама ... ... ... ..18
2.1 Бұта тектес өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.2 Дәрілік өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.3 Улы өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
ІІІ Наурызым мемлекеттік табиғи қорығының жануарлар дүниесі ... ... 35
3.1 Қосмекенділер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
3.2 Бауырымен жорғалаушылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
3.3 Құстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
3.4 Сүтқоректілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
Кіріспе

Қорықтар – толық қорғаудың жетілдірілген түр себебі, оған табиғи комплекс кіреді де, табиғат ресурстарын шаруашылықта пайдалануға рұқсат берілмейді. Белгілі бір шаруашылық жұмыстарын жүргізе отырып, табиғаттың ерекше объектілерін қорғауға алынған жүйені ұйымдастыру түрі – қорғалымдар болып табылады. Табиғи тіршілік ортасын қорғайтын категориялардың біріне табиғи (ұлттық) саябақтар жатады. Олардың негізгі міндеті – халықты реакциялық қамтамасыз ету. Табиғи тіршілік орталарын қорғаудың әр түрлі формаларының ішінен қорықтардың орны ерекше. Себебі, қорықтар алуантүрлілікті қамтамасыз ететін маңызды звено болып табылады.
Тақырыптың өзектілігі. Қорықтар – шаруашылыққа пайдаланылудан алынған,әр түрлі географиялық аймақтарда орналасқан, табиғатқа тұрақты және комплексті зерттеу жүргізетін ғылыми мекемлер. Мұнда табиғи процесстердің даму заңдылығы кеңінен зерттеледі. Жабайы жануарларға санақ жүргізу әдістері, орман және ауыл шаруашылығы зиянкестермен күресудің биологиялық әдістері, хайуанаттар қорының азайып-көбеюіне әсер ететін факторлар, сирек аңдар мен өсімдіктерді қалпына келтіру мәселесі терең талданып, қорықтағы табиғи ресурстады сақтаудың жолдары белгіленеді.
Адамның геологиялық күшке айналуынан бастап жеке түрлердің жойылу жылдамдығы эволюциялық табиғи құбылыспен салыстыруға келмейтін жылдамдықпен жүре бастады.
Түрлерді санының күрт төмендеуі мен түрлердің жойылу себептері алуан түрлі. Көбінесе олар мекен ету ортасының өзгеруі немесе бұзылуымен байланысты. Омыртқалы жануарларға қатысты алсақ бұл факторға түрлердің жойылыуының 60% жағдайлары сәйкес келеді. Екінші орында шектен тыс пайдалану (30-35 %), содан кейінгі орында азық қорының кемуі (4%), зиянкестерді жою (3%) және кездейсоқ жемтік тұр.Шектен тыс пайдалану қандай да бір кәсіптік маңызы бар жануарлар үшін қауіпті. 1983 жылы тек қна тіс сүйекткрі үшін ғана 80 мың африка пілдері жойылды. Түрлердің жойылуындағы басты себептерінің бірі олардың сырттан әкелінген түрлері мен бәсекелестікке қабілетсіз болуы. Мұндай құбылыстарға шектелген территорияларда, аралдарда тіршілік ететін түрлер өте сезімтал болып келеді.
Егер ертеректе бір түр орташа алғанда 2000 жылда жойылып отырса, соңғы 300 жылда әр 10 жыл сайын жойылып отыр. 1600 жылдан бастап омыртқалы жануарлардың 173 түрі (109 құстар және 64 сүтқоректілер) және өсімдіктерді 20 түрі жойылып кетті.Адамның барлық ірі ауқымды іс-әрекеті биологиялық түрлердің кемуіне әкеледі. Осының нәтижесінде бүкіл табиғи белдеулердің де жойылу фактілері белгілі. Адам рельефті, өзен арналарын өзгертеді,батпақтарды құрғатады, белгілі бір өзіне қажетт ағаш түрлерінен тұратын бағалы ормандарды ғана өсіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Растительное сырье СССР. тт.1-5, 1949 –1956.
2. Павлов.Н.В.Дикие полезные и технические растения СССР. 1942.
3. Павлов.Н.В.Растительное сырье Казахстана.1948.
4. Кукенов. М.К. Ботаническое ресурсоведение Казахстана. Алматы. Ғылым. 1999.
5. Методы полевых исследования сырьевых растений 1946.
6. Бекенов.А, Есжанов.Б, Махмұтов.С. Қазақстан сүтқоректілері.- Алматы “Ғылым”. 1995 –380С.
7. Гаврилов.Э.И. Фауна и распространение птиц Казахстана. – Алматы 1999-198С.
8. Методы учета основных охотничье –промысловых и редких видов животных Казахстана –Алматы.2000. 172С.
9. Станков.С.С. Дикорастущие полезные растения. 1955.
10. Лекарственные растения Казахстана. Алма – ата, 1966.
11. Середин.Р.М,Соколов.С.Д. Лекарственные растения и их применение. 1969.
12. Худайбергено.Э.Б. Солодки Казахстана. Алма –Ата.1987.127с.
13. Кукенов.М.К. и др. Лекарственные растения Казахстана и их использование. Алматы.1997.
14. Книга генетического фонда фауны Казахской СССР.Алма – Ата “Наука” –1989. –215С.
15. Ақелеуов Е., Дөненбаева К., Агитова К., Иманқұлова С. «Ботаника». Алматы 1998.
16. Р.Әлімқұлова. «Жалпы биологиядан кейбір тақырыптарынан методикалық талдау, өңдеу». Алматы, 1969.
17. Р.Әлімқұлова, Р.Сәтімбаев «Зоология сабақтары». Алматы, 1980.
18. Белов И.Г., З.А.Корчагина «Ботаника сабақтары». Мектеп, 1979.
19. Вилли К. «Биология». Москва, «Мир». 1964.
20. Верзилин Н.М. «Уроки ботаники в 5 классе». Москва, 1952
21. Дубинина Н.П. «Общая биология». Москва, 1988.
22. Казанова, Короткова, Мокеева, Корсунской. «Хрестоматия по общей биологий». Москва, 1974.
23. Леви А., Сикевич Ф. «Структура и функции клетки». Москва, 1971.
24. Полянский «Жалпы биология». Москва, 1984.
25. Қасымова Т., Л.Аманжолова, Ж.Әкімов, Р.Сәтімбекұлы. «Тіршіліктану». 1997.
26. «Биология және химия» журналы. 1996, №1-2.
27. «Биология в школе» журналы. 1990, №5, 1995 №1, 1991 №3.
28. Биология және химия, география журналы. 1998, 1997.
29. Р. Сәтімбекұлы: «Құстар туралы мағлұмат». //Жалын. Алматы 2002.
30. Әлиев Ш. Бекенов А., Қыдырбаев X. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау. Алматы, "Қайнар", 1975.
31. Бекенов А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, "Білім", 1972.
32. Қыдырбаев X., Бекенов А., Қазақстанның хайуанаттар әлемі. Алматы, "Қазақстан", 1977.
33. Махмұтов С.М. Қазақстан қорықтары, Алматы, "Білім", 1981.
34. Шайкенов Б. Табиғаттағы биологиялық тепе-теңдік. Алматы, "Қайнар", 1976.
35. Ысқақов С. Табиғатты қорғау дәстүріміз. Алматы, "Қайнар", 1973.
36. Бекенов А.,Қыдырбаев X.Сирек кездесетін Хайуанаттарды қорғау. Алматы, Қайнар, 1975.
37. Бекенов А., Махмұтов С. Қазақстанның аша тұяқты аңдарын қорғау және пайдалану. Алматы, Қайнар, 1983.
38. Э.И.Гаврилов. «Фауна и распространение птиц Казахстана». Алматы, 1999.
39. Р.Л.Бёме, А.А.Кузнецов «Птицы открытых и околоводных пространств СССР» Москва. «Просвещение», 1983.
40. А.Ф.Ковшарь «Хищные птицы». Алма-Ата, «Кайнар», 1983 г.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе…....................................................................
..............................................3
І Наурызым қорығының табиғат кешеніне
шолу..........................................6
ІІ Наурызым қорығының өсімдіктер жамылғысына сипаттама..............18
2.1 Бұта тектес
өсімдіктер..................................................................
...................18
2.2 Дәрілік
өсімдіктер..................................................................
.........................20
2.3 Улы
өсімдіктер..................................................................
...............................29
ІІІ Наурызым ... ... ... ... ... Бауырымен
жорғалаушылар...............................................................
............37
3.3
Құстар......................................................................
.........................................42
3.4
Сүтқоректілер...............................................................
...................................54
Қорытынды...................................................................
.......................................62
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі....................................................................64
Кіріспе
Қорықтар – толық қорғаудың жетілдірілген түр себебі, оған табиғи
комплекс кіреді де, табиғат ... ... ... рұқсат
берілмейді. Белгілі бір шаруашылық жұмыстарын жүргізе отырып, табиғаттың
ерекше объектілерін қорғауға алынған жүйені ұйымдастыру түрі – ... ... ... ... ... ... ... біріне
табиғи (ұлттық) саябақтар жатады. Олардың ... ...... ... ету. ... ... орталарын қорғаудың әр түрлі
формаларының ішінен қорықтардың орны ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Тақырыптың өзектілігі. Қорықтар – ... ... ... ... аймақтарда орналасқан, табиғатқа тұрақты
және комплексті зерттеу жүргізетін ... ... ... табиғи
процесстердің даму заңдылығы кеңінен зерттеледі. Жабайы жануарларға санақ
жүргізу әдістері, ... және ауыл ... ... ... ... ... ... азайып-көбеюіне әсер ететін
факторлар, сирек ... мен ... ... ... ... терең
талданып, қорықтағы табиғи ресурстады сақтаудың жолдары белгіленеді.
Адамның геологиялық күшке айналуынан бастап жеке түрлердің жойылу
жылдамдығы ... ... ... ... ... жылдамдықпен
жүре бастады.
Түрлерді санының күрт төмендеуі мен түрлердің жойылу себептері алуан
түрлі. Көбінесе олар мекен ету ... ... ... ... ... ... қатысты алсақ бұл факторға түрлердің
жойылыуының 60% ... ... ... ... ... ... ... (30-35 %), содан кейінгі орында азық ... ... ... жою (3%) және ... жемтік тұр.Шектен тыс пайдалану қандай
да бір кәсіптік маңызы бар жануарлар үшін қауіпті. 1983 жылы тек қна ... үшін ғана 80 мың ... ... ... ... жойылуындағы
басты себептерінің бірі ... ... ... ... мен
бәсекелестікке қабілетсіз болуы. ... ... ... ... ... ... түрлер өте сезімтал болып
келеді.
Егер ертеректе бір түр ... ... 2000 ... ... ... соңғы
300 жылда әр 10 жыл сайын жойылып отыр. 1600 жылдан бастап ... 173 түрі (109 ... және 64 ... және ... түрі ... ... барлық ірі ауқымды іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... ... белдеулердің де
жойылу фактілері белгілі. Адам ... өзен ... ... ... бір ... қажетт ағаш түрлерінен
тұратын бағалы ормандарды ғана өсіреді.
Түрлердің толық ... ... өте ... ... ... ... кемуін басқа экожүйелерден әкелу
арқылы қалпына келтіруге мүмкіндік ... ал ... ... түр жүйе
ретінде биосфера үшін қайтымсыз.
Жойылып кету қаупі төңген жағдайда көптеген ... ... ... мұқият күтімге алынып сақталады, ал кейбір түрлерінің
саны арттырылды. Мәселен қорықтарда, кавказ пальмасы, барқыт шөп, ... ... ... ... ... ... зубр, құлан, теңбіл бұғы,
ақ тырна, қоқиқаз, кәмшат, жұпар тышқан тәрізді ... ... саны ... Наурызым қорығын ұйымдастырудағы басты мақсаты – сиреп
бара жатқан құстар мен жануарларды сақтап, олардың қорын ... ... ... ... олардың өміріндегі нелер құпия сырларды ашу. Наурызым
мемлекеттік табиғи қорығы ... ... келе ... ... ол 1931 жылы ... ... кездегі алаңы 1914, 0 мың
гектарды құрайды. Әкімшілік жағынан ... ... ... ... ... аудандарында орналасқан.
2002 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметі Наурызым ... ... ... мен ... номинациясы құрамында
Бүкіләлемдік мәдени және табиғи ... ... ... ... Қазіргі
кезде Наурызым қорығының үстіңгі қабаты жасы және ... ... ... жабылған, содан жоғарғы әртүрлі жануарлар әлемі, ала
- құла, топырақ өсу жабылғысы қалыптасады.
Қорық аумағы үш телімнен тұрады – Науырзым, ... және ... ... экологиялық бағыттарын өңірдің экожүйесін ұсынады. Қорық флорасы 687
астам өсімдіктер түрінен тұрады. Бұл дала жері үшін орташадан 3 есе ... ... ... дала көк ... ... ... ... - сары түс адонистер, ал саз телімдерінде иіліп тұрған қызғалдақтар
және екі түсті қызғалдақтар көктеп ... ... ... ... ... Шренк
қызғалдағы шығады, ойпаң жерлерде нәзік - қызғылт түспен дала ... ... ... ирис және ... да гүлдер гүлдене бастайды.
Қордың аумағында 342 омыртқалы жануарлар түрі белгіленген: 44 аңдар
түрі, 282 құстардың түрі, рептилия мен ... 3 ... және 10 ... ... орманында тиіндер, тышқандар, қояндар: орман аққояндары
және дала ор қояндары бар. Бұл жерлерде кәдімгі ірі кірпі және ... дала ... ... Негізгі фаунаны сүтқоректі кеміргіштер: сұр
тышқандар, ... ... ... эверсман, жоңғар), саршұнақтар
(үлкен, кіші, сары) және дала суырлары құрайды.
Көп омыртқалы жыртқыш аңдар: ... ... дала ... ... ... ... Ең ірі ... түрлері: бұлан, елік, қабан,
1990 - жылдың басына дейінгі жазда бөкен, киік табындары жайылып жүрген.
Фаунада 155 ұя салушы құс ... бар, ... ... ең көбі,
Марқакөлден басқалары. 127 түрлері ұшатын, ... ... ... ... ... ... кездесетін құстардың 40 түрі ... ... ... ... кіргізілген, 17 – Халықаралық (МСОП).
Наурызымның бір аймағында ғана ... 4 түрі ұя ... ... қарақұс,
субүркіт және дала бүркіті. Қарақұстардың ұя салу топтасуы 40, ... - 20, ... 16 - 20, ... 3 - 4 ... шейін жетеді.
Фауна су - батпақты жердің құстарының 110 түрінен тұрады. Қорда 300 - ... мың ... ... жететін 12 ірі өзендер бар.
Көбінен ішінде бірде - бір – ол Наурызым ... онда ... ... ... Көп ... бойы ММУ ... мен ... үшін қыр
базасы болады, ... ... және ... саласында классикалық
жұмыстар орындалды.
Дипломдық жұмыс тақырыбының практикалық маңызы – Наурызым қорығының
өсімдіктер дүниесі мен ... ... ... ... ... жұмыстың мақсаты: Наурызым қорығының өсімдіктер дүниесі мен
жануарлар әлеміне сипаттама бере отырып, олардың ... ... ... мен ... орнын ашып көрсету.
Диплом жұмысының міндеттері:
- Наурызым қорығына жалпы сипаттама беру;
- Қорықтың ... ... ... ... ... ... ... жануарлар дүниесін талдау.
Диплом жұмысының зерттеу нысаны: Наурызым қорығы.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... жинау;
- сараптау;
- талдау,
- қорытындылау.
Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, үш ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І Наурызым қорығының табиғат кешеніне шолу
Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы — ... ... ең ... ... Ол 1931 жылы ... ... мәндегі табиғатты
қорғау мекемесінің ... ие, ... ... ... ... ... аумақ, табиғи процестердің, тұрпатты және ... ... ... мен ... ... ... түрлілігі мен генетикалық қорын ... ... ... ... ... ... қорғалатын аумақ. «Наурызым мемлекеттік табиғи
қорығы» ММ-сі Торғай өлкесінің орталық бөлігінде ... 2005 жылы Орта ... ... экологиялық орталық және
Қазақстанның биоәртүрлілігін сақтау Ассоциациясы, Бонн конвенциясы
хатшылығымен біріккен “Азиядағы су мекендейтін құстармен және ... үшін сулы ... ... және ... ... ... ... GEF/UNEP/ICF/КЛОХ Халықаралық ... ... 2009 жылы 7 ... ... ... жүйесі халықаралық негізі
бар сулы – батпақты аймақтар тізіміне ... ... ... 2008 ... 7 ... ... ... қаласында Наурызым қорығы
Бүкіл әлемдік мәдени және табиғи мұра ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.
Наурызым қорығы және оның ... ... ... ... ... Торғай даласының қойнауында орналасқан. Бұл табиғи ... ... ... ... ... ... 45 түрі бар. Оның ішінде 42 түрі
тұрақты өмір сүреді. 1994 жылы ... ... ... ... ... ... ... (Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген түрі) екі рет
байқалды. Бағалы аңшылық түріне ... ... ... ... және ... ... қасқыр, түлкі, қарсақ, сілеусін, дала күзені жатады. Ал
кеміргіштер болып, байбақ суыры, саршұнақ, ... дала ... оқ ... ... ... ... ... кірпі, қосаяқ, ор қоян, жыртқыштардан:
дала күзені, қарсақ, кәдімгі түлкі және қасқыр. Орман ... ... ... сілеусін, кәдісгі тиін, кірпі кең таралған ақ қоян, ... ... ... ... және ... ... ит ... көлдер жағасында көптеген кішкентай кеміргіштер: ... ... сұр ... ... сұр ... ... ... бурозубка
кездеседі. Көлдердің сулары аса жоғары көтерілген жылдары су ... ... ... ... түрі аданнының оңтүстігі Сулы және
Кұлакөл ... ... ... ... ... ... фаунасының 24,7 құрайды. Наурызымның қарағайлы орманында тиін,
қосаяқ, ... және ... ... ... кішкентай дала кірпісі
мекендейді.
Балықтар ... 10 түрі ... ... кездесетін және саны
жағынан көп циклдық ауытқуға көлдердің сулану деңгейі көтерілгенде алтын
және күміс ... ... ... ... көл ... ... кездеседі.
Өзендерде оңғақ, алабұға, шортан, торта балықтары кездеседі. Су ... ... ... ... ... 20 жыл ... көптеген аудан
суаттарында, жасанды су құбырларында ... ... ... ... ... ... ... үлкен тасқындарынан кейін
белгіленді.
Жорғалаушылар мен қосмекенділердің 6 түрі ... оның ... дала улы сұр ... ... ... ... ... Ал
қосмакенділердің 3 түрі: сүйір тұмсықты бақа,чесночница, жасыл құрбақа.
Орнитофауна. Қазіргі уақытта қорықтағы ... 292 түрі ... ... ... 20 ... ... ... (гагаратектес),
PODICIPEDIFORMES (сұқсыртектес), PELICANIFORMES (ескекаяқты), ... ... ... ... ... FALCONIFORMES (қырантектес), GALLIFORMES
(тауықтектес), GRUIFORMES ... ... ... ... COLUMBIFORMES (кептертектес), CUCULIFORMES
(көкектектес), ... ... ... ... ... CORACIIFORMES
(ракшеобразные), UPUPIFORMES (бәбісектектес), ... ... ... ... 58 ... ... ... түр – гагара, 5 – поганкалық, 2 – ескекаяқты, 1 – бакланды, 8 ... 2 – ... ... 1 – қоқиқазды, 30 – үйректілер, 1 – ...... 7 – ... 2 – ... 2 – ... 3 – ... 7 –
сутартар, 2 – дуадақты, 1 – тырду, 12 – тарғақтұқымдас, 2 – балшықтылар, 1
– қара ала ... 26 – ... 1 – ... 2 – ... 15 ... 2 – ... 7 – кептерлі, 2 – көкекті, 8 – ... 1 ... 1 –, 1 – ... 1 – ... 2 – ... 1 – ... 4 – ... 3 –қарлығашты, 5 – бозторғайлы, 8 – шақшақайлы, ... 1 – ... 2 – ... 8 – ... 1 – ... 1 ... 2 – содырғы, 17 – сандуғашты, 1 – шеже, 3 – шыбыншылар, 17 ... 1 – ... 1 – ... ... 1 – ремезовых, 5 –
шымшықты, 1 – көктекелі, 1 – ... 3 – ... 14 – ... 9 ... 155 ... ұя салу ... 77 ұшып келетін құстар, 35
түрі сирек ұшып келетіндердің (немесе қаңғыбас) санатына және 8 түрі ... ... ... ... Ұя ... ... тобы да, ... бөліненді. Уақытында ұя салатындарға 116 түрі жатады, осылар
қорықтың негізгі ... ... ... ... ... көтерілу
кезеңінде бұларға тағы да құстардың 13 түрі – су тасыған кезде ұя салатын
құстар қосылады (ескекаяқты, және тағы ... ... ұя ... ... ... олар ... сайын және аз мөлшерде қорықтағы қолайлы табиғат
жылдарына сәйкес көбейеді және кездейсоқ ұя ... 6 түрі бар: ... ... ... ... ... үлкен тағанақ (Lanius
excubitor), ақ қабақ сайрақ (Turdus iliacus), кәдімгі ... ... ... ... ... олар үшін бір рет қана ұя салу
жағдайы белгілі. Осылардан басқа 6 түрі - ала ... (Gavial ... ... (Aythya nyroca), ... (Crex crex), ... (Otis tarda)
және ақ құрдың (Lagopus lagopus) 30 жылдан артық ... ұя ... ... мұны ... ... шығаруға болмайды. "Ұя салуы
мүмкіндер" тобына 5 түрі кіреді: оның ішінде: сары ... ... ... (Porzana ... үлкен түркептер (Streptopelia
orientalis), тентек құс (Caprimulgus ... ... ... болып
көрсетілген, бірақ ... ... ... ұялары табылғандығы
көрсетілмеген, онымен қоса биылғы жылы да табылған жоқ, дегенмен кездесу
бақылауы ... ұя ... ... береді. Гнездование Тау шекілдегінің
(Carduelis flavirostris) ұя салуы қорық шекарасына шектесіп жатқан ... ал оның ... ұя ... ... ... дақтары бар
ұрғашысы табылған.
Дала алқаптарында егістік және ақ қанатты бозторғай, (Alauda ... ... қара ... ... yeltoniensis),
(Anthus campestris), кәдімгі тас шыбжық (Oenanthe ... ... tetrax), дала ... (Circus ... ... (Chettusia
gregaria), ақбас тырна (Anthropoides virgo), дала қыраны (Aquila rapax).
Көлдердің, ... ... ... ... және ... ... ... қатар дала бұталарында сары шақшақай (Motacilla flava)
қарабас шақшақ (Saxicola torquata), міңгірлек (Hippolais ... ... (Lanius ... бөдене (Coturnix coturnix), шіл (Perdix perdix),
шалғын құладыны (Circus ... ... ... ... arquata)
мекендейді.
Орман учаскелерінде құр (Lyrurus tetrix), шұбар тоқылдақ ... ... (Oriolus ... ... (Columba ... түркептер (Streptopelia turtur), сары бауыр шымшық (Parus major),
ақ шымшық (Parus cyanus), кәдімгі ... ... ... ... (Anthus ... қара ... (Apus apus) және
басқалары мекендейді.
Жыртқыштар жасағы өте кең таралған, (Қазақстан ... 70 % ... ... оның 18-і (54,5%) ұя ... ... - бүркіттер (Aquila
chrysaetus), ақ иық (Aquila ... және дала ... (Aquila ... - дала (Circus ... ... (Circus pygargus) және саз
(Circus aeruginosus); сұңқарлар - ителгі (Falco cherrug), ... ... ... (Falco ... ... және дала күйкентай (Falco
tinnunculus, F. naumanni) және ... (Falco ... ... ... ... жамансары (Buteo buteo), тілеміш (Buteo
rufinus), кезқұйрық (Milvus migrans), ... және ... ... ... ... ... өте бай. ... батпақты жерлерде құстардың 110
түрі ... ... ... ... ... өмір ... суда жүзуші құстардың ұя салуы көптеп ... Су ... ... да саны көбейе түседі.
Кең көлемде қасқалдақ (Fulica atra), ... (Aythya ferina), боз ... ... ... (Anas acuta), ... ... (Anas
platyrhynchos), даурықпа -шүрегей (Anas querquedula), жалпақтұмсықты үйрек
(Anas clypeata) таралған. ... ұя ... ... ... ... ... (Podiceps cristatus) және сұржақ (Podiceps grisegena), ең
аз - қарамойын сұқсыр (Podiceps nigricollis) жатады.
Шағалалар арасында көбіне көл ... (Larus ... ... canus) және ... (Larus ... ... на гнездовании Жай ұя
салатын ... өзен (Sterna ... ақ ... (Chlidonias
leucopterus), қара (Chlidonias niger), сонымен қатар ... ... ... ... ... шырғалақ (Limosa limosa), бізтұмсық
балшықшы ... ... ... ... ... қызғыш (Vanellus vanellus), шөпілдек (Tringa tetanus), бұлақшы
(Tringa stagnatilis), дала ... ... ... ... кездесетін
қарала балшықшы (Haematopus ostralegus), шаушүрілдек ... ... ... ... (Ardea cinerea), көлбұқа (Botaurus stellaris),
волчок (Ixobrychus minutus). 1974 жылдары су көп ... ... ... carbo) ұя ... ... жылдары жаппай оңтүстік
құстары түрлерінің бізге ауысуы байқалды,соған ... ... ... alba), 1981 ... ... ... (Pelecanus crispus), ал
1984 жылдан қызғылты (Pelecanus onocrotalus) ұя сала ... ... ... ... ғана ұзақ мерзімге қалады. Жаппай көшіп-
қонушы ... ... аққу ... аз ... ... аққу және ... ... Қызыл Кітабына және ҒҚТО тізіміне енген құстар ... ... және оған ... су ... ұя ... және ... сирек қауымдастықтың ерекше қорғалатын түрлерінің 44 ... оның 36-сы ҚР ... ... ... 23 – ... ... төнуші тізімінде (ҒҚТО) тұр. Оның ішінде 17-сі ұя салатын
бұйра және ... ... ... ... ... ... (Oxyura
leucocephala), жалбағай (Platalea leucorodie), сұр тырна (Grus grus), ... ... ... virgo), ... су ... ... ... қыраны, ителгі, дуадақ (Otis tarda), безгелдек (Tetrax tetrax),
тарғақ, үкі (Bubo bubo), ... ... (Larus ... ... 8 ... кіші ... шиқылдақ қаз (Anser ... ... ... (Branta ... айдарсыз сүңгуір (Aythya marila),
қара тұрпан (Melanita fusca), ақ тырна (Grus leucogeranus), балшықты ... ... ... кіші ... ... ... 8- ұшып
келетін және қаңғыбас: қоқиқаз (Phoenicopterus rubber), кішкене ... ... сары ... (Ardeola ... ... ... ... бұлдырақ (Syrrhaptes paradoxus), қарабауыр бұлдырақ
(Pterocles orientalis),кез құйрықты ... ... ... ... gallicus). Онымен қоса, бұл жерлерде жойылып бара
жатқан ( бірақ Қызыл Кітапқа енбеген) дала ... дала ... ... да ұя ... ... ұшып ... ақ тырна – стерх, ақ құйрықты су бүркіт, ақ
иық, ителгі, безгелдек, тарғақ секілді құстардың ерекше ... ... жөн. ... ... ақ ... су бүркіттің 18 ұя салатын жұбы
кездеседі, бұл ... ... ұя ... ... 16,4- 18,9% құрайды,
(1996, Қазақстанның Қызыл Кітабы) 95-110 жұп ... және ... ... Ақ ... 37-40 ұя ... жұбы ... ... санақтан 5- 10% ұя салу тығыздығына ... ... 100 ... 19,1 ... ... ... ... бойынша ителгі (16-20 жұп) тұрақты
қауымдастығы сақталған, бұның жалпы саны 2000 жылы 150-200 ... ... ... ... қалыптастырылды, ал дуадақтың ... ...... ... ұя ... мекеніне дейінгі бар
ұшу бағыты бойында ақ ...... 2-4 ... мерзімге дейін
қоныстайтын (екіншісі - Волга атырабы) екі мекенінің бірі.
Құстардың ... ... ... ... 7 түрі ... алқабында ұя салатын құр және ақиық, далалық түрлері - безгелдек және
ақбас тырна, көлдердің ... ... – сұр ... ... ... ... Мысалы, қасқалдақ тұзды суға өте сезімтал, сондықтан көбіне
тұщы, су ... және ... ... мол ... болады. Сүңгуір
үйректерге, тайыз көлдерден қашатын қызыл бас сүңгуір, ал өзен ... ... ... өмір сүреді.
Құр (Lyrurus tetrix) – Солтүстік Қазақстан ормандарындағы қалыпты
түрі, қорықтың ... 3 ... ... ... және ... ... ... дала және көлдерге ұшып барады, сонымен бірге ағаш
отырғызылған ... ... ... ... ... саны қысқы ауа райы жағдайымен анықталады, қиын жылдарда
(аязды, желді ... ... көп ... ... ... ... ... орналасуына өрт және браконьерлік те үлкен әсерін тигізеді.
Безгелдек (Otis tetrax) – соңғы жылдары Наурызым қорығы ... және ... ... ... түр болып табылады. Безгелдек
сонымен қатар Қазақстанның Қызыл ... ... ... ... ... Маңыздылық дәрежесінің динамикалық саны Иранда және оңтүстік
Өзбекстан және Түрікменстанда орналасқан ... ... ... ... ... құрғақшылық жылдары олардың өсу саны төмендейді.
Ақбас тырна (Anthropoides virgo) – маңызды түрге жататын сондықтан
Қазақстанның ... ... ... ... ... және құрғақ алқапты
мекендеуші. Наурызымның ареал ... ... ... ұя ... ... ... ... дегенмен дала көріністерінің айрықшасы –
жусанды – дәнді-жусанды даланың мінезді түрі болып табылады.
Қасқалдақ (Fulica atra) – ... ... ... ... ... су үстінде және ішінде өсімдіктері мол көлдерде, үлкен емес өзендерде
және ... ұя ... ... ... нашарлап, судың
минерализациясы көбейу кезінде қасқалдақ ұя ... ... ... Олардың санағындағы ауытқу кемшілігімен расталады. ... де, ... да ... ... бар және ... әр ... ... үйрек (Anas strepera) – дала аумағындағы көлдердегі өзен
үйректерінің көп ... ... ... Басқа түрлеріне қарағанда бұл
түрдің көп жылдық сандық өзгерісі байқалмаған. Өсімдіктері көп, суы аз тұщы
суаттарда түлеп, ұя салады.
Көк ... (Aythya ferina) – дала ... ... ... ұшып келетін, ұя салатын сүңгуір үйректердің бір түрі. 0,5 ... одан да ... ... және тұщы ... ... Дағдарыс кезінде
суы аз көлдерде өмір сүрмейді. Көктемде жақсы теңдеседі.
Ақ иық (Aquila heliaca) – Қазақстанның ... ... ... және
Наурызым қорығындағы негізгі түрлердің бірі. Солтүстік Қазақстанның ... ұя ... ... ... ... Наурызымда 1979
жылдан ақ иықтың мониторингі жүргізілуде. 3 орманды ... 45 ... ұя ... ... ... қоса ... жаздың жарты жылдығында
(мамыр-маусым) 70-100 балиғатқа толмаған құстар да уақыт өткізеді.Ақиықтар
көп жылдар бойы ұя салу ... ... ... ... ... ... Мұндай ұя салу теңдестікті оңай бақылауға мүмкіндік береді,
сонымен бірге алаңдаушылық факторын туғызбайды. Ақиықтардың ... ұя ... ... кәрі ... ... және бұл жағдайда өрт және ағашты шабу
олардың ұя салатын ... ... ... ... ... ақ ... ресурсына тәуелді (суырлар, борсықтар және ... суда ... ... ... ... ... ... индикатор болып
келеді.
Наурызым қорығы «Сібір тырнасын және Азиядағы басқа да суда ... ... үшін ... ... ... және ... жерлерді
дамыту» халықаралық жобасының жері болып жүзеге асырылды.
2007 жылы ... ... ... ... ... бар сулы ... аймақтар тізіміне енді. Бонн конвенциясы хатшылығымен біріккен
“Азиядағы су мекендейтін ... және ... ... үшін сулы ... және ... ... сақтау және дамыту” GEF/UNEP/ICF/КЛОХ
Халықаралық жобасы аясында өткізілді.
Өсімдіктер әлемі. Наурызым қорығындағы ... ... (мүк ... ... әлемінде 687 түр бар. Олар 301 ... ... ... 75
тұқымдастарға бөлінеді.
Өсімдіктердің далалық түрі. Наурызым ... ... дала ... ... ... аймағында орналасқан. Топырақтың механикалық құрамының
әртүрлілігіне байланысты шағын аймақта ... ... ... дала өсімдіктері бірнеше формацияларға жатады. Дала қауымдастығының
түрлері үстіртпен батыстағы және шығыс учаскелердегі орынға ие болады, ... ... ... ... ... ... ... ұштасып
жатыр.
Ақ селеу формациясы - бөктерлерде және батыс платосы ... ... ... ... топырақтарымен кең таралған. Бұл
Евразияның ... ... ... ... ... ... (Карамышев и Рачковская, 1973), қорық аумағындағы ... ... ... ... табылады. Өсімдіктің жобалау жабыны
70-80 %, шабындықтың ... ... – 20 см, ... ... өте ... ... түрі 100 м²).
Қызылжусанды формация - батыс және шығыс бөктерлеріндегі құмай
топырақты немесе жеңілсазды ... алып ... ... ... ... жеке ... табады (Воронов, 1954). Формацияның жеке құрамына
кіретін, ассоциациялық құрам түрі ... әр ... 100 м 2 ... 30 ... дейін дала өсімдіктерінің түрлері және шалғын - ... ... ... жабыны 60-90%.
Құмды жусанды формация – топырақтары ... ... ... және ... ... ... ... (Тірсек)
батыс платосының террасалық ойығында жеке көрініс ... ... Бұл ... ... ... ... жақсы сақталып және кеңге ... ... 40-60%, өлі ... ... ... ... қанықтығы 40-46
түрі 100 м² құрайды.
Тырса формациясы - жеке көрініс түрінде топырақтың жеңіл механикалық
құрамы болып, ... ... ... ... ... ... мал ... орындар, қыстаулар, жолдар және өртке қарсы
жасалған белдіктер).
Бетегелі формациясы – ... ... ... ... ... жеке көрініс ретінде кездеседі. Жалпы жобалық ... ... м² 10- нан 25 ... ... келеді.
Көктем мезгілінде дала өте сұлу. Сәуірдің аяғында гүлдейтін құндызшөп көп
жердерде түк кілемге ұқсас, орман ... ... ... ... ... жерлерде жатаған және қосгүлді қызғалдақтар гүлдейді. Мамыр
басында керемет ... ... ... болады, ойпаттарда нәзік-қызғыл
түсті дала бадамы, құртқашаш гүл ... ... ... ... қау
шашақтарының қүмістей түсі дамылсыз толқыған көлдің суретін елестетеді.
Маусым айында ... құс ... дала ... ... ... түйнекті әремнің гүлденген дәнділердің бояу
аспектісі түрлі ... ... ... ... экожүйедегі эталонды құрғақдалалық
участкесінің көрнектілігін сақтайтын жалғыз мекен. Орал-Торғай ... ... ... ... аймағының басқа жерлерінде
кездеспейтін теңдесі жоқ ерекше флоралық композиция.
Өсімдіктердің шөлдалалық ... ... ... ... ... ... алып жатыр және олар жоғары тәртіпті топыраққа ұштастырылған.
Сарсазан және абион формациясы соры төмен жағалауларда ... ... ... ... ... ... формациясының жобалық жабыны
қауымдастық түрленуде 10 нан 60% ға дейін.
Бұйырғын формациясы Сарымойын көлінің ... ... ... ... бұйырғын және қаражусанды бұйырғын қауымдастығымен
көрсетілген, олар ... ... ... ... ... Торғай қойнауының түбінде, шығыс,
батыс платосы бөктерлерінің ... ... ... ... ... ... ... алаңы жеке алған жағдайда
өте маңызды. Қауымдастықтар: ... ...... бидайық –
қаражусанды кешенді көріністер ақжусанды, тоғанды, ... ... ... ... қауымдастығының түрі 2 ден 15 ке дейін.
Жалпы жобалық жабын - 20-50%. Қараматау және ... ... ... ... ... ... және ... участкелерінің көтерілуіне
үйретілген. Осы формация қауымдастығының жобалық ... – 10-15%. ... ... ... ... ... сорлы күйзелістегі бөктер үшін
жазық төменде жайылған. Бұл формация қауымдастығы ... көлі ... кең ... ... ... ... 15-20%. Ақжусанды
формация қарасу және тұзды көлдер ... ... ... ... ... ... ... құрамға кіреді. Жалпы жобалық
жабыны - ... ... ... ... далалық өсімдіктер кешенімен және ірі
көлдік жүйелерінің тұзды, сортаң және сор ... ... ... сонымен бірге тұщы сулармен қамтылған.
Өсімдіктердің ормандық түрлері. Қарағайлы ...... – дала ... ... ... ... ... орманын
құрайды. Қорықтың қарағайлы орманының ... ... ... 1. Ашық ... ... ... саябақтық мінездемесін
жасайды. Ол Солтүстік ... ... ... ... ... ... сахараға бойлай енген. Мұнда жауын-шашын ... ... ... жоқтың қасы, сөйтсе де тұзға бай және олар алуан
түрлі: бір ... ас тұзы ... ... қатарлас, қырық-елу метр жердегі
судың сілтісі көп, одан әріректе сульфат ... ... ... ... бейнесіне өз әсерін тигізген. Олар солтүстікте ... ... ... ... ... ... ... және шайырлы. Ағаштың
бөрік басы аласа және бұтақтарының саны көп болады. ... ... ... өседі, кейде тіпті жерге тиіп жатады. Міне, осының бәрі ... ... ... қарағай еместігін дәлелдейді. Қарағайдың
жергілікті жағдайға тамаша бейімделген ... ... ... ... ... ... қасиеті ертеден-ақ белгілі болған. 1785 жылдың өзінде
табиғат зерттеуші академик ... ... ... ... ... бейнесімен қоса суреттеу” деген кітабында қарағай мен
самырсынның ... ... ... С ... ... ... тіс ... – құрқұлақты (цинга) емдейтін дәрі жасауға ... бар ... атап ... Бұл ... көп ... бойы ... мен
теңізде істеген өндірісшілер мен теңізшілерден алынған екен. Осы ... ... ... ... Ол ... оның құрамындағы
витаминдерді білмегені даусыз, бірақ күнделікті тәжірибе бойынша құрқұлақты
жеңе ... ... мен ... ... ... ... С
дәруменінен басқа каротин мен К дәрумені де бар.
Қарағайдың ағашы шайырлы болып келеді, оны кессең ...... ... ... “терпентин” деп атайды және оны жарақаттанған
жерге ... ... Осы ... ... қайта айыру жолымен
скипидар алады, одан неше түрлі ... май, ... ... ... ... кейін қалған қарамай (канифоль) кейбір
пластырьлардың құрамына ... ... ... ... организмді мезгілінен бұрын қартаюдан сақтайды екен. ... ... жай, ... ... ... ... ... ашылып,
тынысты кеңітетін бір кереметтігін сезесің.
Мұндағы қарағайдың маңынан тас ... жиі ... Бұл ... ... оңтүстікке ауысуы кезінде келіп, жерсініп қалған, түрі таулы-
орманды батыс-азиат тегінен. Өзінің жемісі онша ... ... ... ... ... Әр ... ... қаражемістің, шеңгелдің, шайқурай
тобылғысы және талдың бірнеше түрінің бұталары көрінеді. Бұл ... ... ... ... бұта ... ... ... шығысы мен батысы құм даламен астасып ... ... ... ... ... ойпатта өскен қара жемістің бұтағына аппақ
үрпек жемісті әлдебір өсімдік шырмалыпты. Тексере келгенде ... ... ... дәл өзі ... ... биік құм ... қарағайлы тоғайды көптеген шақырымға ... ... ірі ... бірі – Үлкен Ақсуаттан бөліп тұр. Орманды
қоршай, шабындыққа тақау ... дала ... мен құм ... ... көрінеді. Көлдің жағалауын бойлай ақтікен мен жыңғылдың ... ... ... жақын жерде жусан, алабұта, кермек өскен. Олардан
кейін бірыңғай бидайық, өлең, сүтжапырақ өскен. Олар енді ... ... орын бере ... ... ... ... ... солтүстік-
батысындағы жылға бөктерлерінің, шығыс қырат ... ... ... ... ... ... тыс жерлерде ... ... ... ... ... ... аңғарларында қияңкөлең тектес
шөптер кездеседі
Төмпешіктер 50 см дейін жетеді, ұзындығы 70 см ... су ... ол ... ... ... дала флорасы сирек кездесетін түрлерге өте бай ... Tulipa ... ... ... Тұзды топырақ –
Торғай қойнауындағы топырақтардың оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... элементтері қажет
етеді. (Қырық құлақ Matteuccia orientalis, Thelypteris palustris), олар
алыс оңтүстіктегі ... ... ... ... ... ... элементтері - жиде (Elaeagnus oxycarpa) және жіпілген
(Clematis orientalis) жеткенін ашып айта кету керек.
Аумақта өсімдіктердің 6 түрі ... ... ... ... ... және сазды-батпақты.
Эндемиялық түрлер және Қазақстанның Қызыл Кітабына енген түрлер.
Қазақстанның Қызыл ... (1981) ... ... ... ... қорық
территориясында өседі: қызыл қайың (Betula kirghisorum), Шренка қызғалдағы
(Tulipa ... ... ... sclerophylla) және
мұғалжар ақжапырағы (Jurinea mugodscharica).
Сонымен қоса, қорықта Қызыл ... ... ... ... ... ... қау (Stipa pennata), таспа қау (Stipa ... ... ... ... ... (Tulipa ... тюльпан
поникающий (Tulipa patens), тюльпан двухцветковый (Tulipa biflora),
прострел желтоватый (Pulsatilla flavescens), ... ... ... и ... ... ... fischerianum).
Қызыл қайың (Betula kirghisorum) – ... ... ... ... ... ... аз ... кездеседі, батыс
даласының топырақтарында кездеседі. Зерттеу аймағы: Наурызым ормандарында
белгіленген. Мамыр айында ... ... в мае. ... ... ... (Tulipa ... а по Черепанову C.К. T.
gesneriana) Ресей және Украинаның оңтүстік ... ... ... ... ... және Қазақстанның солтүстік аудандарында көптеп
тараған. Зерттеу аймағы: барлық ... ... ... ... ... ... және сортаң жерлерде белгіленген.
Қаттыжапырақты шисабақ (Koerelia sclerophylla) – Қазақстаннан тысқары
Орталық Поволжье және оңтүстік Оралда кездеседі. Қазақстанда ... ... ... тау сілімдерінде кең тараған. Наурызым қорығында дәнді-алуан
шөпті топтама Ескі Наурызым кардонынан солтүстіктегі 3 км ... ... ... ... Пугачев, 1975).Тасты даладағы қырат
бөктерлерінде өседі.
Мұғалжар ақжапырағы (Jurinea mugodscharica) – өте ... ... ... түрі. Ақтөбе облысы (Мұғалжар), Қостанай облысындағы
Наурызым ... ... ... Торғай қыратының бөктерлі
етегінде кездеседі. (Заугольникова, Воронов, Пугачев, 1975). Ұсақ ... ... ... Маусым, шілде айларында гүлдеп, тамызда тұқым
шашады.
Қауырсынды ... (Stipa pennata) – ... ... ал ... ... түр ... есептеледі. Орталық Европаның (Швецияның
оңтүстігінен солтүстігіне дейін, шығыс ... ... ... ... ... ... ... дала және Ресей мен Украинаның
далалық аймағы), Жер орта ... ... ... ... кіші ... ... ... (Даурия, Селенги бассейні ), Оңтүстік Қазақстан)
аймақтарында тараған. Қазақстанның далалық аймағында кездеседі. ... ... ... ... және ... ... ... Саздақ топырақты шалғынды далада, құрғақ жерлерде, құмды
топырақта, қайыңдар және ... ... ... ... қау (Stipa ... ... ... азайып бара жатқан сирек
түр. Орталық Европада, Шығыс Европада (орманды-дала және далалы аймақ ... ... ... теңізі (Италия, Балкан), Кавказ, кіші ... ... және ... ... ... ... тараған.
Біздің өңірде Қазақстанның далалық аймағының оңтүстік бөлігінде кездеседі.
Ал, Наурызым ... ... ... табуға болады. Шалғынды
далаларда, орманды ... ... ... тау ... тасты
бөктерлерге дейін өседі.
Волж Адонисі (Adonis wolgensis) – ... ... ... ... ... ... ... солтүстік Кавказда, Қырымда ... ... ... ... ... Алтайда және солтүстік
Қазақстанда кездеседі. Далаларда, ... ... ... ... ... ... (Tulipa ... – Наурызым қорығында
эндем түр болым есептеледі. Жалпы таралуы: Ресей және Украина ... ... ... ... және ... ... шөлейтті
Қазақстан аймағында таралған. Қазақстанның - шығыс Қазақстанында, Ақтөбеде,
Қостанай облыстарында, ... және ... ... ... ... ... ... өскен бұталарда, ормандарда
өседі.
Ашық қызғалдақ (Tulipa patens) – Наурызым ... ... ... Жалпы
таралуы: Ресей және Украина далаларында, Сібірдің ... ... және ... ... шөлейтті Қазақстанның далалық аймақтарында,
Алтайда таралған. Сазды және тасты топырақты далаларда, шалғындарда ... ... ... ... ... ... гүлдеп, маусымда тұқым
шашады.
Қостүсті қызғалдақ (Tulipa biflora) – Наурызым қорығының ... ... ... ... және ... ... Сібірдің оңтүстік шығысында,
далалық және солтүстік жартылай шөлейтті Қазақстанның далалық аймақтарында
таралған. Қазақстанның ... ... ... ... ... және сортаңдарда өседі. Сәуірдің басынан мамыр ... ... ... мамырдың аяғынан маусымға дейін тұқым шашады.
Сарғылт құндызшөп (Pulsatilla flavescens) – таралу аймағы азайып бара
жатқан сирек түр. ... ... ... ... ... ... және ... таралған. Қазақстанның далалық аймағында таралған.
Құмды топырақта, қарағайлы алаңда өседі.
Ашық құндызшөп (Pulsatilla patens) – ... ... ... бара ... түр, ... ... ... түрі болып келеді. Батыс Европадан
батыс Сібірге дейін ( Кавказ және ... ... қоса ... ... ... ... далалық аймағында кездеседі.
Құрғақ далада және ... ... ... ... ... ... мамырға дейін гүлдеп, мамыр - маусымға дейін тұқым шашады.
Фишер құссүттіген (Ornithogalum fischerianum) – таралу аймағы ... ... ... түр, ... ... ... түрі ... келеді.
Европаның шығыс аймағынан, Сібірдің оңтүстік шығысынан, Қазақстанның
солтүстігіне дейін ... ... ... ... сортаң топырақта
өседі
ІІ Наурызым қорығының өсімдіктер жамылғысына сипаттама
2.1 Бұта тектес өсімдіктер
Итмұрын – Қазақстанда кездесетін 25 түрдің ішіндегі ең ... ... ... ... ... ормандарда, дымқыл топырақты жерлерде
бұталар арасында өседі. ... ... ... топырақтың да, ауаның ... ... ... 2 ... ... сұр- қошқыл түсті, қабығы
бар, сабағымен бұтақтары ұсақ тікенекті. Өткір тікенектер ... ... тән, олар ... жеп ... ... ... ... қауырсынды, әдетте 2-3- тен жұптасқан көлемді эллипс тәрізді, жиегі ара
тісті, ал астыңғы жағын қою да жұмсақ түк ... Гүлі қос ... ... (актиноморфты) тостағаншасы жіңішке жасыл түсті, күлтесі ашық ... ... ... ... мен күлтелер саны бірдей ... пен ... көп ... анықталмаған), гүлі көлемді (диаметрі 6см-
ге дейін), ұзын гүлі ... ... ... ... топтасып бекиді.
Ашық түсті гүлінің хош иісі ... ... ... ара, ... ... ... бір ... екінші гүлге ұшып-қонып жүріп айқас
тозаңдандырады. ... ... ... ... ... орын ретінде
пайдаланады, өйткені кешке қарай гүлдердің күлтелері жадылады. ... ... ... ... ... туысының жидегі шындығында
жалған жеміс, құрылысы күрделі, күлте жапырақшаларының құмыра тнемесе бокал
тәрізді ... ... ішкі ... бекінген көптеген сарғыш
жаңғақтар, қою да қаттылау түктермен бөлінген. Біз ... ... ... пісіп-жетілген қою, ашық-қызыл түсті.Ұщында түспейтін ... ... ... ... мен ... раушандарға тән.
Кейбір түрлері ежелден белгілі бауда ... ... арғы ... ... Біздің эрамызға дейінгі 4 мың жылдыққа жататын ... ... ... ... да ... өсірілетін раушандар
бейнеленген. Қазірде жабайы ... ... және ... раушандардың
сапасын жақсартуда қолданады. Итмұрынның ерекшелігі- бағалы витаминдерге
бай, ... және одан ... ... ... негізінен
асқазан және бауыр ауруларын емдеуге қолданылады, гүлдерін ... ... ... ... ... эфир майы-парфюмерия
өндірісінде пайдаланылады.
Қара қарақат ... ... - ... ... дала ... ... едәуір танымал бұта. Батыста ол Орал өзенінің
бассейніне дейін ... ол ... ... ... ... ... түр ... ылғылды жерді жақсы көреді, өзен жағалауында,
сазды жерлердің жиегінде, ылғылды ормандарда өседі. Бұл ... ... ... 1,5 метрге дейін, жас бұтақтар алғашқыда бозарып ... ... ... ... ... ... ... салалы, ұзын. Қара
қарақатқа тән бір ерекшелік жапырағы мен тжас бқтақтарының төменгі ... сары ... ... ... хош иіс ... ... ... жасылдау, сирек шашақты, әр шашағында бестен шоғырланған. Қарақат
мамыр, маусым айларында ... ... ... ... ... да өзі ... бұл жиі болып тұрады (бір гүлдің ішінде).
Жемісі хош иісті, қара ... ... ... ұсақ ... ... ... айларында пісіп жетіледі. Тұқымын құстар таратады. Қара ... ... ... де ... ... де ... Жалпы алғанда
Қазақстанның барлық аймағында өсіріледі. Бірақ жабайы қарақат ... ... ... ... бай тағам ретінде және емдік ... ... ... хош иіс ... кеңінен қолданылады.
Татар ұшқаты ұщқаттар тұқымы)- Қазақстанда кездесетін 22 ... ... ... ... ... бұта шіліктерінде, өзен
аңғарларында, сондай-ақ Қазақстанның барлық тау беткейлерінде кездеседі.
Бұл бұтаның ... 1-3 ... ... жас ... мен ... сарғыш
қошқыл, көлденең болып ... ... сұр ... ... жабылған.
Жапырағы субтропиктік, жұмыртқа тәрізді, қысқа, жапырақ тақтасының жоғарғы
беті ашық жасыл, астыңғы жағы ашық түсті. ... екі ... жас ... ... ... ... Олар ұзын да жіңішке гүл
табанына орналасқан, гүл ... бар. ... ақ, ... ... ... келеді. Тостағанша жапырақшалары, күлтелері немесе аталығы 5-
тен, тозаң қабы түтік тәрізді. Татар ұшқаты мамыр-тамыз айларында ... ... ... мен ... ... Жемісі-тұтасқан шар
тәрізді, шырынды, жидек түсі қызыл, қызғылт-сары және ... ... ... ... Олар улы, ... ... ... Бұл бұта безендіру
құралы ретінде бағалы, гүлдеп тұрғанда да, жеміс ... ... да ... ... Суыққы да құрғақшылыққа да төзімділігі жоғары, осы қасиетіне
байланысты демалыс ... ... ... жол, ... ... ... ... шәңкіш (Ұшқаттар тұқымдасы) - жоғарыда аталған тұқымның ... ... ... - ... ылғал сүйгіш бұта, ағаштың шіліктерін
мекен етеді, өзен, көлдердің жағасында, Солтүстік Қазақстанның ... тау ... мен ... және Орталық аласа төбешіктерде,
Алтай және Тянь-Шаньға дейін таралған. Кәдімгі шәңкіштің ... ... 4 ... ... ескі ... ... ... қоңыр түсті, жас
шыбықтары жылтыр жапырақтары қарама-қарсы ... ... ... ... үсті ... жүйкелері аздап түкті, 3-4 ... ... ... шырын құмырысқаларды өзіне ... Ал ... ... ... ... қроғайды. Жас ... гүл ... ... ... ... гүлі ақ, алқызыл, тостағаншасы
бес тісті, күлтесі бес бөлікті қоңыраудай. Аталығы ... ... ... ... ... ... жерінің климаттық жағдайына байланысты мамыр,
шілдеге дейін гүлдейді, тамыз, қыркүйек айларында жеміс ... ... әрі шар ... ... ашық ... түст. Бірінші аяздан
кейін ғана жемісін жеуге болады (бұған дейін ащы ... ... ... ... ие, ... ... Қазақстанда. Олардан түрлі тағамдар-
бәліш, қойыртпақ, пюре, кисель, джем жасайды, суық тигенде еиге қолданады.
Қабығынан ... ... ... қан ... қолданады. Қызғылт қатқыл
ағашынан сәндік бұйымдар жасайды.
Шәңкіштің әсемдік қасиеті ... ... ... ... ... өсіріліп жүр. Селекционерлерн ... ... ... ... ... ішінде ерекше танылғаны “снежный шар” деп
аталады.
Кіші секпілгүл ... ... ... шалғындарда, бұта
шіліктеріне, орман алаңқайларына батыстан шығыс шекараға дейін Қазақстанның
солтүстік ... ... ... тән тіршілік иесі. Бұл қызғалдақтарға
жақын ... сытр ... ... ... ... ... диаметрі 1,5 см-ге дейін ақ ... шар ... ... ... қабығы жоқ. Сабағы биік 50 см-ге ... 3-7 ... ... ... ... тәрізді. Гүлі біреу, сирек
екеу, биіктігі 3 см-дей. Түсі қошқыл-күлгін болымсыз ... әр ... бар. ... ... ... қоңырау тәрізді. Жемістері
ұзынша үш қырлы қорапша, қоңырқай түсті, тегіс саны ьжағынан көп. ... ... ... ... ... ... Тұқымның көбеюі себілген
тұқымның жетілу кезеңі және тіршілік ұзақтығы қызғалдақпен бірдей. Кіші
секпілгүл безендіру ... ... ... ... ... ботаника
бақтарында жүргізілген зерттеулерден табысты өтіп, алаңдарды көгалдандыруға
пайдаланып жүр.
2.2 Дәрілік ... - ... 3 ... жуық көп ... ... Тамыры ұзын әрі
тармақ-тармақ. Сабағы түзу, сонымен бірге түк басқан. Жапырақтары жүреке
ұқсайды, бес-жеті салалы, ... ... ... ... ... ірі,
ашық қызыл, кейде қара не сары түсті болып келеді.
Айдаршөп-шток роза.
Гүл тостағаншасының қалақшалары да, гүл жапырақшаларыда ... ... ... ... үшін қлдан егіледі. Дәрі жасау үшін
оның гүлдерін гүл тостағаншаларымен бірге жинап алады. Құрамында кілегей,
илік заттар, ... ... бар. ... өзін және гүлдері қақрақ
түсіруге, сондай-ақ бронхтардың қабынуын емдеу үшін ... ... және ... тәсілі. Айдаршөп гүлдерінің 10 грамын 100 мл суға ... ... да, ... алып 1 ас ... ... 3 рет ... – КРАПИВА ГЛУХАЯ ИЛИ ЯСНОТКА БЕЛАЯ.
Ақ - Тауқалақай – биіктегі жарты мерірге дейін жететін, көп жылдық,
шөп ... ... ... ... ... ... іші қуыс, ұшжағы
сүйір, жұмыртқа тәрізді, шеттері ара ... Оның ... ... ... ... жапрақтарына ұқсайды, бірақ олардай
күйдіргіш емес. Гүлдері екі ерінді, ақ немесе ақ сары ... 8-9 ... ... ... ... ... Гүл тостағаншасы
бес қалақшадан тұрады, олар гүл жапрақшаларынан ұзындау болып ... ... 4 ... тұрады. Май айынан ... ... ... Өзен ... ... ... ... аймақтардағы
шабындықтарда, орман ішінде, үйлердің маңайында өседі.
Дәрі жасау үшін өсімдіктің тек ... ғана жиып ... да, ... ... ... да ... Құрамында эфир майлары, флаводар,
алкалойдтар, гистминдер, холин және илік, ... ... бар. ... ақ тақалақай қан толқтататын күшті дәрі ретінде қоданады.
Гүлдерінің сөлін алып
пайдаланса, аса тимді болады. Әйелдердердің ақ ... ... ... ... шөбінен жасайтын тұмбамен емдейді. ... ... ... ... ... өте ... ... береді. Үш түсті ... ... ... ... ақ ... гүлін теңдей алып,
тұнба жасап қан азайғандықты, бүрек және ... ... ... ... ... былай жасайды. өсімдіктің 60 грамм гүлін
немесе шөбін 3 ... ... ... суға ... 20 минут тұндырады да, 1
стаканнан 3 рет ішеді.
Алтын тамыр: Алтын тамыр-ірі әрі жуан тамырыбар. Көп ... ... ... ... 900грамға дейін жетеді. Тамырының сырт
жағы алтын түстес сары да, ішкі жағы ақ ... ... ... ... жері ашық ... ... ... Тамырдың сыртқы қабығының ... ... ... ... аңқиған хош иіс келеді, ал сыртқы қабатын
кейінгі қабықтың лимон сияқты сары түсті екендігін көреміз. Бұл- тек ... ғана тән ... ... 50 ... ... ... ... түзу сабақтар өсіп
шығады,бірақ бұтақтары болмайды, оның ... өте ... әрі ... ... ... жапырақтары бар. Кейде жапырақтарының
шеттерінде майда әрі ... ... ... Сары ... ... ... жағында шоғырланып тұрады.Июнь-июль айларында гүлдейді. Алтын тамыр
таулардың және төбелердің тастақты ... ... ... тау ... мен ... ... ... (Золотой корень)
кездеседі.Қазақстанның Жоңғар Алатауларында, Алтай жағында ... ... ... ... 10-нан астам түрінің бірде-бірінің ... жоқ. ... ... ... ... деген гликозид, илік
заттар, флавонидтер, крахмал, органикалық қышқылдар,эфир майлары бар. Халық
медицинасында бұл өсімдіктің ... ... ... ... ... ету
қабілетін күшейтетін, шаршағандықты басатын дәрі ретінде пайдаланылады. Оны
асқазан мен нерв аураларын ... де, ... ... қанды тоқтату үшін
де емдейді.Фариокологиялық ... бұл ... ... ... қуат
беретін қасиеті толық анықатлды.Әсіресе ой ... ... ... ... ету ... ... ... белгілі болды.
Дәріні дайындау тәсілі: ұнтақталған алытн тамырмен арақты ... ... ... ... соң ... ... да ... ішерден
жарты сағат бұрын 10тамшыдан күніне 3 рет ішеді.
Ашық құндызшөп ... ... ... - ерте ... ... жайылғанға дейін гүлдеп
үлгіретін, көп жылдық, щөп текетес өсімдік. Тамыры қоңыр түсті тік өседі.
Сабағы ... ... ... өн бойында жібек сықылды жұмсақ түктері,
сабағының ортасына таман сабақты қоршай ораналасқан бір топ ... бар. Түп ... ... ... ... саусақ сықылды 2-
3 салалы. Гүлдері жеке-жеке орнасқан,ірі, ақшыл көк ... ... ... ... ... ... бұталардың арасында, ашық
жерлерде өседі. Дәрілік мақсатқа өсімдіктің жерге ... ... ... орыс ... ... трава” (ұйқы шөп) деп те атайды,ол
халық арасында:ашық құндызшөптің тамырын жалаған жануарлар ұйқыға ... ... ... ... болса керек. Кейде мұны срытқы ұқсастығына
қарап “жабайы қызғалдақ” деп те атайды. ... ... ... ... ... құндызшөптің тұнабсы микробтарды, грибоктарды жояды. Сондықтан
оны іріңді жараларды және ... ... ... ... ... ... ... тұнбасы туберкулез, ... ... ... ... ... үшін ... Халық
медицинасында ашық құндызшөпті ұйықтататын және жүйкені тыныштандыратын
дәрі ретінде пайдаланылады. Ревматизмге ... ... осы ... ... ... емдейді.
Дәріні дайындау және қолдану тәсілі: Өсімдіктің 1 шай қасығын 1стакан
салқын суға салып, 1 ... ... да ... ... тұнбаны тері тері
ауруларын емдеу үшін дене сыртына жағады. Өсімдікті өте аз мөлшермен ... ашық ... улы, ... оны ... бақылауынсыз
пайдалануға болмайды.
Дәрілік түймедақтар - биіктігі 35 ... ... ... ... шөп тектес өсімдік. Тамаыр тік, жіңішке, ашық қоңыр түсті. Сабағы
түзу, бұтақтары көп. Жапырақтары ... ... ... ... ... ... жапырақшаларға тілімделген. Гүл сабағы ұзын,
тостағаншасының шеті ақ түсті, ортасындағыларыда түтік тәрізді, сары ... тәжі 5 ... ... ... ... түсті тұқымдар. Май айынан
октябрь акйына дейін гүлдейді.
Дәрілік түймедақ шабындықтарда, ... ... ... бос ... ... Дәрі үшін ... ... сабағынан
үзіп, жинап алды. Құрамында эфир майлары, гликозидтер, ... ... ащы ... ... және С ... бар. ... гүлінен
жасалған дәрілердің жел шығаратын, қабынуға қарсы әсер ... ... ... ... ... ... ... еттердің
тырысуына қарсы әсер ететін қасиеттері бар. Сонымен қатар түймедақты қан
тоқтатын, микробты жоятын, өт ... ... ... ... ... де ... ... өсімдік гүлдерінің тұнбасынан
жасалған дәрілерді асқазанның, тоқ ішектің қабынуын, бауырдың, бүйректің,
қуықтың ауруларын емдеу үшін пайдаланады. Дене ... ... ... ... ... ... ... байланысты буындардың
сыңқырағанын емдейді.тамқ ... мен ... ... ... қабынғанда
ауызды және тамақты шаяды.Түймедақты шаштың қайызғағын кетіру үшын де
пайдаланады. Ол үшін гүлдерінің 4 ас ... 1,5 л суға ... 5 ... сүзіп алады. Әуелі шашты жақсылап сабындап жуады да, артынша
әлігі тұнбамен ... ... ... ... әрі ... кетеді, әрі алтын
түстес сары түске боялады.
Тұнбаны былай жасайды: 1 ас қасық кептірілген гүлдерді 1 ... ... ... ... да, ... ... сүзіп алып, әр ішкенде 2 ас
қасықтан күніне 3 рет ... ... ... ... мынадай қоспа жасап
пайдаланса, дәрінің ... арта ... ... ... мен
жалбызжапырақтарының әрқайсысынан 4 бөліктен, дәрілік шүйгіншөп тамырының 3
бөлігін алып араластырады. Осы қоспаның 1 ас қасығын қайнап ... 1 ... ... ... да, даяр ... ... жарты стаканнан күніне 2 рет
ішеді.
Түймедақ
Дәрілік шүйгіншөп – биіктігі 1,5 метрге дейін жететін, көп жылдық, шөп
тектес өсімдік. ... ... іші ... тік ... ... көптеген ұсақ
тамырлары да бар. Сабағы тік, сырты сай-сай, мұның да іші қуыс. ... өсіп ... ... ... ... сабақтың төменгі
жағындағы жапырақтарының сағақтары қысқалау, жоғары жағындағылары отырмалы
болады. Жапырақтары ... ... ... ... ... ара ... Гүлдері майда, ашық қызыл түсті, қош иісті,
Шүйгіншөп өсімдіктің ең жоғарғы жағында шоғырланып ... Гүл ... гүл ... ал гүл ... бес имек ... ... – бір шетінде шашағы бар, кішкене ғана сопақша жеміс. Май- август
араларында ... ... ... ... ... ... ... өзендердің жағаларында,
бұталардың арасында, ормандарда, батпақты жерлерде кездеседі.
Өсімдік гүлдеп біткеннен кейін оның жер ... ... ... ... осы ... оның ... ... басталады. өсімдіктің
тамырында эфир майлары, изовалериан қышқылы, алколоидтар бар. Эфир майлары
нерв жүйесін ... ... ... ... ... демікпесінде,
мигрень ауруында, жүрек қатты соққанда, іш қатты ... ... өте ... ... ... Ол ... ... жүректің қан
тамырларын кеңітіп, ондағы қан айналысын жақсарта алады.
Дәріні дайындау және қолдану ... ... ... 1 ... 1 ... ... суға ... 6-8 сағат тұндырып қоядыда, сүзып алып,
1 ас қасықтан күніне 3 рет ... ... ... Б. Е ... ... ... ... шай ретінде былай пайдаланады: 10 грамм
ұнтақталған тамырды қайнап тұрған 1 стакан суға ... да, ... ... атқанша бір ыдыспен жауып қояды. Таңертең сүзіп ... да, ... бір күні бойы ... ... ішіп ... жөке – биіктігі 30 метрге дейін жететін, қара ... ... ... бар ... Жапырақтары кезектесе орналасқан, сағақтары үзын,
жүрек ... ... ... ара ... ... сәл сүйірлеу. Гүлдері ашық
сары, кіші-гірім гүл шоғырын жасап ... ... гүл ... ... ... бар. Жемісі бір-екі
Өзекті жөке тұқымды жарғақша. Жөке ағашы июнь-июль айларында бар
болғаны 10-15 –ақ күн ... ... ... жинайтын уақытты өткізіп
алмаған жөн.
Дәрі жасау үшін жөке ағашының гүлдерін қосымша жапырақшаларымен бірге
жинап алады. Құрамында эфир майлары, илік ... ... ... ... С ... каротин бар.Жөке ағашының гүлдерінен жасалған сұлы
тұнбалар тер шығарады, денесінің қызуын ... ... ... ... халық ежелден-ақ жоғарғы тыныс жолдарының қабынуына қарсы
қолданып келген. Бұл үшін кептірілген жөке гүлінің 1 ас ... ... ... суға ... 20 ... ... да, шай құсатып түнге ... ... ... бұл ... ... ревматизмге, жөтелге, іштің
түйнек ауруына да қарсы қолданады. Сонымен ... жөке ... ... ... ... ... тас байлануына, қуықта құм пайда болуына
шипа. Дене ... ... ... ... үшін оның бүршіктері мен
жапырақтарын ... Жөке ... жас ... ... ... геморройды, подаграны және күйікті емдеуге де болады. ... жөке ... жас ... басу ... ...... 1 метрге жуық, көп жылдық шөп тектес өсімдік.
Сабағы жіңішке, тік өседі, жоғарғы жағы ... ... өсіп ... ... ... ... ... Сабақтың жоғарғы жағындағы
жапырақтары сопақша, отырмалы. Гүлдері алтындай сары, өсімдіктің ... ... ... ... ... Сары ... орыс тілінде
“золотая розга” деп аталатыны да гүлдерінің осындай түсіне ... жаз бойы ... ... ... ... ... ... арасында, тастақты жерлерде,
тау етектерінде өседі. Дәрілік мақсат үшіни оның жоғарғы жағындағы бөлігін
гүлдеген кезінде ... ... ... илік заттар, сапониндер, эфир
майлары, алкалоидтар бар. ... ... сары ... ... айдайтын
дәрі ретінде бүйрек қабынғанда, қуыққа, бүйрекке тас байланғанда, денеде
ісік пайда болғанда пайдаланады. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... дене ... ... да ... ұнтақтап себеді.
Сары раушан
Дәріні дайындау және қолдану тәсілі. ... ... 6 ... алып ... ... суға ... да, ... тұндырады. Дайын болған
дәрәні бір күн ішінде ұрттап ішіп ... ...... ... ... ...... сантиметрге жуық,өн бойын ақ түк басқан, жуан тамыры жерге 4 метрге
дейін тереңдейтін өсімдік. ... ... ... тісті, екі жағында
да көптеген кішкене қара дақтары, сағақтарының түбінде жіңішке келген
қосымша ... бар. ... ... көк ... ... шашақ тәрізді,
ол өсімдіктің жоғары жағында шоғырланып ... ...... ... ... дән. Май ... июль ... дейін гүлдейді. Июль-сентябрь ... ... Гүл ... ... сықылды түтікшеге ұқсайды.
Қорықтың оңтүстігінде бірнеше километр аймақты алып жатқан аққурайлы
шөлейт далалар кездеседі. Ол – малды тез семіртетін ... ... ... ... ... ... жемісі пайда болғанға дейін ғана ... ... ... ... жемісі малдың іш тастауына ... ... бұл ... ... ... басқа жайылымдарға айдайды.
өсімдіктің құрамында стероидты қосылыс – друпацин, ... эфир ... қант ... аққурай
Индияда өсетін аққурайдың басқа бір түрі денедегі ақ ... ... ... ... ... ... ... өзбек ғалымдары
елімізде көп кездесетін сүйекті аққурайды зерттеп көрді. Сөйтып сүйекті
аққурайды ... ақ ... ... ... ... Индияда өсетін
әлігі өсімдіктен асып түспесе кем ... ... ... бұл ... ... тек ... ... кезде ғана жийнап алып
пайдалану керектігін көрсетті. Бұл кезде өсімдіктің құрамындағы ... ... ... екен. Сүйекті аққурайдан алынған псорален атты дәрі
аптекаларда сатылады.
Самалдық шөп – ... 1 ... ... бір ... шөп ... өсімдік.
Сабағы тік өседі әрі қысқа, ұштары сүйір, шеттері бүтін, жоғарғы жағында
қара қоңыр ... бар, ... көп, ... ... ... ақ немесе қызғылт түсті, 5 гүл жапырақшадан түрады, жапырақтарының
куысына масақша тәрізденіп ... ...... ... ... ... ... Июнь-сентябрь ацларында гүлдейді.
Самалдық шөп
Самалдық шөп өзендердің, ... ... ... ... шөп ... егістік жерлерде өсе береді. Дәрі жасау үшін оның жер
бетіндегі бөлігінің жоғарғы жағын ... ... ... ... ... К
витамині, флавонды гликозидтер,эфир майлары, ... илік ... ... бар. ... қан ... несеп айдайтын, іш жүргізетін
қасиеті бар. Етеккір көп ... ... ... ... ... оны тоқтату үшін қрлданылады. Әелдердің ақ етеккірінің ... ... ... үшін де пайдаланады. Бас ауырғанда кісінің ... ... жас ... ... болады. Дене сыртындағы ... ... үшін ... ... та пайдаланады.
Дәрі дайындау және қолдану тәсілі. Самалдық шөптің ұнтақталған шөбінің
1 ас қасығын 1 ... ... ... суға ... да, 15 ... ... сүзіп алып екіге бөледі де, бір күнде тамақтан кейін екі рет ... ... ... 3 ... 2 литр суға ... ... 2 ... алып 15 минут қайнатады да, 1 стакан ыстық сүт және ... ... ... қосып, бұлау жасап пайдаланады. Ваннаға жату ұзақтығы 15
минут. Күн сайын ... ... ... 1-2 айға дейін емделеді.
2.3 Улы өсімдіктер
Улы өсімдік деп құрамындағы заттарының бір ... ... ұсақ ... ... ... ... түссе, оның қалыпты жұмысын бүлдіріп, ауру
туғызатын өсімдіктерді айтады. Мұндай өзгерісті улану деп атайды. Уланудың
зардабы ауыр ... ... ... ол ... әкеп соғады. Алғашқы адамдардың
өзі өсімдіктердің әр түрлі қасиеттерін біле бастаған. Себебі, ... ... ... ... ... алғаш көрінген өсімдік. Бір
өсімдік жеуге жараса, екіншісі жарамайды, ал ... ... ... ... Осылай көп жыл бойы өмірін құрбандыққа шалу арқылы адам
улы өсімдіктерді өз ... ... ... берді.
Өсімдікте удың жиналуына топырақтың құрамы мен ауа ... ... әсер ... ... өскен жерінде оңтүстікке қаншалықты жақындаған
сайын, соншалықты улылығыда арта түседі. У ... ... ... ... Бір өсімдікте у тамырына көп ... ... ... ал ... ... ... жапырағында,гүлінде
және жемісінде көп болады. Өсімдіктің даму фазасының әр түрлі кезеңінде у
әр түрлі мөлшерде жиналатыны да болады. Бір ... у ... ... ... ... гүлдегенге дейін немесе жемісі піскенн кезде молайады.
Кептірілген өсімдіктерден гөрі жас, жаңа ... ... ... ... жас кезіндегіге қарағанда улылығын әжептеуір жоғалтады.
Бірақ кейбір өсімдіктерді кептіргеннің өзінде улылығы баяу тарайды. ... ... ... ... ... құрамындағы әртүрлі химиялық заттарға байланысты.
Ол ... ... ... органикалық қышқылдар жатады.
Алкоголойдтар өсімдікте тұз түрінде кездеседі. Гликозиттер құрамында қант,
аглркон болады. Бұл ... ... ... әсер етеді. Сондай - ақ
гликозиттерде су мен ... ... ... ... ... ... ... сапонин, ауыжды уылдыратын илік заттар, ... ... ... ащы ... да ... ... ... құрамында синиль, қымыздық филик, т . б .қышқылдар бар. ... ... өте ... сүт ... және шайыр сияқты әлі толық зертелмеген
күрделі ... да ... ... ... қалу негізінде оны пайдалы және зиянсыз
өсімдіктерден айыра ... ... ... ... ... ... улы өсімдіктің тамырын жеп ... ... ... ... Улы ... өздігінен емделуге немесе балгерлердің ... ... ... ұшырайтында бар. Бадам, лало, көкнәр сияқты
кейбір өсімдіктердің ауамен ... ... ... да ... ... өзі улы, әрі өте әсем ... қасиеті өте күшті және ... ... ... ... ... ... ... “Қызыл
кітабына”жазылған өсімдіктің бір туысына тоқталайық. Ол ... ... ... ... ... Бұл туысқа жататын түрлер
табиғатта СССР – дің ... ... ... Орта ... ... ... Қазақстандағы Наурызым қорығында 14 түрі өседі. Туыс
ішіндегі түрлерінң тік ... ... ... ... бар шөптесін
өсімдіктер. Бір гүлдегі күрделі күлтелерінің пішіндері мен көлемдері бір ... ... гүл ... ойша ... ... ... ... Бәрпі гүлін дұрыс емес немесе ... ... ... Жеке күлтелері түрін ... ... ... ... ... ... латынша аты аконит. Ертедегі Грециядағы Геркаль қаласындағы
кеме тоқтайтын айлақтың атымен қойылыпты. Ол ... ашық ... ... ... ... Улылық қасиетіне байланысты орыстар бәрпіні
қасқыр өлімі (вольчя смерт), қасқыр тамыр ... ... ... дулыға
(железный шлем), улы патша (царь – зелье) деп те атайды. Ал ... ... ... ... ... Оның мәні өлім әкелетін мылтықтың
қорғасын ... ... ... ... ... ... арқылы көбйтуге болады. Жер аты түйнегін
күзде бөліп алып бірден өсіретін жерге отырғызады. Бұл ... ... ... ... нәтиже бермейді. Жаңадан жиналған тұқымдарын жартылай
көлеңкелеген жерге себу керек. ... ... 100 – 150 ... Жапырақтары ірі бес бөлімді, немесе бес тілімді, ... ... ... ... Бұл ... ... күй таңдамайтын өсімдік,
қандай топырақ болсада өсе береді. Тек суы аса көп ... өсе ... ... ... топтанда өсіруге болады.
Медицинада бәрпі шипалық өсімдік ретінде жоғары бағаланады. Бәрпінің
түйнегінде 0,18-3 процент жер үсті ... 0,2 ... ... ... алколойдтар екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа - ... бар ... ... Бұл ... өте ... топ. Екінші –
улылығы одан әлсіздеу - атизиндер алколойдтары. Барлық улы түрлеріндегі
негізгі ... ... ... ... ... ... балшырынды өсі
мдік ретінде пайлалы (С. Г. Минков, 1974.) бұл ... ... ... ... ... түрі ... Бұл ... 70 - 200 сантиметірге
жететін көп жылдық өсімдік. Гүлі қара көк күлтесінің ішкі жағы ақ. ... ... Тянь – Шянь ... ... оман ... ... бал жинаған аралар жаздың ыстық кезінде келеді, қалған
жағдайда олардың уланып, өліп ... бай ... ... ... ... улы ... тозаңы мен балшырыны барлық кезде улы болмайды.
Жоңғар бәрпісі (Борец джунгарский). Бұл түрді кейде “Ыстықкөл ... деп те ... ... ... және ... ... Іле Алатауында Алматы қаласының ... көп ... ... 60 – 100 ... ... ... ... Саусақ тілімді
жапырағының сырты жалтыр. Ұзынды ғы 20 сантиметрге жететін жіңішке цилиндір
тәрізді гүлшоғырына ... 3,5 – 4 см жеке ірі ... бар. ... ... ... ... сабақтарында ірі конус ... ... ... ктің барлық бөлігі улы. Қолдан тамыры тұқымы
арқылы оңай көбейтуге болады. Көшеті 2 – 3 ... ... ... ... енген”
Дәрі бәрпі (борец противоядный) . Бұл бәрпі туысының басқа ... ... ... түр. Ол ... ... ... ... улы
түрлерге қарама – ... Бұл ... ... ... ... адамдардың уын қайтаратын қасиеті бар, тіпті өз ... ... ... бәпісінен уланған жағдайда да ... уын ... ... Тарбағатай және Жоңғар Алатауында, республиканың солтүстігінде,
солтүстік шығысында және Алтайда кездеседі. Биіктігі 100см ... ... ... ... Сары гүлдерінің жасылдау жіңішке жолақтары бар. Жұп
түйнектерінің пішіні ... ... ... ... ұзындығы 2-5,
көлденеңі 1,5-2см жетеді. ... ... ... жаңа ... жақсы өсіп
кетеді, жыл сайын әдемі гүл береді. Тұқымы ... ... 2-3 ... ... ... ... ... болады. Адам организміне
бәрпі түскеннен кейін жүрегі айнып құсқысы ... іші ... ... ... ерні мен тілі, одан соң аяқ қолы ... ... ... Басы ... ауырады, тынысы тарылады, адам әлсірейді,
аузынан көбік ағып, көзі шарасынан шыға бастайды. Ақырында адам ... ... ... да өледі.
Бәрпімен уланған адамға қандай көмек көрсетуге ... ... ... ... немесе организмге уланудың кеткені анық белгілі
болса бірден дәрігер ... ... өзі ... ... ... керек.
Уланған адамға дәрігердің келуін алғашқы көмек беру әсресе, ... ... ... өте ... ... уды ... үшін ... құсқысы
келе бастағанда оған бірнеше стакан жылы суға тұз қосып ішкізіп, құсуын
жалғастырады. Іштегі удың ... ... ... үшін 250 ... суға немесе
0,5 литр сүтке 2-3 жұмыртқа белогын араластырып береді. Ол ... ... ... оның еріп ... ... ... және қанға таралуын
баяулатады. ... 20-30 ... ... соң ... әлгі ... ... ... ауаны таза ұстаған жөн. Ең негізгі уланбас үшін улы
өсімдіктен пайдалы өсімдікті айыра білу ... ... ... ... – Қазақстанның солтүстік және
шығыс аймақтарында (Батыс Қазақстан, Ақтөбе және Қостанай ... ... ... ... ... шым жерлерде, жусанды-
қаулы далада, кейде ұсақ тасты және сортаң топырақта өседі.Жуан бұтақтанған
тамырсабағымен 1 –1,5 см -ге ... ... Жыл ... ... жеке
құртқашаштардың тамырсабағы қаулай өсіп, үлкен (көлденеңінен 70 см ... үйме ... ... тамырсабақтың ортаңғы бөлігі тіршілігін жояды
және иірім ортасындаөркендердің тығыз сақинасымен қоршалған тақыр (жылтыр)
дақ пайда ... ... және ... сабақтың төменгі жағындағы
жапырақ таспа тәрізді. Ені 1 ... ... ... ... ... 10-15 см-
ден аспайды, гүлдері дара, үлкен (көлденеңі 7 см-дің айналасында) ұзын
түтікті. Түрі ... ... ... ... түрін өзгертумен
ерекшеленеді. Қою-көк, қызғылт сия түсті, ... ... ... ... ... де ... ... көктемде сәуәрдің соңы-мамырда гүлдейді, жемісі
(үлкен ұшталған үш түрлі қауашақ), ... ... ... ... ... қара-қошқыл, қауашақтан жерге түсе сала домалай
жөнеледі. ... бұл түрі ... ... ... ... ... ... Европада оны 1588 жылдан өсіреді. әсіресе, тамыр сабақтарының
бөлігі ретінде және тұқымымен жеңіл көбейетіндігі ... ... ... ... екі жыл гүлдейді). ... ... ... және мәдени сорттармен ... ... Ол ... ... болып табылады. Қысқа сабақты, құртқа тобына кіретін
бұл түрдің жер үсті ... және ... ... ... ... ... улы заттар да бар. Бұл улар малдың кейбір түрлеріне әсер
етеді. Мысалы: шошқалар үшін өсімдік улы, ... үшін ... азық ... ... ... ... кездесетін 6
түрлің ішіндігі ең солтүстікте кездесетіні ... ... және ... ... ... ... ... ормандарда және орман алаңқайларында
кездеседі. Шөптесін көпжылдық, көп бұтақталған тамырсабақты, сабағы онша
биік емес (15 ... ... Ол ... бергеннен соң үш есене дейін үлкейеді.
Төменгі жапырақтары ұзын қалемшелі, күрделі саусақ-салалы, гүлдеген ... ... ... Одан ... ... ... көп ... және орамдалған (тысталған), иілген ұзын түкті ... ... ... ... ... ... ... ұқсас, кейін
барын,ша ашыла түседі. Гүл серігінің жапырықшалары ... ... ... сыттқы жағы түкті ашық көкшіл түсті. Аталықтары мен аналықтарының
саны көп, жемісі жіңішке ұзын (5см-ге дейін) ... ... қою ... ... ашық ... шөп ерте ... ... наурыздың аяғынан
амаырға дейін. Жемісі мамыр-маусым айларында пісіп жетіледі.
Құндызшөп өсіп ... ... ... де, жеміс берген кезінде де
ерекшк көзге түседі, ... ... ... ... күйінде қалғып тұрған
тәрізді болып көрінеді. Осыған байланысты халық арасындағы (“сон- трава”)
атауы шыққанға ұқсайды. Кейбір ... ... атау ... оның ... ... ... деген пікірде. өсімдіктің құрамындағы улы
заттар адам организмін сал ауруына әкеліп, ... ... ... ... ... ашық ... шөп ... аяқ-қол, ревматизм, бел ауруларына
және басқа да ... ... ... ... ... алынған
шырынмен күйікті емдейді, тамырын кесіп алынған бөлігін, түрлі ісіктерді
емдеуге пайдаланылады. Сәндік ... бұл түр ... ... ... үшін ... ... (Сарғалдақтар туысы)-Қазақстандық 11 түрдің ішіндегі ең
кең таралғаны. ... ... ... ... ... ... облыстары) кездеседі. Орман және субальпі шалғындықтарында,
қылқанжапырақты және аралас ормандарда, өзен ... ... Жиі ... ... ... биік (2 м-ге ... қабырғалы, жай және безді түк
басқан. Жапырағы өте ірі, төменгілері қзын свғақты ірі ... ... ... ... Гүлшоғыры қалың, көп гүлді, бұтақтанған.
Гүлдері ... ... ... ... отырған.
Тостағаншаның түсі күлтеге ұқсас, бес жапырақшадан тұрады, жоғарғы ... ... ... ... Ол басқа жапырақшалардан едәуір ірілеу
(ұзындығы 2 см-ге дейін). Желектері барлығы ... олар ... ... ... ... ... ... маусым-тамызда гүлдейді,
шілдеден бастап жеміс береді. Өсімдік ... улы, әрі ... ... ... ... ... ... нерв жүйесі ауруларын
емдеуге қолданып жүр.
Күмән тегеурінгүл (Сарғалдақ ... ... ... ... ... ... таулардың жоғарғы белдеуіне дейінгі тастақты
беткейлерде өседі. Биік (90 см ... ... ... түк ... ұзын ... ... бөліктерге тарамдалған. Гүлдері күлгін,
күңгірт түсті, саны көп, ... ... бас ... ... ... ... боялған, ұзындығы 1,5 см, жоғарылары көлденең,
ұзын шақшамен аяқталады. Шақшаның ұшы сәл ... ... ... ... саны ... ... ... жоғарғылары екіге бөлінген
шақшалы, тостағаншалар ... ... ... ... ... ... жемістері (үш қабатты көптұқымды топтамалар )
тамыз- қыркүйекте піседі. ... улы, ... ... ... ... және ... ... сал ауруына ұшыратады. Тегеурін гүлі
көп ... ... ірі қара ... ... ... ... ... жүнді жасыл және қоңыр түстерге бояу үшін пайдаланады.
ІІІ ... ... ... ... ... ... Қосмекенділер
Сүйіртұмсық көлбақа –Қазақстанда Солтүстікке қарай Орал- Қарағанды-
Аягөз- Үшаралды мекендейді. Өзен, көл саз жағаларында ... Суда ... ... тіршілік етеді. Сәуірден қыркүйекке дейін белсенді. ... ... – бұл ... әні. ... ... ... мыңдаған
уылдырығын шашу күйінде, су асты өсімдіктеріне бекітеді, ал ... ... ... ... Мұндай мол өнім уылдырығы мен итшабақтары,
балықтар мен басқа да су ... үшін ... ... ... ... ... мөлшерде тірі қалған итшабақтар ғана бақаға айналып, құрлыққа шығады.
Көлбақалар су ... ... ... құрлықта да шөптің ... тағы ... ... ... ... ... ... ұсақ су, су маңы, жердегі омыртқасыз жануарлармен қоректенеді.
Қансорғыш қосқанаттылармен ... ... ... ... ... ... шұбар бақа-Қазақстандағы құйрықсыз қосмекенділер отряды,
дөңгелектілер тұқымдасының жалғыз өкілі. Арқасы жасыл немесе қара ... сұр ... ... жағы ... ... бар ... не ашық қызғылт
түсті, дене пішіні кішілеу бақа (ұзындығы 3-5 см ) ... кең ... тек ... ... ... ... Мұнда ол ағынсыз сулар
ұсақ шұңқырлар, бақшалар, тағы ... ... ... Су ... көп, түбі лай ... ұнатады. Бұл бақаның бүкіл өмірі суда
өтеді, судан тек түнде таңсәріде шығады. Ешқашан судан ... ... ... алыс ... ... – күз. Қызыл бауыр шұбар бақаның судан 0,5 км-ге
қыстайтын шұңқыры болатындығы ... ... ... ...... ... ... жеке не 2-12 уылдырықтан тастайды,
уылдырық тастау уақыты мамырдың басы. Аталықтары осы кезе өздеріне тиіс “у,
у “ ... ... ... шығарады.. Аталақтары өте сирек ... ... ... ... ... ... ... Ересектері су шабақтарымен, ал итшабақтары балдырлармен
қоректенеді. Бұл ... ...... ... ... ... терісінен улы шырыш бөліп шығарады. Сүтқоректілер мен
құстарды шаққанда, олардың ... ... ... ... ... қызыл бауыр шұбар бақаны ешқандай аң, құс, балық
жемейді.
Сібір бұрыштістісі - Қазақстанда бұрыштістер туысының жалғыз өкілі, ал
Шығыс Азияда 15 түрі бар. ... ... 31 түр бар, ... ... бақа ) мен саламандраға жақын қарапайым ... ... ... ... ат таңдай тістері иілген немесе бұрыш ... ... ... ... ... ... ормандарында кең
таралған, тіпті Поляр шеңберіне де кіреді, ал таралу аймағының оңтүстік
шекарасы Республикамыздың ... ... ... ... ... ... облысының Конюховскии ауданында бір рет ... ... ... аз ... ... кездесуі мүмкін. Орынбор
жерінде Сібір бұрыштістері дағдылы, уақытының көбін ... ... мен суда ... Суға ... шашу арқылы көбейкді.
Сырттай ұрықтанады. Итбалық ... ... ... ... ... метаморфоз аяқталып, кікентай бұрыштістінің құрлыққа шығуы жүреді.
Шөпбақа –Қазақстандағы ... ... 4 ... бірі. Ірі бақа,
ұзындығы 10 см. Тұмсығы алдыңғы ... ... ... ашық сұр. ... ... қара ... дейін боялған. Әдетте, ұшы алдына бағытталған
желкесіне бұрыштәрізді қара дағы ... ... ... қара ... ... ... қара ... қапталған. Бұл Еуропа бақасы шығыстан Обь
өзеніне кіреді. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысының қайыңды орманды
далаларында., әдетте ... ... және Елек пен ... өзендерінде
кездеседі. Уақытының көбін құрлықта өткізеді., су басқан шабындықтар мен
сазды ... ... ... ... ... ... Бұлар
көптеген су қоймаларының бетінде әлі де мұз ... ... ... 1,5 ... 4 ... ... ... шашады. Дернәсілдің метоморфозы
бақалардікінен аз уақытта ... Ол 45-50 күге ... ... және ... ... Су ... ... көміліп қыстайды.
Тарбақа - Қазақстандағы Еуропалық қосмекенділердің тағы бір өкілі. ... ... ... ... ... ... ... анатомиялық
ерекшеліктері бар., дене пішіні орташа ұзындығы 5-8 см ... ... ... ... және Ырғыз – Торғай су ... ... ... ... ; суда тек ... ... ... басқа уақытта құрлықта ... ... ... ... қуыстарды паналайды. Су өсімдіктері қалың өскен,тереңдігі 60-70
см ағынсыз су қоймаларында ... ... ... ... ... ... пен түнде белсенді, ал күндіз баспаналарында отырады.
Тарбақаның өзіндік ерекше ...... ... ... ... ... 1,5 метр ... күзден сәуірге дейін тығылып, қыстан шығады.
Күйлеу ... ... мен ... су ... ... тук,тук днген
баяу дыбыстар шығарады. Уылдырық шашу кезінде ... ... ... белінен құшақтап, 1200-1300 уылдырықтан тұратын ұзын-ұзын бау-
бау уылдырықтарды ұрықтандырады. Дернәсілдері 5-7 күннен кейін шығып, ... ... ... ... ... 90-100 ... ... осы
уақытта олардың ұзындығы 17- см –ге жетеді. Кейде олардың дамуы бір жазда
бітпей, итшабақ ... ... ... ... жәндіктер, олзардың
дернәсілдері, былқылдақденелілермен, ал итшабақтары балдырлармен және басқа
су өсімдіктерімен қоректенеді. Ұзындығы 6-7,5 см және тұисығы ... ... ... Күйлеу кезеңінде арқасы мен көкірегі көгілдір түсті болады
Қазақстанда ... ... ... ... ... мен бұталы
тоғайларды мекендейді. Әдеттегі қоныстанатын жері - ылғал топырақты қайыңды
шоғыр ормандар мен томарлы саздар. Суда да ... да ... ... ... ... ... ... қыркүйеккедейін белсенді.
Аталықтарының дауысын-суға салған бос бөтелкенің аузынан шыққан ауаның
бүлкілдеуімен салыстырады. Кішкентай ... ... ... ... ... ... ... жауынқұрттары және
көпаяқтылармен қоректенеді.. Ересек көлбақалар жазда таңертең мен кеште, ал
ткішкентай көлбақалар түсте қоректенеді. ... ... ... ... кеш кетеді.
Жасыл құрбақа –Қазақстанда кең ... ... ... ... ... ... ... уақытының көбін судан тыс жерде
өткізеді, суға тек ... ... яғни ... ... ... ... ұзындығы 7-14 см, терісі кедір- бұдырлы, үсті сұр немесе сұр
жасыл ... ... пен ... белсенді ұшып жүрген жәндікті, әсіресе қатты
қанаттыларды ұзын ... ... ... ... ... ... және басқа да баспаналарда қазан –қарашадан наурызға дейін
қыстайды. ... ... ... ән ... ... ұқсас ұзақ құбылған
дыбыс шығарады. Аналығы мамыр ... ... ... 12 мың ... ... итшабақтары балықтар ғана емес, басқа да жануарлар ... ... ... ... ғана ... ... ... өзі, әсіресе шөлдегі құрғап жатқан шалшықтарда ... ... өте ... жануарлардың бірі.
Қызылаяқ бақа –жалпы келбеті мен дене пішіні жағынан ... ... ... ... ... ... төменгі жағы ашық қызыл дақты(
көктемде – ... ... тек ... су қоймасында таралған, соңғы 50-
жыл ішінде оның саны азайып, таралуы қысқарды. Сондықтан бұл “орлталықазия
бақасы ” деген атпен ... ... ... ... ... ... ... оны ығыстырып шығаруына байланысты деп ... ... ... ... ... белсенді. Жәндіктермен
қоректенеді. Аналығы сәуірде таяз суаттарда 600- 1200 ... ... ... ... су ... бетін жапқан терең емес су
қоймаларының түбінде қыстайды.
3.2 Бауырымен жорғалаушылар
Кәдімгі ... ... ... және ... ... ... ... Балқаш пен Алакөл шұңқырында кездеседі. Шөлейт және қуаң ... ... - ... көл, су ... ... ... ... пішінді жылан денесінің ұзындығы 1,5 м ... ... ... сарғыш түсті, басының екі жағындағы ашық сары түсті үлкен дағы
арқылы оңай тануға болады. Басқа ... ... ... усыз. Бақалар
балықтар, кейде ұсақ құстар, кеміргіштермен қоректенеді. Маусым ... ... ... 20 ... ... Қыркүйекте ұрпақтары пайда
болады. Қарашадан наурызға дейін жекелеп немесе топ ... ... ... Өте көп ... жерлерде балықтың көбеюіне зиянын тигізеді.
Дала сұржыланы - Қазақстанда барлық жерде кездеседі., әсіресе далалы
аймақтарында кең таралған. Қуаң ... ... саз және ... ... ... 7-8 ай ... (қысқы ұйқы қарашадан
наурызға дейін ) Жазда ымырт пен түнде өте белсенді, жылдың басқа ... ... ... басқа жыландардан айырмашылығы – жұмыртқа
салмайды, ұрпағы өзінің ішінде жетіледі. Аналығы алты өсімге ... ... ... және ... ұсақ жануарлармен, сонымен қатар жәндіктерменде
қоректенеді. Жемтігін уы арқылы өлтіреді. Сұржыланның уы жыртқыштар мен ірі
жануарлардан ... ... ... Өте кең ... мал ... тигізеді. Әсіресе ірі қара малдар мен ... ... ... У миға және ... да ... орталықтарға тез жетеді. Сұржыланның
шаққан уы адам өмірі үшін өте қауіпті. дегенмен өлім қатарі аз. ... ... үшін – ... кетпеу немесе басқадай жолмен мазаламау. Егер
шақса ... ... уды алып ... ... көріну керек.Сұржылан уы
медицинада вакцина жасау үшін ... ... ... ... түр ... тек ... ... мекендейді. Ол Еділдің атырауынан Ырғыз су қоймасы мен Сырдария
сағасына дейін Қазақстанның солтүстік шекарасына дейін ... ... кезе саз ... ... ... ... ... мен көлдерінде
кездесіп жүр. Ағысы жай тұщы су қоймаларын ... ... және ... ... суларда мекендейді. Паналайтын жері су қоймасының түбіндегі лай
әрі сол жерде қыстайды. Тасбақа су түбінде болғанда ... ауа ... су ... ... ... тек ... ұшын ғана судан шығарады.
Жазда шуақты күнде су бетіндегі ағаш пен ... ... егер ... ... ... ... тасбақалар қырылып қалады. Негізгі қорегі – су
жәндіктері, ұсақ балықтар мен шаянтәрізділер де жейді, ... ... ... ... ... содан кейін маусым шілдеде ... ... ... ... 12 см тереңдіктегі шұңқыр қазып, 10 жұмыртқа
салады. Жұмыртқаларды ... ... ... ... аналығы суға
оралады. Келесі жұмыртқа салғанша., бұл жерге келмейді. Инкубациялық уақыты
60 ... 110 ... ... ... Ұсақ ... ... тамыздың
аяғы мен кыркүйектің басында шығады.
Секіргіш кесіртке –ашық сұр қоңыр немесе жасыл түсті ірі ... ... 120 мм. ... ... ... үсті қою жасыл түсті
болады, күзде бұл түс қою жасыл түске айналады. ... мен ... ... қоңыр түсті болады. Қазақстанның Солтүстік ... ... ... ... таулары Жоңғар және Күнгей Алатауларына дейін
кіреді. Орманды дала ... ... ... сирек бұталардың, өзен мен
көлдердің жағалауларындағы жайылымдарда кездеседі. Суаратын ... ... ... ... ... ... ... ретінде інді өзі қазады, бірақ
көбіне ... інін ... ... суға ... су астында 12
минутқа дейін болады. Мамырдан кыркүйекке дейін, тіпті қазанда да белсенді.
Жәндіктермен және олардың ... ... жиі өз ... ... мен аналығы қыстан шыққаннан кейін, көп кешікпей шағылысады.
Аналығы маусымда 3-15 ... ... ... ... ортасынан
кыркүйектің басына дейін шығады.
Тірі туатын кесіртке-секіргіш кесірткеден кішілеу ... ... см ... ... және сары ... ... жоны қара ... екі бүйірі
екі қатар ақ теңбілді ; аналығының құрсағы сары немесе жасыл реңді ақ, ... ... сары ... ... тірі туатын кесіртке орманды
дала аймағының бірнеше ... ғана ... Орал мен ... ... ... – Қостанай мен Солтүстік Қазақстан облысы. Бұл кесірткенің
бұлай аталу себебі. Жұмыртқасы ұзақ уақыт аналығының жұмыртқа жолында қалып
қояды.. Жұмыртқалаған ... ... ... саны 2-12 ... ... ... ғана ... Ұрпақтарыны пайда болу уақыты созылыңқы ; бір
мезгілде әр ... ... мен буаз ... да ... Жапырақты
және қылқан жапырақты ормандардың ... ... ... ... ... Ағаш ... түбінен таяздау ұя қазады да, ... ... ... ... ұя ... қашады, себебі ол мұның
ұрпақтарын жеп қояды. Жәндіктер олардың дернәсілдері және ... ... ... ... ең ірі ... ... ұзындығы 60 см,
құйрығы 100 см, ... 3,5 кг – ға ... ... түсті кесіртке сияқты ашық
– қара сары көлденең жолақтары бар және піспегі сияқты ұзын айыр тілін ... ... тек ... шөлі менОңтүстік Қазақстан облысындағы
Сырдария өзенінің сол ... ... ... ... шөл және ... шекаралас жерде қоныстайды. Қыркүйектен наурызға дейін ... ... ... ... ... кеше ... ... кесіртке
жыландарды аулайды. Аналығы маусымда құмға 20-25 жұмыртқа салады. Одан
ұрпақтары тамыз кыркүйекте ... Олар ... жылы ... жағынан
жетіледі. Сұр кеселдің қорқынышты түрінен көптеген аңыздар туған. Оның бірі
былай ... ; Сұр ... ... адам ауру ... Бұл жануардың
аты “кесел ” деп аталуы “ ауру ” дегенді ... ... оны ... онсыз да сирек кездесетін жануар мүлдем азайып ... ... ... ... және ... ... кітапқа енгізілген.
Дала ешкіемері- немесе бұғақты ешкіемер – ешкіемерлер тұқымдасына
жататын бауырымен ... Ірі ... ... 12 см, ... 45 ... қоңыр түсті, оның, қабыршағы қатты тікенді жабын денесінен айқын
бөлінген. Күйлеу кезеңінде ... ... ... ... ... мен ... екі шеті көк ... ал аналығының арқасыдағы қоңыр
дағы қызыл түске боялады. Халық бұл кесірткені жиі “ ... ... ... оны ең қолайсыз жерлерде кездестіргені туралы аңыздар шыққан. ... ... ... кең ... ... ұяларын
пайдаланадыБұтаның ұшына шығып алып, тік ... ... бар. ... оны ... ... ... ... деп түсіндіреді.
Негізінде олай емес, дегенмен ол осылай өз көршілеріне осы аймаққа ... ... ... ... ... ұйқысы 5 айға созылады. (қазаннан
наурызға дейін ). Жазда күндіз белсенді, тек ... ... жиі ... ... өрмекшілермен, шамалы өсімдік жапырақтары,
гүлдерімен ... ... ...... ... мамырдың
ортасында 5-14 жұмыртқа салады. Инкубация ұзақтығы 50-60 күн ... ... рет ... ... ... –Жіңішке ақшыл түсті жылан, ұзындығы 125 см, ... ... ... ... Қазақ аңыздарының бірінде бұл
жыланның улы және өте шапшаң екендігі., адамды оқ сияқты ... ... ... ... етіп ... та ... ... Шындығында
ол өте жылдам. Аңызда айтылғандай, оқ жыланда улы безі бар, ... ... ... ... ... себебі улы тістері ауыз қуысында терең, жоғарғы
жағының түбінде орналасқан. Жемтігін мысалы кішкентай ... ... ғана ... яғни ... жыланның аузына салмау керектігін
естен шығарма. Оқ ... ... шөл мен ... ... ... тау
аңғарларында кездеседі. Кеміргіштердің інін, тас арасындағы ... ... ... ... оңай ... олармен жебе сияқты қозғалады.
Қазанның соңынан сәуірдің басына дейін ... ... ... ... ... ... ... қоректенеді.
Дала тасбақасы –қазіргі кезде көбіне Орта Азиялық тасбақа деп ... ... ... ... ... ... ... өкілі.
Аналығының ұзындығы 20 см, салмағы 2,5 кг, аталықтары кішілеу. ... басы мен ... ... ... ... ... ... ол
тасбақаны төрт аяқты жыртқыштардан берік қорғайды. Бірақ кейбір ... ... ... ... ... ... машықтанып алған. Ал
сауыты қатпаған жас ... ... ... да ... тастайды.
Жағындағы мүйізді. қатпары тасбақаға тек ... ... ... ... ... 3-4 ай ... соңынан маусымның
соңына дейін белсенді, қалған ... ... не ... 2 метр ... ... де, ... өткізеді. Көктемде, жазда және күзде белсенді.
Сәуірде ... ... ... ... екі рет 1-4 ... ... салады. Олар көбіне қанатты және төрт ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездестіруге
болады. Аман қалған кішкентай тасбақалар өз бетінше тіршілік етеді. Еуропа
елдеріне экспорт нысаны ... ... 20 ... 70-90 – шы жылдарында
Қазақстанда жылына 100 мың тасбақа дайындалса, ... бар жоғы ... ... ... –Қазақстанда мекендейтін осы туыстың 6 түрінің ішіндегі
ең ірісі денесінің ұзындығы 12 см. Оның аузының екі ... ... ... бар, осы ... ... ... ... қорқынышты кейпін көрсетеді.
Құмды шағылдарды мекендейді, қауіп төнген кезде өте тез аңдушысының ... ұсақ ... ... ... нәтижесінде құмға сіңіп жоқ
болады. Бұл ірі кесіртке қорқақ емес. Жалпы бояуы құм ... ... ... жатқан кесіртке байқай қоюы оңай емес. Кесіртке
тығылғанда. қашуға кеш ... ... ... жата ... ... соңы ... ... дейін ұйқыда болады. Күйлеу кезеңі мамырдың
басында басталады, мамырдың ортасынан шілденің аяғына дейін ... ... ... ... ... Ұрпақтары тамыз кыркүйекте пайда болады.,
екінші жылдың аяғында ғана жынысты жетіледі.
Жалтырауық жармасқы - бұл ... ... ... тек ... ... ерекше жармасқы тұқымдасының 6 түрінің бірі. Бұл кесірткенің
сырт пішіні қызық: ... және ... ... ұзындығы 11 см, үлкен
бұрышты басында күндізгі ... ... ... ... бар. ... түсу ... байланысты көздері біресе суық жасыл түспен, біресе
ашық ... ... ... ... ... ... санын есептеу әдісі
осыған негізделген, осы уақытта есепшінің көзіне керемет көрініс көрінеді.:
ыстық шөл ... қара ... ... көп суық ... ... мен ... ... омыртқасыздар арасынан жекелеген ашық ... ... Бұл ... ... ... өте ... байқамай тиіп
кетсе, киім сияқты үстінен шешіліп қалады., ал құйрығын лезде тастайды.
Жәндіктер және ... ... ... ... ... айдахаршасы – кішілеу ұзындығы 60 см, қоңыр түсті, қысқа ... ... ... екі жағы ... ... ... болп көрінеді
сондықтан екі басы бар бұл екі жылан, біресе бір жағына ... ... ... ... деген аңыз пайда болған. Каспии маңы мен ... яғни ... пен ... ... ... ... етеді.
Құмға өздері ін қазады, ал сазды жерлерде баспана ретінде сарышұнақ пен
қосаяқтың індерін ... ... ... екі ... бар:
таңертең және кеші Кемірушілер ұсақ құстармен ... ... ... ден ... ... ... ал жастары сағат 10-11 де белсенді
жәндіктермен қоректенеді ... ... ... ... – сәуірге
дейін қысқы ұйқыға кетеді. Усыз жемтігін орап, ... ... ... ... ... 12-13 см ... жыланды туады. Сырдарияның
жағасындағы шөлдерде басқа тү шығыс айдахаршасы тіршілік етеді. Сырт пішіні
мен тіршілік етуі ... құм ... ... Бұл ... ... ... сары топырақты шөл. тіпті жусанды далаларда да кезеседі. Бұл да ... ...... ... ... ... ... 6 см,
жалпақ жапырылған денесі сыртынан әр түрлі кедір бұдырлы ... ... сұр ... ... ... көлденің қоңыр дақтары бар
Мойынының екі шетіндегі бір – ... ... дағы ... көгілдіртүспен
көмкерілген. Құрсақ жағы ақ тек құйрығының төменгі жағы қызыл ... ... ... ... және әр ... басқа топырақтарда және
шөлейттерде кең таралған. Қысқы ұйқыдан ... ... ... ... кетеді. Күндіз белсенді.Ашық ыстық күндері аз қашықтыққа өте қатты
жүгіреді. Тіпті үрейлі көзінің өзінде 10-20 метрден кейін ... ... ... ... жоқ ... Ұсақ омыртқасыз жануарлармен және
сарышаяндармен қоректенеді. Аналығы ... ... ... ... ... рет жұмыртқа салады.
3.3 Құстар
Құстар жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұшуға ... ... ... деуге болады. Құстар генетикалық жағынан рептилилерге
жақын, оның ... ... ... ... ... ... құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар
әр түрлі жағдайларға биімделіп, мінез – қылықтарын өзгертеді.
Б) ... зат ... ... жылдамдығы мен дене жылуының
реттелуінің дұрыс болуына ... ... ... және ... ... соққан,
в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, өрмелеу
қабілетін жоймаған,
г) ... ... ... ... басуы және балапандарын
қоректендіруі.
Қаз тәрізділер Бұл отрядқа ірі және орта ... ... ... ... ... құстар жатады. Олардың саусақтары төртеу, оның үш
саусағы денесінің алдына бағытталып, оларды тері ... ... ... ... ... ... ... төмен қарай қысыңқы келеді.
Тұмсығының сырты жұқа терімен қапталған, тұмсығының ... ... ... оны ... деп ... ... ... бөлімінің ішкі
жағында мүйізді пластинкалары бар. ... ... ... ... мүйізді тісшелері болады. Жамылғы қауырсыны тығыз,
қатты, шеткі қауырсындары болады. Құйымшақ безі ... ... ... ... ... ... бір рет жұмыртқа салады.
Жұмыртқадан шыққан балапандары ширақ болады. Қаз тәрізділердің бүкіл дүние
жүзінде 200 – дей түрі бар. ... ... ... ... түрі ... ... көпшілігі осы отрядқа жатады. Бұлардан үй құстарының
көптеген түрлері шығарылған.
Кептертәрізділер отряды – Columbiformes. Майда және орташа ... ... ... ... ... ... ... тоғаймен байланысты қүстар.
Қызылшақа балапанды және шөпқоректілер, тұмсығының түбінде балсірі болуы
мүмкін. Аяғында 4 саусағы бар, ... ... ... ... ... ... етті қарны күшті. Тропика мен қоңыржай аймақта көп ... ... ... ... ... Отряд екі отряд тармағына: бүлдырықтар мен
кептерлерге ... ... 310 түр (49 ... ... ТМД
елдерінде 16 түр (5 ... бар, оның 14 ... ... 13 ... ... республикамызда үя салып, балапан үшырады. ... ... - ... ... ... ... 16 түр (2 ... бар. ТМД елдерінде 4 түр - 2 ... және 2 түр ... ... ... ... ... ... (P. orientalis) булдырықтар және қылқұйрық не қылаңтөс
(Syrrhaptes paradoxus) мекендейді. Үшеуі де ... ... ... ... ... тармағы - Columbae
Кептерлердің аяқтары бүлдырықтарға қарағанда үзын. Артқы саусағы
жетілген және басқаларымен бір ... ... ... екі ... жемсауы
болады. Жіңішке, үшында үзарған ілмегі бар тұмсығының түбінде ... ... ... ... болады. Отряд тармағында 2 тұқымдас бар.
Дронттектестер тұқымдасы - Raphidae. Қазба қүстар, 16-17 ... ... ... ... 3 түрі ... ірі (10 кг ... ... әлсіз, ұшу қабілеті толықтай жойылған. Балсірі болмаған,
тұмсығы күшті, үстіңгісінің ... ... ... Руль ... ... қоректі қүстар болғанға үқсайды. Шығу тегі түсініксіз-бір ... ... ... ... басқалары сутартарлардың
ауытқып кеткен бір бүтағы болуы керек деп деп есептейді
Кептертектестер тұқымдасы - Columbidae. Дене мөлшері әртүрлі - 30 г- ... ... ... ... ... ... түбінде балсірі жақсы
жетілген. Моногамдар. ... ... ... ... басым. Жақсы және
мәнерлеп үшады. ... орны ... ... - ағаш ... ... және т.б.
Үяда 1-2 жүмыртқа болады. Балапаны қызылшақа, соқыр.
Ересектері ... ... ... қоректендіреді. Қоңыржай
аймақта бір мәрте, жылы жерлерде 2-3 мәрте үялайды.Қорегі алуан ... ... ... ... ... да ... ... және ыстық аймақтарда кең тараған.
Тәжілі кептер өте әдемі (117 сурет).Барлығы 286 түр бар. ТМД елдерінде
12 түр (6 ... бар, оның 10 ... ... кептерлер мен
түркептерлердің 10 түрі есепке алынған, 9түрі үялайды (115 ... ... (Columba ... Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген.
Тауықтәрізділер отряды – ... ... және ... жағынан
алуан түрлі қүстар - салмағы 45 г-нан 10 кг-ға дейін ауытқып ... ... кең ... ... ... отырықшы және жыл қүстары ... ... ... ... ... ... тұмсығы
қысқа, аяқтары күшті және артқы саусағы қысқарған. Өңешінде көлемді жемсауы
болады. Соқыр ішек және өт ... ... ... ... ... болады, қауырсындануы тығыз. Тауықтәрізділердің қанаты қысқа әрі
жалпақ. Бүлар жақсы үша ... ... 85 ... ... 253 түр ... 8 тұқымдасқа бөлінеді. Тауықтәрізділердің екі отряд тармағы (тауықтар
мен гоациндер) морфологиялық және экологиялық жағынан бір-бірінен өте ... ...... ... ... ... 45 ... 10 кг-ға дейін жетеді. ... ... ... ... ... қыр ... жақсы дамыған. Жіліншіктің алдыңғы
жағында екі қатар көлденең орналасқан ... ... ... ... үлкен жемсау болады. Етті қарынның бүлшық еті күшті және ішкі
жағынан ... ... ... ... Ішек ... дамыған.
Қораздары ірі және ашық түсті, яғни ... ... ... ... ... шыға сала аналықтың соңынан еріп жүреді және
оған еліктеп өзгеше қоректене бастайды. Тауықтар отряд тармағы 2 ... ... 84 ... бөлініп, 252 түрді біріктіреді. ... 12 ... 21 ... ал ... 13 түрі ... тұқымдасүсті – Cracoidea. Бүған ең қарапайым тауықтар жатады,
олардың тепкісі (батқы) болмайды, ал артқы саусағы басқа саусақтармен бір
деңгейде ... ... ... ... балапандарда қақпа
қауырсындардың түбіртегі болады.
Тұқымдас үсті 2 тұқымдасқа бөлінеді.
Үлкен аяқтылар не ... ... ... - ... 2 кг-дай болатын құрлықта тіршілік ететін қүстар жатады.
Денесі тығыз, аяқтары ұзындау, кейде ұзын ... ... ... ... ... 7 ... жататын 11-дей түр бар. ... ... ... өте ... және ол бұта ... ... ... зерттелген. Бүл қүс Оңтүстік - Батыс Австралияның
шөлейтті аудандарында мекендейді. ... ... ... 0,5м ... 3-5 м ... шүңқыр қазады, содан соң ... ... ... топырақ төгеді, нәтижесінде биіктігі 1 м-дей үйінді
пайда болады. ... ... ... үйінді ішінде температура біртіндеп
көтеріледі, 2-3 айдан соң оған жүмыртқа салатын ... ... ... ... ... тар жол жасайды, аналығы ... ... ... жүмыртқа 4 күннен кейін салынады және т.т. Сонымен арасынан
4 күннен салып 20-25-ке дейін жұмыртқалайды. Жүмыртқа салу ... ... ... ол ауа- райы ... ... ... ... жол салуға
ерініп, аналығына кедергі келтіреді, ол жүмыртқасын ... ... ... ... ішінде жұмыртқа шайқалып жатқан кездегі температураны ... ... ол ... мен ... байланысты топырақ қабатын не
ашады, не жабады, жұмыртқа жатқан камерадағы жылылықты реттеп, ... ... ° ... ... ... ... бас терісінің жалаңаш учаскесі
немесе тілі ... ... ... ... 2-3 айға ... Үя
инкубатор ретінде 6-9 ай қызмет ... ... ... ... ... - ақ өз ... ... ете бастайды. Қоқыс тауықтары кез-
келген өсімдіктектес және ... ... ... ... ... ... деп есептейді.
Кракстер тұқымдасы - Cracidae. Салмағы 4 кг-ға дейін ... ... ... ... таралған қүстар.Қаңқасында ауа көп
болады. Кеңірдегі, әсіресе аталықтарында, өте үзарған және ... ... ... ... ... ... ... Кракстар аталығының
шағылысу мүшесі (пенис) болады.
Моногамдар, жерде-ағашта тіршілік етеді, ағаш сүлбелерінде қарапайым
үя жасйды. ... ... 2 ... ... оны ... ... айдан соң көзі ашық, үстін мамық басқан, қақпақауырсындарының түбіртегі
дамыған балапандар шығады. Алғашқы күндерібалапандары ағаш ... ... ... ... тұқымдарды жеп тіршілік
етсе, бір аптадан соң олар ... ... ... ... өз ... ... іздейді.
Кракстардың пайда болған орталығы Оңтүстік Америка болып табылады және
тұқымдасқа 11 ... ... 39 түр ... тұқымдасүсті – Phasianoidea. Бүл тұқымдас үстіне
тауықтәрізділердің негізінен жас түрлері ... ... ... ... қысқа және басқаларынан жоғары орналасқан. Кейде жіліншігінде
тепкі ... ... ... ... ... аналықтарына қарағанда
әдетте ірі және біршама ашық түсті. балапандары ... өз ... ... қүстар балапандарының қауіпсіздігін бақылайды және
үйретеді. Жастары, қауырсынданған ... ... ... ... үқсас болады.
Қырғауылдар тұқымдас үстіне 4 ... ... ... және ... ... ... - Tetraonidae. Құртектестер Европа, Азия ... ... ... ... ... ... және ... кең тараған. Салмағы 5 кг-ға дейін жетеді. Жерде немесе ағашта
тіршілік етеді. Көпшілік түрлері - ... жыл ... ... ... танау тесіктері қауырсынмен жабылған, жіліншіг қауырсынды
(толықтай не жартылай). Көптеген ... ... ... екі ... ... ... қауырсынды “шаңғы” түзіледі, ол
қарда малтықпай жүру қызметін атқарады. Біраз түрлері - моногамдар (шіл,
сүр құр), басқалары ... ... ... ... ... ұя ... және ... тәрбилеуде белсенді Балапандары ширақ,
10 күнде бүғынуға немесе аса биік емес ... ... ... ... 1-2 ... ... Негізінен өсімдікқоректілер -
өсімдіктердің жасыл бөлігін, тұқымын, жидекті,
насекомдарды, құрттарды ... ... ... азық ... көп емес - ... жас ... Бүл ... 11 туысқа бірігетін 17 түр бар,
олардың 8 түрі (5 ... ТМД ... ... және ... ... түр (4 туыс) мекендейді.
Қырғауылтектестер тұқымдасы - Phasianidae. Бүл отрядтың негізгі
тұқымдасы, Антарктида мен Солтүстік жарты шардың биік ... ... ... кең ... 175 түр жатады.
Құртектестерден ерекшілігі қырғауылтектестердің ... ... ... және ... ... Қырғауылтектестерді
шорманда, далада, шөлде және таудың түрлі биігінде кездестіруге болады.
Жерде тіршілік ... ... десе де ... ... және ... ... ... сияқты, бүларға да күрделі құсойнақ ... ... - ... ... - полигамдар. Үясы топырақтағы жай
шүңқыр, үяда түр ерекшеліктеріне байланысты 5-20 жүмыртқа ... ... ... ... 2,5-4 ... соң ... ... үша
бастайды, Ірі түрлерінің балапандары біршама кеш үша бастайды және
жыныстық жетілуі де кеш - 1-3 жылға ... Көп ... ... ... және шөп пен бүта ... ... жасырына алады, Көбеюден басқа
кезде аздаған топ құрып, жерде қоректенеді. Өсімдік қоректі ... ... ... ... моллюскалар, насекомдардан да бас
тартпайды.Қырғауылтектестерде 175 түр (48 туысқа бірігеді) бар, олар
әсіресе
Оңтүстік-Шығыс Азияда көп. ТМД ... 7 ... ... 12 ... ... 8 түр ... ал 7-і: ... қыргауыл, сур жсәне
сақалды шіл, гимлай және алтай үлары, бөдене (бытпылдақ) және кекілік
мекендейді..Тұқымдас ішіндегі қатынас шат-шытырман, ... ... ... ... ... ... бөденелері;
3-шілдер, кекіліктер, ұларлар;
4-аргустар, тауыстар (павлин); қырғауылдар, нағыз тауықтар,
трогопандар топтарын ажыратуға болады.
Үй тауықтарының тұқымдары жабайы ... ... ... ... тауығын (Gallus gallus) қолға үйрету нәтижесінде пайда
болған деп ... ... - ... ... 5 ... ... түр ... Бүлар - тек Африкада мекендейтін, теңбіл түсті, ... ... ... ... - түрлі бұталар, орман алқаптары,
тау бөктері. Тез жүгіреді, сирек үшады. ... Үяда 20-ға ... ... ... ... ... жасырады. Қорегі-өсімдіктер және майда
омыртқасыздар.Қазіргі кезде көптеген елдерде цесаркаларды қолда өсіреді. Үй
тұқымдары ... ірі (3-4 кг), ал ... ... ... 1 ... әзер
жетеді.
Тарғақ – орташа пішінді дала балшықшысы. Салмағы 230 гр. Осы ... ... ... ... ... далаларында орналасқан. Қыста жылы
жаққа ұшып кетеді.(қыркүйектен наурызға дейін) Жерде, шұңқырта ... ... төрт ... жұмыртқаларын салады. Аталығы мен аналығы
кезектесіп ... ... ... мамықты балапандары шығады да, ұяларын
бірден тастап кете ... ... ... ... ... қоңыз және ауылшаруашылық зиянкестері мен қоректенеді.Балапандары
бір айдан кейін ұшады. Қазақстанның далалы мен шөлдерінде ... ... түрі ... ... ... ... ... бозторғай. Дала құсы ылғалды жерлерді ұнатады. Негізгі ... ... ... ... Солтүстігіндегі ақселеулі және
жусанды далаларда мекндейді, басқа жерден ... және ... ұшып ... ... ... Бұл ... біразы Маңғыстау түбегі мен
Солтүстік Каспийде ... көбі ... ... ... ... тыс
жерге ұшып кетеді.Дала бозторғай туысының ішіндегі пішіні ... ... ... денесі шымыр емес. Салмағы 38-50 гр. Қанаттының ... ақ ... және сары ... ... ерекшленеді. ұшқанда бұл
жиектеррі көрінбейді қанаттары үшкір және үшкір әрі жіңішке сияқты ... ... де ... ... Әні ... әрі ... ... салып
ұшуы –жоғарғы және төменгі ... ... ... ... ... ... ... екі рет балапан басып шығарады. Балапандарын
жәндіктермен, ... ... ... ... - Қазақстан мақтанышы. Оны Қазақстан даласының эндемигі
деп есептеуге ... Бұл құс ... ... тыс, екі ұлы орыс ... мен Ертістің оң жағалауында ғана мекендейді. Қара ... ... бір ... тұрақтамайды, оңтүстікке ғана емес, солтүстікке де
қоныс аудара береді. Қара ... ... ... Сұр ... ... және көктемде қауырсыны түгел қара түсті және ... ... ... ... кейін(шілде тамыз), олар қыстық жабынын киеді.
Арқасы сұр түсті және бауыр жағы қара ақшыл теңбілді қанаты мен ... ... ... әрбір қауырсыны ақшыл сарғыш жиекпен көмкерілген. ... ... ... ... ... бозторғай реңі – сұр қоңырқай
түс Жас бозторғайлар сияқты ашық түрлі түсті. Денесі ірі (салмағы 50-75 ... ... ... ... ... ... бозторғайлар әдеті: жерде
тез жүгіреді, қатты, шапшаң ұшады, ауада ұзақ ... ... ... ... ... іздеу жолында қатты тұмсығымен жерді, ал қыста
қарды қопсытады. Жазда үнемі суатқа ... Қара ... ... ... ... ... Бірақ көктемде жәндіктерді жейді,
балапандарын да ... ... ... жұптасып, қалған уақытта
топтасып өмір сүреді Ұясы жердегі шұңқыр. Күй – ойнақ кезінде аталығы ... ... ... ... меңіреу құр сияқты қанатын жайып,
құйрығын желпуіш тәрізді бұрып, басын жоғары ... Одан ... ... ... қаға ... қағып ұшады. Ұясындағы 3-4 ... ... ... шығарады, бірақ балапандарын аталығы екеуі
қоректендіреді. Жазда екі рет көбейеді.
Дала бозторғайы - ... 13 ... ... ең ірісі
(салмағы-55-65г) Далалы аймақтың барлық жерінде таралған.Қазақстаннан тыс
жерде қыстайды, наурызда ұшып ... ... ұшып ... Дала ... ... ... тән ... шымыр денелі, аяғы ұзын, арқасы
алабажақ сұр. Денесінің төменгі жағы ақ түсті. Көкірегінде қос қара ... ... ... қара алқалы бозторғайдан айырмашылығы: қанатының артқы
жағындағы қауырсындары жалпақ ақ жолақпен ... және ... ... түгелдей ақ түсті. Ұшқан кезде екеуі де жақсы көрінеді.
Ұшқанда ұзақ әндетеді және көп ұшады. Бозторғайдың әні ішіндегі - ең ... ... ... Құс әнін ... көбі ... ... ... әнін ұнатады. Барлық бозторғайлар сияқты жұптасып, ұя салады.
Жердегі құрғақ шөп ... ... ... 4-5 шұбар жұмыртқаларын
аналығы басып шығарады, кейде аталығы ... ... 17 ... ... ... шығады. Олар ұясын 10 күннен кейін тастайды,
бірақ тағы бір апта ата- анасы ... ... екі рет ... ... Жаз соңында, ұшар алдында, үлкен топ құрайды.
Дуадақ - өте ірі ... ... ... ... дуадақтың салмағы 16 кг
жетеді. Күшті ұзын аяқтарында кескінді кеудесі, ұзын жуан мойнында кішілеу
басы орналасқан және ... ... ...... ... болады. Қазіргі кезде тарнатәрізділер ... ... ... 22 түрі ғана бар, оның ... Қазақстанда тіршілік
етеді. (дуадақ, безгелдек, жекдуадақ). Дуадақ –сақ құс. Егістік алқаптарын
мекндейді, ұясы жерде болады. ... 2-3 ... ... ... ... ... ал аталығы оларды қорғап, ... ... ... тұқымдары, тамырсабақ жәндіктер, құрттар тіпті ... ... – бақа ... ... және ұсақ ... ... ... тың ... жырту және шектен тыс
аулаудың салдарынан, 20- ғасырдың 70- ші жылдарнда ... ... ... ... ... ... Қызыл кітабына жойылап кетуі ықтимал деп
енгізіліп отыр, ... ... ... ... ... ... 5 жылда
дуадақтың саны жайлап өсуде.
Үлкен шалшықты – ақ ... ... ... ... ... ең ... ... Ұзын аяқтары, жіңішке ұзын доға ... ... ... ... ашық сұр ... тек ... үсті ақ ... жүретін құс, бұталарға отыра алады. Төтенше жағдайда, ... ... ғана ... ... ... ... бойлай және баяу қағып,
жақсы әрі ұзақ ұшады. Дауысы әдемі, әуенді жәй дірілдеген ысқырық ... ... кеш ... ... ... ... Күндіз белсенді, көктемгі
және еүзгі қоныс аудару кезінде, түнде де ұшады. Жәндіктермен және басқа ... ... ... ... ... де қоректенеді. Жұптасып
тіршілік етедіҚұрғақ шөп төселген ... ... ... 4 ... жасыл
теңбілді жұмыртқаларын салады. Аталығы мен ... ... ... ... бірге ілестіріп жүріп бірге қорғайды. Аңшылар үшін
үлкен шалшықты патша қыр құсы ... ...... тұқымдасының ішіндегі ең ұсақ өкілі(салмағы 600-
900 г). Түрлі түске ... ... ұшуы ... ... жылдам
әуелеп ұшудан кейін, қанаттарын жылдам қағып, түзу сызықпен қалықтайды,
қанаттары осы кезе сылдырлаған ... ... ... тек тың жерге
қоныстанады, соңғы жылдары анда-санда егіс даласынан кездестіруге болады.
Жұптасып ... ... өте сақ құс. ... ... 3-5 –тен, 7-11-ге
дейін жасыл түсті жұмыртқаларын салады,да бір ай ... ... ... ... ұша ... ... жәндіктермен, ересектері мән
және өсімдіктің жас ... ... ... тың ... ... ... те дуадақ сияқты 50-60 шы жылдары ... ... 1978 ж ... ... ... енгізілді. Соңғы 5 жылда саны
біртіндеп қайтадан қалпына келтіріліп жатыр.
Ақбас тырна ... ... ең кіші ... ... 2-2,5 кг) ... ... түрлерден айырмашылығы сазды жерлерде мекендейді. Тырна
дуадақ пен ... ... ... даласының белгісі болып
есептелінеді. Қазақстандағы тың жерді ... ... ... ... ... ... Сондықтан Қазақстанның қызыл кітабіна енгізілді. Бірақ
соңғы 20 жыл ішінде саны өсіп, қалпына келуде. Олар астықты егін ... ... ... мал жайылымдарында ұялайды. Бұл тырна әлі Қазақстанның
қызыл кітабында.Бірақ қайта қалпына ... түр ... 1991 ші ... ... ... ... ... Қазақстанда тырна наурыздан
қыркүйекке ... ... ... ... ... ... ... болады.
Жекелеген жұп болып, бір-бірінен қашықтықта орналасады. Ұясы ашық
жерде, кейде тастармен, ... ... ... Екі жұмыртқасын
аталығы менаналығы басып шығарады. Балапандарын ... ... ... ... түлкіден таянбай қорғайды. Балапандарын ұшырғаннан кейін,
әдетте маусымның соңында, ақбас тырналар дала ... ... ... Ұшып ... ... ... түлеу жүреді. Тырналардың күзгі ұшып
кетуі – орасан зор ... Олар топ - топ ... ... оңтүстікке
қарай созылып ұшады.
Дала қарақасы – Қарақас ... ... ... Шалшықшаларға
сай емес, ерекше қысқа аяқтарына байланысты, отырған кезде жылдам жерде
жатқан сияқты болып көрінеді. Бірақ ұшқанда ... еске ... ... ... айыр ... ... жалпақ тұмсығындағы кең ауыз қуысы –
осының бәрі жәндіктерді ұшып жүріп ұстауына икемделген. Қарлығаштар сияқты,
қарақаста да ұзақ ... ... биік ... ... ... ... үйір болып
қалықтайды. Ұяларын жерге салады, жұптар ... ... ... 2-3 ... ... салады, ұясын жасыру үшін ескі жылқы
қиыныңи үйіндісін пайдаланады. Екеуі ... ... ... балапандарын бірге ертіп жүреді. Қазақстанда 4 ай болады
(мамырдың ... ... ... ... ... үшін ... ұшып кетеді. Жәндіктер мен қоректенетін пайдалы құс шегірткені өте
көп жейді.Өкінішке орай соңғы жылдары дала ... саны ... ... ... ... Халықаралық Табиғат Қорғау одағының ерекше
тізіміне енгізілді.
Дала Құладыны- Далалы аймақтың өте өжет қанатты ... ... ақ ” деп ... сөз, осы дала ... ... ... - өз ... ішіндегі ең ақшылы. Аналығы мен жас құстардың ересек
аталықтарынан ...... қара ... ақ ... ... және ... ... құладындар жерге ... ... мен ұсақ ... ... шусыз ұшады. Дала құладыны-
Қазақстанда кездесетін 5 құладының ... ең ... ... 40 ... ... ... барлық жерде осы құладының саны азайып барады,
сондықтан қорғауды қажет етеді. Атына қарамай, ... ашық ... ... ... өзен алқабы немесе дала көлдерінің маңында мекендейді.
Сәуірде ұшып келеді, қыстауға (Африка мен ... ... ... ұшып ... ... шөп ... орналасқан ұясына мамырда 4-
7 ақшыл жұмыртқаларын ... өзі 30 күн ... ... шығарады. Аталығы осы
уақытта аналығына жем тасиды, әдетте ауада өз ... ... ... ... ... кезде аналығы тосып алады). Тәжірибесіз балапандар
көбіне дала ... ... ... ... ... Ең ... ұсақ
қанатты жыртқыштардың бірі.
Дала қыраны- Қазақстандағы кәдімгі қырандардың бірі. Дегенмен басқа
қырандармен бірге Қызыл ... ... ... ... барлық дала
аймағында осы құстың санының едәуір өскендігі байқалады. Бүркіттен шамалы
кіші (қанатының құлашы 2 м, ... 2,5-3 кг), дала ... ашвқ және ... ... ... бұл ... онша біліне бермейді,
сондықтан қырандарды айыру үшін жақсы еңбек дағдысы керек. Барлық ... ... ... мекекндейді. Қазақстанда наурыздан қыркүйекке
дейін кездеседі, суық түсе ... Азия мен ... ұшып ... ... ... ... кіші сарышұнақ.Қырандар ... 1 ... ... ... құс шыңынан шоқысына және шоқы
баурайларында, ... ... ... ... ... бірнеше жыл бойы
салынған ұялары қолайсыз үлкен болады, ... ... км ... көрінеді. 1-
3 шұбар жұмыртқаларын салып аналығы басып шығарады, балапандарын 60 ... ... ... ... ... қорегін қарайды. Балапандары
ұядан ұшқаннан соң, бірнеше ондаған дала қырандары бір ... ... ... дала ландшафтының әшекейі болып табылады.
3.4 Сүтқоректілер
Наурызым қорығының оңтүстік ... ... ... аймақ
құрайды. Ол Батыста Мұғалжар ... ... ... ... ... ... Ақтөбе облысының шекарасына дейін созылып жатыр. Қорықтың
далалы аймағында сүтқоректілердің алуан түрі кездеседі.
Түлкі - ... бір ... ... дене мөлшері кішілеу
(денесінің ұзындығы 70-77 см, ... 6-7 кг) және ... ұзын ... ... ... ұшы ақ, ... қысқарақ болып келген. Түлкінің
терісінің бояуы- ашық сары ... сұр- ... ... ... ... ... құлақтарының сырт жағы қара не ... ... ... ... ... ... ... Жұптасып тіршілік етеді,
қүйлеу уақыты- қаңтар- ақпан айлары. 50-60 күннен кейін ... ... 15-ке ... (көбіне 4-5) жәутігін дүниеге ... ... ... ... ... ... сонымен қатар жерде
ұялайтын ... ... ... ... ... ұстайды
(бірқазандармен тырналарға әлі ... ... ... ... қорегі аз болғанда, әртүрлі жеміспен шырынды ... ... қант ... ... ... кеміреді. Осал
жері- аяғының қысқа ... ... ... қар ... ... тез ... ... Қазақтың қыстағы құс салып, мылтықсыз аң
аулауы ... ... ... ... қамшы болса, қар ... ... ... соғып алуға ... ... ... ... Қазақтың атақты бас киімі «тымақ» ... ... ... ... ... ... жылына 100 мың түлкі терісі ... ... жылы 2 ... ... Бозсуыр немесе дала суыры- Қазақстандағы суыр ... ... ... Бұл- Қазақстанның солтүстігіндегі ақ селеулі, кейде
алуан ... ... ... ірі кеміргіш (денесінің
ұзындығы 60см, ... 8 кг) ... 3 түрі ... ... ... тармақталған ұяда топтанып қоныстанады. Қауіп төнген ... ... ... ... інге ... ... қоректенеді.
Аналығы 35-40 күн буаздықтан кейін, 4-6 ... ... ... 20 ... ... өмір сүреді, бірақ мұндай жасқа ... ... ... ... ... ... ... және бүркіт.
Дала шақылдағы- Қазақстанда кездесетін 5 түрдің ... ең ... ... 15см, ... ... ... және орманды ... ... ... ішінде жасырын тіршілік етеді. ... ... ... ... жиі ... өзін көру ... Шөппен қоректенеді, қысқы ... ... ... жиналады.
Сондықтан бұларды пішен салғыштар деп те атайды. Жылына екі ... пен ... ... ... ... 3-13 ... береді. Олар
келер жылдың көктемінде көбейеді. Оның ... ... пен ... ... сарышұнақ-Қазақстанда 6 түрдің бірі. Сарышұнақтың орысша аты
тіпті ... ... де ... деп ... Сарышұнақтың салмағы 100-
150гр кеміргіш, шөп пен ... ... ... ... Інде ... етеді. Жылына бір рет 6-дан 14-ке ... ... 6-дан 9 айға ... ... ұйқыда болады. Сарышұнақтың
жауы ... ... ... ... 2 млн-ға жуық
сарышұнақтың терісі дайындалады.
Орқоян- қоянтәрізділер ... ... бұл ... ... шақылдақтар жатады. Қоянның Қазақстанда 3 түрі кездеседі. Орқоян-
осылардың ... ең ... ... ... ... салмағ 4-6кг).
Басқа қояндар сияқты мұны да ... ... ... ұзын ... ... 70 ... ... Жазда терісінің түсі сұр, ... ... ... 12 ... өмір ... ... ... екі рет,
44-46 күн буаздықтан ... 6 ... ... ... Негізгі
жауларына-қасқырмен түлкі, кейде дала қыраны мен бүркіт те ... ... ... ... қоян ... ... ... кішілеу жыртқыш. (денесінің
ұзындығы 53см, ал салмағы 2кг). Күзеннің ұзын, иілгіш ... ... есе ... ... ... ... терісі әдемі, ол аң терісі кәсібінде
жоғары бағаланады. Жылына бір рет ... ... ... мамырда аналығы 4-тен 20-ға ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жылына күзеннің 1000 терісін
дайындайды.
Қасқыр – аты барлық адамға бала кезінен ... ... ... батыр,
ержүрек жыртқыш, ақылы мен айласы түлкіден асып түседі.Үлпілдеген ... ... ... сымбатты да күшті жыртқыш ірі овчаркаға ұқсайды.Денесінің
ұзындығы 100 –130 см,салмағы 20 –35 кг терісі ашық сұр ... қара ... ... ... 15 –16 жыл өмір ... қоян, бұлан, ірі
қара малдарға шабуыл ... ... жұп ... өмір ... екі ... 14-ке жуық бөлтірікті әкеледі. Қазақстанда 30 ... ... бар, ... 12 –13 мың қасқыр терісі дайындалады.
Дала алақоржыны – ұсақ тышқан тәрізді кеміргіш, денесінің ұзындығы 12
см, құйрығы 2см, ... ... 30-40 ... жұп ... шоғырланып,
топтанып 4-10 інде тіршілік ... ... Көк шөп ... дәнмен
қоректенеді.Зиянкестігі жоқ.Жылына бір аналығы 5 рет көбейеді, яғни 30-40
ұрпағы болады.
Бұлан – ... ... ... ... ең ірі ... ... (мүйіз) биіктігі 2 метрге жетеді, салмағы 600 кг-
дай.Қазақстанда Жайық өзені аңғарындағы ормандарда, ... ... және ... ... бойы мен ... ... ... мен шоқ ормандарда кездеседі. Аталықтарында үлкен күрек
тәрізді мүйіздері болады. Аналықтарында мүйіз болмайды. Жазда шөппен, қыста
бұтақ ағаш ... және ... ... ... ... қырқүйек –
қазан. 225 –130 күн буаздықтан кейін, мамыр маусымда аналығы 1-2 ... ... Аң ... ... ... табылады.
Елік – Қазақстанның Солтүстігіндегі орманды аймақтардан Оңтүстігіндегі
таулы ормандарға дейін кең таралған, ... әсем ... Елік - ... тән ... ең ... ... 37 кг, ... кішілеу
болады. Аталығының мүйізі кішілеу, бірақ өте әдемі, үш ... бар. ... сүр ... ... ... ... ақ дағы ... оны “айнасы” деп
атайды. Шөппен, ағаштың ... ... және ... ... ...... қыркүйек.
2 –3 төлдерден туады. 12 жыл өмір ... Аң ... ... 18 –20 мың елік бар.
Ақ қоян – ор қоянға өте ұқсас, денесі шамалы ... ... 3-4 ... ... ... ... қоянның ерекшеліктері: құлағының сырт
жағында ақ жолағы бар. Құйрығы қысқа, әрі ... ... ... сондықтан ақ қоян деп аталады.”Ақ қоян” тоғайлар мен ... ... ... ... етеді. Негізгі жаулары
қасқыр түлкі. Басқа қояндар сияқты аң аулау нысаны ... ... ...... ... тұқымдасының орташа денелі
өкілі.(денесінің ұзындығы 5-7 см, салмағы 15-22 ... ... одан өзен ... ... ... ... шөлді аймаққа өтеді.
Суқой масы жоқ жерлерден қашқақтайды. Бұл түнгі жануар үшін ... үй ... т.б. ... ... ... ... ... жемтігін аулауға ұшады, су бетіндегі ірі түнгі көбелектерді
ұстайды. Бірнеше оңдағаннан ... ... ... ... ететін
топтағы әрбір аналық маусымда бір ұрпағын дүниеге әкеледі. Осы пайдалы,
түнгі жануарлар – ... ... ... қыратын адамдардан қорғауды
қажет етеді.
Қазақстан жерінің жартысына көбін, яғни 58% алып ... ... ... ... ... шөл мен ... Шөл аймағы
солтүстіктен оңтүстікке қарай 500-700 ... ал ... ... теңізі
жағалауынан шығыстағы Тарбағатай таулары мен ... ... ... ... созылып жатыр. Оның көлемі 1,1 миллион шаршы шақырымды ... ... ... ... 470 және 480 ... аралығында. Ауа райы
шұғыл континентальды әрі құрғақ. Жазы ыстық әрі өте құрғақ: жылына не ... мм ... ... – көптеген Қазақстан табиғатының белгісі болып табылады.
Сүтқоректілердің жұп тұяқтылар отряды, қуыс ... ... ... ... 150 см, шоқтығының биіктігі 80 см, салмағы 50 ... шөл мен ... ... әдеттегі өкілі. Жүздеген жыл бұрын
Қазақстан жерінен Қара теңізге ... қуаң ... ... ... ... саны ... ... бір миллионға жеткен, дегенмен ХХ
ғасырдың басында оның саны мен ... ... жері күрт ... Каспий маңы
мен Қазақстанның қуаң аймақтарында (100 мыңнан аз) сақталған. Төлдеу орны ... ... ... ... үшін ... ... ... үстірт және Еділ-Жайық өзен-аралық оңтүстік аймақтарына кетеді.
Үйір болып тіршілік етеді, әр аталықта бірнеше ... ... 10-12 ... сүреді, аталығы бір жарым, ал аналығы ... ... ... ... Аналығы бес айлық бұзаудықтан кейін 1-2 ... 3) ... ... ... ... ... ... ғана тірі қалады. Ақбөкен үшін
жұт өте қауіпті – қалың қар мен көк ... ... ... ... ... күздегі күйлеуден кейін ... ... жем ... ... үшін ... жау – ... оның саны
Қазақстан шөлінде әлсін-әлсін өсіп отырады. Дегенмен, ақбөкен санының күрт
төмендеуіне адамның әсері өте көп. ... ... ... ... еті үшін ... шараға қарамай қырып жіберді. Браконьерлер бір
аулағанда 50-70 бөкенді ... ... ... 200-250 ... жүк ... аэропортта тонналаған ақбөкен мүйізі кеден
қызметкерлері ұстаған ... ... ... ... бұл
керемет аңды тек шұғыл шаралардың ғана құтқаруы мүмкін.
Қарақұйрық – сымбатты ... ... бар, әсем жұп ... ... ... 1 м, шоқтығының биіктігі 60-75 см). Аталығының басында
ұзындығы 40 см ... ... ... ... мүйізсіз. Шөл өміріне жақсы
бейімделген және ұзақ уақыт бойы су ... жүре ... ... түйемен
салыстыруға болмайды. Көктемде және жаздың бірінші жартысында аздаған ... ... ... ... ... ... үйір бірнеше жүздеген бас болып
жиналады. 5-6 ай буаздықтан кейін, әдетте мамырдың ... ... ... дүниеге әкеледі. Төлі алғашқы ... суық пен ... ... ығы мен ... тығылады. Қарақұйрықтың жаулары –
қасқыр, түлкі, төлдерін кейде қыран, ... ... ... ең ...... ... Әсіресе түнде машина жарығымен қарақұйрықты аулау,
кең таралған браконьерлік аң аулау ... ... ... ... дәрменсіз болып, бір орнында тұрып қалады. Осылай қарақұйрықтың
саны күрт азайып, ұлттық қана ... ... ... ... да енгізілді.
Соңғы жылдары Қазақстанда бұл жануарлар саны жайлап өсіп келеді.
Қосаяқтар – қосаяқтылар тұқымдасына жататын онша ірі емес ... ... ... онша ірі емес ... ... қысқа денесінде үлкен басы, ... ... және ... ... ... ... ... алдыңғы аяғынан 3-4 есе ұзын, ірі қосаяқтар 3
метрге дейін секіреді, жүгіру жылдамдығы – 10 ... ұзын ... ... ... ... оны мамандар “жалау” деп ... ... ... ... 26 см, құйрығы 30 см. Қосаяқтардың бәрі ... ... адам ... тек автомобиль жарығынан түседі, жарықтан
біраз уақыт шыға алмай ... да, жол ... ... ... кейін, кілт
бұрылып, қараңғыға сіңіп жоқ болады. ... ... ... інді өздері
қазады, қысқы ұйқыны да осында өткізеді, ... осы ... ... екі рет 2-8 ... ... Өсімдіктер және жәндіктермен
қоректенеді. Өздері түнгі ... және төрт ... ... үшін ... болып табылады.
Қосаяқтардың 30 түрі бар, мұның үш тұқымдасқа жататын (ергежейлі,
тікқұлақ және үшсаусақты қосаяқтар) 14 түрі ... шөл және ... ... ... ... ... (денесінің ұзындығы небары
4-5 см, салмағы 14-16 г) жататын ... ... ... Солтүстік
Балқаш маңы тастақты шөлінде және жақын түрі ... ... ... ... ... маңы ... және Зайсан шұңқырында мекендейді.
Сонымен қатар өсіп келе жатқан ... ... ... ... ... ... (немесе шөл) қосаяқтары мекен етеді. Кең
таралған тақылдағыш қосаяқта құмда тіршілік етеді. Ірі қосаяқтар ... 19-22 см, ... 440 г), ... сазды-шағылтасты, сортаңды,
тіпті тақыр шөлдерді де мекендейді. Бұлар – ... және кіші ... ... ... ... ... және екі жуан ...
майқұйрық пен Житков қосаяқтары.
Шиебөрі – дене пішіні кішілеу (ұзындығы 80-90 см, салмағы 9-12 ... ... ... қысқа, денесінің ұзындығының 1/3 бөлігіне зорға
жетеді. Орта Азияны түгел мекендейтін – ... ... ... ... ... ... мен Арал теңізі жағалауларында кездеседі. ... 30 ... ол Тянь ... ... мен шөл өзендерінің тоғайларынан
Бетпақдала мен Оңтүстік Балқаш маңы шөлдеріне қоныстана бастады. ... мен ну ... ... ... ... Ақпан-наурызда күйлейді, ал
сәуір-мамырда 4-7 ... ... ... ... ... белсенді.
Қырғауыл, үйрек, ондатр, құм қояндарын ұстап, оларға біршама ... ...... ... ... ... жыртқышы
(денесінің ұзындығы 35-38 см, ... 650-680 г). Сырт ... ... ... ... алабажақ: құрсағы қара түсті, басының ортасынан
көлденең үлкен ақ жолақ ... ... тағы бір ...... ... иіп, ... қозғалуы. Қорыққанда немесе ызаланғанда, өзіне тән
қимылымен ... ... ... тастап, басын көтеріп, тісін
сірестіріп, ит ... ... ... ... ... ... ... жерлерді мекендейді, бірақ барлық жерде сирек, сол үшін Қазақстанның
Қызыл кітабына ... Бұл ... ... ... ұялайтын
құстармен қоректенеді. 15 жыл өмір сүреді. Інде ұялайды. Маусым-шылдеде
күйлейді, 5 айдан ... ... 3-8 ... ... болады.
Құлақты кірпі – кәдімгі кірпінің көшірмесі, тек дене пішіні кішілеу
(ұзындығы 20см, салмағы 600г). ... биік ... ... ... ... Ну бұталар арасы мен бөтен ұяларды паналайды. Ымырт
пен ... ... ... ... бақалар, кеміргіштер, жыландармен
(олардың уынан инелері қорғайды) қоректенеді. Қыста ұйқыға кетеді. Жылына
бір рет 3-6 ... ... ... ... жылы ғана ... ... (6 жыл өмір сүреді).
Қара кірпі – Қазақстанда тек Маңқыстау түбегі мен үстірттің батыс
шоқысын ... ... Бұл ... ... жануар 1995 жылы Қазақстан
Қызыл кітабына енгізілді. Денесінің ұзындығы 20-25 см, ... 550-750 ... ... ... ... ірілеу, инелері ұзын (40 мм) және
басынан маңдайынан ... ... ... ... сына ... бос жері ... Бұл ... қара және ақшыл түрлері болады:
ақшыл түсті кірпінің инелері ғана емес, денесінің екі ... ... ақ ... ... ... ... бояуы керісінше). Түнде белсенді,
күндіз інінде болады, іні 1 ... ... және ... шығу тесігі
болады. Әдетте, кірпі шығу ... ... ... ... ... тұрады. Мамыр – маусымда 3 – 4 ұрпақтарын береді, олар тез ... ... ... 18 ... ... 11 есе ... ... (қоңыз, шегіртке) қоректенеді, күніне 110 жәндік,
сирек бауырмен жорғалаушылар және кеміргіштердіде ... ... ... қарсақ, сасық күзен, қыран, үкі, ... - ... өте ... ... едәуір кіші (денесінің ұзындығы
45 – 60 см, құйрығы 35 см, ... 1,7-3,2 кг). ... шөл- ... кең ... ... бір рет қана жұп құрып, сөйтіп
қалған өмірінде бірге болады. Сарышұнақ, суырлардың індерін ... інді ... ... ... мен ... ... Ымыртта
белсенеді. Қаңтар – ... ... ...... ... 16 – ... ... 3 – 6 жәутігін туады. 5 – 6 жыл өмір ... ... ... және ... бірақ аса бағаланбайды. Қазақстандажылына 15 мың
қарсақ терісі дайындалады.
Құмқоян – Қазақстанда мекендейтін үш ... ... ең ... ... 50 см, ... 2,5 кг). Қазақстанның оңтүстік
бөлігінде биік тау ббелдеулеріне дейін көтеріледі, ... шөл ... ... кең таралған түр. Ін қазбайды, күндіз ... ... ... ... ... жүні ... және ... есту үшін басын желнге қаратып жатады., жел бағыты ауысқан
сайын, бұл да ... ... ... Басқа қояндар сияқты жылына 4
рет көбейеді, бір ... 3-7 ... ... ... ... ... ... ешқайда кетпей, қамқор болады. Құмқоян –
қасқыр, түлкі, дала ... және ірі ... ...... ... ... шөл ... да негізгі қорегі болып
табылады. Үкі ... көп ... ... Аң аулау кәсібінің
нысаны ... ... ... жылына 85 мың құм қоян ... ... - дене ... орташа (денесінің ұзындығы 11 –20 см,
салмағы 20-200 г дейін), мамандар жеке тұқымдас ... ... ... тән ... ... ... ... көз және ұшында шашағы ... ... жоны ... не ... болады. Қазақстанда 4 түрі (үлкен,
қызыл- құйрық, кіші, жыңғыл құмтышқандары) бар. Бірі шөл және ... ... топ ... ... ... ... шығу ... бар курделі
індер салады. Кей ... ... ... шығу ... көптігінен
жаяу не машинаның жүруіне өте ... Адам үшін өте ... ... ... ... көп ... олар оба, лейшманиоз және
қайталама ... ... ... ... ... ... ... мамандардың, зоолоктар эпидемиолоктар жұмысының негізгі нысаны.
Бірнеше ондаған жылдар бойы Қазақ обаға қарсы ... ... ... ... обаға қарсы стансалар мен бөлімдер осы қауіпті ... ... ... ... - ... ірі мысық (денесінің ұзындығы 70 – 80 см, ... – 32 см, ... 8 – 12 кг), ... шамалы кіші. Сыртқы түсіне,
яғни құлағындағы шашағы ... ... және ұзын ... ... қарап, бимарал «шөл сілеусіні» деп ... ... ... ... тек ... ... жағы мен ... қара түсті. Шығыс
Каспий маңы шөлді аймақтары – Маңқыстау, Бозашы, үстірттің ... ... ... ... ... кездеседі. Түнде тіршілік
етеді. Қыста жиі күндіз белсенді. Күшті және епті ... ... ... ... оны ... аң ретінде пайдаланған (тіпті
қарақұйрықтарды ұстаған). Кейде қозы мен қозыларға ... ... ... мен ну ... ... ...... 2-4 марқаулары
туылады, күзде ересектерімен бірдей болады. Сирек кездесетін түр ретінде
Қазақстан Қызыл ... ... ...... ... боялған кішірек денесінің ұзындығы 6-7
см,салмағы 9-10г тышқанды еске ... ... ... ... ... ... жоғарғы жағы қара, ортасында
үлкен сопақша ақ дағы бар, ал ... жағы ақ ... ... және ... тәрізді. Барлық жертеселер сияқты, басы
үлкен,тұмсығы сүйір болып ... Азия мен ... ... 1995
жылға дейін Қазақстан Қызыл кітабына 1978 жылы енгізілген болатын. Ала
жертесер ... ... ... ... ... мен ұсақ ... ұсақ ... сияқты өте қомағай: күніне өз салмағынан 1,5 есе
артық жем жейді.Ымырт және ... ... ... ... ... ... сондықтан жиі түнгі жыртқыштардың жемтігіне ... ... ... рет 5 ... береді.
Қорытынды
Қазақстан Республикасының  «Ерекше  қорғалатын   табиғи территориялар
туралы»  ... (1997 жыл) ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай  ЕҚТТ  келесідей ... ... ... ... ... қорықшалар, ұлттық табиғи парктер, 
табиғи парктер, ... ... ... парктер және басқалар.
ЕҚТТ нысандардың құндылығына ... ... және ... ... ... ... ... күні Қазақстанда  республикалық  деңгейде 10
мемлекеттік табиғи қорық, 57 қорықша, 10 ... ... ... 26 ... 7 ... ботаникалық бақ, 3 мемлекеттік зоологиялық парк
бар.
Қорық – аумағында ... ... ... ... ... ... және ... қорғауында болатын жер немесе ... ... ... ... кездесетін  және бірегей табиғи
кешендерді бүкіл компоненттер  жиынтығымен қоса сол ... ... ... қорғау режимі бекітілген ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
Қорықтың негізгі міндеті–табиғат кешенін ... ... ... ... тән ... гендік қорын сақтау  және қалпына ... ... даму ... ғылыми тұрғыда кеңінен зерттеу.
Қорық ... ... ... ... болмайды.
Қорық–қорғалатын  аумақ ғана емес, сонымен қатар табиғатты қорғау жөніндегі
мемлекеттік ғылыми мекеме болып  табылады. ... ... ... ... әдістері, оларға әсер ететін факторлар анықталып, саны  сиреп бара
жатқан жануарлар мен қоры ... ... ... түрлерін  қалпына
келтіру мәселесі  терең зерттеледі. Қорықта табиғи ресурстарды  сақтаудың
жолдары ... ... ... ... ... жылдар бойы
жүргізіледі. Табиғаттың қорғалатын бұл  ... – ауа ... ... мен жануарлар дүниесі арасында бірнеше жылдар бойы қалыптасқан 
биологиялық   байланыстарды  сақтайды/3/. Қорықтар–табиғат эталоны. Мұндағы
орман-тоғай, жайқалған шабындық, ... ... ... ... ... әсем ... сақталуы  тиіс. Біздің ... ... ... ... ... арнасын 1921 жылы 16қыркүйекте В.И.Ленин
қол қойған  «Ескерткіштерді, бау–бақшаны және ... ... ... ... ... қорығы 1959 жылы ұйымдастырылды. Бұл қорық
ұйымдастырылғаннан бергі ... ... ... өзгерістерге де ұшырады.
Алпысыншы жылдарға дейін қорық бірнеше рет жабылып, артынша ... ... ... де болды. Тек 1966 жылдың 18 ... ... ... қорық ретінде жұмыс істей бастады. Ал 1968 жылдан Наурызым
қорығы республикалық ... және ... ... ... ... Арада өткен талай өзгерістер қорық ... із ... жоқ. ... ... ... кең етек ... қатар, қарағайлы
орман алқаптарының едәуір жерін өрт те шарпыды. Дегенмен, соңғы ... келе ... ... бұл ... ... режимнің
сақталатындығын байқатады.
Наурызым қорығының қазіргі уақытта алып жатқан жер көлемі ... ... 17 662 ... ... 19,5 пайызы орманды алқаптардың үлесіне
тиеді. Олар- ... ... және ... ... ... ... ... қатар, қорық жерінде Жаркөл, Ақсуат, Сарымойын атты
көлдер бар. Аталған көлдер, әсіресе, ... мен күз ... ... ... айналады. Мұнда солтүстікте тіршілік ететін құстар жылы жаққа
барар және ... ... дем ... ... Селеу өскен жазық далалар мен
ормандар арасында аң мен құстардың көптеген түрлері кездеседі. ... ... ... 200-ден астам, сүт қоректілердің 30, қос ... ... ... ... астам және омыртқасыздардың 700-ге жуық
түрі мекендейді. Ал, өзен-көлдерде балықтың 10-ға жуық түрі ... ... ... ... ... дені ... қарағай ормандары,
өсімдіктер дүниесі мен тұзды көлдерде ... ... ... ... ... жан-жақты жабдықталған табиғат музейі де
жұмыс ... ... ... ... және ... аудандарының
аймағында жатқан Наурызым мемлекеттік қорығы ... ... ... көркін бұзбай сақтап қалу тұрғысында өзіне жүктелген міндеттерді
мінсіз атқарып келеді десе де болады.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... 1949 –1956.
2. Павлов.Н.В.Дикие полезные и технические растения СССР. 1942.
3. Павлов.Н.В.Растительное сырье Казахстана.1948.
4. ... М.К. ... ... ... ... ... ... полевых исследования сырьевых растений 1946.
6. Бекенов.А, Есжанов.Б, Махмұтов.С. Қазақстан сүтқоректілері.- Алматы
“Ғылым”. 1995 –380С.
7. Гаврилов.Э.И. Фауна и распространение птиц ...... ... ... ... ... охотничье –промысловых и редких видов животных
Казахстана –Алматы.2000. 172С.
9. Станков.С.С. Дикорастущие полезные растения. 1955.
10. Лекарственные растения Казахстана. Алма – ата, ... ... ... ... и их ... 1969.
12. Худайбергено.Э.Б. Солодки Казахстана. Алма –Ата.1987.127с.
13. Кукенов.М.К. и др. Лекарственные растения Казахстана и их
использование. Алматы.1997.
14. Книга генетического фонда фауны Казахской ... – Ата ... ... ... Е., ... К., ... К., ... С. «Ботаника».
Алматы 1998.
16. Р.Әлімқұлова. «Жалпы биологиядан кейбір ... ... ... ... ... ... Р.Сәтімбаев «Зоология сабақтары». Алматы, 1980.
18. Белов И.Г., З.А.Корчагина ... ... ... ... ... К. ... ... «Мир». 1964.
20. Верзилин Н.М. «Уроки ботаники в 5 ... ... ... Дубинина Н.П. «Общая биология». Москва, 1988.
22. Казанова, Короткова, Мокеева, ... ... по ... ... ... Леви А., Сикевич Ф. «Структура и функции клетки». Москва, ... ... ... биология». Москва, 1984.
25. Қасымова Т., Л.Аманжолова, Ж.Әкімов, Р.Сәтімбекұлы. «Тіршіліктану».
1997.
26. «Биология және химия» журналы. 1996, №1-2.
27. ... в ... ... 1990, №5, 1995 №1, 1991 ... ... және ... ... журналы. 1998, 1997.
29. Р. Сәтімбекұлы: «Құстар туралы мағлұмат». ... ... ... ... Ш. ... А., ... X. ... кездесетін хайуанаттарды
қорғау. Алматы, "Қайнар", 1975.
31. Бекенов А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, "Білім", 1972.
32. Қыдырбаев X., ... А., ... ... ... ... ... Махмұтов С.М. Қазақстан қорықтары, Алматы, "Білім", 1981.
34. Шайкенов Б. ... ... ... ... ... Ысқақов С. Табиғатты қорғау дәстүріміз. Алматы, "Қайнар", 1973.
36. Бекенов А.,Қыдырбаев ... ... ... ... ... 1975.
37. Бекенов А., Махмұтов С. Қазақстанның аша тұяқты аңдарын қорғау және
пайдалану. Алматы, Қайнар, ... ... ... и ... птиц ... ... ... Р.Л.Бёме, А.А.Кузнецов «Птицы открытых и околоводных пространств СССР»
Москва. «Просвещение», 1983.
40. А.Ф.Ковшарь «Хищные птицы». Алма-Ата, «Кайнар», 1983 г.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Наурызым қорығындағы қорғауға алынған өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктері17 бет
Қорықтар Аймағы8 бет
Теңіз жануарлары3 бет
Қазақстан Республикасының қорықтық аймақтары4 бет
Қазақстандағы қорықтар10 бет
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмнің индустриясы негіздері5 бет
Қазақстанның қызыл кітабына енгізілген жануарлар мен қорықтар тізімі11 бет
«Қазақстанның танымды өсімдіктері және оларды пайдалану»27 бет
Алматы қаласының кейбір ағаш өсімдіктерінің салыстырмалы экологиялық ерекшеліктері27 бет
Алматы қорығының географиялық орны, шекаралары19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь