Қала мәдениеті тарихын оқыту

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ҚАЛА МӘДЕНИЕТІ ТАРИХЫНЫҢ БАСТАУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.1 Қазақстан қалаларының пайда болуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Ұлы Жібек жолы,оның қалалық мәдениетінің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... 18
1.3 Түркі қалалары . ғылым мен мәдениет орталығы ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

2 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕГІ ҚАЛАЛЫҚ МӘДЕНИЕТ ... ... .40
2.1 Испиджаб.Сайрам . ірі саяси, экономикалық және мәдени орталық..40
2.2 Түркістан . қазақ халқының саяси, рухани мәдениет орталығы ... ... ..46
2.3 Орта ғасырдағы өркениетті қала . Отырар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

3 ЖАЙЫҚТАН ЕРТІСКЕ ДЕЙІНГІ ҚАЛАЛЫҚ ОРТАЛЫҚТАР ... ... ... 57
3.1 Жайық жағалауындағы орта ғасырлық қалалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
3.2 Сарыарқа . қалалар өңірі және Ертіс жағалауындағы қалалар ... ... ... ...66

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..80
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының еншісіне тиген жердің табиғаты бай болып, бұл жерді бабаларымыз ерте заманнан игеріп, өздерінің Отанына айналдырып, оны көзінің қарашығындай қорғап, ұрпақтан-ұрпаққа мұра ретінде қалдырып келген. Осындай тамаша жерді мекендеген қазақтардың ауызекі әдебиетінде: «Жері байдың, елі бай» деген қанатты сөз өзінің жеріне негізделіп айтылған.
Қазақтар жерін ардақтап, оның әр аймақтарының ерекшеліктеріне қарай пайдаланып, көп салалы шаруашылықты дамытқан және отырықшы мәдениеттің іргетасын ертеден қалаған. Тамаша жерді жайлаған халықты көшпелі болды дегенге кім нанады? Оған қосымша, ежелгі түріктер Шығыс Азияның және Алдыңғы Азияның отырықшы көрші елдерімен өмір бойы байланыста болған. Отырықшы мәдениетті түріктердің өздері де пайда етіп, көршілес елдердің мәдени жетістіктерін қабылдаған және өздерінің тұрмыста қолданған мәдениетінің ықпалын көршілеріне де тигізіп отырған.
Отырықшы мәдениеттің орталығы болған тұрақты ауылдар мен қалалар ерте заманнан бері Қазақстан жерінде болған. Олардың көпшілігі бізге тарихи археологиялық ескерткіш ретінде сақталып келген.
Ертедегі және орта ғасырлардағы қалалардың орналасуы біркелкі емес. Оның себебі, жоғарыда тоқталып өткендей, Қазақстанның табиғаты біркелкі болмағандығынан деп қараған жөн. Ойпатты жерлерде, сулы аймақтарда, ауа райы қолайлы жерлерде отырықшылық ертеден болған. Бұндай өлкелер, аймақтар елімізде жетерлік. Тарихи ескерткіш ретінде сақталып келген ертедегі, орта ғасырдағы қалалардың орнын Қазақстанның барлық аймақтарынан кездестіруге болады. Олардың көпшілігі отырықшылыққа қолайлы болған өлкелерде жиі болса, жартылай шөлдік жерлерде азырақ және шөлдік аймақтарда сирегірек кездеседі.
Бұл ескерткіштерді археологиялық зерттеу үстіміздегі ғасырдың екінші жартысынан Казақстанның оңтүстік аймағында басталды. Себебі, бұл аймақ ертеден отырықшылықтың негізгі мекендерінің бірі және осы жер арқылы Ұлы Жібек жолы өткен. Сондықтан да ортағасырлық қалалар Оңтүстік Қазақстанда шоғырланған. Ал, республикамыздың басқа аймақтарындағы тұрақты мекендердің орындары айтарлықтай археологтар тарапынан зерттелмей келе жатыр. Солай болса да, археологиялық зерттеулердің барысында Қазақстанның барлық аймақтарында отырықшы мекендердің ерте заманнан болғаны байқалады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1
Агеева Е.И, Пацевич Г.И. Қазақстанның оңтүстік қалалары және көшпелілер тарихы. -Алма-ата, т.5, 1958.
2 Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б.Ежелгі Отырар. -Алма-ата, 1972.
3 Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Ежелгі Отырар ХІІІ-ХV ғ. -Алма-ата, 1987.
4 Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б.Кейінгі ортағасырлық Отырар. -Алма-ата, 1981.
5 Солтүстік Каратау баурайындағы археологиялық зерттеу жұмыстары. -Алма-ата,т.14, 1962.
6 Ахинжанов С.М. Орта ғасырдағы Қазақстан тарихындағы қыпшақтар . Алматы, 1999.
7 Байпаков К.М.Орта ғасырлардағы Оңтүстік Қазақстанның және Жетісудың қалалаық мәдениеті. -Алма-ата,1986.
8 Байпаков К., Нұржанов А. Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. -Алматы, 1992.
9 Байпаков К.М.Ежелгі Қазақстан қалалары ізімен. -Алма-ата, 1988.
10 Байпаков К.М., Подушкин А.Н. памятники земледельческо-скотоводческой культуры Южного Казахстана. -Алма-ата, 1989.
11 Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Ежелгі Отырар. Алма-ата, 1990.
12 Байпаков К.М.Ұлы Жібек жолының бойындағы ортағасырлық қазақстан қалалары. -Aлма-ата, 1998.
13 Байпаков К.М., Шарденова З.Ж., Перегудова С.Я. Раннесредневековая архитектура Семиречья и Южного Казахстана на Великом Шелковом пути. -Алматы, 2001.
14 Байпаков К.М., Савельева Т.В., Чанг К. Ортағасырлық Жетісу қалалары.- Алматы, 2002.
15 Байтанаев Б.А. Ежелгі Испиджаб. Шымкент-Алматы, 2003.
16 Сулейменов Р.Б. Қазақстан тарихынан ХVІІ ғ. – Алматы, 1988.
17 Города Туркестана. -Алматы, 1999.
18 Жолдасбайұлы С.Ж. Жетісу тарихы. -Алматы, 1996.
19 Зуев Ю.А. Ванние тюрки: очерки истории и идеологии. -Алматы, 2002.
20 История ККазахстана. Т.І.-Алматы,1996
21 История Казахстана. Т.ІІ.-Алматы, 1998.
22 Казахстан ХV-ХVІІІ ғғ. -Алма-ата, 1969.
23 Кляшторный С.Г. История Центральной Азии и памятники рунического письма. -Санкт-Петербург, 2003.
24 Қожаев М. Отырардағы керамика өндірісі. -Түркістан 1996.
25 Кумеков Б.Е. Қимақтар мемлекеті ІХ-ХІ ғғ. -Алма-ата,1972.
26 Маргулан А.Х. Ежелгі қалалар тарихынан және құрылыс өнерінен.
Алма-ата, 1951.
27 Маргулан А.Х., Акишев К.А., Оразбаев А.М., Кадырбаев М.К.Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті. -Алматы, 1989.
28 Маргулан А.Х. Орталық Қазақстандағы Беғазы-Дандібай мәдениеті т.1, -Алматы, 1998.
29 Массон В.М. Первые цивилизации. -Ленинград, 1989.
30 З.Жайлыбай. Сырлы Сығанақ. Ақиқат.-Алматы, №6, 2005ж
31 Ә.Қоңыратбаев Сыр бойындағы Оғыз –Қыпшақ далалары. –Алматы, 2005 ж. Сыр бойы.№187 – 188
32 Мец А. Мусульманский ренессанс. - Москва, 1966.
33 Пищулина К.А. Юго-восточный Казахстан в середине ХІV- нечале ХVІ веков. -Алма-ата, 1977.
34 Рапопорт Ю.А., Неразик Е.Е., Левина Л.М. В низовьях Окса и Яксарта. -Москва 2000.
35 Свод памятников истории и культуры Казахстана. Чимкентская область. -Алматы , 1994.
36 Свод памятников истории и культуры Казахстана. Жамбылская область. -Алматы 2002.
37 Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. -Алма-ата,1972.
38 Смагулов Е., Григорьев Ф., Итенов А. Очерки по истории и археологии средневекового Туркестана -Алматы, 1999 .
39 Средняя Азия и Дальний Восток в эпоху средневековья. Средняя Азия в раннем средневековье. Археология. -Москва, 1999.
40 Суяб. Ак-бешим. -Санк-петербург 2002.
41 Тасмағамбетов И.Н., Самашев З.С. Сарайшық. -Алматы, 2001.
42 Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. -Москва, 1962.
43 Толстов С.П. Древний Хорезм. -Москва, 1948.
44 Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. -Москва, 1948.
45 Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. -Москва, 2002.

46 Хасенов М.Ш. Қазақстанның мәдениеті мен өнерінің тархы Алматы,1988.
47 Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. –Алматы,1996.
48 48 Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. Жалын. –Алматы, 1994.
49 49 Құрысжанов А. Көне қыпшақ тілінде жазылған ескерткіштер. –Алматы,1971
50 50 Төлеубаев Ә. Археологияның асқар асулары. «Егеменді Қазақстан» -Алматы, 2007.13 ІІ.
51 Шалекенов У.Х. Көне шаһардың құпиялары. «Білім және мәдениет.» -Алматы, 1982.№5.
52 Уақбаев Ж. Қасиетті Түркістан өңірінде. «Қостанай таңы.» -Қостанай, 2007. 12 ІХ.
53 История Казахстана, 1-том, Алматы, 1996.
54 Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства древнего Казахстана.-Алматы,1950.
55 Шалтықов Ә. Ботай. «Егеменді Қазақстан.» Алматы, 2007.27.ҮІ.
56 Жауымбаев С.Көне кеншіліктің іздері. «Білім және еңбек» -Алматы, 1982.№3.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.........................................3
1 ҚАЛА МӘДЕНИЕТІ ТАРИХЫНЫҢ БАСТАУЫ.......................................8
1.1 Қазақстан ... ... ... ... Ұлы ... ... ... мәдениетінің
рөлі................................18
1.3 Түркі ...... мен ... ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕГІ ҚАЛАЛЫҚ МӘДЕНИЕТ.........40
2.1 Испиджаб-Сайрам - ірі саяси, ... және ... ... ...... халқының саяси, рухани мәдениет орталығы..........46
2.3 Орта ... ... қала ... ... ... ДЕЙІНГІ ҚАЛАЛЫҚ ОРТАЛЫҚТАР............57
3.1 Жайық ... орта ... ...... өңірі және ... ... ... ... ... халқының еншісіне тиген жердің табиғаты
бай болып, бұл жерді бабаларымыз ерте ... ... ... ... оны ... қарашығындай қорғап, ұрпақтан-ұрпаққа мұра ретінде
қалдырып келген. Осындай тамаша ... ... ... ... ... ... елі бай» ... қанатты сөз өзінің жеріне
негізделіп айтылған.
Қазақтар жерін ардақтап, оның әр ... ... ... көп ... ... ... және ... мәдениеттің
іргетасын ертеден қалаған. Тамаша жерді ... ... ... ... кім ... Оған қосымша, ежелгі түріктер Шығыс Азияның ... ... ... көрші елдерімен өмір бойы байланыста болған.
Отырықшы мәдениетті түріктердің өздері де пайда ... ... ... ... ... және өздерінің тұрмыста қолданған
мәдениетінің ықпалын көршілеріне де ... ... ... ... ... ... ауылдар мен қалалар ерте
заманнан бері ... ... ... ... көпшілігі бізге тарихи
археологиялық ескерткіш ретінде сақталып келген.
Ертедегі және орта ... ... ... ... емес.
Оның себебі, жоғарыда тоқталып өткендей, Қазақстанның ... ... деп ... жөн. ... ... сулы ... ... қолайлы жерлерде отырықшылық ертеден болған. Бұндай өлкелер, аймақтар
елімізде жетерлік. Тарихи ескерткіш ретінде ... ... ... ... ... орнын Қазақстанның барлық аймақтарынан кездестіруге
болады. ... ... ... ... болған өлкелерде жиі болса,
жартылай шөлдік жерлерде азырақ және шөлдік аймақтарда сирегірек кездеседі.
Бұл ... ... ... ... ... ... Казақстанның оңтүстік аймағында басталды. Себебі, бұл ... ... ... ... бірі және осы жер ... ... жолы ... Сондықтан да ортағасырлық қалалар Оңтүстік Қазақстанда
шоғырланған. Ал, республикамыздың басқа аймақтарындағы тұрақты ... ... ... ... ... келе ... ... да, археологиялық зерттеулердің барысында Қазақстанның барлық
аймақтарында отырықшы мекендердің ерте заманнан ... ... орта ... ... ... ... ... нәтижесінде, отырықшылықтың негізі - Оңтүстік Қазақстан және
Жайықтан Ертіске дейінгі аралықтарды қамтыды деген ұғым бар: «Қазақстанның
кең-байтақ ... ... және қала ... ... ... ... ... ежелден ерекшеленген. Солардың ... ... ... ... ... ... аймақтары. Ол, бір жағынан, Орта
Азия, екінші жағынан, Орталық Қазақстан, Сібір мен Орал ... алып ... ... ... жазиралар мен көшпелілік даласының
тоғысқан жерінде орналасқан» .
Адамдар ерте замандардан-ақ баспана салуды, егін ... ... ... ... ... ... қоғам кезінде-ақ қаланған. Сол кездің
өзінде өздерін қоршаған табиғи-географиялық жағдайға икемдеп, көп ... ... ... ... жартылай отырықшылық және
көшпелілік пайда болған. ... ... ... ... ... ... ... қолөнер кәсібі және тағы басқалары. Алғашқы
қоғамда пайда болған қоныстар антикалық және орта ғасырда кең өріс ... ... ... ... дәрежесіне жеткен. Әсіресе, жоғарыда атап
көрсеткендей, ертеден отырықшылықтың мекені ... ... Ұлы ... ... ... оның көп ... қалалар
ертеден салынған. Осындай ертедегі отырықшылық мекені – Сырдария өңірі.
Бұл аймақты Хорезм археологиялық экспедициясы ... ... ... отырықшы
мәдениеттің орталығы болған қалаларды ашты.Ол қалалар өздерінің ... ... ... ... ... ... сол дәуірдің
бекіністері, қалалары ашылды: Шағырлы-1, 2 бекінісі, Бабиш-мулла, ... ... ... ... және тағы ... [1,36 б.].
Осындай тарихи тамыры терең Қазақстанның ежелгі қалаларын зерттеу
нәтижесінде, соңғы жылдары ашылып ... ... мен әділ және ... ... талдау еңбектерді негізге ала отырып, қазақ жеріндегі орта
ғасырлық қалалық мәдениеттің ... мен даму ... ... өзекті
мәселелердің бірі болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ тарихында ортағасырлық қалаларды
зерттеудің маңызы зор. Өз ... ... ... ... ... арта түсуде. Өйткені бүкіл ТМД кеңістігінде
тарихшылар ортағасырлық кезеңге, мемлекеттіліктің қалыптасуы мен ... ... ... аса зор мән ... ... ... ... қалалық
мәдениет пен көшпелілер өркениетінің қарым-қатынасына ерекше ... ... ... ... дала мен қала ... ... қалыптасады. Сондықтан көшпелі мал шаруашылығы жүрген ... ... ... ... жерлерде өнер мен сауда орталығы ... ... ... ... ... болуы – өте ықтимал құбылыс.
Өлкеміздегі қалалық мәдениетті зерттеу, табылған ... және ... ... ... тарихнаманың екінші қырына назар ... ... ... тек ... ғана толғандырмайды. Бұл тақырыпта
өлкетанушылар, саяхатшылар, қарапайым әуесқойлар да еңбектер жазған.
Атап ... Ибн ... ... Поло ... ... біз үшін ... болып қарапайым көрінетін оқиғалардыда суреттейді. ... ... ... елде қалай қабылдағаны, берген сыйлықтары, ... ... мен ... ... ... ... бір ... келтірейік.
«Әлемнің батысында да, шығысында да ... ... ... ... Бұқара қауыны да жақсы, одан кейін Исфаһан қауыны тұрады. ... ...... іші ... және ... сонысына қарай, өте
тәтті. Біздегі кептірілген фига мен ... ... ... ... ... ... ... себетке салып қояды. Содан кейін
Үндістандағы Дели ... ... ... Хорезм жақтан саудагерлер
келсе, солардан кептірілген ... ... ... қызметшілерді
жұмсайтынмын. Менің қауынды жақсы көретінімді білетін Үнді ... ... ... ... ... ... сонысын өзі жемей, маған ... ... өз ... ... ... ... әдетінде
бар еді. Осылайша патша оларға ... ... ... ... түкке тұрғысыз болып көрінгенімен, бұл да қызғылықты жайт[2,22
б.].
Ибн ... ... ... ... – ХІV ... ... ... алғашқы жартысы, моңғол шапқыншылығынан кейін орталық Азия ... ... ... ... ... ... кезі еді.
Бұл – атақты ойшыл және ақын ... ... ... ... ... Фазлаллах Рашид ад-Дин (1247-1318 жылдар), астроном Кутб ад-Дин
Ширази (123. ... 36-1311 ... ) және ... өмір ... заман
болатын. Осы уақытта қалалар да жанданып, тамаша ғимараттар бой көтеріп
жатты.
Ибн Баттутаның саяхаты, оның өз ...... ... ... ... ... бұрын бізді таң қалдырғаны – оның Еділ ... ... мен ... ... ... ... журналдарында, Мусин Ч. «Қазақстан тарихы»,
Байпақов К., ... А. «Ұлы ... жолы және орта ... ... ... «Тарих зердесі», Жолдасбайұлы С. « ... және ... ... Хасенов Ә.Х. «Қазақстан мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... ... Х. «Қазақ
мәдениетінің тарихы», Мыңжанұлы А. «Қазақсанның көне тарихы», Масанов Н.Э.,
Абылхожин Ж.Б. «история ... ... и ... Қоңыратбаев Ә.,
Қоңыратбаев Т. «Көне мәдениет жазбалары» Осы ... орта ... ... ... мен дамуы, ежелгі қалалардың тарихы мен
саяси сауда экономикалық орталық ретіндегі ролі мен жалпы ... ... ... ... орны ашып ... ... нағыз тарих қазіргі халықты алшақтатпай, керісінше
біріктіре түседі. Өйткені біздің тамырымыз, тарихымыз бір. Кәсіби ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, әділ және
ғылыми түрде жазылған талдау еңбектер біздің алыс және ... ... ... ... ... түседі.
Диплом жұмысының мақсаты – ... ... ... ... мен дамуы, орта ғасырлардағы ... ... және ... мен ... ... ... Ұлы Жібек жолы,
Ертіс, Жайық, Сарыарқа, Сайрам, Түркістан, ... ... ... ... ... негіздеу болып табылады.
Осы мақсатқа сәйкес зерттеу жұмысының міндеттері:
Қазақстан қалаларының пайда болуы мен даму тарихына ... ... жолы оның ... ... ... ашып ... қалаларын ғылым мен мәдениет орталығы ретінде қарастыра отырып,
оларға сипаттама беру;
Испиджаб-Сайрам қаласының шығу ... ... оның ірі ... және мәдени орталық ретіндегі маңызын ашып көрсету; Түркістан
... ... ... ... ... ... ретінде қарастыру.
Отырардың құрылу тарихынан бастап, оның орта ғасырлардағы өркениетті
қалалардың біріне ... мен сол ... ... ... ... ... атап ... Ертіске дейінгі қалалық орталықтар жайлы тарихи деректемелер.
Жайық ... орта ... ... тарихы.
Сарыарқа өңірі мен Ертіс жағалауындағы қалаларының маңызы.
Зерттеу объектісі – Орта ... ... ... мен даму ... жұмысының зерттеу базасы ретінде – Қазақстанның орта ғасырлар
тарихына арналған ғалымдардың монографиялары, Қазақстан тарихы оқулықтары
мен ... ... ... ... мақалалар мен зерттеулер, мерзімді
басылым материалдары алынды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... ... ... ... – тарихилық, объективтілік, жүйелілік
кеңінен қолданылды. Нәтижесінде орта ғасырлардағы Қазақстан қалаларының
қалыптасуы мен ... және ... даму ... жан-жақты ашып
көрсетілді.
Диплом жұмысының ... ... Бұл ... ... ... орта мектептердегі және орта арнаулы оқу орындарындағы тарих
сабағында, тарихи үйірмелер мен ... ... ... және ... ... орта ... ... қалалары тақырыбындағы дәрістерде,
практикалық сабақтар мен өздік жұмыстарды орындауда пайдалануға болады.
Диплом ... ... ... Зерттеу тақырыбына байланысты тың
іргелі еңбектер мен зерттеулерді, ғылыми мақалаларды негізге ала ... ... ... ... ... Ұлы ... ... тарихи маңызы, орта ғасырлық қалалардың, саяси-экономикалық, мәдени
орталықтар ретіндегі рөлін ашып ... ... ... хронологиялық шеңбері. VІ-ХVІІ ғасырлар аралығын қамтиды.
Зерттеу нәтижесінің сыннан өтуі ... ... ... ... ... «Ортағасырлардағы Қазақстан қалаларының
тариххы» тақырыбындағы республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияда
баяндалды және конференция материалдарының жинағында жарық көрді (Арқалық
қ., ... ... ... ... педагогикалық институты, 2013
ж.).
Диплом жұмысының құрылымы кіріспе, үш бөлім, оның бірінші, ... үш ... ... екі ... қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады.
1 ҚАЛА МӘДЕНИЕТІ ТАРИХЫНЫҢ БАСТАУЫ
1.1 Қазақстан қалаларының пайда ... мен ... ... ... ... келе ... қолжазбалардың
уақыт өте сарғайып кеткен беттерінде олардың көбінің ... ... ... атаулары халық аузындағы аңыз-әңгімелерде ғана кездесіп
калады. Ал ... ... ... Тек осы ... ... басып, бұта
жапқан орындары ғана бағзы заманда ... ... өмір ... ... ... ман ... тұрғызған, тамаша өлең шығарып, тағдырын жырға қосқан
ондаған ғасырлық шежіресі бар ата-бабалар өмірін еске ... ... ... ... жоғалып кеткен жоқ. Өткен күннің ... ... ... жадынан қөруге болады.
Біз өз тарихымызды ... ... ... ... оны ... ... онсыз қазіргі күніміздің асқақтығы болмас еді.Қазақстан –
ұшы қыйырсыз кең-байтақ ел. Оның ... ... ... Тянь-Шаньның
тәкаппар, ақбас шыңы да, Сарыарқаның кең жазира даласы да, Сары ... мен ... ... де, ну ... Алтай таулары мен Орал жазығы
да сыйып жатыр.
Бүгінде елімізде өзен көлдерді бойлап көптеген жаңа ... ... ... ... ескі ... ... ... тура солардың
үстіне салынған. Осылайша кешегіміз бүгінгі күнмен ... ... ... ... мен ... - бізге олардың ұрпақтарына, ... ... ... ... мирасқорларына өте қызық әрі ... ... тым ... ... ... маңызды тарихи кезеңдер
жайлы деректердің мүлдем жоқтығы ежелгі дәуірлер тарихын оқып ... ... ... кезде көмекке келер ғылымның саласы – археология.
Тарихи ... ... ... ... ... үшін оның ... тіпті зор. Бұл
жағдай тамыры тереңде жатқан, ата – бабаларымыз қалдырған ескерткіштер сыр
шертетін Қазақстан ... да ... ... ... ... үңіле білген адамға таусылмас қазына. Еуразия ... өзге ... ... атау ... ... ашық аспан астында орналасқан көрме ... ... ... Арал ... ... ... ... Маңғышлақта,
Сарыарқада, Жетісуда, Жайық, Мұғалжар мен Ертіс маңында кең тараған.
Қазақстанның ежелгі қалалары туралы алғаш жазылған кітап осыдан ... ... ... ... ... ... Бұл ежелгі қала орындарындағы ... ... ... шыға ... кезі ... ... Түркістан,
Қаялық, Құлан, Сауран қалалары толық зерттелмеген еді.
Қазақстан жеріндегі көне қалалар: ... ... ... ... ... ... Қаялық, Ертіс, Сарыарқа, Жайық бойындағы
қалаларға қазба жұмыстарын жүргізуге есімі тек біздің ... ғана ... ... көптеген археологтар қатысты. Олардың ішінде көрнекті ғалым
Ә.Х.Марғұлан, ресейлік С.П.Толстов, А.Н.Бернштам, өзбекстандық М.Н.Массон,
қазақстандық ... Қ.А. ... ... Г.И. ... ... К.М. ... Л.Б. Байпақов, Л.Б. Ерзакович, С.М. Ақынжанов,
С.Ж.Жолдасбаев, Т.В. ... ... ... ... Б.А. Байтанаев Н.О.Алдабергенов, Д.А. Водкин
болды. Осы ... көп ... ... ... біз ... ... жайлы толымды мәліметтер алып отырмыз [3,145 б.].
Қазақстанның ежелгі ... ... мен ... ... ... ... қоныс орындары, қала жұрттары. 6-
9 ғасырларда Оңтүстік Қазақстан, Батыс, Солтүстік аймақтарындағы ... ... ... Саяси жағынан бұл аймақтар түрiк әулеттерiне
бағынды және ретi ... ... ... ... ... қағандықтарының
құрамына ендi. Бұл кезеңде көшiп жүретiн жер аумағы шектелiп, көші жолдары
қалыптасты, тұрақты қыстаулар мен жайлаулар орнығып, егiншiлiк ... ... ... тобы ... ... рулық топтар отырықшылыққа көштi.
Мемлекетте төрешiлдiк аппарат құрылып, ортақ тiл мен жазу қалыптасты, сауда
және дипломатикалық байланыстар дамыды. Осындай ... ... ... ... ... ... ... қалалар салына бастады. Оңтүстік
Қазақстандағы ең iрi қала Исфиджаб саналады. Ол 629 жылы ... "Ақ ... ... атымен алғаш аталады. Кейiн Махмұт Қашқари
Сайрам - ақ қаланың аты (әл-Мединат әл-Байда), ол ... деп, ... деп те ... ... ... ... баратын жол бойында 8-10
ғасырларда Газгирд ... ... ... шығыс жағында Шарап,
Будухкет, Тамтаж, Абараж, Жувикат қалалары мен елдi ... ... ... ... ... ... қалаларының жұрты сай
келедi. Тамтаж, Абараж-керуен ... ... ... төменгі ағысында
орталығы Отырар қаласы ... ... ... өңiрi ... ... аты
(Отырарбенд) VІІІ – ІХ ғасырлардағы жазба деректерде ... Оның ... ... ... да бар. ... ... ... бойындағы
Шауғар өңiрiнде сол аттас орталық болған. Шауғар қаласы ... ... ... ... Түркiстанның оңтүстік-шығысында 8 шақырм жерде
орналасқан Шойтөбе ... ... ... ... ... ... ... мен егiншiлiктiң және құрылыс техникасының
дамуына Соғды ұрпақтарының елеулi әсерi болды. VІІІ ... 2 ... Шу, ... ... ... ... ... Соғдылық саудагерлер
Иран мен Византияны Шығыс Түркiстанмен жалғастыратын Ұлы ... ... ... ... ... ... Тараз және Суяб қалалары
Қазақстаннан тыс жерлерге де мәлiм болды. Жазба ... ... VІІ ... ... осы жол бойындағы Аспара, Шiгiлбалық, Атын, Семекина,
Талхиз, Мерке, Құлан, Исфиджаб, Усбаникет және басқа ... да ... ... Бұл қалаларда ұсталық, зергерлiк, былғары өңдеу, қыштан ыдыс жасау
кәсiбi ... ... егiн ... ... ... ... бақ, жүзiм өсiрген. ІХ - Х ғасырларда солтүстік-шығыс Жетiсуда да
қалалар салына бастаған. Iле ... ... ... ... орнына
пайда болған бұл қалалар тез арада-ақ қолөнерi мен сауда ... ІХ ... және Х ... ... ... ... ... өтуiне байланысты көшпелi халықтар отырықшылыққа жедел көше ... ... ... ... ... ... алу, ... және сауда арқылы байыды. Қоғамның қарапайым мүшелерi топ-тобымен
отырықшылыққа көшiп, егiншiлердiң, қолөнершiлердiң қатарын ... ... ... елдi ... мен ... ... ... ІХ-
ХІІ ғасырларда қоғамның өндiргiш күштерi үлкен қарқынмен өстi. Орта Азия
мен Қазақстандағы саяси ... ... ... ... ... ... ... ықпал жасады. Осы кезде қалаларда дiни орындарға
арналған құрылыстар, ақсүйектердiң сарайлары, су ... ... ... Жаңа ... ... ... Әсiресе, Оңтүстік Қазақстанда
қалалар көркейе түстi. Бұрын V-VІІ ... ... ... рабадының аумағы
170 га-ға дейiн жеттi. Кең көлемдегi қазба жұмыстары Оңтүстік Қазақстандағы
қала мәдениетi ... ... ... ... ... 30 га-дан асатын қала жұрттарына Сайрам (Исфиджаб), Шортөбе немесе
Қараспан-1 (Осбаникет), Отырартөбе (Отырар), ... ... ... ... ... ... Сунақ-Ата (Сығанақ), Құмкент жатады.
Аумағы 15 га-дан 30 ... ... ... ... - ... ... Жумишлағу,
тағы басқалары 15 га-ға дейiн жететiн қала жұрттарына Шарапхана (Газгирд),
Бұлақ-Қоғал (Манкент), Тамды ... ... ... ... ... Осы ... басқа Сырдарияның орта ағысында ... ... ... тән ... қабаттары анықталған бiр топ қала
жұрттары жатыр. Қазақстанның оңтүстігінде жалпы саны 27-ге жететiн осындай
қала ... бар. ... ... қала жұрттарына құрылымында -
iшкi қамал (цитадель); шахристан (дуалмен бекiндiрiлген қала) және ... ... ... ... ... ... тән. Шахристанда
бай шонжарлардың, iрi саудагерлер мен дiнбасылардың үйлерi, ... ... ... мен ... ерте орта ... ... анықтаған кезде мынадай белгiлердiң жиынтығы: көлемi
мен құрылымы (қамал және бүкiл ... ... ... мен ... мәдени қабатының байлығы; археологиялық кешенi пайдаланылады.
Осындай сан және сапа белгiлерiне сүйенгенде, Оңтүстік ... орта ... ... қалалар саны 33 болды. Алайда, Оңтүстік
Қазақстанның барлық ... ... ... ... да өмiр ... ... кейiнгi мәдени қабаттары ... ... ... және ... ... ... мүмкiндiк бере бермейдi.
Жетiсудың оңтүстік-батысында, керiсiнше, бұған ... ... ... деректемелерге қарағанда, мұнда VІІ-Х ғасырларда 27 қала мен ... ... ... ... қала ... ... Ал ... Талас аңғарларындағы аумақта барлығы 36 қала жұрты табылып, ... ... ... қабаттары анықталды. Қалалар кейiнгi кезге дейiн
өмiр сүрген. ... ... ... ... ... Қала
жұрттарында қамал мен шахристаннан тұратын "орталық бөлiк” ерекше көрiнедi.
Орталықтағы құлаған ... ... 3 ... ... км-ге дейiн
жететiн дуалмен қоршалған аумақ ... ... ... ... ... ... заңдылық бар: Талас аңғарында олар ... 15-20 км ... ... ең ... ... ... тау ... құятын сағаларында орналасқан. Шу аңғарында қалалардың
орналасу заңдылығы одан да айқын — он үш қала тау ... ... ... ағып ... ... ... 15-35 км ... орналасқан;
қалғандары Қырғыз жотасы тауларынан өзендердiң Шуға келiп құятын жерлерiнде
солтүстік жақтағы iшкi тiзбектi құрайды. Қалаларды сипаттап топтаған ... ... ... мен ... және жазбаша деректердiң
мәлiметтерi пайдаланылуы нәтижесiнде қалалар үш топқа бөлiнедi. ... және iрi ...... ... ... және ... олар
Жетiсудың оңтүстік-батысындағы Жамбыл, Ақбешiм, ... және ... iрi қала ... ... ... Орташа топқа Таластағы Ақтөбе
қалаларының жұрты деп саналатын Текабкет және ... ... ... ... ... -Беловодск бекiнiсi, Жақ-Сарық
-Грозненское жатқызылды. Шағын қалаларға жататындар: Құлан - Луговое,
"Түрiк ... ... - ... ... - ... Iрi ... орналасқан ондаған ескерткiштердi қоныстарға жатқызуға болады.
Шу-Талас өңiрлерiнде орналасқан 403 ортағасырлық қалалар мен ... ... ... зерттелген. Мұндағы негiзгi
қалалар Жiкiл, Балу, Шелже, Такабкет, Көл, Кендек, Ақтөбе, Төлек, Сус, ... Шу ... ... ... ... орынға шығып, астана рөлiн
атқарған. Ол Х-ХІ ... хан ... ... ... Оның орнында
неғұрлым ерте кезеңдегi қала ... бар. Бұл ... ... көп ... ... ... ... отырықшылық пен қала өмiрiнiң дамығанын
көрсетедi. Солтүстік-шығыс ... ... ... ... қалалар саны
артқан. Егер ІХ-Х ғасырларда мұнда 10 ғана қала болса, ХІ-ХІІІ ғасырлардың
басында ... саны 70-ке ... ... Х ... ... ... сол жағалауында орналасқан екi қала — Талхиз ... ... ... ... туралы мәлiмет берсе, ХІ-ХІІІ ғасырлардың басындағы
деректерде Екi-Оғыз, Қаялық, Iлебалық, тағы ... ... ... Жетiсудағы барлық қала жұрттары "төрткөл” аталатын үлгiге
жатады. Олар тiк бұрыш, трапеция түрiнде жоспарланған немесе дөңгелек ... ... жер ... сәл ... ... және ... ... мен мұнаралары бар дуалдармен қоршалған. Төрткөлдер солтүстік-
шығыс Жетiсуға ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... Қазақстанға, Тува мен Моңғолияға таралған. Осы үлгiдегi
немесе бiршама ... ... қала ... ... төменгі
ағысында, Азов таулары маңында кездеседi. Олардың типологиясы жөнiнде әр
түрлi көзқарастар бар. Тянь-Шаньдағы ... мен ... ... ... ... ... деп ... Ыстықкөл қазаншұңқырының
төрткөлдерi бекiнiстер және ауылдық қоныстар деп есептеледi. Сырдарияның
төменгі ағысындағы ... ... ... қала ... ... ... мен қала ... қоныстар деп саналады. Солтүстік-шығыс Жетiсу
төрткөлдерi үш топқа бөлiнедi. Бiрiншiсiне Антоновка, ... ... ... ... ... енгiзiлген; үшiншiсiне Алматы, Лавар,
Қапал, ... ... ... тағы басқа жатқызылады. Бiрiншi топқа аумағы
30 га-дан асатын қалалар енедi. Бұлар — көп қабатты ... ... ... 2-3 метрге дейiн жетедi және одан да қалың. Қазба
жұмыстары кезiнде қала жұрттарынан алуан түрлi ... ... ... ... мен ... ... табылды, бұлар мұнда
қолөнер мен сауданың дамығанын дәлелдейдi. Бұл ... ... ... ... ... — Қаялыққа, Дүнгене — Екi-Оғызға
баланады. ... ... ең iрiсi ... жабғуының астанасы Қаялық
ретiнде танылған — Антоновка. Бiрiншi топты құрайтын төрткөлдер iрi қалалар
және астаналық ... ... ... ... ... қалалардың аумағы
10 га-дан 30 га-ға ... ... ... топ ... аумағы 10 га-ға да
жетпейдi. Мұндай қала жұрттарының ... ... ... ... ... ... ... зерттелдi. Оларда тұрғын үйлер дуалдар iргесiне, iшкi
жағында орналасады, iшкi аулалары бар. Iле ... ... бұл ... ... мен ... ... ауылдық қоныстары деп санауға
болады. Кейбiреулерi керуен-сарайлар ... ... ... Быжы ... сияқты бiрнеше қаланың жұрты бiр-бiрiне ... ... ... тiптi үш ... ... Олар әдетте жолдардың түйiскен тұсына
салынған. Бұл кезеңде отырықшы және қала мәдениетi Қазастанның ... ... ... ... ... ... батысында қоныстар пайда
болған. Орталық Қазақстанда, Нұра, Кеңгiр және Жездi ... ... ... ... ... ... жүргiзiлген қазба жұмыстары
олардың әкiмшілік қолөнер-сауда сипатын көрсетедi. Шыңғыс хан шапқыншылығы
және одан ... ... хан ... ... ... салдарынан Iле,
Шу, Талас алқаптарындағы қалалардың көбi ... ... ... кеткен.
Италия елшiсi Плано Карпини Сырдария жағалауында болғанда, бұл ... ... ... мен ... ... жазды. Француз
королi Людовик IХ-ның елшiсi Виллем де Рубрук 1253 жылы моңғол ханы ... ... Iле ... ... өткенде жазған күнделiгiнде жоғарыда аталған
жазықта бұрын көптеген қалалар болғанын, ... ... мал ... үшiн ... ... ... ... мен Қаратаудағы ХІІІ
ғасырда жермен-жексен етiлiп, тоналған ...... ... ... ... ... Жент және Жаңакент ХІV-ХV ... ... ... ... ... жасаған жаугершiлiк жорықтарында
бекiнiс қамалдары болып, одан кейiн қолөнер және ... ... ... ... Олар қазақ хандарының өмiрiнде маңызды рөл
атқарды. ХV-ХVІ ... ... ... ... және ... ... саяси оқиғалары жағдайында, жердi игеру барысында ... ... ... ... ғасырдың 2 – жартысы - ХІV ғасырда айтылатын қалалар саны 20-ға
дейiн, ал ... 15 ... ... — 18 ... ... ... қала
жұрттары 23-ке дейiн азайды. Жалпы ... 9 — 12 ... ... барынша гүлденген уақытпен салыстырғанда, Оңтүстік Қазақстанның
жазбаша деректемелер ... ... ... саны 3 еседей, ал қала
жұрттарының саны 6 ... ... ... 16 — 17 ... аймақтың саяси
және экономикалық өмiрiнде Аркөк, Қожан, Аққорған, Үзкент сияқты қалалар
маңызды рөл атқара ... ... ... 15 — 18 ... ... ... хандарының астанасы, одан бұрын Сығанақ пен Сауран Ақ ... ... 13 — 14 ... бұл ... ... ... ... мешiттер, медреселер, басқа да қоғамдық архитиктуралық
құрылыстар ... ... ... ... соғылды. Мұнда Әмiр Темiрдiң
бұйрығы бойынша Қожа Ахмет Иасауи қабiрiнiң үстiне кесене тұрғызылды, қала
аймақтың ресми идеологиялық ... ... ... өстi. Отырарда да
теңге соғылғаны туралы деректер бар. Мұнда ... баб ... ... ХV ... Отырардың орталығында үлкен мешiт ... ... ... ... ... нәтижесiнде ХVІІ ғасырдың аяғы
ХVІІ ... ... ... ... ... ... жүргiзiлдi.
Отырар қаласының ХVІ - ХVІІ ғасырлардағы аумағы 20 га-ға тең. Оның
төрттен бiр ... ... ... шаруашылық жайлар алып жатқан.
Махаллаларда (100 шақты) орта ... 45 — 63 адам ... ал ... ... саны 4500 — 6300 адам немесе орта есеппен 5500 адам ... ... (20 га) пен ... (22 га) да ... саны осындай.
Көлемi 35 га болатын Түркiстанда 170 махалла болған, ... 9180 ... ... ... ... ... екi есе үлкен, онда 11000-дай адам,
ал Сайрамда (28 га) 7560-тай адам ... ... (6 га), ... ... Қарнақта (4,5 га), Қарашоқта (5 га), Сүткентте (6 га), ... (7 ... (7 га), ... (9 га), Аққорғанда (8 га) 1500-ден 2000-ға дейiн
тұрғындар тұрып, махаллалар саны 20-дан 40-қа дейiн ... ... ... ... Қарақұрымда және Раң ... ... ... 1-2 ... ... ... ... 800 — 1000-дай
адам тұрған. Жалпы, ХVІ-ХVІІ ғасырлардың үш ... ... ... ... саны 70 мыңнан аспаған. ХVІІ-ХVІІІ ғасырлардағы жоңғарлар
шапқыншылығы ... ... ... ... ... ғасырлардағы елдi мекендер мен қалалар, ... ... ... ... ... қалыптасып, дамығандығын көрсетедi. Ақтөбе қалашығы
(VI-XIII ғ). Жамбыл ... Шу ... ... ауылының оңтүстік
шығысынан 3 км қамыктықта Ақсу ... екі ... ... ... ... 1894 жылы ... (В.В. ... 1941 жылы Жамбыл
археологиялық бөлімінің экспедициясы ашты (Т.И. Пацевич), 1954 жылы ККАЭ
отряды ... ... Ғ.А. ... (П.Н. ... ... ... ... жылдары ҚазМУ археологиялық экспедициясы жүргізді (У.Х. Шалекенов)
Ақтөбеде САЭ (К.А. Екішев) жұмыс істейді.Қалашық екі ... ... 1-дің ... төрт ... ... 6-7 метр ... ... формалы биіктігі 10 метр, қабырғасы 100 метр қамал орналасқан 2
шахристанның ... 3-6 метр ... ... ұзын ... ... қамалдың ұзындығы – 17 шақырым. Екіншісі – 25 шақырым екінші дуалға
бат2耀 және оңтүстік жағынан 4 иілген қамалдар ... ... ... ... ... ... Археологиялық қазбалар нәтижесі
қамал қалыңдығы 9 м 3 ... ... ... VІІІ ... 6 ... ... екінші жартысын, ХІ ғасыр мен ХІІІ ғасырдың басын, 1-2
кезеңде қамалда қабырғалар салынған өртеніп ... ... ... бекініс қабырғаларының құрылысы жалғасып, сонымен бірге ... және ... ... ... ... ... ... қызығушылық туғызады. 21 ғимарат ашылды. Олардың соғылу принципі
анықталды. Қазба жұмысының ... ... ... керамикасы, қола
шамдар, қарахан тиындары. Үйлерден ... ... 2 ... табылды. Х-ХІІІ ғасырларда қорған қазылып 8 ғимарат және даладан
кіретін бір есік арқылы шығатын жанасқан көшенің бөлігі. Керамика, шамдар ... ... тән ... ... ... - қазіргі түркі тектес халықтардың арғы тегі ... ... ... ... ... деректер бойынша жыр еткен ерлік
эпосы. «Шу» ... ... ... ... ... үшін ... ... төрт мыңыншы жылдың орта кезінде сақтар даласында болған кейбір
тарихи оқиғаларға назар аударғанымыз жөн ... Ол үшін ... ... мол ... ... ... ... табылған археологиялық олжалар
туралы бірер сөз айта кетейік.
Сақтар дәуірінен бізге ... ... ... ... дастандарының кейбір
күңгірт тұстарын айқындап алуға археология ... ... ... өз ... ... ... ... Ә. X. Марғұлан атындағы
археология ... ... ... ... археология экспедициясы 1999 жылы бүкіл ... ... ... жаңалық ашқаны мәлім. Бұл экспедиция Алтай тауы ... ... ... ... ... ... ... бұдан екі мың
төрт жүз жыл ... ... ... ... ... мен ... табиттағы мәйітін тапты. Ең ғажабы - көсемге құрбандыққа шалынған
он үш жирен сәйгүліктің денелері де мәңгілік тоң астында ... ... ... бойы ... ... сол ... ... Бұл қорымнан табылған
заттар мен оларға бедерленіп салынған сан қилы суреттер, ою-өрнектер, аңдар
мен құстардың мүсіндері ... ... ... ... айқындай түсуге
мүмкіндік берді.Берел қорымынан ... ... ... ... ... саны ... он үш ... деген сауал туады [5,45 б.].
XVIII ғасырдың алғашқы жартысында, Қазақстанның ... ... ұшы – ... көз ... ... даласында бар жоғы бірнеше қала
болған. Сол заманғы ... кең ... ... ... «көшпелілер бесігі»
деп ұққан. Бұл пікір ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Мысалы, 1913 ... ... ... край» кітабында: «Шын мәнінде, орта Азияның
(оның ішінде Қазақстанның да) тарихи-даланы мекен еткен көшпелілір мен тау
етегіне, өзен ... ... ... ... ... ... тарихы. Ұшы-қиырсыз дала, кең жайылымды ... ... ... тәуелділік пен басқа да өмір ... ... ... ... ... дұшпан етті, еркін көшіп қонуға кедергі болар
кесірдің бәрін қирату сезімін тудырды. Көшпелі ел үшін ең ...... ... ... ... ... да ол жайылым болуға ... ... ... ... бәрін жер бетінен жоқ қылуға бар. Бақтар
үйлер тамаша ғимараттар мен өнер ... ... ... түсініксіз әрі
керек емес. Қолынан келсе, олар бар ... ... ... жібермек»,-
деп жазылған.
Бұл сөздердің негіссіздігін дәлелдейтін деректер бар. ... ... мен ... ... мен ... ... емес керісінше қарым – қатынасын байқауға болды. Көрнекті археолог
ежелгі Хорезмді зерттеуші С.П.Толстов өз еңбектерінде: «Қалалық ... жер ... ... ... деп санау үлкен қателік» деген
түйін жасайды. Қалалар көшпелілер мен ... ... ... сондықтан да олар сол кезеңде өзінің даму шыңына жеткен
деп санаған ... ... ... ... ... ... ... көшпелілер» туралы тарихта дерек жоқ. Шығыс халықтарын
біреулері мал ... ... ... бір ғана ... ... адамдардан басқа екеуімен де қатар шұғылданатын ... ... ... бұл тепе ... ауа ... ... ... соғыс салдарынан өзгеруі
мүмкін еді. Бұл жағдай орта ... ... ... ... ... ... медреселері мен қолөнершілер
шеберханалары бар ... ... ... ... ... да тән ... жыл ... Иерусалимде дүниеге келіп, мұсылман елдерінің
көпшілігін аралап шыққан ұлы араб географы ... ибн ... әл- ... ... ... Шымкент) аймағы жайлы былай деп жазған: ... ... (бұл ... ... Қазақстан) орта тұсында орналасқан.
Оның Құрлұқ, Жұмышлағу, Арсубаникент, Бараб, Шабғар, ... ... ... Баладж, Барукент, Бұрұқ, ... ... Дех ... ... ... ... ... Жамукат, Шелжі, Көл, Сұс, Тақабкет,
Дех Науи, Құлан, Мирки, Нушкет, Лакра, ... ... ... ... Шүй, ... ... ... Балық, Жарқан, Яқ, Яқалық, Рауанжам,
Қатақ, Шұр, Чашма, Діл, Ауас, Жаркент қалалары бар. Ал бас қала – ... ... ... ... ... ... ... далалық
белдеудегі ең ежелгі қалалардың ірге тасы қола дәуірінің басында (б.з.д.
1800-1600жж) қаланған. Осындай қалалардың бірі - ... Ол ... ... ... ... ... ... ол жерде
көптеген жылдар бойы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, ... ... ... шеңбер түріндегі қорғаныс құрылыстары мен қоршалғанын анықтады.
Шеңберлене тұрғызылған осы екі ... ... ... ... ... алаң болған.
Тұрғын үйлер қабырғаның ішкі жағында бір – біріне жалғанып жапсарласа
орналасқан. ... ... ... ішкі ... мен ... орды ... ... көшеге шығады. Олар ағашпен қапталған. Қаланың ішкі және
сыртқы қабырғалары ... – бірі ... ... ... ішкі ... да
үйлер болған. Қабырғаға жанаса салынған үйлердің шығар есігі орталық алаңға
қараған.
Қалаға кірер төрт ... бар. Олар ... ... ... ... ... және оңтүстік шығысында орналасқан. Олардың
шығар есігі ішкі ... ... мен ... орды ... созылған
шеңберлі көшеге шығады. Ор ағашпен ... ... ішкі және ... ... – бірі ... ... қабырғаның ішкі жағында да үйлер
болған. Қабырғаға жанаса ... ... ... ... ... ... бас қақпасы саналған Батыс қақпаның қазіргі түрі үңірейген
үлкен тесік секілді. Сақталған құрылыс күрделі қала ... ... ... қабырғалардың орналасуынан орталық алаңға бұралаң жол ... ... ... тұр. Әр қақпадан басталар осындай көшелердің бәрі
тұрғын үйлердің ортасынан өтіп,көлемі 25х25 шаршы метр пішіндегі ... ... ... тік ... ... ... ... 300 шаршы метрге
дейін жеткен. Олардың ...... ... толтырылған екі қатар
қада болып қағылған ағаштардан жасалған күрделі құрылыс. Төрт немесе ... үйді ... ... ... бар ... ... бөлген.
1.2 Ұлы Жібек жолы,оның қалалық мәдениетінің рөлі
Адамдар өте ерте кезден ақ бір-бірімен сауда жасасқан. ... бір ... бар, ... ... жоқ ... мен құнды заттарды айырбас
жасау түрінде жүргізілді. Мысалы, олар тұз, асыл ... ... ... хош ... заттар. Содан кейін адамдар тауарларды – ... ... қола және ... терілерді, маталлдарды, сәйгүліктерді
және басқада көптеген заттарды бір-бірімен алмастыра бастады. ... ... ... ... ... ... алу ... аса бастады. Бұл сауда
орындарының –базардың, жәрмеңкенің сонымен қатар ел мен елді ... ... ... ... ... ... оңтүстікке солтүстікке
қарай көршілес жатқан жерлердің бірінен соң біріне ... ... ... ... Еуропа мен Азиядан Ұлы Жбек Жолы пайда болды.
Ұлы Жібек жолының бір тармағы – ... пен ... ... ... бағаланатын әдемі көк тас лазурит ( ляпис – зазурит) тасымалданған
«лазурит жолы» деп аталған. Екінші ...... ... ... заты болған әшекейлер жасау үшін әдемі нефрит тасын
тасымалдайтын «нефрит жолы» болған. Ал ...... ... ... ... тасылған. Бұлардың бәрі ғалымдардың анықтағанындай, б.з.д.
II ғасырда болған оқиға.
Жібек жолының жүйесі адамдар денесіне нәр ... ... ... ұқсас. Ол Евразиядағы барлық мемлекеттер мен ... ... ... ... ... жолы» деген ежелден келе жатқан ат емес. Бұл атау тек 1887
жылы пайда ... Оны ... ... ... фон ... ... кезеңнен бастап осы бір сәтті табылған атау адамзаттың таң ... ... ... болып, халықтар соның арқасында бір-бірімен
мәдени және ғылыми ойларымен бөлісе бастады. Жібек Жолы ... ... ... сан ғасырлар бойы елмен елді біріктірген ... ... ... Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Бас сауда жолы Тянь
– Шань тауларының бөктерімен жүріп, Сырдария, Талас, Шу, Іле ... ... ... ... ... ... Оның ... бұрын Яксарт кейінірек
Сейхун деп аталған Сырдария жағасы мен Аралды бойлап ... ... ... қара ... жағалауына, Византияға, Батыс Еуропаға өтті.
Қалаларда, далада, тау етегінде сақ, үйсін, қаңлы ... ... ... ... қыпшақ, қимақтар басты [8,27 б.].
Басты жолдан Орталық Қазақстан даласымен Сарыарқаға, ... ... ... ... ... ... ... бойында Испиджаб,
Тараз, Құлан, Аспара, Алматы, Талхир, ... ... ... ... ... Янкигент, Сарайшық қалалары бой көтерді.
Сол кездегі сауданың басты тауары ... ... ... ... жол ... ... деп ... Жібекпен бірге Шығыстан Батысқа,
Батыстан Шығысқа Римде, Францияда, ... ... Иран мен ... Ерте түркі қағанаттарында Қытай, Корей, Жапонияда өндірілген
көптеген тауарлар ағылды.
Мұндай экзотикалық тауарлардың тізімі өте ... ... хош ... - жасмин (ақгүл, ақтамақгүл) суы мен ... иіс ... ... ... ... ... мен дәрі ... кілемдер мен
кенептер, бояулар мен миниралдық шикізаттар; алмаз, яшма, янтарь мен ... ... морж ... мен азу ... ... мен күмістер;
қымбат терілер мен теңгелер; садақ-жебелер, қылыш пен ... және ... ... ... қалаларға қазба жұмыстарын жүргізген Қазақстандық
археологтар алыстағы Қытай мен Византиядағы, Иран ... ... ... ... ... ... ... сол елдерден керуендер арқыла
жеткізілген басқа заттарды да ... ... ... орналасқан ежелгі
Талхир (қазіргі талғар) қаласына жүргізілген ... ... ... ... қола ... пен ... фарфоры, жапонның фаянс ыдысының
сынығы аршылып алынды.
Алматыда Орталық мемлекеттік мұражай экспозициясына қойылған ... ... ... отырып, парсы ертегісінің сөздерін өзгертіп:
«...оның өрнектерінің иірінде алыс елдегі гүлдердің хош ... ... - деп ... келеді.
Жапонның фаян табақшасы сынығының ... ... ... ... ... ... табақшада таяу, теңіз және айдаһардың аясынд
алтындатқан киім киген ауқатты ер ... мен ... ... ... кең ... заттардың бірі, Қытай мен Таяу Шығыстан әкелінген қола
айналар да әркімді ... ... ... жағы гүлдермен,
арабша жазумен, ұшып бара жатқан тырналардың бейнесімен өрнектелген.
Сырттан әкелінетін ... ... ... ... ... ... ... атап айтсақ, 30 жыл бойы қазба жұмыстары жүргізіліп
келе жатқан Отырардан да табылды. Солардың ішінде, ... ... ... я жолбарыс бейнесінде нефиттен жасалған тоға өте тартымды. Оның
бейнелеу ... ... ... ... ... ... Жыртқыштың
бейнесі дәстүрлі аспан айдаһары «лунь» және айдаһар тәріздес қасиетті ... - ... ... ... атақ – ... ... ... VII-Х ғасырлардағы Чжоу дәуірінің Чжанго кезеңіне жатады. Шамасы
бұл тоға пайза (сенім құжаты ретінде тапсрылатын ... ... ... ... адамның әулет белгісі болса керек [9,66 б.].
Жібек жолының халқаралық ... жолы ... ... ... ... ... ... табылған күміс ақшамен заттар көмбесі болып
саналады. Көмбедегі тиындардың жиыны таң қаларлық. Ол ... ... ... – Алмалық, Пулад, Эмиль, (Еміл), Орда әл Азамның; Еуропалық
Қырымның; Малазиялық Сива, ... ... ... Жент ... ... ... ХIII ғасырлардың 60 жылдары ... ... ... ХIII ... 40-60 ... ... ... әсіресе,
күмістен жасалған ұйғыр жазуы бар құрама белдік ... ... ... кіші Азия ... ... ... ... айылбастарының теңдесі жоқ. Көмбе моңғол империясы
кезіндегі Жібек жолы бойында орналасқан қалалардың көрсеткіш іспетті.
Отырар ... ... және ... ... ... ... да ... Жазба деректерде тікелей көрсетілгендей, оларды ақша
орнына пайдаланған екен. Мысалы, ... ... ... ... ... Шығысқа жүрген саудагерлер өздерімен ... ... ... ... ... ақша ретінде қолданылған күміс құмайлар
–«сомға» сатулары керек» деп жазған.
Отырар көмбесіндегі ХIII-ХIV ғасырларға ... қола ... ... ... жолы ... жеркізген. Соден кейін айналардың қалыбы,
құйылып алынып, олардың бір бөлігі Отырарда жасалына ... ... ... бірі – он екі жылдық цикл бойынша жануарлар бейнеленіп,
сол ироглифтер таңбаларған қытай айнасы.
Отырардан ... қола ... ... ... ... бетіне
салынған бедер) бейнелер кескінделген. Оның бір жағына қорамсаға жебеге
толы, колындағы садағын кере ... ... салт атты ... ... ит ... гепардка ұқсас келген жануар ... бара ... ... жағында иіріліп жатқан айдаһардаң бейнесі кескінделген.
Сондай-ақ, өте бай өрнектелген қола сиясауыт та Отырардан табылған
бағалы ... ... Оның жаны мен ... ... қақпағындағы
медальондарда үйректің бейнесі берілген. Оның жан – жағын өсімдік өрнектері
көмкеріп тұр. Ал түбінде ... ... ... басы ... ... тас ... ... Қақпағында тілек ретінде жазуы
бар [10,87 б.].
Мұндай сиясауыттардың ХII-ХIII ғасырлардың аяғында Орта ... ... ... ... ... ... де осы ... Ақ мөлдір әйнектен істелген бұл әсем ... ... көк, ... түсті эмальдармен геометриялық өрнек салынған. Ыдыстың жиегіне алтын
жалатылған. Графин Отырарға әйнек ... ... ... ... ... ... ... жерінде жасалған мұндай заттар әлемнің бар
түпкіріне тараған. Себебі онда түрлі түсті ... ... ... жалатқан
заттар өндірісі жолға қойылған еді. Бұған ...... ... ... Азия ... ... ... жұмыстары кезінде табылған ... ХIV ... араб ... ибн ... ... жоғары шенді бір
шенеуліктің үйіне Сириялық әйнек заттардың бай коллекциясын көрген. Енді
сол сириялық заттар ... да ... ... кезде «Антоновка» деп аталатын қоныстағы қазба жұмыстары
барысында жаңа деректер алынды. Ол, шамасы, ортағасырларда Қаялық ( ... ... ... ... астанасы болса керек. Қала ... ... ... ... 270 км ... –шығыста
орналасқан.
Қаялықта жүргізілген зерттеулердің ... ... ... ... ... алынды. Олар - қытай ... мен ... ... мен ... қыш ... ... жолы мен Ферғананың
атақты арғымақ аттарын, араб және түркімен сәйгүліктерін алып ... ... ... ... ... ... бөкен, қырғи, сұңқар,
тауыс, тотықұс, түйеқұста саудаға салынған. Бұл сауда ... ... ... шабдалы және тағы да басқа жеміс жидектер, қауын мен
басқа көкеністер, қант дәм ... ... ... ... ... ... ... керуендері алып жүрді[11,432 б.].
Жібек жолымен тауарларымен қоса өнер, архитиктура, мәдениет музыка
мен би өнері, ... ... орта ... ... ... ... соғды, түркі өнерпаздары Қытайдың би мәдениетіне үлкен үлес қосты.
Сонымен қатар, Жібек жолы арқылы жан – ... діни ой ... ... ... басқа діндер арасына өз ... ... ... Өз ... алыс елдерге алып барды.
Үндістаннан Орта Азия мен ... ... ... ... ... буддизм келді. Вавилоннан Иран мен Закавказье ... ... ... жолы ... қоса ... ... қарай християн және ислам
діндерінің кең өріс алуына себепкер ... жолы – ... ... ... ... ... тау ... жол салған
әлемдік өркениеттің жарқын көрінісі. Осы жолға ... бере ... ... ... өнер мен ... таралу жолымен таныстық.
Сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... жолындағы сапарымызды аяқтай отырып, ортағасырдың тарихи, рухани
өмірінің көп қырлығын атай ... ... пен ... ... мен Азияның түйіскен жерінде бір-біріне
ұқсамайтын мәдениеттердің өз ара тоғысып сабақтасып жатуына ... ... ... қала ... мен ... ... көрші елдермен
және алпыс ... ... ... ... ... ежелгі
өркениетінің алмас тасындай жарқыраған мәдениетті өмірге әкелді.
Ұлы Жібек жолы Қытайдың Ши –ан деген жерінен басталып, Шыңжан,
орталық Азия арқылы Таяу ... ... ... жол ... ... ... ... табылуы және онымен сауда жасалуы ... ... ... жатады деп саналып келген еді.Алайда Тайху көліне ... ... ... ... ... жүргізген қытай
археологтары неолит дәуіріне ... ... ... ... ... ... ... сол кезге қарай, яғни осыдан бес мың жылдай бұрын жібек
тоқу қарапайым ... ... ... ... VІ-V ... қытай
жібегі басқа елдерге, соның ішінде Батысқа да шығарыла бастаған. Алтайдағы
Пазырық обаларының б.з.д. V ... деп ... ... қазған кезде
феникс кестеленген жібек көрпе табылды. ... және ... ... ... VІ-V ... қабірлерден жүннен жасалған
бұйымдарға тігілген жібек маталар мен шашақтар шықты [12,35 ... ... ... ... сақтар мен скифтердің көшпелі
тайпалары қатысқан, сол кездегі ғажайып тауар Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... ... VІ-V ғасырлардағы Жібек
жолы туралы айтуға бола қоймас, қымбат тауарлар дала ... ... ол 40 ... ... ... және ... ... үлкен
иіндерінен басталып, Алтайдың шығыс және солтүстік сілемдерін, Қазақстан
мен Қара теңіз ... ... мен қара ... ... ... ... де, ... мен этрускілер жеріне жеткен деп шамалау дұрысыр-ақ
болады.
Б.з.б. І ғасырдың ортасында ғана ... ... ... ... ... ... ... бәрі 138 жылы император Уди батыстың ... ... ... ерген керуен елшісі Хань астанасынан шыққан кезде басталатын
еді. Чжан-Цзян 13 ... ... ... ... Ол ... ... ... жетіп, қытайдың ішкі аудандарынан Орталық Азияға бірінші
болып тура жолмен жүріп өтті. Осының ізінше Батысқа ... ... ... ал ... Жерорта теңізі жағасынан, Таяу және Орта Шығыстан, Орта
Азиядан тауарлар әкеліне бастады.
Көп кешікпей халықаралық сауда Орта ... ... және ... ... ел - Соғдыдан шыққан саудагерлердің қолына көшті.
Соғдылардың Шығыс ... ... ... және ... Ланчжоу,
Духуан, Чаньан сияқты қалаларында сауда колониялары ... ... ... ... ... ... Соғдылар Жапонияға өткен, Жібек жолы
жапондықтардың ертедегі астанасы ... ... ... ... ... ... ... жазылған қолжазба сақтаулы.
Қазақстанның батысын Қыйыр шығыспен, Амур ... ... ... ... ... жолы» дейтін жол белгілі, ол ... ... ... қанағаттыры мен соғды князьдіктерімен және
Жапониямен байланыстары жүзеге ...... ... ... ... « Жапонияға баратын жол» деп аталған. ІІ- V ғаысрларды
Жібек жолы егер шығыстан бастасақ, Чананьнан ... ... ... ... ... ... одан әрі ... Шянның солтүстік сілемдерін
жағалап, ұлы қытай қорғанының батыс шеті мен ... ... ... Осы арада бір жол айырылып, Такла – Мақан шөлінің солтүстігі
мен оңтүстігін жағалап кеткен. Солтүстік жолы ... ... ... ... ... Іле ... ... ортаңғы жол Чаочаннан
Қашқарға,Ақсуға және ... асу ... ... оңтүстік жағасына;
оңтүстік жол Дуньхуан, Хотан, Жаркен арқылы Үндістан мен ... ... бұл ... жел» деп ... жол; ... жол» Қашқардан
Ферғанаға және одан әрі Самарқанға жалғасықан.
VІ-VІІ ... ... ... өтетін бұрынғы жол төте және қолайлы
болғанымен, Қытайдан Батысқа Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы өтетін
жол ... ... ... Жолдың ауыстырылуын мынандай себептермен
түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда түрік қағандарының ... ... Азия ... ... ... жолдарын солар бақылап отырды. Екіншіден,
Ферғана арқылы өтетін жол өзара қырқыс салдарынан VІІ ... ... ... ... бай ... мен ... ... теңіздің
арғы жағының тауарларын ірі мөлшерде тұтынушылар болатын [13,133 б.].
Жібек жолы бастапқыда ... ... ... ... ... ... Өз ... онымен Римнен, Византиядан, Үндістаннан, Иранннан, Араб
халифатынан, ал ... ... мен ... осы ... өндірілетін
тауарлар тасылды.
Бұл ғажайып,таңсық тауарлардың тізімі таусылмайды. Бұлар мирро мен
ладан, ... суы мен ... ... мен мускат ... мен ... ... еті, ... мен маталар, бояулр
мен минералдық шикізат, алмас пен яшма, ... мен ... піл ... ... пен сом ... аң терілері мен теңгелер, сдақтармен жебелер,
семсерлер мен найзалар және ... да ... ... ... ... сату
үшін Ферғананың асыл тұқымды аттары, араб және нисия ... ... ... ... мен ... брыс пен ... қаршығалар мен
сұңқарлар, тотықұстар мен түйеқұстар алып жүрілді. Мәдени ... ... ... ... ... мен қант, жемістер мен көкеністер
Жібек жолы арқылы тарады. Алайда сауда жасалатын негізгі зат ... ... ... ... мен ... ... халықаралық валютаға айналды, ол
патшалар мен елшілерге сыйға ... ... ... ақы ... қарыз ретінде төленді. Иранның Шахиншахы Хосроу І Ануширван
қытай императорларынан басқа тартулар мен қатар, қытайдың Жібек ...... ... оның ... ... тәж ... және ... тағынған патша
бейнеленген. Қытай, Орта Азия, ... ... ... ... ... ... ... тән барлық қымбар әшекейлерден
жасалаған.Жібек жолымен тасылатын жібектің де, ... бір ... ... ... ... ... ... қалып тырғаны әбден табиғи
нәрсе. Мұны архиологиялық олжалар айқын дәлелдейді.
Отырыр алқабындағы ... ... ... ... қабірлерде біреуінен
қытайдың біздің заманымыздағы І-ІV ғасырларға жататынын жеті «У – ... ... Бұл ... ... ... ... жолымен батысқа соның
ішінде Кангюй мемлекетінің орталығы орналасқан Сырдарияның орта тұсына бет
алған ... ... ... болғанына дау жоқ. Қытай
деректемелерінде сол ... ... ... ... «... жуырдағы кезде
өзінде шетелдік иеленушілерімен қатынастар ... ... және ... алыс шет ... белгілі болу даңқын қымбат тұтқан қытай сарайы
Кангюмен ... ... ... ... ... ... ... Жетісуда табылған
күміс құмыраларды атап өту керек, онда византиялық үлгіге еліктеп кірестер
түрінде қалыппен өрнек салынған.
Құмырларды ... ... өз ... ... істелген деп көрсетуге
тырысқан. Бір саптаяқ тұтқасының иілген жерінде «көне ... ... ... ... былайша еліктеуге тырысушылықтың «империя халқы
түр-тұрпатының әсерлі әлемдігі» туғызған. Жамбыл қаласында Тараздың орнынан
І Юстиниан Византияның алтын ... ... оның бір ... дулыға
киіп, найза мен қалқан ұстаған ... ... ... ... крест
ұстаған Жер құдайы бейнеленген. Византиялық алтын солидінің кең таралғанын
және халықаралық валюта ретінде қолданыланын ... жөн. ... ... ... жөнінде Византия және парсы көпестерінің ... ... ...... орта ... ... ... мәлім.
Персия саудгері күміс көрсете алған кезде, антикалық ... ... ... көрсетіп жеңіп шыққан.
Орта ғасырлардың бас кезінде Индия дүниенің кең-байтақ ... ... ... Бұл дүне ... әрқайсысы кең көрінді.
Бұл тұжырымдаманың көрінісі Самарқанға жақын жердегі Кушан қонысындағы
үйдің қабырғаларына салынған әшекей суреттер болып табылады; онда біреуінде-
қытай императорлары, екіншілерінде – ... ... мен үнді ... ... ... мен Рим ... ... халықтың бір нәрсесімен атақты да ... да ... ... ... суреттейді: бірін қойған, арабтардан өлеңде ешкім ... ... ... ... көрінсең, ем – домымен жан дүниенді қозғайды.
Сауық – Сайран үнділердің мекені, есеп қисап, ән-әуенде Римннен ким ... ... ... өз өрнегімен, әрімен, ал жалғанда хас шебері ... ... ... [14,64 ... ... Жамукат деп саналатын Қостөбеде қала жұртынан
қоршалған VІІІ-ІХ ғасырлардағы ғибадатхана ... ... ... ... ... нақ осымен түсіндіруге болады. Қабырғалық
беттерге ... ... шоғы ... тұрған жүзім ... ... ромб ... ... ... бумалры бейнеленген. Оймыш тау сарындарында өрнектердің
жеке ... ... ... пен ... ... Самара мен
Фустат қалаларының сәнденген оймыштарға мейлінше жақын ұқсастық бар. ... ... ... ... мен халифат астанасының астаналық ... ... ... ... ... Жібек жолымен қалай таралғанын
айқын көрсетеді.
Сол бір алыста қалған оқыйғалардың замандастары болған түрлі ... ... бір ... ... табысқа жететіні туралы ... ... өз ... ... ... қазыналарын қалай
меңгергені туралы ... ... ... ... ... түрінің
негізгі мазмұны да міне осында болатын еді. Езілгендер мен ... ... ... ... ... ... пен ... әшкерелеген, парсының атақты сопы ақыны Жалаиридің Румидің
сөздері мәдениеттердің өзара әсері, ... ... ... ... ... деп ... ... пен үндінің ортақ тіл табысуы ... ... Екі ... жат жандар сияқты болуы да сондай жиі ... ... тілі ... басқа мәселе: тіл ... ... ... ... ... ... ... болған «жүрек дінін»
жырлаушысынын соңғы сапарға мұсымандардың, христиандардың, иудейлердің,
буддистердің шығарып салғаны тегін ... ... ... ... ... кескіндемелерде
тауарлардың мәдени үлгілер мен өлшемелердің Шығыс және Батыс елдеріне
таралуымен қатар ... мен би ... ... ... ... өзінше бір «эстрада» өріс алды. Қызықты ойын сауықтар,
музыканттар мен бишілердің, ... ... ... ... ... ... – сиқыршылардың өнер көрсетуі ерекше таралды.
Бұл өнерге тілмаш керек болмады, кезбе ... үшін тіл ... ... - дене ... түсінісетіндерді жұрттың бәрі бірдей ұтады»,- деп
жазды Эразм Роттердамский. Грек ... де Киев ... де, ... да, қытай императорына да ұқсас нөмірлер көрсетілген.
Сарай маңындағы қызметкерлер құрамы шетелдік ... ... Олар ... салтанатты рәсімдерде де
сарайлардағы ресмиме салтанаттарда да ... ... ... Суябқа
жақын жердегі өз ордасында елшілер қабылдануының суреттелуі сақталған.
«Қаған» деп жазады осы ... ... ... буддалық туап туші ... - ... ... ... ... әмір ... уақыттың бірінде
жаңғырыққа металл әуені сүйемелденген жат жерлік музыка ... ... ... музыкасы болғанымен, ол да құлаққа жағып, жүрек пен ... ... Тан ... ең көп таралған Батыстың – Шығыс Түркістан мен
Орта Азия қалаларының музыкасы болғаны мәлім.Кучның, Қашғардың, ... ... ... мен ... ... ... ... қамқорлық
арқылы қытайдың музықасымен және дәстүрімен ұштасып кетті. Иран, Соғды және
түрік актерлері қытайдың хариогрфиялық мәдениетіне көп үлес ... ... ...... мен ... мейлінше әйгілі болды.
«Батыстың секіргіш билерін» әдетте ... ... Иран ... ... және ... ... моншақпен әдіптелген биік берік келген балалар
орындаған. Олар ұзын мата белбеу ... ... ... би ... кезде желбіреп тұратын. Олардың кигені жеңдері тар ... ... ... ... тағылған төбесі сүйір бөрік, ал аяқтарында зерлі
қызыл туфли киген[15,84 б.].
Бұл дәстүр мұсылман елдерінде неғұрлым ... ... де ... ... ... ... ... халифтің өзінің алдында да
бетперде киіп ойын көрсетілгені мәлім. Жібек жолы бойындағы ескерткіштерді
қазған ... ... ... музыка және тетр мәдениеті саласындағы өзара
байланыстың дамығанына көптеген материялдық айғақтар табылды. Бұлар ... биші ... мен ... ... киген ктерлер, түйе үстіне
сыйып кететін ... ... ... ... ... ... ... – ғылым мен мәдениет орталығы
Шығыстанушы В.В.Бардольд: «ортағасырдың ерте кезеңінде, ... ... ... өзгерістер болды», - деп жазған еді. ... ... ... ... ... ... Тан ... арқасында
қытайдың бірігуі жатады. Олардың әр қайсысы Орта Азияға ... ... ... ... ... діні ... ... өріс ала бастаған алғашқы
ғасырларда Ганг өзеніндегі ... ... ... ... астанасы
болып күшейді.
Қытайдан Үндістан, Иран, Византияға дейінгі аралықтағы созылып жатқан
көшпелілер түркі әулеттерінің қол ... ... Осы ... ... ... төрт ... дүниенің төрт бұрышында тұруы керек»
деген идеясы қалыптасты. ... ... ... - ... ... тастар
патшасы» - батыста, «аттар патшасы» - солтүстікте және ... ... ... ... адам ... ... ... айтылған) -
шығыста болуы. Біршама өзгерістер енгізілген бұл ... ... ... да ... философиясы мен ғылымына тәнті болудың нәтижесінде мұсылмандар
үшін пілдер патшасы «дана ... деп ... ... ... тәнті болудан адамдар патшасы «мемлекеттік басқару және өндіріс
патшасы» деп ... Ал ... ... ... ... ... ... өзгешеленген екі патша ... ... ... ... кейін арабтар патшасы мен сүйкімділік, әсемдікті бағалаудың
нәтижесіндегі ... ... ... өмір сүрген авторлар қай империяның қандай салада
артықшылықтары болғанын айтып қана ... ... ... ... ... ел мәдениетіндегі құндысын игерді. Сондықтан бүкіл әлемдік
мәдениеттің ертедегі формаларының бірі жоғарыда ... ... ... еді. Оның ... Ұлы Жібек жолы үлкен ... ... жолы – ... ... өркениетінің теңдесі жоқ тарихи
ескерткіші. Ол көп ғасырлар бойы өз ... ... мен ... ... ... басты роль атқарды. Құрлықтарды
жалғап жатқан бұл жол екі ғасырдан ... ... мен Азия ... көпір болды, Шығысты Батыспен байланыстырды.
Ортағасырлар кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... архитиктуралық үйлесімділіктері, сарайлары,
мешіттері, ұлық мовзелейлері, ... ... ... ... таң қалдырмай қоймаған. Қазақстан археологиясындағы жарқын
оқиғалардың бірі - жазба деректерде көрсетілген ... ... пен ... ... болды. Қазақстан тек көшпелілер Отаны деп
кешегі күнге дейін айтылып келген ... ... ... ... ... ... бесігі болғандығы айқындалады. Ол ... мен ... қала мен дала ... ... ... ... ... дәстүрлі бірлестіктің ізі тіптен қола дәурі кезінде
байқалады [17,98 б.].
Археологтар мен ... Орта Азия мен ... ... кезеңінің гүлденген тұсы Х - ХII ғасырларға сай ... Сол ... ... ... ... ... өнердің,
архитиктураның шаңына жеткендігінен көрінеді. ... ... ... ... куә ... ерте ортағасырлардағы Қазақстан қалаларының
тұрғындары үйіснедер, қаңлылар, соғдылықтар, түркілер болған.
IХ-ХII ғасырлардағы орта ғасырлық ... ... ... ... ... жақын орналасқан Жуантөбе қалашығының маңынан ... ... жазу да ... Ол «Атлах» деп аударылады. Бұл Талас
даласындағы қаланың атауы. Жетісу үшін ... мен ... ... ... ... осы жерде болған.
Археологтар Сыр бойындғы қалалар мен елді мекендерге қазба жұмыстарын
жүргізген кезде,түркі ... ... ... ... ... бірі
Шардараға жуық орналасқан бірінші Ақтөбе қалашығын қазу кезінде ... ... ... Ол ... іліп ... ...» ... «Батыр Ас
(бүркіт)» деп аударылады. Екіншісі Шымкенттің жанындағы ... ... ... ... Жазу ... ... деген мағынаны
білдіреді.
Руникалық жазбалар Іле аңғарларынан да белгілі мысалы осындай жазу
Алматы маңындағы ... ... Х-ХI ... ... ... қола ... ... Оның «Басынды және қорқақ» деген ... ... ... ... соң көнетүркілік руникалық жазба қолданыстан шығып
қалды. Алдымен оны ұйғыр ... ... ... ... ... дінін
қабылдаған түркі тайпалары арасында араб жазуы тарады.
Қазақстанның оңтүстігімен Жетісуда түркі руникалық жазбасымен катар
соғды жазуы ... ... және ... ... да жат болмады. Соғды тілі
түркі және соғды халықтары арасында халқаралық тіл ретінде ... ... ... тек ... тобы мен діни ... ... Алайда қыш бұйымдарындағы, айнадағы жазулар халықтың басқа ... жаза ... ... архитиктура мен өнер дамыды. Сәулет өнерінің ескерткіштері
– өз қоғамының дамуы жайында құнды мәліметтердің ... Олар ... ... ... ... ... бола ... сол дәуірдің эстетикалық
қағидаларының жарқын ... ... - ... ... ... ... ... жұмыстарын ұйымдастыруы мен ... ... ... ... ... ... мен Жетісуда бүгінгі күнге дейін аман
жеткен ... ... ... Көбі ... ... тән. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ашу, архитиктураның даму заңдылықтырын
зерделеу, көбіне-қөп, архитиктуралық ... ... ... ... ... ... қалашықтарының қамал – қорғаныстарына
қазба жұмыстарын жүргізу барысында көптеген қызықты ... ... ... ... ... сан ... ерекшеленеді. Солардың
ішінен алдымен, ұсақ пластика терракота ... ... сары ... қыш ... ақ осы ... жасалған, шыңылтыр жүргізілмеген
бұйымдар), керамика және металл көзге түседі [18,77 ... ... ... ... ... халықтарының өкілдері
бейнеленген. Бұл оларға тән бет-әлпеті мен шаш қою және киім ... ... ... ... ыдыстарда, ыдысқа салынғын
қөрнектерде көрінеді. Теракотталарда кескінделген әр түрлі кейіпкерлердің
кейбір құдайлардың кейіпкетіне байланысты ... ... әсем ... ... киім ... ... салпыншақтар мен белдіктің айылбастары, тоғалар, ат әбзелдері бай
өрнектерімен ерекшеленеді. Айылбастар жүрек ... ай ... ... ... пішінді болып келген. Белдіктің өн бойындағы өсімдік
және жан-жануар өрнегін құрай ... ... ... бір
үйлесімділік ұғымын береді.
Белбеу киімнің бір бөлшегі немесе әскери жабдық қана емес, ... ол ... ... тұратын белгі және көркем өнердің
көрсеткіші де болған. Орта ... ... ... ... ... ... қолданды, оларды әсіресе бірнеше фигуралардан
құралған компазициялар, иконографиялық ... ... ... ... ... өрнектері» абстрактылы элементтер үйлесіміне»
айнала отырып, олардың қолданысына енді. Сонымен ... ... де ... ... қоғамына өз ықпалын тигізді. Күміс
ыдыстардағы Айбарлы жолбарыстың, сезімтал тау текелер мен ... тірі ... ... ... ... құлан, кермарал секілді
жануарларды еске салады.
Жалпы, мұсылмандық Шығысқа ... IХ-ХII ... ... ... ... Адам Мец «мұсылман ренессансы»
(мәдениетті қайта ... деп ... ... Қазақстан мәдениетіне де
толығымен қатысы бар.
Академик Н.И.Конрадтың пікірнше: «Қайта ... тек ... ... ... Ол - ... ... ... заңдылығының көрінісі». Қайта
өрлеу кезеңі халықтың тарихи дамуында ... ... ... уақытта
болады. Ренессанс дәуір әлемдік тарих көрсеткендей», ұзақ ... ... келе ... ... ... мен мәдениеті бар» халықтарда бой
көрсетіп отырған».
Шығыстың әр түрлі халықтырының ... ... ... оларды
Батыс елдердегі қайта өрлеумен салыстыру тарих ғылмының жаңылықтарымен
толықтырады.
Н.Ә.Назарбаев өзінің ... ... атты ... мен кейбір
мақалаларында: «Егер біз ел болғымыз келсе және өз елдігіміз ұзақ сақталсын
десек, халықтың рухани бастауын түсіну ... ... ... ... ... ... - Дәндібай мәдениетіне жататын ... мен ... ... секілді тарихи мәдени ескерткіштерді, сақтардың ... ... ... ... ... ...... сияқты қалашықтары
мен патша қорымдарын, түркілердің қастерлі ... ... ... ... жолы ... ... Түркістан, Сауран, Тараз, Ақыртас, Талхир,
Қаялық секілді ... ... ... ... және әлеуметтік
туризмнің инфрақұрылымдық жүйесіне енуіне мүмкіндік ашып береді [19,90 б.].
Желіп өтсек біз ... ... мен ... ... ... ... жолдар мен соқпақтарды көріп, қазіргі өміріміздің ... ... егер ... ... жыл ... Жетісуды көз алдымызға елестетіп
көрсек. Бұл үшін біз ... ... ... ... ... ... заманғы зерттеушілеріне сүйенуіміз керек. Мұндай
деректер бір-бірін толықтыра отырып, ортағасырлардан белгісіз болып ... ... ... ... ... ... ... Х ғасырдың соңғы жылдарындағы географикалық
шығарма – белгісіз автор жазып қалдырған ... ... ... әл – ... шекаралары») еңбегінің беттерін ... ... ... В.В.Бардольдтің пікірінше: «белгісіз автордың Орта ... ... ... ... ... ... ол өзінің араб
замандастарына қарағанда, Орта Азияның шығыс бөлігі жайлы анағұрлым ... ... ... ... ... халық – түркілер мекендеген
Тонг және Талхир ... ... ... Бұл елді ... ... ... шекарасында, Ыстықкөлге жақын маңда орналасқан делінген.
Ежелгі Талхир қалашығы Алматыға таяу жерде ... ... ... ... тіп – тік келген, арнасы толы, ағыны
қатты, күндіз-түні гүрілдеп ағып жататын өзеннің жанынан табылған. Бұл ... деп ... ... аты сол ... ... ... Іле ... шыңы да осылай аталады. Оның алыстан көз тартатын ақ бас ... ... ... яғни қазіргі күні оның орнын басқан, ... ... ... және ... ... ... ... қарай 100 км қашықтықтан ... осы ... ... маңынан, тау шатқалының шыға берісіндегі оң
жағалаудан аршылып алынған ... ... ... ... ... ... (Талхиз) атауы бірден өзі тартар еді. ... оның ... ... ... ... таныс, талғар сөзімен үндес, ұқсас.
Талхир (Талхиз). Бұл атау ... ... ... өтіп ... ... Сол ... ... (топонимді) да – өте көне сөз. Екі түбірден
құралған бұл ... ... ... ... ... ... ... «тау» деген ұғымды білдіреді.
Өткен өміріміздің куәгерлері болып табылатын тарихи ескерткіштер,
бағзы замандағы қоныстардың ... ... – ақ ... ... аударып келеді. Бұл салада белгілі археологтар А.Н.Бранштам, Ә.Х.
Марғұлан зор еңбек сіңірді. Жылнамалық ... мен ... ... ... ... ... болып анықтағандар да осы ғалымдар.
Ежелгі Талхирдың орнында көп жылдар бойы ... ... ... ... ... ... Абай атындағы
Қазақтың педагогикалық институтының (қазіргі Абай ... ... ... ... И.И. ... ... ... алып, 70 жылдардың екінші жартысынан бастап Ә.Х.Марғұлан атындағы
Археология институтының Т.В.Севельева ... ... ... 1994 ... бері қазба жұмыстарына америкалық ғалымдар, Германия,
Жапония, Израил зерттеушілері қатыстырыла бастады. Олардың ... ... ғана ... ... ... эколог, геоморфолог, топырақтанушы,
палеоботаник, палеозологтар да ... ... елді ... ... ... ... ... ескерер болсақ, бұл түсінікті.
Өйткені көне ескерткіштерді ... - өте ... да ... іс. ... ... ... ... әрі кешенді түрде жүргізілуі тиіс. Мысалы қазба
кезінде табылған жануарлардың сүйектеріне қарап қалалықтардың қандай ... ... ... мен ... ... ... ... тұрғындары бақшаларында не өсіп, қандай шаруашылықпен
айналысқандарын ... ... ... ... қала
өміріне ылғи да өз кесапатын тигізіп отырған табиғат апаттарынан, зіл ... ... ... ... ... ашу ... жер сілкіністері болып
тұрғаны анықталды), олардың асерін ... [20,78 ... ... ... осындай қазба жұмыстарының барысында Талхирді
жалпы көрінісімен қоса қаланың салыну жоспарын, тұрғындарының өмір ... ... ... ... мен ... ... ... қажетті жағдайларымен жабдықталуының, сумен қамтамасыз етілуінің
сипаттарын ашуға мүмкіндік туды. Кәсіпкерлер шеберханаларының ... ... ... қоладан, шыныдан жасалған бұйымдардың арқасында
көзешілік, ұсталық, ... ... ... даму ... ... ... ... ғасырларда Иранмен, Қытаймен, Орта ... ... ... халқаралық байланыстары анықталды.
Зерттеу нәтижесінде Талғар өңірін адамдар қола дәуірінің ... - ... жыл ... 2800 жыл ... қоныстанғандығына көз жеткізілді.
Олардың жер өңдеумен, үй маңында мал өсіру мен ... мыс ... ... қару жарақтар жасағаны белгілі болды.
Тарихи деректерге үңілсек, осы өңірде ... VIII-III ... ... ... ... Олар б.з.д. IV ғасыырда Жетісуда өз
мемлекетін құрған. Кейінірек, б.з.д. III ... бұл ... б.з. ... ... өмір сүрген ежелгі үйсіндер мемлекеті алмастырады.
Ежелгі сақтардың мәдениеті туралы Есік обасында жерленген ... ... ал ... мен ... тұрмыс салты жайлы Талғар
маңындағы қоныстардың қазбасынан білеміз. Оған қоса ... ... ... айналысқандары, бидай, тары, арпа дақылдарының бірнеше түрін
өсіргендері, егістерін арықтар арқылы суғара ... де ... қала ... ... ... ... ... орнында б.з. VIII
ғасырларында пайда болып, Х-ХІІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... тор жасап, кварталдарға
бөлінген. Әр кварталда 12-14 ... ... ... өзі тар ... ... ... жатқан. Мұндай кварталдарда сірә, туысқан адамдар тұрған
болу ... ... ... ... Бұл үй ... ... ... назар салған адам ертедегі әр бір үйдің екі бөліктен
тұратынын байқауына ... Оның кіші ...... жай да, ... және мал ... ... қора-жай. Тұрғын жай мен мал қораға
кіретін есіктер бөлек әрі бір-бірінен ашық орнатылып, әр ... ... ... ... ... ... ... шығуға және малды жайылымға, суға
айдап баруға қолайлы болу үшін оңтүстікке қарай ... ...... есік батысқа қараған. Олар квартал ішіндегі тар ... ... ... кварталдарына қатты қыстың өзінде суық онша
білінбейтін болған. Өйткені қалың, биік ... ... мен тар ... ... етіп салынған. Үй жайдың қабырғаларын ... ... ман ... жұмыр тастар қолданылған. Оның төменгі
бөлігін – іргесін ... ... ... бүкіл биіктігінің үштен
біріндей етіп жұмыр тастардан қалап топыраққа тереңдете ... ... ... және ... ... ... ... болуын
ойластырғандарын байқатады. Сондай – ақ ... ... ... ... ... тұру үшін де оның ... ескерілген.
Үй қабырғасының жоғарғы бөлігін кірпіштерден өріп шығарған. Мұндай
кірпіштер лай балшықтан құйылып жасалған. ... ... ... ... байланыстырып, қиюластырып бекіту үшін де осылай балшықтар
қолданған. Үй ішіндегі бөлмелерді бөліп тұратын ішкі ... да ... ... ... ... ... төзімділігін
арттыру, жер сілкінісінен қорғану мақсатында оның ара-арасын ұстату үшін
әбден шайыр сіңген, қанша жыл тұрса да ... Тянь ... ... бірге
қалаған.
Үйдің тұрғын-жай бөлігінің төбесі шатырмен жабылған. Мұның, ... көп ... ... ... маңызы зор болған. Шатырға негізгі
тіреуіш ретінде үйдің ... ... ... Ол үшін ... ... ... жасалады немесе қабырғаның үстіңгі жиегін бойлай
қима ағаштардан шатрды бекітетін жақтаулар (қорап) орнықтырылады. Ойыққа не
болмаса қабырғаның үстіндегі ... ... 14-20 см ... ... ... ... [21,178 б.].
Тұрғын – жайдың биіктігі орташа есеппен 3 м-ге жетеді. ... ... ... оның ... ... 6-10 см кадалар
тігінен орнатылады. ... ... оны, ... ... ... қамыстармен
немесе ағаш бұтақтарымен жабады, одан соң құрғақ шөп төсейді, ең сыртынан
күл араласқан балшықпен ... ... етіп ... ... ... еріген
қар мен жаңбыр суын өткізбейтін болған.
Мал ұстайтын қоралардың төбесі жайпақ,тегіс әрі жеңіл етіп жасалған.
Әдетте олар тек ... ... ... сабанмен жамылған.
Ортағасырлық Талхир қаласында сол кездің өзінеде тұрмысқа қажетті
барлық ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... археологтардың анықтауынша,оның басты көшелеріне ... қыш ... ... ... ауыз су ... ... ... су
арнайы жасалған құдықтарға жеткізіліп қаланың сыртына шығарылып отырған.
Талхир қаласы өз заманында халықаралық және ... ... ... де ... ... ... ... мен ауыл тұрғындарының
өмірінде маңызды рөл ... ... ... қыштан, мыстан ыдыстар, алтын, күміс,
қоладан әшекей заттар жасап, темірден балта, пышақ, қазан, есік ... ... ағаш ... ... ... ... ... Сүйектен де неше түрлі заттар жасау ісі ... ... ... жеткен. Талхир қаласының шеберлері бұл үшін жабайы аңдар –
арқар, бұғы, ... үй ... ... ... ... мен
мүйіздерін пайдаланған. Оны біз қазба жұмыстардың қолда бар мәліметтеріне
қарап айта аламыз.
Қала маңайындағы ... ... да ... ... жеміс-жидек көкені, ет, жүн тағы сол сияқты қалаға өткізуге ... ... ... қала қолөнершілерінің бұйымдарын сатып алған.
Сонымен қатар Ұлы ... ... ... ... да ... ... ... еткен. Себебі, Жібек Жолы дәл осы жерден жан жаққа
тарамдалғандықтан, Талхир керуен жолдарының тоғысқан ... ... Оның бір ... ... – батыс бағытта Талғар өзенінің
бойымен төмен ... Іле ... ... ... ... де, сол ... Алатауына, Алакөлдің жағасына жетіп, одан әрі Қытай асатын. Екінші
тармағы шығысты бағытқа ала қазіргі Шелекті басып ... Шарн ... ... ... оң ... ... ... Жаркент, Қорғас жерімен
Қытайға жететін ... ... ... ... отырып, одан әрі ... ... ... жері ... да қытайға апаратын [22,123 б.].
Талғарда әр елден келген саудагерлер ... ... ... ... ... Олар осы ... аялдап, сапарларын әрі қарай
жалғастыратын.Саудагерлер әкеле жатқан тауарларының бір ... ... ... ... ... ... ... ақы ретінде төлеген, қала
әкімдеріне қымбатта сирек кездесетін ... ... ... ... ... аршу ... ... әкелінген қола
айналар,фарфор ыдыстар,Ирандық қола ... мен ... алыс ... ... ... (піл ... ... бұйымдар,Самарқандтың
өрнекті қыш ыдыстары,тіптен қыйырдағы Жапонияның фаянс табағы да ... ... ... киім ... ... ... ... аясында
бейнеленген.
Еуразия қалаларында соғылған бақыр ақшалардың ... ... да – ... бір алыс ... ... қаншама кең көлемде
жүргенінің нақты айғағы.
Қала тұрғындары сауда, қолөнермен қоса ауыл ... ... де ... Қалалықтардың көбінің үйінде бақарға шығарылатын
астықты сақтауға арналған үлкен қоймалар болған. Мал ... ... қой, ешкі ... ... ... ... түлкі, борсық, қоян секілді
аңдарды аулаған. Осы жануарлардың сүйектері мен сүйектен жасалған заттар ... ... жиі ... ... ... ... ... қалалық өмірге кейінірек ауысса керек. Олай
дейтініміз, тұрғын үй жануарлардың ауласынан киіз үй ... ... ... ... ... ... салт – ... көп жылдар бойы ұстанып,
сақтауға тырысқанын көрсетеді.
Талхир ... ... ... ...... ... яғмалар
құраған. Сондай-ақ базарлар мен көшелерден тілдері бір-біріне ұқсамайтын
жат ... ... Орта ... ... ... ... көпестерді
кездестіруге болатын. Қалада барлығы, зерттеушілердің есебі бойынша, қала
гүлденуінің шырқау шыңына жеткен ... яғни ХІ ... ХІІІ ... ... ... ... Медальондар шеңберінен табақтың жиегіне дейінгі
аралық екі қатар етіп жүргізілген жартылай сопақ және ... ... ... ... ... ... Енді осы суреттердің
мағынасын түсіндіруге тырысып көрелік.
«Аңшылық стиль» әлемнің ең ірі ... ... ... ... ғажайып қола, күміс,мыс бұйымдарға ғана
тән мәнерліне қыш, ... ... ... ... қыш ... да ... болып табылады. Бұған көз жеткізу үшін Мерв ... ірі ... ... ... мөрлі ыдысқа зер сала қарау
жеткілікті. Ол да жан-жануарлардың алуан ... ... Бұл ... құс, ... ... ... ... көре аламыз. Ғалымдардың
пікірінше, ол бейнелер белгілі бір діни ... ... ... ... ... тауық - күн құдайын немесе жұмақ
құсын білдірген, ешкі - ... пен ... ... ... ... айлакерліктің, сонымен осы аңға тән батылдық пен ақылдылықтың символы.
Ең маңызды ұғым – ... ... ... ... ... ... бет ... адамді блып келетін ... ... ... мен оның бейнесі ерте заманнан бері батырлықтың,
қайсарлық пен алып күштің иесі болып есептелген. ... ... ... ... ... ... ... басты кейіпкерлер
күш пен құдіреттің, билік пен ... ... - ... б.].
Талхир қаласы ХІІІ-ХІV ғасырларда құлдырай бастады. Оның ... ... ... алауыздықтары,бітпес соғыс еді.Бұл соғыстан
отырықшы қала халқы ... ... ... ... ... ... егістіктер тапталды, сауда нашарлады. Қалалықтар ... мен Орта ... ... ... ... қоныс аударуға
мәжбүр болды. Талхир біртіндеп кішірейіп бос қалды. Алайда егін егіп мал
шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... ... өмір сүруін жалғастыра берді. Осы арадағы егінші ... ... ... орыс ... ал ... бұл жерді басып өткен Шоқан
Уәлиханов қазақ даласы ман Талғар өзенінің ... ... ... естелік қалдырды. Ол уақыттарда ортағасырлық ірі қала Талғир «Рүстем
қорғаны» деп аталған.
2 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ... ... ... - ірі саяси, экономикалық және мәдени орталық
Шымкет қаласынан шығысқа қарай 12 шақырым жерде ну ... ... ... ... ... ... ... бой түзеп өсіп
тұрған терек ағаштары. Ал айналасы – жайқалған мақта плантациясы мен бидай
алқаптары.
Осыдан сегіз-он ғасыр бұрын ... ірі өңір ... көп адам ... Ол ... мекені, егіншілер ауылы және ондаған қалалары бар
орталық болған. Қаланың құдіреті артып, астана болып күшейіп тұрған кезінде
бұл өңірге Тараз, ... ... ... ... ірі ... ... ... бірнеше жүз жылдар бұрын өткен сол бір заманда ... ... ... Ол ... аты – ... ... және ... мәдинеті болды. Ол жерде үсті жабық
базар, маталар жәрмеңкесі, үлкен ... ... ... ... ... Шахран және Бұхара қақпалары бар.Әр қақпалардың ... ... ... ... және ... мен ... бар. ... Бұдан да басқа қалада 1700 рабат бар ... ... ... ... ... ... рабаттың ішінде ешкім тұрмайтын
ішкі қамал-цитадель бар. Бұл жердің ... егін ... қалу ... ... үлкен болмағанымен шырынды әрі тәтті. Қала таза бұл
жердегі өмір жағымды», - деп ... ... өз ... Испиджабтың
үлкен қала екенін атап өтеді.
Якут өзінің ... ... ... ... ... берген: «Испиджаб – Мәуереннаһрдың Түркістан мен шекаралас
жатқан жеріндегі үлкен де басты қаланың ... ... да ... ... жері кең, елді ... көп. Ол ... келе ... жайлы жер. Ағашы
көп, жері құнарлы, бау-бақшасы ... сулы ... ... ... салық төлемеуге құқы бар өйткені ол – үлкен шекаралық ... ... ... қару ... алсын деп салықтан босатылған еді».
Жоғарыда айтылғанға қарақанда, Испиджабтың даму бәрінен ... ... ... ... ... ... мен сауда жолдарының нағыз
қиылысында тұрғандығынан. Сауда жолдары бұл жерде бәрі ... ... ... ... - Арыс ... ... одан әрі Отырарға Сыр бойының
қалаларына бағыт алады. ... жол – ... ... ... ... ... ... екі көш жерде Арыс бойы мен оның оң жақ
сағасы Боралдайда ең бай ... ... ... 10-15 шаршы км-ден
аспайтын осы кішігірім аймақта жиырмадан ... ... ... үй ... мен ... орындары болған. Ортағасырларды
Кеңжиде аймағы (сол уақытта Арыс ... ... ... тұрғын халықтарының
тығыздығы жағынан атақты Отырар ... кем ... ... ... ... болған. Ол Жуантөбе қаласының қирандарына сай
келеді.Арыс ... мен ... ... солтүстік шекарасы өткен болу
керек. Арыстың сол жақ ... ... ... ... әр 8-12 шақырым
сайын қарауыл қорғандары тізіліп тұрған. Қазірдің өзінде жаңбыр шайып,
мүжіліп ... шөп ... ... ... биіктігі 20-25м-дей. Халық аузында
Қарауыл төбе деп аталатын осынау төбелер жайлы көптеген аңыз – ... ... ... расымен ақ атауларына сай бақылау және белгі беретін
орындар болған. ... ... ... ... ондаған шақырымға дейін
көрініп тұрған. Қырағы қарауылдар қауыпті мысалы, солтүстік жақтан ... сол ... ақ арыс ... ... ... алаулаған от,
күндіз будақтаған түтін арқылы қатер туды деген белгі ... ... ... ... бекітілген зілдей қала қақпалары сықырлап
жабылатын. Мұндай оқыс ... ... ... қалған тұрғындар қала
қабырғасына шығып, ... өз ... ... қалысатын. Ал Испиджабқа
сәйгүліктерге мінген жаушылар аттанатын. Жазба деректерде ... ... деп ... ... Олар өздерін қорғай алатын еді [24,56
б.].
Испиджабқа қауіп оңтүстіктен де ... ... ... толы ... ғасырда Орта Азияны билеп тұрған саманиттер де қызыққан. 839-840 жылдары
саманиттер билеушісі Нух ибн Асад ... ... ... ғасырларда Испиджаб Сайрам деп ... ... ... ... былай жазған: «Сайрам- ақ қаланың (әл Мадина әл Байда) атауы.
Оны Сарьям деп те атайды».
1214 жылы Сайрамды ... ... ... ірі ... ... ... тас талқанын шығарып ... ... ... хорезмшах Оңтүстік Қазақстанды жаулап алған соң, жаңа
жерлерді жау ... ... ... ... ... көзі ... ... шекаралардағы қалаларды қиратып ол
жердегі тұрғындарды оңтүстік батысқа көшіріп жіберуге бұйрық берген. ... ... ... ... ... ... ... Өйткені жылнамашылар
Шыңғыс ханның жорығы жайлы айта келіп, оның қолбасшыларының бірінің Сайлань
(Сайрам) ... ... ... ... ... алу үшін тас ... 1221 жылы Сайрам қаласы ежелгі жылнама беттерінде ... Бұл жолы ол ... ... ... ... ... шақыруымен
Қытайдан Моңғолияға, одан Үндістенның оңтүстік шекарасына ұлы билеушімен
кездесуге барған монах ... ... ... ... ... ... ... шәкірттері бірнеше күн аялдайды. Шәкірттерінің бірі осында қайтыс
болып, «қаланың шығысындағы бір төбенің бойына ... ... ... ... ... ордасы және сауда,
қолөнер орталықтарының бірі ... қала ... ... ... бірге
Түркістан қаласының атағы жайылғанға дейін және одан кейін де Сайрам ірі
діни орталық болды. ... ... ақын Қожа ... ... ... бір
сөзінде: «Сайрамдағы әулиелерге сан жетпейді, ал ... ... ... ... ... - мазарлары көп. Қайта салынған олар ... ... ... Ең ... - ... ... өмір ... Падишах
Малик немесе Мир Али бабаның мазары. Сонымен қатар Ахмет Иассауйдің ата ... ... ... ... ана ... мазарлар да бар.
Көне Сайрамның жобасын, ішкі қамалдың, ... мен ... ... ... ... ... сол ... қалашықтың үстіне
қазіргі Сайрамның құрылыстары басып қалған. Ежелгі Сайрам қаласының аймағы
бір қарағанда қыш қиғаш ... ... ... көрінеді. Алайда қала
кварталдары, көшелері мен ... бір ... ... Бекіністің орталық бөлігі бұрынғы шахристанның пішінін қайталаған
болу керек. Қала аймағында ... бар ... ... әлі күнге
дейін сақталған. Кезінде шаристанға ... ... ... жамылған сауда
қолөнер аудандары жалғасып жатқан. Дуалмен қоршалған қабырға қалдықтарын
қазіргі күні қорғап қалған ... ... ... байқауға болады.
Баяғы рабаттардың орнын қазіргі күннен-күнге үлкейіп жатқан зәулім
үйлер, бау – бақшалар ... ... ... ... ... ... арық ... жүріп ыдыс аяқ сынықтарын, қола мен темірден
жасалған бұйымдарды, архитиктуралық көріністердің бөлшектерін – ... яғни ... ... ... ... ... ... мәдениетінің жәдігерлерін тауып алып жатады [25,67
б.].
Испиджаб жазба ... VІІ ... ... ... ... жол
көрсеткішінде «Ақ өзендегі қала» деп аталған. Испиджабтың бұлайша аталуы –
кейінірек Махмұт Қашқаридің ХІ ... ... ... арқасында
айқын болды. «Сайрам,- деп жазды ол,- Испиджаб деп ... ақ ... әл- ... ... Оны ... сайрам деп те атайды». «Испиджаб
атауы Соғды тілінде «Ақ Су» дегенді білдіреді дейтіндер де бар. Бұл ... ... ... - ... - ... ... бір қала ... дәлелі болып табылады.
Ерте орта ғасырлар дәуірінде, Х-ХІІ ғасырларда ...... ... аса ірі ... ... ... қаласы – керуен жолында орналасқан Азиядағы ұлы ... ... ... Ежелгі Құшар, Эфтлид, ... ... ... ... және әрбір тарихи кезеңдегі ұлы әскери
қолбасшылар Кир, Ксеркс, Ескендір Зұлқарнайын, Шыңғыс хан, Әмір ... ... ... тығыз байланысты.
Сайрамның сүнниттік-мұсылмандық, қылым және мәдени орталық болғаны
туралы ... ... ... ... ... ... әлемге әйгілі
ғалымдардың, ақындардың аттары мен еңбектерін келтірейік. Әбу ... ... ...... ... Махмұт Қашқари (ХІғ.) – «Диван-Лұғат ат
түрік», Әбу – ... әл ... (ІХ-Х ... ... Ал ...... ат ... Мухаррири Жадид.
Өзінің ғұламалары мен ежелден келе жатқан ... ... ... ... мұра ... ... ... ойш ылдарымыздың есімдерін
атап ... ... ... ... орыс, қытай, византиялық, ирандық
ғалымдар да ... ... ... ... ... ең ... ... бесіктерінің бірі – Орта
Азия, соның ішінде Сайрам ... ... ... қызықтырып келген.
Біздің дәуірімізден бұрынғы VІІ-VІ ғ.ғ. Жазылған «Авеста» атты кітапта,
Сайрам «Рисоласында» (арнауында) бұл ... атам ... бері ... өмір ... ... Бұл ... ... масагеттерсоғдылар,
кейінірек хундар, қарлықтар, түріктер тұрған. Олар ұзақ уақыт бойы ... ... ... өмір ... ... ... ... түркі тектес
халықтар пйда болған. Кейінірек бұлар ортақтсып, «Авестада» айтылғандай
мықты қорған, ... ие ... ... ... диқаншылық, т.б.
дамыған [26,97 б.].
Сайрамға VІІІ ғасырдан арабтар ықпалын жүргізіп, ислам діні таралады.
Сайрам мен оның төңірегіндегі қалалар мен ... ... ... ибн Мүслім және Ысқақ бап әскерлерінің 714 жылы Шаш пен Сайрамға
басып кіруінен ... Отқа ... ... ... ... ... қабылдаумен бірге араб жазуын да үйренеді. Исламға дейін Сайрам
да болған Ыдырыс пайғамбар мешіті, Қызыр ... ... ... ... ... жер асты ... ... дейінсақталып қалған.
Келе-келе Сайрам ислам дінін таратуда өз төңірегіндегі халықтардың
саяси, экономикалық және мәдени ... ... зор рөл ... көсемі Қадырхан ІХ ғасырдың басында Сайрам (бұл кезде ... те ... ... ... ... деген атақ алған еді. Тарихшы және
географ Якубий ІХ ғасырда бұл өлкеде диқаншылық пен қолөнер жақсы ... ... ... жүзі ... атап ... Бағдат қаласындағы базарда
Марф, Хорезм, Исфидабтан келген кісілер сауда жасайтыны да айтылған. ... ... ... ... ... ... ... қатынаған. Осы жерден
қазан, кетпен, шырақ, құрал-жабтық, қолөнер бұйымдары, металл артып ... ... ... ... ... бай бұл ... Саманий нұх ибн
Асад 840 жылы басып кірді. Осы жылдар оқиғасын тарихшы ... ... «осы жылы Нұх Ибн Асад ... ... қаласын жаулап
алады. Исфиджабты да жаулап алып, төңірегінде дуал ... ... ... жуық Саманилер қоластында болған Исфиджабтың жағдайы ... еді. 874-904 ... ... ... ... ... дәуірінде
Исфиджаб әкімі сұлтан Мансұр Хамир әкімшілігі кезінде сырттан бірнеше рет
Исфиджабқа қарсы шабуыл жасалғаны бірақ оның ... ... ... ... бір ... мың жыл ... пайда болған деп
жазатын еді. Себебі, бір ғасыр бойы ... ... ... ата –
бабамыздың 1400 жыл пайдаланып келген әліпбиін жоққа ... ... ... ... ... ... Сауатсыздығымыздың кесірінен туған
халқымыздың, еліміздің жасын да ұмыттық.
Тарихымызға куә боларлық кітаптардың бірі – ... 2600 жыл ... діни ... Онда Орта ... басқа ел, қалалар қатарында Сайрам
жазылған.
Сайрамның жасы 2,5 мың ... ... ... Бұл ... ... ... ... басқа ел, халық сөздерін атауларын қазіргі сауатты
заманымызда да қате жазу ... ... ... жөн. ... ... деп ... ... мемлекеттер, халықтар аты өз тіліне лайықты атай салу
ұшырайды. Шыңғыс хан тарихшылары Сайрамды ... ... ... ... ... және ... да аттармен атаған.
Халық арасында да, кейбір мақалаларда да ... ... - ... ... деп ... ... ... Исламнан да ілгері пайғамбарларға айналған
жәйлар, жазулар, ... ... ... ... ... ... және Бибі Ғияз ... Қызыр пайғамбарлардың ата – ... ... отты ... оған ... ... ... ... Осы кітапта Сайрамның тілге тиек болуы жәйдан – жәй емес еді. ... ... мен ... ... ... да атап ... ... Сайрамға да қатысты еді. ... ... да ... ... ... жағу, отпен аластау осы отқа табынушылықтан қалған
белгілер еді.
Сайрамда ... үш жыл ... ... бес ... үйді зер ... бұл ғимаратқа күн ұзарғанда – күн батар кезде ... тік ... ... ... Бұны біз зардуштилікке лайық діни орын деуге
хақымыз бар.
Жоғарғы мазарлардың төменгі бөлігінде табылған ...... ... ... ... де екі ... мың жылдық тарихты баяндайды. Бұл
қырлардағы көп ... ... - ... ежелгі ата – бабаларымыздың
тұратын жайлары болғандығына еш күмән жоқ. Ескі Сайрам тарихы жайлы әлі ... ... ... ... мол.
Сайрам жайлы ең сирек, ең қымбар кітаптар ХХ ғасырдың 20-30
жылдарында жоқ ... ... отқа ... суға ... ... Шала ... ... «қожайындар» араб тіліндегі кітаптарды
сақтағандарды, оқығандарды «халық жауы» деп ... ... ... ... ... ...... қадірлеуші мемлекеттерде араб және басқа тілдердегі
кітаптарда өлкеміз, қаламыз ... ... ... бар. Бірнеше араб
мемлекеттерінде Ибн -ал-Асирдің 9 томдық «Ал Камил Фиттарих», Якут ... ... көп ... «Мульжамул Булдон» Ал Макдисидің кітаптарының
беттерінде Сайрам жайлы өте үлкен ыждағатпен, құрметпен жазылған.
Сайрам тарихы «Рисоласы» және ... жүзі ... ... ... жаздық. Себебі адам өмірі қала өмірінен бірнеше есе
қысқа.
2.2 Түркістан – ... ... ... ... ... ...... солтүстік – батысқа қарай 200 шақырым жерде
кейінгі ортағасырдағы Оңтүстік Қазақстанның астанасы - қазақ хандығының ... ... ... ... бай ... ... орналасқан.
Х ғасырдың өзінде Отырар мен Сауранның ортасында Шабғар қаласының
болғандығы айтылады. Осыған қарағанда, Шабғар қазіргі ... ... ... Бұл ... қала ХІІ ... дейін белгілі болып,
содан соң жаңа атау Яссыға иеленеді. Яссы атауы алғаш рет ... ... ... ... ... 1389 жылы ... ... талан таражға салды. Олар тіпті Қожа Ахмет Иассауидің кесенесін де
тонап кеткен. ... ... Яссы ... ... Әмір Темір
ұрпақтарының, бірде өзбек ордасы хандарының қолына өтіп ... ... ... ... Яссы ... ... қарады. Тап осы
уақытта Түркістан облысының қарамағнда ораналасқан қалаға жаңа ... Ол да ... ... қазақтар қаланы өз орталықтары етіп алды.
Қаланың Түркістан деп аталуы ... атын ... туса ... ... ... ХVІІІ ғасырға дейін қазақ хандарының ірі орталығы және
ресми ордасы болды.
Бұрынғы қалашықтың аймағын қазіргі жаңа қала ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін Қожа Ахмет Иассауи
кесенесінің жағынан көруге болады.
Ескі Түркістанның үйлері біздердің заманымызға дейін ... ... ... ... ... туындысы - Қожа Ахметтің мазарына жыл
сайын қажылыққа мыңдаған ағылып келіп жатады. Бұл - Әмір ... ... ... әулиенің зиратын көрген ол кесене салуға бұйрық берген
екен.
Қожа Ахмет Түркістанда туып, өмірінің ... осы ... ... ... сопы Қожа ... ... жыл ... қажылыққа мыңдаған адам барып
жатады. Бұл Әмір Темір қалдырған ескерткіш. Кезінде әулиенің зиратын көрген
ол ... ... ... ... ... салдыруда Әмір Темір саяси ... ... - деп ... ... ... халықтың қасиетті санайтын затына назар
аудару. Оның жанына жағымды нәрсе ... ... ... ... ... бірлігін баса көрсету, сонымен ... ... ... ... ... әсер ету, осы ойын орындап, өз империясының құдіретін көрсету-
міне, мемлекеттің қиыр шетіне ортағасырлық ... ... ... оның ... ... үш жағынан сары құм тастан жасалған ... ... жағы бір ... метрлік шыны таспен қапталған. Ал
шыны тастан жоғары бөліктері – қабырғалары, барабандар, күмбездер ... ... ... ірі ... ... ... көгілдір, көк ақ
сырлы шыны тастармен безендірілген. Тек ұлы бас ... ... ... ... ... тірі ... бас ... сырлы кірпіштермен
көмкеріп үлгермеген, ал Әмір ... ... ... ... ... апталған есіктері бірден ғимараттың ... ... ... ... болады. Оның ауданы 18,5х18,5 (м) Бөлменің ортасында
адам бойымен бірдей қола ... тұр. ... ... бұл ... ... ... ... 25 шақырым жерде орналасқан Қарнақ
мекенінде ... ... оған жұма ... ... ... тәтті
араластырылған су құйылатын болған.
Орталық «қазандық» бөлмесінен кейін Қожа Ахметтің ... ... ... Оның құлпытасы ашық жасыл нефриттен жасалған, бетінде
ешқендай жазу жоқ. Бөлме де ... ... ақ ... төменгі
жағы өрнектермен безендірілген жылтыр, көгілдір тыстамамен ... ... ... ... бағаналар орналасқан.
Кесенеде басқа да бөлмелер – мешіт пен қажылыққа келгендерге арналған
құжыралар көп. Олардың ... ... ... ... ... ... қоятын
орынға айналған. ХV-ХVІ ғасырларда жерленген ... ... ... ... ... аты ... ... ғасырлық шеберлер осы аса үлен порталды – күмбезді ескекрткішті әрлеу
кезінде қолданбалы өнердің ... ... ... ... ... ... ... тастар мен металды пайдалана отырып ... ... ақ ... боялған тамаша шыны тастармен ... ... ... ... күрделі ою-өрнектерді жасауды қолданған.
Қазіргі күнгі архитекторлар кесенеге өте ... баға ... ... Йассауидің кесенесі-әлемдегі монументальді құрылыстардың ... ... адам ... ... өнер ... ... ... қолданған», -деп жазды ХVІ ғасырдың тарихшысы Рузбихан.
V ғасырдан ... ... ... ... Ұлы Жібек жолымен
саяхатқа шыққан әр түрлі елдердің ғалымдарының жазба деректерінен көріне
бастаған ... – бір ... ... ғана емес, дүние жүзілік тарихпен
елшілес. Хғасырдағы деректерге жүгінсек, Шауғар, онан ... Яссы ... ... ХVI ... ... ... ... ие болып, Қазақ
хандығының астанасы, экономикалық ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының басын
қосуға, бірлігін арттыруға пайдаланады.
Бірақ, Түркістанның жаңа Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ғана ... емес еді. Ол сонау ... ... әлем ... ... ... ... ... ерекше
орын иемденетін айтулы сопылық мектептің негізін салған шайқы, ғұлама ... ... ... және уағыздаушылық қызметінің арқасы еді.
Өзінің әйгілі «Даналық кітабымен» халық арасында Әзірет ... Қожа ... ... арқасында Иассы қаласы ортағасырлық дүниеде
аса маңызды рухани ағартушылық орталығы ретінде танылды. Кемеңгер ғұламаның
қабірі басында Әмір ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... орнына айналды. Еділден ... ... Қап ... дейінгі ұлан-ғайыр кеңістіктердегі мұсылмандар Иассауи қабіріне
келіп сыйынады [29,34 б.].
Түркістан қаласы – ... ... ... ... және ... ... ең ірі саяси, мәдени, саяси, орталығы, ал Қожа Ахмет
кешені аса жоғары ... ... ... ... атқарады.
Түркістан қаласында қазақ хандары таққа отырғызылды. Көршілес
мемлекеттердің елшілері ... Аса ... ... мәселелер
талқыланған аса жоғары мәртебелі жиындар өткізілді. Осындағы Күлтөбеде ... игі ... ... ханның басшылығымен Қазақ мемлекеттілігінің
нығайтудың заңдық негізі - «Жеті жарғыны» қабылдады. Қала мен ... ... бұл қала ... бір ... ... ыңғайлы еді. Қазақ
елінің тұтастығын нығайтуға ... ... ... хан, ... ... ... ... сол арқылы өз беделдерін де өсіруге ұмтылыс
жасады.
ХV-ХVІ ғасырларда Түркістан аймағындағы қалалардың да ... ...... діни – ... өмірінде Қазақ хандығы үшін
де маңызы зор болды. Мысалы, Сығанақ, Сауран, Иассы, Отырар және ... - ... ... үшін ... ... ... ... қолөнер, әскери-сртатегиялық маңыздары үшін ерекше болды.
Ірі қалаларда да, ұсақ ... да ... қала ... ... ауыл ... еңбегімен айналысу зор рөл атқарды.
Зерттеушілер археологиалық материалдар бойынша және жазбаша ... ... ... ... ... сипатта болғанын атап өтеді.
Қалаларды баулар мен ... ... ... мен ... ... Егіншілікпен және мал шаруашылығымен төңіректегі жақын және
алыс қыстақтардың тұрғындары ғана емес ... ... ... ... ... ... қала тұрғындарының өздері де айналысты.
Археологиялық материалдар Оңтүстік Қазақстанның орта ... ... ... ... ... сауданың ақша
айналысының даму жағдайын сипаттау үшін аса бағалы негіз болды.
Қалаларда құрылыс ісі және ... ... ... ... ... ... Жазбаша деректемелерде де Түркістан қалаларындағы түрлі
кезеңдердегі құрылыс туралы айтылады. Әмір ... ... ... ... ғимарат Қожа Ахмет Йасауи кесенесі салдырғаны туралы айтылады.
Кесене ХVІ ... да ... ... ... Ибн ... бұл ... көк ... күмбез тәрізді құрылыс» - «дүние жүзінде
салынған керемет ғимараттардың және адамзат баласының бірі». Абд ар-Раззақ
Самарқандидің ... ... ... хан ХV ғасырдың 20 жылдарында
Темір ұрпағы Ұлықбекке өзінің ... ... ... білдірген, өз дәмесін
ол өзінің атасы Ұрыс хан ... ... ... деп ... ХV-ХVІ ғасырдардағы Түркістан қалаларының дамыған әскери
құрылыстар жүйесі туралы хабарланады. Ұзақ уақыт ... ... бере ... ... ... ... қиратылып, шеберлердің еңбегімен қайтадан
қалпына келтіріліп отырған [30,254 б.].
Жергілікті сауда ... ... ХVІ ... ... бастап және
ХVІІ ғасырда Түркістандаңы ақша сарайлары ұсақ мыс теңгелер ... ... ... ... ... Түркістан аймағы Мауараанахрмен
біртұтас экономикалық аймақ болған. Сыр ... ... ... ... орны олардың дала мен отырықшы дүниенің жанасымы өңіріндегі
географиялық, саяси ... ... ... ... мен ... ... ... көшпелі малшылар мал айдап
әкелген, мал ... ...... жүн, ... ... ... суық қару ағаштан, негізінен қайыңнан жасалған ... ... ... мен ыдыс ... әкеліп отырған; елтірі аң терісінен
тігілген тондар мен бөріктер сатқан.
Түркістан қалаларында малшылар өз ... ... ... ... ... ... және ... маталар, қыш-құмыра
кәсіпшілігігінің бұйымдары мен металл бұйымдар, мата мен ... ...... ... бас ... аяқ киім, ат
әбзелдерінің бөлшектерін, сондай ақ әр ... үй ... қару ... жасалған әсемдік заттарын, айналар жіне көптеген басқа заттар
алған. Бұл тауарлардың ... ... ... да, Орта ... ... мен ... ... елдерінен әкелінгендері де болған: «Бұл
елге әдемі де ісе ... ... ... киім ... мен кілем
бұйымдары, күміс және алтыннан жасалған әсемдік заттар...» Саудаға қазақтар
қатысқан «Орта Азия ... ... ... ... көпестері» туралы
Фазлаллах ибн Рузбихан жазып қалдырған. Көшпелілерде ... және ... ... ... ... және жаппай сұраным болды. Нақ сол Ибн
Рузбихан соғыстар мен қырқыстар ... ... ... байланыстары
үзілгенде, көшпелілердің жетекшілері – «Дештінің хандары» Түркістан ... ... ... кіруді ұйымдастырып, көшпелі халық ерекше
мұқтаж болып ... ... ... ... ... ... мәжбүр болған [31,55
б.].
Түркістанның оңтүстік бөлігі мен Мауараннахрға аттап басуына ... ... іс – ... ... ... ... еді. ... қазақ көпестерімен ешқандай сауда жасамайтын болсын және олар мен осы
жерлер тұрғындарының арасында қарым қатынас және ... ... ... деп ... рет қасиетті жарлық шығарылды. Сөйтіп Түркістанның
кейбір қалалары мен Хорезм қаларына көпестерін тонауға ... рет ... Орта ... ... қала - ... ... алып ... Қазақстанда Отырар шұратынан
қызықты жер ... ... ... ... тұсыында 300 шаршы
шақырым жерде жүз елуден астам ежелгі қалалардың және ... ... ... елді ... ... ... болған әрбір төбенің аты бар. Олар
Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Құйрықтөбе, Мардан, Пышықтөбе және тағы басқалар.
Ертедегі Отырарды ... ... ... мен елді ... ... ... – ақ ... қалған. Сондықтан халық аузында
жер су аттарының дәл атауларның қалмағанына таң қалуға болмайды. Тек Отырар
ғана жүздеген жүздеген ... бойы өз ... ... келеді.
Отырардың орнында елді мекеннің қашан ... ... ... ... ... ... ... дейін белгісіз болды. Алайда
қала атауы ХІ ғасырдың бас кезінде айтылып келеді. Бұл ... ... ... ... ... араб ... ... Отырардың патшасын халиф әл-
Маммуның дұшпаны деп жазады.
Әл – ... ... ... ... ... ... патшасы үнемі
беріп жүрген ... ... бас ... Осы ... ... ХІІІ
ғасырдың бас кезіне дейін Отырар қаласы Құйрықтөбенің орнында орналасқан
Кедер болды.
1218 жылы Отырар ... ... ... қайта орын алды. Ол кезде
Орта Азия қалалары моңғолдың тапал аттарына ... салт атты ... ... ... ... жұмыстар ежелгі қала өмірін ... ... ... ... ... ... мағлұматтармен байытты.
Төбешіктің биіктігі 18 метрге жетеді. Көп жылдар бойы ол ... ... ... ... ... ... ... Отырар төбе көптеген қабаттардан тұрады.
Қалаға кіргенде үш қақпа бар: екеуі оңтүстік және ... ... ... ... қарсы,ал үшіншісі батыс қабырғасының
ортасында ... ... ... ... ... қақпа болғанға
ұқсайды. Себебі қабырғадағы ойық қазіргі күннің өзінде 20м. Әсіресе ... орны анық ... Ол ені 5 – 8 м жыра ... Бұл көше бас
қақпаны солтүстік қақпамен жалғастырып, сонымен бірге ... ... ... ... бөліп жатыр. Орталық көшеге тікбұрыш жасай отырып көлденеңнен
қабырғаларға барып тірелетін көшелер өткен. Бас көшемен ... ... ... көше ... ... шетін бойлай шеңбер көше орналасқан. Үлкен
көшелерде басқа да ... ... және ... ... ... ... төбешіктерді - бұрынғы тұрғын жай кварталдарын алдында құрылысы
жоқ ашық ...... ... ... кезінде табылған заттарға, қыш ыдыстарына қарағанда,
Отырара рабатының қабырғасы шамамен ХІ-ХІІ ғасырларда бой ... ... ... жөндеу ХІІІ ғасырдың басында жүргізілген. Өйткені жер
қыртысынан одан кейінгі ... ... қыш ... ... емес ... орнындағы жер қабаттары қазып, қабырғаларын зерттеу ... да ... ... да байқалды. Қабырғаның астынан күйген қамыс
қабаты шықты. Осындай «күйген қабат» ... ... ... ... ... ... кезде белгілі болды. Сондықтан болар кейбір ғалымдар
«Отырар (Фараб)» сөзінің «каналдармен, ... ... ... жер»
деген мағынасына қарап, күйген қамыс ... ... ... ... ... ... қамыс төсеп, жерді құрғатқан, содан соң күйген
қамыстың бетіне топырақ үйіп, оның үстіне қала ... ... ... ... Х ғасырда өмір сүрген араб географы Ибн Хаукальдің айтуы
бойынша, Фараб ... ... елді ... тап осындай қолдан
жасалынған төбешіктердің үстіне салынған.
Стратиграфиялық, яғни ... ... ... ... ... ... да ... мол. Әсіресе оларды «оқи» алатын ғалымдарға тигизер
пайдасы көп. Археологтар үшін көп қабатты қалашықта жұмс ... ... ... ... ... Қабаттарды бір- бірінен ажырата білу-
өте жауапты іс. Қателесуге болмайды, өйткені бұдан ... ... ... ... ... ... ... бір кезеңдегі өміріне сәйкес келеді. Сонымен
қатар ол сол дәуірдің ерекше бір көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Құрылыс салу қарқынды
және қала өмірінің белсенді болғандығын көрсетеді. Ал құлдырау ... ... ... кедейшілік белгісі айқын білініп ... ... ... ... ... өрт ... байқаймыз. Қаланың
қираған үйлері- соғыс пен ... ... ... Кейінгі кезең
қабаттары ежелгілерден жоғары жатады. ... ... ... ең ... ... қабатына қарағанда қою түсті болады.
Археологтар жер қабаттарын зерттей отырып, ежелгі Отырар туралы көп
мағлұмат ... ... ... ... ... ... реті ... –ХVІІІ ғсрлар; ХVІ ғасыр; ХІІІ – ХV ғсырлар; Х –ХІІ ғасырлар; І - VІ
ғасырлары.
Отырар ... алты ... ... бар ... ... ... ғасырында Отырарда алғашқы құрылыстар бой көтерген
екен. VІІ – VІІІ ғасырлар ... ... ... қалдығы қаланың ерте феодалдық дәуірді басынан кешкенін
көрсетеді. ІХ – ХІІ ... ... ... шынының бай жиынтықтары
Отырардың гүлденуін көрсетеді. Ол Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... және Әмір Темір жорықтары ( ХІІІ ғасыр мен ... ... ... ... ... ... ... дамығанын
сипаттайды.
Отырардың өркендеу дәуірі ХV ғасырдың ... ... мен ХVІ ... ... ... ... қалыптасу кезеңіне тура келеді.
Сонымен қатар ХVІІ ғасыдың соңындағы қабат ... ... ... Осы ... ... үш ширегінде қала өсіп – өсім, құрылыс
жұмыстары дамыған болса, ... ... ... ... ... мен ... ... қазбасының көрінісі көңілді әр трлі әсер қалдырады. Біреуге
көне қирандылар ежелгі ұлық құрылыстардың күрделі ... ... ... ... ... ... ... қала орнындағы мағынасыз
аласапыранды көреді... Ал археологтар оған тереңірек үңіле ... ... ақ ... [33,40 ... ... қабаттары көп нәрсені баян етті. Мысылы, олар сол
кезеңденгі үй- жай, қала салудағы даму үрдісін ғана ... ... ... ... ... мәдениетінің және этносының да өркендеп
жетігенін айтып берді. Осылайша біздің аның ...... ... ... (ауыл шаруашылық) кейіптегі қала болған.
Отырардың ХІІІ – ХVІІІ ғасырларда қалыптасқан орталық төбешігінде ХVІІ
алғашқы үш ... ... ... ... ... ... ... мынадай жайттар анықталады: кейінгі ортағасырдағы
Отырардың негізгі құрамды бөлігі төрт бұрышты, трапециялы және көп бұрышты
тұрғын ... ... Олар ... ... салынған және бәрі бірігіп
бір құрылыс түзеген.
Кварталдардың үйлердің орталық ... ... жеке ... болмаған.
Есіктері ішкі алаңға – аулаға немесе кварталдың тар көшесіне қараған.
Үйлердің беті ... ... ... ... ... жобамен
салынған үйлердің арасындағы ирелендеген тар көшелер, шығысы жоқ жолдар
ретсіз орналасқан тұрғын жай болғаны анықтайды.
Қалада бір, екі, үш, төрт және одан да көп ... бар ... ... Кейінгі ортағасырдағы Отырар қаласында салынған осындай бір
тұрғын үйдің ... ... ... ... ондағы өмірді көзге
елестетуге көмектеседі.
Үй ішіндегі бөлмелердің саны қанша болмасын, жерден ... ... ... ... «П» әрпіне ұқсас жататын ...... ... ... ... оның ... ... пештерді бірге
қалаған, осындай жататын орындар бөлменің үштен ... алып ... ... ... суфаның ішімен жүргізіліп отырып, сыртқа қабырғаны жағалай
тік шыққан.
Тандырдың алдында кірпіштен қаланған ... оның ... ... ... ... ... шұқыры болған. Көбінесе, көше жақтан есіктің алдында аяқ-
киім шешуге арналған үй-жайға жапсыра салынған айбан ... ... ғана ... ... бір, екі, үш, төрт және одан да көп ... бар үйлер де
кездеседі.
Х ғасырдың жазба деректерінде: «Отырар-бай алқап, оның ... ... деп ... Бұл көпестер келіп-кетіп жататын жер» делінген.
ІХ-ХІІІ ғасырдың басында Отырар алқабында ... ... кең ... ... жан – ... ауыл шаруашылығыи келіп жатты. Оның ең ... ... ... еді. Жер ... өз өнімдерін қолөнер бұйымдарына, қыш
ыдыстарға, әйнек әшекей бұйымдарға айырбастайтын. Көшпелілермен де ... ... ... мен сол ... ... ... елді мекендердің
тұрғындары көп мөлшерде жылқы және ... да ... ... ... сүт өнімдерімен қамтамасыз етілген. Сауда барлық жаққа да тиімді.
ІХ-ХІІ ғасырларда қолданысқа еншен ақша қатынасы дамып, тауар айырбас
біртіндеп ... ... ірі ... ... ... Будухкентке мыстан, күмістен құйылған өз ақшалары шығарыла бастады.
Моңғол шапқыншылығы кезінде қалалардың қирауы, ... ... ... ... ... ... ... кейін ол қайта жанданды.
Моңгол империясының халықаралық сауда жолдары жұмысын одан әрі ... [34,56 ... ... ... ... ... игі әсер ... Бұл
Алтын Орданың және оның астанасы Бату сарай, Берке сарайдың өркендеуіне
септігін тигізді. ... ... ... ... ... да ... қалаларындағы мәдени және экономикалық ахуалдың жақсаруына көмектесті.
Халықаралық сауданың арқасында Батысқа бұрынғыдай жібек ... ... ... ... ХVІ ... 90 жылдары Ресей Қазақ
хандарымен саяси қарым-қатнас орнатты. Қазақстан жері арқылы Орта ... ... ... ... екі жол ... ... Ертіс арқылы Есілге,одан
әрі сарысудан Түркістанға және Қызылқұм арқылы ... ... ... ... арұылы Шымкент пен Ташкентке қарай бағытталды. Осы кезеңде
алғашқы қазақ-орыс сауда қатнасы орнықты. Ресейдің ... ... ... ... ... және дипломатиялық қарым-қатнасы ХVІІ-ХVІІІ
ғасырлардың өзінде жүзеге асырыла бастады. Орыс ... Орта ... ... асыл тастар, қару-жарақ алып тұрды. Ал
Ресейден Орта ... ... ... ... ... ... ... керуендері Қазақстанның Созақ, Қарашық, Түркістан, ... ... ... қалаларының үстімен өтетін.
Халықаралық сауда-саттық және қалалар мен ... ... ... ... бойындағы қалалармен жүргізілген сауданың қанша
жерді қамтығаны ... ... ... және ... да ... ... ... нумизматикалық, яғни оның тарихы туралы ... ... ... ... ХVІ-ХVІІІ ғасырлардың мыс ақшаларын шартты түрде
екіге бөліп ... ... ... ... ... ... ... екіншісі, Орта Азия қалаларында құйылған
ақшалар [35,213 б.].
Отырарда осындай қазыналардың бірі 1973 ... ... ... ... ... жазуы бар мыс теңгелерді негізгі үш топқа ... Олар ... ... және шыққан жері белгісіз ақшалар. ... ... тобы ... ... ... екеуіне жақын. Ең көп тобына
жататын теңгелердің бір бетіне аң, екінші бетіне құс ... ... ... ... ... беті тегіс келеді.
Екінші мыс ақшалар қазынасы өзінің бір тектілігімен ерекшеленді. ... 62-сі ... ... ... ... ... ... ғасырдағы ақша өндірісінің құрылымы туралы әзірше ... ... ... ... ... ... ... кездеспейді.
3 ЖАЙЫҚТАН ЕРТІСКЕ ДЕЙІНГІ ҚАЛАЛЫҚ ОРТАЛЫҚТАР
3.1 Жайық жағалауындағы орта ғасырлық ... ... араб ... бірі ибн ... өзінің
саяхаттары барысында 100 мың шақырымнан астам жол ... ... ... жыл бойы ... ... ... ... мен
батысындағы, Үндістан, Испания, Туркия, Иран, Орта Азия мен Шығыс ... де ... ... ... ... ... Оның ... ХХ
ғасырдың ірі арабтанушысы, орыс ғалымы И.Ю. ... ... ... ... тартымдылығы, ондағы алыс та құпия
елдер ... ... ... ... ...... бәрі ойдан шығарылған құпия деп санаған. Тіпті ғалымдар ... ... мен ... ... ... «...адамдар
оны өтірікші деп кінәлаған».
Алайда арада жылдар өте шығыстану ғылымы мен ... ... келе ... ... ... шындық екеніне көздері
жете түсті.
Ибн Баттутаның «Саяхаты» тек география, ... ... ... мағлұмат бере алатындығынан ғана ... ... ... ретінде де
өте құнды дүние. ... сол ... ... дүниетанымымын,
мүддесін, қызығушылығын, түрлі оқиғаларға ... ... ... береді.
Саяхат барысында Ибн Баттута Жайық ... ... ... ... ... болады. Осы қала туралы кеңірек тоқталайық.
Өйткені ол – Қазақстанның ең батысында орналасқан ... ... ... және ... мен Орта ... ... жалғайтын
көпір іспеттес. Ибн Баттута осы сапары жөнінде: «Сарайдан шығып ... соң біз ... ... келдік, мұндағы «шық» - кішкене деген
сөз, яғни Сарайшық Кішкене ... ... ... ... қала ... деген кең айналы өзеннің жағасында орналасқан.
Өзенге Бағдаттағыдай қайықтарды ... ... ... ... Осы ... ... кезде біздің ат үстіндегі саяхатымыз
аяқталды. Енді аттардың ... төрт ... ... одан да
арзанға саттық. Әбден әлсірегендіктен әрі ... ат ... ... бағаға өтті. Одан әрі арбаны сүйреу үшін түйе жалдадық. Бұл қалада
түркілердің тақуа (діншіл) ... ... ... үй) бар ... ... ... ... «Ата» бізді зауйяға шақырып қонақ ... ... ... ... ... осы қаланың қазысы (билік айтушы,
әкімі) қабылдады, ... мен оның атын ... ... ... ... біз ... отыз күн жол жүрдік. Күніне екі
уақыттан ... ... ... ... және күн ... ғана
аялдадық», - деп жазады [36,233 ... Ұлы ... жолы ... ірі ... орталықтарының бірі
болған. Ибн Баттутаның саяхатына дейін көп бұрын, ... ... ... ... ... мен ... Рубруктың елшіліктері осы
арадан өткен еді.
Флоренциялық ... ... ... 1339 ... 1340 жылы
жазылған «Сауда практикасы» ... ... ... ... ... ... «Таннан (Дон өзенінің төменгі ағысы) Астраханға дейін
өгіз арбамен жиырма бес күндік, ал ат ... он – он екі ... ... ... ... Орда ханының ордасына дейін Еділ ... ... жол; ... ... ... Каспий теңізімен 8 күн. Оған
құрылықпен жүріп те жетуге ... ... ... ... ... ... ... ол осы жерде «кенеп маталарды сатып, күміс құймалар –
сомдарды көптеп жинап ... ақыл ... Ол ... сомдар «татар
елдерінде» көп тараған төлем құралы ... ... ... ... ... ... қала 1227 – 1254 ... билік құрған
Алтын орда ханы Батудың бұйрығымен салынған. ... ... ... осы ... моңғол ханы Берке ислам дінін ... ... ... ... ... мемлекеттік дініне айналды.
Алтын Ордаға жорық ... оның ... ... ... ... отырған Әмір Темір заманында Сарайшық қаласы деп ... ... ... ... Темір әскері Сарайшықтан сыртқары солтүстікке
қарай Жайық өзені арқылы, шамамен, Жайық өзенінің ... ... ... ... ... қаласының орны табылған қазіргі Орал қаласы
жағымен өткен.
Кейін Сарайшық қаласы Ноғай ... онан соң ... ... ... ... ... шапқыншылығына дейінгі дәуірде, Х-ХІІ
ғасырларда өмір сүрген деген пікір бар. ... ... ... бұл жерде Х-ХІ ғасырларда Әмудария жағалауынан ... ... ... ... ... ... ... ХІ-ХІІ ғасырларда Сарайшық батыс
қыпшақтардың астанасы, ал Сығанақ шығыс қыпшақтардың ... ... ... ... барысында бұл жерден ХІІІ хасырдан ертерек өмір
сүрген қала қабаттары ... қала ... ... ... Орданың нығаю кезеңіне
сәйкес келеді. Сондықтанда осы кезде ескі ... ... ... бой ... ... қолөнер мен сауда орталықтарына айналып,
ол жерлерде тамаша ғимараттар сылынады,мешіт, кесене, монша, керуен ... ... Ірі қала ... ақша ... ... Сарайшықта тыс қалмаған. Оның ақша сарайында құны
әр түрлі мыс ақшалар құйылады. Осылайша ХІV ... ... ХV ... пұлдыр-теңгелер шығарыла бастайды. Олардың бір бетінде «Сарайшық
қаласының құймасы» деген сөз, ал екінші ... гүл мен ... ... ... ... ... ... жұмыстары кезінде Алтын орда қалаларында, сонымен
бірге Хорезм, ... ... ... ... ... ... дамуына Сарайшықтың Алтын Ордаға, ... ... ... ... ... ... ... болуы да әсер етті.
Осы жерде, «қасиетті орында» мұсылман уағызшыларының, көптеген ... ... мен ... ... зираты орналасқан. Мұнда 1290-1312
жылдар аралығында Алтын Орданы билеген ... хан ... ... Марко Поло оған «Батыс патшасы» деген ат берген. Кейіннен ... ... ханы ... ханның денесі қойылады.
Бұл қала итальяндық ... ... ... Фра Мауро
карталарында Сара өзенінің маңайында, яғни Сарайшықта қайтыс болған
императорлар ... ... ... [37,34 ... ... ... ... 60 шақырым жоғары, Жайық өзенінің оң
жағалауымен оның Сарачинск ... ... ... ... Сарайшық ауылы алып жатыр.
Қалашық солтүстік пен оңтүстік ... ... ... ХХ
ғасырдың 40 жылдарының аяғында осы арада зерттеу ... ... ... ... өзен ... бір ... шақырымға созылып
жатқанын атап ... Ол ... бері ... ... Жыл сайын Жайық
өзені оң жағасын шайып, қала бөліктерін ... ... суға ... ... бір ... Бақшасарай, Қазан, Қажы-Тарқан ... тең ... аса ... ... ... тек ... қалды.
Сарайшықта жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қарапайым тұрғын
кварталдары ... ... ... ... ... салынған 2-3
бөлмелі үйлерден тұрған. Бөлмелер еден ... ... ... ... жылытылған. Үйлерде азық – түлік: астық, жеміс – жидек
қорын сақтайтын ... ... ... ... қыш ыдыстар, олардың ішінде жергілікті
шебердің қолынан ... ... қыш ... ... сондай – ақ
алыс жерлерден ... ... Олар ... шыны ... ... хорезмдік тостағандар, Иранның қола құмыралары ... ... ... ... ... ... орналасқан сарай
ғимаратын да жартылай аршып алудың сәті ... ... ... ... ... ... ... қолөнершілері сату үшін құстардың суреттері мен өрнектелген
ыдыстар өндірген: ... мен ... ... ...... және ... көз салынған сырғалар, жүзіктер соққан; ... ... ... тағы ... ... ... ... қажетті заттар жасаған.
Әсіресе Сарайшық ... ... ... ... кезінде
шұңғыл табақ, тостаған, жайпақ табақ, құмыра, құты секілді қыш ... ... ... ... ... ... ыдыстарды оюлап,
бедерлеп, сурет салып немесе осындай ... ... ... оның ... ... сарғыш қоңыр және түссіз шыңылтырмен жапқан.
Ыдыстарда 5-6 күлтелі шүйірмектер, табақ ... ... ... бір ... ... ... кеңи ... шеңберлі
сызықтар көп кездеседі [38,23 б.].
Құтылардың ішкі бетін жапырақтармен, ... ... ... ... ... ұқсас өрнектермен, ағашпен байланысты
суреттермен айшықтаған. Оюлардың ... бос ... ... ... « ... ... ... Ыдыстар өсімдік және
геометриялық өрнектерден басқа құстар мен ... да ... ақ ... ... оның үстінен қоңыр және жасыл түспен сырлаған
бір ... ... ... құс ... ... ... сақталмаған,
тек денесі, мойыны мен аяғының бір бөлігі ғана байқалады. Суреттің ... ... ... ... бояумен бастырылған. Құстың денесі
сарғыш қоңыр түске боялған.
Денесіне жабысқан қанатын ... ... ... ... ... ... қауырсындарға ұқсатып қисық ... ... ... да ... ... ... салынған.
Көркем керамиканың екінші тобын кашин (саз балшықтың ерекше ... ... ... ақ, сұр, сары ... ... кашиннен жасалған
мұндай ыдыстар түссіз, көгілдір, ашық көк ... ... ... Бұл ... ... салтанатты әр беретін ашық түсті
бояуымен, бай өрнектерімен ... ... ... ... кең ... ... ... (сиясауыттар), құмыралар, мойыны
аласа, бүйірі шығыңқы ... ... ... ... ... ... ... сипаты мен
салыну әдісіне қарай ... ... ... ішкі ... ... ... безендірілуі әр түрлілігімен
ерекшеленеді. Ыдыстың беті бірнеше белдеулерге бөлінеді. Әр белдеу ... ... ... Ал ыдыс түбі ... өрнектермен
аяқталады. Суреттер мен олардың сипаты әрқалай. Ең жиі ... ... мен ... ... ... ... ... немесе бірнеше
бөлікке бөлінген шеңбер. Мұндай ыдыстардың түбіне салынған үйрек ... ... ... Онда ... құсы» - феникстің де бейнесі
бар. Құстардың айналасы өсімдік өрнектерімен айшықталған. ... ... ... ... ... куфалық жазулар да жиі кездеседі.
Тостағандар мен табақтардың ішкі ... бос ... ... сұр ... және көк ... тормен толтырылған [39,112 б.].
Көк сырмен салынған суреттер әдетте ... ... ... ... ... ХІV ... аяғында пайда болып, ХV ғасыр бойы
тұтастай өндіріліп ... Ол ақ ... көк ... ... ... ... ... «кобальт» типті қытайлық фарфорға ұқсатып
жасалған. Кобальт бұйымдарды әшекейлеу үшін ... ... ... ... де ... ... шар түріндегі тостаған да
назар аударуға ... ... ішкі – ... ақ ... оның үстіне көк түспен ... ... ... ... ... ... көк сызық жүргізілген. Ішкі бетінің
жоғарғы белдеуі «қытайлық ... ... ... ... ою салынбаған. Тостағанның түбі құстың, шамасы, ... ... ... ... ... ... айшықталған. Құстың
айналасында ... ... ... ... ... ... тәрізді төрт
күлтесі бар гүл түріндегі және үш ... ... ... ... ... ... бір – бірімен тізбектеле шеңбер бойлап
орналасқан.
Сарайшық қалашығынан шыңылтырлы ... ... ... ... сынықтары бар. Олар екі жағынан ақ, көгілдір және ашық ... ... ... ... ... көп ... өрнектері бар, ақ
түсті шыңылтырына алтын жалатылған ... да ... Оған ... ... ... ... ұзан құйрықты құс, арабша жазулар
салынған.
Көркем керамиканың тамаша үлгілеріне сұр балшықтан ... ... ... ... жатады. Сыңар тұтқалы, биік тұғырлы, оюға бай,
сюжетінің әр ... ... ... ... ... Сарайшықтың қалыпқа құйылып жасалатын ... ... ... ... ... мен ... фигуралардан
тұратын эпиграфиялық оюлар маңызды орын ... ... ... ... ... етіп ... ... нүктелермен толтырылған.
Бұлардан басқа шеберлер жануарлар әлемінен сюжеттер ... ... ... ... және ... ... ... қоянның, кермаралдың бейнелерін көруге болады.
Қалыпталған керамикадығы өрнектердің ... ... ... ... ашық көк ... ... ... Құмыралардың
орталық бөлігі түрлі себептерге байланысты ... ... ... керамика Хорезмге де, Еділдің төменгі ағысындағы ... ... да тән [40,34 ... ... қалалары, Соғды шеберлерінің керамика өндіруде, оны
көркемдеуде Алтын ... жаңа ... үшін ... ... мол. ... ... жерлеріндегі шебер қолөнершілерді осында ... ... олар ... ... ... қола ... ... өз
елінің дәстүрін қолдана отырып, оны жаңа бағыт, жаңа ... ... ... Орданың өнері, оның ішінде керамикасы жайлы айта ... ... жаңа ... ... ... ... атап өту керек. Осы
кезеңде әр түрлі халықтардың дәстүрлері ... орда ... ... ... ... ағымы өмірге келді.
Сарайшық бірде дәуірлеп өркендесе, бірде құлдырауды ... ... ... ... ... ... қала ... қалды. ХVІІІ
ғасырдағы орыс зерттеушісі Н.П. Рычковтың сипаттауы бойынша: «Сарайшық ... ... Ұлы ... ... ол ... ... Сарайшық деп аталатын
бекініс орнында, Гурьев қаласына 50 шақырым жетпей орналасқан. Ол жерде әлі
күнге дейін көптеген ... бар. Бұл ... ... адамдардың зираты
көп».
Қазір қала орнында Қазақстанның батыс шекараларындағы ... ... мен ... ата – бабамыздың өткенін еске салып
тұратын мұражай салынған.
Батыс ... ... ... осы ... дейін жеткілікті
зерттелмеді. Көпшілік үшін ол мал шаруашылығымен ғана ... ... ... ... тарихы саналып келген болатын.
2001-2002 жылдары жүргізілген зерттеулер кезінде Орал қаласы маңындағы
Жайықтың жайылма ... ... екі ... бір – ... ... ... орналасқан көне екі қаланың орны табылды.
Археологтар басты назарды оң жақ жағасында, Свистун-гора ... Орал ... ... ... 8 км ... орналасқан
қалашыққа аударды. Бұл қалашықты архиологтар шартты түрде ... ... деп ... Қала ... қолдан жасалған қорғаныс құрылыстар –
жалдар, қабырғалар, орлар болмаған. Оның ... ... ... қызметін
қала маңындағы сай-жыралар мен өзен ... ... ... ... ... 7-9 га ... анықталды. Қазба
жұмыстары кезінде қалада тұрғын үйлердің болғаны байқалды.
Археологтар зерттеу барысында Еділ ... ... мен ... үй құрылыстарының жобасымен техникалық тәсілдерін салыстыра
келіп, Жайық бойындағы құрылыс мәдениетіне, көбінесе, ... мен ... үй салу ... ... ... ... анықтады.
Үйлердің жобалануы ХІІ-ХІV ғасырлардағы Үргеніш, Отырар және
Түркістан қалаларындағы үйлерге өте ... ... тек үй ... ... ғана, суфалардың орны, жылыту жүйесінің
ерекшелігі, құрылыс техникасы мен ... ... [41,243 ... Орда ... ... ... ... және Оңтүстік
Қазақстандық шеберлердің үлесі жайлы көп айтылады. Бәлкім, Жайық қаласын
ары қарай зерттеу барысында оған ... ... ... ... ... толығырақ сипаттама беруге болар еді. Әзірше Жайық пен ХІV-ХV
ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... Жайық қалашығынан табылып зерттелген белгілі ... ... ең ... - ...... ... қалаларында тұрғындарға арналған ғимараттар арасында
ерекше орын алған әрі оған айрықша мән берілген. Ол ... көп ... ... мешіттен кейін екінші орында тұрған. Қалада қоғамдық моншаның
болуы оның дәрежесін ... ... ... үшін ... билеушілер сарайы, мешіт, керуен сарай, базар секілді көрнекті
құрылыстардың ... ... ... ... ... мен жобасы жағынан Жайық моншасына ... ... ... өте ... ... ... Орда қалалары арасынан
моншалар Бұлғар және Белжамен қалашықтарынан аршылып алынды. ... ... Орда ... ... ... ... ... Орда кезеңіндегі моншалардың тыңғылықты зерттелгені сондай,
олардың сырт келбетін үлкен сенімділікпен ... ... ... ... ... зор территориясында қоғамдық моншалар
қалыптасқан бір жобамен ... Тек ... ... ... ... сәл өзгешеліктері болған. Моншаның жобасы мен оның
құрылысында адамдардың көп жылғы тәжірибесі ... ... залы ... ... сегізбұрыш пішінді болған. Оған
шығысымен батысынан жуынуға арналған кіші бөлмелер ... еден ... ... жылу жүйесімен жылытылған. Жылу жүретін
каналдар барлық ... ... мен ... ... Ғимараттың іргетасы жерге терең ... ... ... суды қыш ... ... ... немесе
құдықтан алған. Ыстық суды ошық ... ... ... ... ... ... болып келетін жуынатын бөлмелерге
үлестірген. Жуынды су моншадан ... ... ... ... ... ... жіберілген. Моншаның төбесі күмбезделген.
Барлық қалалалық орталықтар сияқты Жайықта да ... ... ... кірпіш күйдіру, металл өндіру және ... ... ... дамыған [42,234 б.].
Қазба жұмыстарында табылған заттардың негізгі бөлігін ... ... және ... ... ... тұрмыстық
және шаруашылық бұйымдары Сарайшық пен Еділ бойы ... ... ... ... қазба жұмыстары кезінде ХІV ғасырдың ... ... ... ... ... ткерамика бұйымдар мен басқа
да заттарға алдын ала жасалған сараптама ХІІІ-ХІV ғасырлардың аяғында осы
жерде алтынордалық дәуірдің өте ірі ... өмір ... ... ... аймақтың табиғи жағдайларымен де дәлелденіп отыр.
Қалашықтан солтүстік – ... ... 3 ... ... ... ... ... Жайық өзенінде оны жаяу кешіп өтуге болатын
Төменгі Меловая және Жоғарғы Меловая қайраңдары бар. ... ... ... су жағасында ірі елді мекеннің орналасуы орынды да,
өйткені осы ... Ұлы ... ... бір ... өтетін.
Археологтар ежелгі қаланың қалдықтарының қасынан шығысқа қарай 1,5
шақырым жерден Свистут ... ... ... ... ... ... бір ... атақты адамдардың кесенелері асқақтап тұрған. Қазір
олар құлап, мүжілген қорғандарға айналған.
Бұл ... ... ... ... ... Кесенені аршып алу
кезенде оның қабырғалары мен едені ... ... ... анықталды.
Кей жерлерде кірпіштің бірнеше қатары сақталыпты. Әрбір бөлмедегі еденге
төсеген немесе оны көркемдеген материалдардың тек аз ... ғана ... ... ... ... басқа ғимараттар ... ... ... ... ... ... ... бірге тонаушылар бетінде түрлі ... бар ... ... да ... ... алып кетсе керек.
Бүгінгі күні Жайық аймағында орналасқан ХІІІ-ХVІІ ғасырларға ... ... ... ... төбелері шатырмен жабылған
кесенелердің 20–ға жуығы белгілі.
Атақты адамдар жерленген кесенелердің ... Орта Азия ... ... ... ... ғасырлардың екінші ... мен Арал ... ... орталықтары әсер еткен. Жайық
қалашығы мен ... ... және ол ... ... де осы ... деп ... қаласын зерттей жүріп археологтар қаланың осы арада болғанына
куәлік ететін ... ... бар ма ... ... ... ... Ол ... ғасырлардың картографиялық материалдарын қарастыру керек болды.
Алтын Орданың мейлінше толық картасы – 1367 жылы ... ... ... және ... Пициганилер құрастырған карта. Онда
«Лаетиден шығысқа қарай» деген жазумен бір қала ... ... ... тағы бір ... қала ... ... қала мұнарасы
суретінің үлкендігіне және ... ... ... туға ... ... және ... ірі ... екенін білуге болады.
Жайық өзенінің бойындағы бірінші ... ... ... нық ... айта аламыз. Ал Сарайшықтан солтүстікке ... оң ... ... қала Жайық қаласы болуы әбден мүмкін
[43,118 б.].
Бұл қаланың атауы басқа ... яғни ... ... екі ... ... ... ... Дженкинсонның картасында көрсетілген деп
болжауға болады.
Аталған деректі зерттеген ірі ғалым, академик Б.А.Рыбаков ... да ... яғни 1497 жылы ... ... ... бірінші орыс
картасы» негізінде сызылғанын дәлелдеп шықты. Ол картада ... өте ... ... Жайықтың оң жағалауында Шакафни қаласы
көрсетілген.
«Дженкинсон картасын» Пициганилер ... және ... ... ... мен, ... – ақ ол ... алынған мәліметтермен
салыстыра келе, ағылшын капитаны Антоний Дженкинсонның картасында екі түрлі
қала белгіленгені ... ... қала ... ... ... қате кеткен болу керек. Қаланың атауы Шаған болуы мүмкін. Өйткені
қазіргі күні ... ... бір ... осы атаумен аталады.
Жайық бойы мен Батыс Қазақстандағы қалалық мәдениеттерді ... ... ... алынып жатыр. Әзірше екі қала анықталды. Бірақ ары қарайға
қазба ... ... ... сана арта ... ... жоқ. ... ... Каспийден Орал тауының ар жағына асатын «Жайық сауда ... ... ... ... ... ... еткен [44,25 б.].
XVII ғасырда өмір сүрген османдық автор Эвлир ... ... ... ... ... ... былай деп жазады: «Жайық жүздеген қалалар
мен мыңдаған ... ... ... ақыр соңында Каспийге құяды».
Әрине, оның қалалар санын өсіріп ... дау жоқ, ... ... мен елді ... ... ... болуы да мүмкін.
Археологтардың ... ... сол ... елді мекендерді тауып
зарттеу, бірақ Қазақстанның ... Орал ... ... ... бойында орта ғасырларда қалалық мәдениеттің ірі ... ... ...... ... және Ертіс жағалауындағы қалалар
Археологиялық материалдар қола дәуірінің өзінде Орталық Қазақстанда
жер өндеушілер, малшылар, қолөнершілер, кен ... мыс пен ... ... ... ... ондаған елді мекендерінің
болғанын көрсетеді. Олар өз ... ... және ... алыс жатқан
елдерді – батысында ... ... ... ... ... ... етіп тұрған.
Атасу, Кент секілді елді мекендер бүкіл Еуразия құрлығындағы металл
өндіру орталығы болып ... ... ... Қазақстанның Ұлытау тауларында, Сарысу мен Кеңгіру
өзендерінде қалалар, билеушілер ордасы, ... мен ... ... ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы орыс зерттеушілері Н.Витзен,
Д.Г.Ммессершмидс, Г.Ф. Генс, П.И. Шангин, Г.И. ... А.И. ... ... ... ... мен елді мекендердің орындары, кесенелері жайлы
жазды. Олардың арасындағы Жошы хан, Алаша хан ... ... ... тамаша туындыларына жатады.
Әсіресе, Н.П. Рычковтың археологиялық жазбалары көңіл ... ... Ұлы ... Қара ... Сары ... Жезді Кеңгір
өзендері бастау алады. Ол жерлерде осы төңіректі мекен ... ... ... ... мыс кенінің орындары өте көп. Алтын мен
күмістің де белгілері бар. Кеңгірлер әр ... ағып ... да, бәрі ... ... Олардың қосылған сағасында Жуан ана деп аталатын ежелгі
елді мекеннің ... орны бар. Ол ... әлі ... ... ... әр ... тастары мен қалдықтары шашылып жатыр. Бұл
төңіректе Шыңғыс хан балаларының астанасы ... ... де сөз ... - деп
жазады ол [45,38 б.].
Н.П. ... Қара ... ... ... жалдармен және
орлармен қоршалып жатқан Домбағұл қалашығын тапқанда қатты таң ... ... «бұл қала ... ... ... ... Оның төрт
жағында бірдей жалдар бар. Шығыс жақтан бекіністің ішіне ... ... ... ... ... олар ... терең емес. Мұның бәрі бұл
жердің тым көне екенін ... - деп ... ... оңтүстікке қарай екі шақырым ... ... ... ... жағалауынан «кірпіш пен тақта ... ... ... ... ... ... ... Оның биіктігі 9 сажыннан (үш
кезге пара – пар ұзындық өлшемі) да көп, ... мен ені 7 ... ... ... бар. Ғимараттың айналасында мазарлар көп, олардың үшеуінің
кемері кірпіштен қаланған. «Ғимараттың пішінінен ... ... мен ... ... ... ... ... – қазақтардан
сұрастырғанда, бұл олардың ата – бабаларының, ноғайлардың жері ... ... пен ... ... ... жерлерді 1815 жылы инженер Б.Ф.Герман аралайды.
Ол да ерте ... ... ... кез болады, өңделген жерлердің
орнын, суару жүйесін, ... – ақ саз ... ... ... бар ... ... Экспедицияға қатысқан инженер Г.Генс Торғай
мен Ұлытау далаларындағы отырықшы мәдениет ескерткіштерін бірнеше ... саз ... ... ... бар ... елді
мекендер; жергілікті билеушілердің баспанасы болған сарайлар ... ... ... қалдығы; күйдірілген кірпіштен қаланған
мазарлар; скиф ... ... ... ... ... ... храмдар, мазарлар күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған және ... елді ... ... Ал ... саз ... ... ... ғимараттарда тастан қаланған, аз бөлігі кірпіштен ... - ... ... ... алғашқыларының бірі кенші инженер
И.П.Шангин осы арада 1816 жылы ... Есіл ... ... ... ... ... ... оның Жолдыбай көлінің жанындағы Байқошқар
сайынан ашқан ... ... ... ... көлі ... жалы ... ... мекендердің көбін И.П.Шангин Аққайрақты мен есіл өзендерінің
құйылысынан ... ... ... ... ... ... зерттеуі бойынша, Нұра өзенінің оң жағалауында ежелгі
қалашықтармен ... ... ... ... Сол ... ... ... табылды.
1930 жылы Ақмола маңындағы Бұзық сайынан Л.Ф Семенов ... ... Ол ... ... ... ... үш ... тұрады.
Академик Ә.Х.Марғұлан алғашқы зерттеушілердің мәліметтері бойынша және
өз байқауларынан қорытындылай ... ... ... ... ... жаңа әлем ... Бұл көптеген елді мекендер мен қалалар: Ақсу ...... құяр ... Хан ... Нұра өзеніндегі ортағасырлық
елді мекен; Сарысу ... Қара – ... ... ... – ана, Жезді
өзеніндегі Басқамыр, Аяққамыр, т,б.
Орталық Қазақстанның ірі ... бірі – ... хан ... ... ... ... ескерткіш. Ғалымдар оны бұрын Жошы
ұрпақтарының ордасы – Орда ... ... ... деп ... Жошы хан ... төбешік болып қалған ортағасырлық
кесенелер мен ... ... ... ... және
оңтүстік шығысында қазақ мазарлары бар [46,23 б.].
1990-1991 жылдардағы зерттеу жұмысы Жошы хан ... ... ... ... елді ... табуға мүмкіндік берді. Ол түрі жағынан
ақсүйектер кесенесіне табыну ерекше рөл ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстары кезінде ауданы 300 м2 «үлкен
үй» аршылып алынды. Ол арада бес тұрғын және ... ... ... ... ... қарастырып кетейік. Оның ішінде кірер есіктер
оңға қарай қабырға бойымен «Г» секілді суфа ... үй» Жошы хан ... ... ... ... сабан кірпіштен қаланған кішкене үйдің ... Үй бір ... ... үш ... тұрады. Тұрғын бөлмеде суфа
сақталған. Шығыс жақтағы бұрыштан керамика ... мен мал ... ... ... ошақ ... ... ... екі бөлме бірінші бөлмемен
әрі өзара бір – ... ... ... Екі ... де ... ... суфа бар. Қазба ... ... ... жататын
шыңылтырлы және жәй керамика сынықтары, сонымен бірге екі ... ... ... ... мыс ... және ... қола ... үлкен
орталықтарының бірі Жезқазған маңайында орналасқан ортағасырлық ... ... ... ... ... ... мен ... елін суреттей отырып,
олардың мыс және ... ... ... бар ... атап ... ... ... - деп жазады ол, - оның ... бай ... ... ... ... ... бірі ... және кендерінен
көптеген металл шығады деседі. ... ... ... ... көп тауар артқан түйелер сатып алады, содан соң оларды ... ... Әл – ... ... бойынша, бұл кен орындары ... ... ... ... ... ... 18 ... жерде орналасқан.
Егер керуеннің бір ... жолы 30-40 ... ... онда ... ... ... 700 ... сәл асатын қашықтық болып шығады. Бұл
қазіргі Жезқазған тұрған жерге ... ... Иран ... тұрандықтар көсемі Афрасиаб қаза тапқан аты
аңызға айналған «Мыс қамал» туралы сөз ... айта ... ... ... «Мыс қамалдың » орналасқан жері қазіргі ... ... дәл ... ... ... орны жайлы анықтаманы
Махмұд Қашқари береді. Оның ... ...... ... бір ... Егер ... төменгі ағысында мыс кешені жоқ екенін
есепке есепке алсақ, ... ... ... ... мыс ... жайлы айтқаны түсінікті болады.
Жезқазған кешені ХVІІ-ХVІІІ ғасырдағы орыс ... да ... ... ... ... ... ... айтылады.
Н.П.Рычков атақты «Мыс кені » туралы көп естіген . өз ... ... үш өзен ... ... Жездікеңгір және Жыланды кеңгір.
Жезді өзенінде қаңыраған ескі қалалар мен кен орны өте көп. Ол ... ... ... болған деседі. Қазірдің өзінде ... ғана ... кен ... орындар да көрініп жатыр», - ... Бұл ... ... ... ... ... ... мекендеріндегі ежелгі кен орындарында жүргізілген архиологиялық
қазбалармен дәлелденді.
Ежелгі және ортағасырлық Жезқазғанның орталығы ... ... ... кенішінің оңтүстік-шығыс орналасқан. Милықұдық ... ... ... алып жатыр. Бұл жерден төбешіктерге, орға айналған тұрғын
және шаруа ... ... мен ... ... ... ... және ... Қазақстанның аса ірі өндіріс
орталығына айналған.
Археологиялық жұмыстар барысында ... ... ... ... ... ... ... орталығы болғанын
дәлелдейді. Бұл жерде балқыту пештері көп ірі шеберханалар жұмыс ... – ақ ... қыш ... ... ... ... тас ... кәсіптері де
дамыған. Осыған қарап ежелгі және ортағасырларда ... ... мен оны ... ... ... ... болғаны анықталды.
Қала орнындағы жақсылап ұсақталған және ... ... ... ... мен ірі шеберханалардың көптігі мыс пен темірдің ежелгі
Жезқазғанда «өзі үшін» ғана емес, ... ... мен ... ... үшін де шығарылғанын білдіреді.
1997-2003 жылдары Астана қаласына ... ... ... ортағасырлық
Бұзық қалашығында профессор К.А.Ақышев басшылық еткен Л.Гумилев атындағы
Евразиялық ... ... ... ... ... ... аты белгісіз болғандықтан, жанындағы көлдің атауына
байланысты шартты түрде Бұзықты деп ... ... ... Орталық
Қазақстан территориясы қыпшақ мемлекеті құрамына ... ... ... Бұл кезең – ... ... ... ... [47,24 ... Бұзықты көлінің шығысында кішірек аралда орналасқан.
Қазіргі күні қалашықтың орнынан ... ... ... ... орды аңғаруға болады. Олар үш ... ... ... ... ... орналасқан қалашық кварталдарының гүлдің үш күлтесі
секілді ... өте ... ... ... қорыта келе, зертеушілер Бұзық қалашығы Х-ХІІ
ғасырлардағы қыпшақ ханының ордасы, ... ... ... ... ... қазақ даласындағы қалалар, негізінен, билеушілер
ордасының немес табыну ... ... ... ... ... Біз ... ... қалашықта бұл екі үрдіс
тоғысқан. Ежелгі қала табынушылық-мемориалдық болған.
Бұл арады ... ... ... екі ... ... ... аршылып алынған.
Орда Есілдің Қараөткел деп аталатын өткелінен 5 шақырым ... ... ... тек географиялық емес, стратегиялық тұрғыданда ... жер. ... ... ... ... ... жолдарын бақылап отырған,
сондықтан да кеден іспетті болған. Қараөткел – көнеден белгілі жер.
Археологтар ... ... ... ... үйді аршып алды.
Соларға көз жүгіртейік. Олар көп бөлмелі. Ең ... – төрт ... ... ... есігі көл жаққа қараған. Қабырғасы сабан кірпіштен өрілген.
Үйдің төбесі жазық етіп ... Бұл ... ауа – ... ... ... ... ... бораны, жаздың ыстығы мұндай үйлерге
қорқынышты емес.
Зиратта бірнеше ... ... ... жер ... ... ... ... кейбірі дөңгелек болса, кейбірі сопақ пішінді.
Олардың іргесі ... ... ... ... ... үстінен сабан кірпіштен қаланған қабырға тұрғызылған.
Жақсы сақталған қабір қалашықтың оңтүстігінен табылды. Ол ... ... ... ... Орда кезеңінде өмір сүрген әйел адам жерленген.
Оның қару – жарағы өзімен ... ... ... ... ... ұшты ... бар. Моншақтармен әдіптеліп, кенеп матамен қапталған табыттың
жанынан қой сүйектері ... аяқ ... ... ... бар ... ... күміс білезік және жартылай асыл тастардан жасалған алқа, ... ... ... Бас ... де інжу ... кестеленген. Мәйіт бір
қолымен күміс тостағанды жауып жатыр.
Әйел адам моласының жанынан екі ер адамның ... ... ... ... асынған жауынгер. Бұл арадан жебенің ... ... ... пышақтар табылды.
Ғалымдар Бұзық қалашығын Астананың арғы тегі ... ... қала ... ... ... ұсынады.
Осынау ежелгі қалашықтың қорғаныс құрылыстарын жөндеп, ортағасырлық
үйлерді, осы арада бірнеше жүз ... өмір ... ... мен
қазақтардың ата-бабасы болған басқа да ... ... ... ... ... [48,223 б.].
ХІ-ХІV ғасырларда, ортағасырлар кезінде, ... ... ... ... аса ірі ... бірі ... VІІІ –Х ғасырлардағы ... ... ... ... «Худуд әл-Әлем» кітабының бізге белгісіз
авторының ... ... ... тап осы ... ... өмір
сүрген.
Ал Бағдатта туған, барлық ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары мен әскери тактикасы жайлы жазған Әбу
Осман Арм ибн Бахр ... ... елін ... қаласынан солтүстік
батысқа қарай «жылдам жүрген аттыға 80 күндік жол» ... ... ... ... ... Тамим ибн-Бахр, - даламен, құммен,
көптеген жайылымдар және сулы кең ... ... ... зерттеуде негізгі дерек көзі «Нузһат әл-Муштақ фи
Ихтирақ әл-Афақ» немес «Китаб ар-Руджар» атты ортағасырлардағы ең ірі ... ... ... ... ... араб ... ... Мұхммед ибн Мұхаммед әл-Идрисидің еңбегі болып табылады.Әл-Идриси
бұл еңбегін ХІІ ғасырда ... да ... ... ... ... ... ... - бірнеше авторлардың еңбегі. Кітапты жазуды
сицилициялық король Роджер ІІ ұсынған, ал оны ... ... ... ... Кітапты жазу 15 жылға созылып, 1154 жылы аяқталады.
Әл-Идриси шығармасы – ... ... ... ... ... сауда жолдарын, қолөнерін, жер өңдеу ... ... ... жоқ ... ... алғы ... қолданған, мәлімет алған 12 кітапты
атайды. Оның ішінде әл-Масудидің «Ғажайыптар кітабы», ... ... ... Әбу-л-Қасим Ғубайдаллах ибн Хордадбек,Ахиет ибн омар әл-
Узри кітаптарында кездеседі.
Әл-Идрисидің қимақтар елі жайлы ... ... ... бөлігі
бір-бірімен байланысты.Сапардың сызбасы,бір-біріне қарама-қайшы келмейтін
оның ... ... ... ... ... алған.
Қимақтар- тайпалық одақ құрған түркі тілдес халық. Одаққа тоғыз тайпа
кәрген, олардың құрамына ХІ ғасыр мен ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтар да енген.Қыпшақтар Русь пен
Еуропада половецтер және кумандар деген ... ... [49,243 ... ... елді ... ... көптеген араб парсы авторлары
атап өтеді. «Худуд әл-Әлем» кітабының қимақтар ... ... ... басталады: «Қимақтар елі мен олардың қалалары жайлы ... ... ... ... ... мен Жұбын ауылы аталады.
Қимақтардың қалалық өмірі туралы ... ... ... ... ... 16 ... болған. Қимақ қалалары ... ... ... ... адам аяғы жетпес қыйын таулы
аудандарда, ... ... ... ... орналасқан. Қалалардың
біраз бөлігі сауда жолында орналасқан.
Қимақ қалаларына тән белгі – олардың бәрі де жақсы ... және ... ... ... ірі ... ... және
қолөнер орталығы қимақ ханының астанасы болған. Қаған отырған қала ... ... ... ... дейді: «Қимақ патшаларының қалалары он ... ... ... ... ... ... ұзындығы – 9 миль,
көлдеңені- 3 миль.Ол Гаган деп аталатын үлкен көлдің жағасында ... ... ... ... ... ... шығысқа қарай 24
күншілік жер. Көлдің аты Гаган қаласының ... ... ... ... ... ... ... Дамурияға дейін батысұа
қарай 4 күндік жол. ... ... ... және халқы көп қала» атанған.
Сараус – бекініс қабырғалармен ... ... ... ... да ір түрлі түркі-қимақ рулары тұратын халұы көп ... ... ... ... аса көп ... ... ... мол қоры сақталған.
Дахлан қалашығы мызғымас, алынбас қамал болған. Бұл қалада ... ... әсер ... пен Астур – халқы көп қалалар. Астур қаласының ... ... бар. Олар ... ... ... ... ... асыра айтушылық та бар шығар. ... ... ... ... ... ... өз елінің мәдениеті
мен байлығының дәрежесін Бағдат немесе Дамаск қаласы ... ... ... ниеті көрініп тұр.
Әл-Идрисидің жазғандары бойынша қимақтардың он алты қаласының 8-і Гамаш
өзені ... ... ... ... ... баламалау қаған
астанасымен қоса қимақ қалаларының ... ... ... ... ... ... ... береді. Жазба деректер мен археологиялық
материалдарды салыстыра отырып, ғалымдар ... ... ... жер
өңдеу және қалалық мәдениет болған деген шешімге келіп,Қазақстанның ... ІХ-Х ... ... көші қон ... орындарында қалыптасқан
қимақ қалаларының аймағы екенін анықтайды.
Қимақ қағандары қимақ мемлекеттерінің саяси және экономикалық орталығы
ретінде қалыптасты.Бірақ Ертіс бойындағы ... және ... ... ... ... ... де ... тапты. Қалалық өмірдің жаңа
кезеңі Еуразиядағы моңғолдар мемлекетінің ... ... ... ХІІІ-ХІV ғасырларда Ертіс жазығында қалалар жайлы мәліметтер
аз,алайда олар туралы әңгімелеуге негіз бар.
Ертіс жағалауындағы сәулет ... ... жоқ ... Әрине, оның аты бұлай болмауы да мүмкін,бірақ оны «Қарабалгасун
мұнарасы» деу нақтырақ болар еді. Ол ... ... рет 1654 жылы ... өтеді. Ол «Кабал – Гасун – қалмақша, ал орысша-«кірпіш палата».
Мұнараны Қазақстан жері үшін ұзақ ... бойы ... ... қалмақтармен байланыстырудағы тарихи оқыйғалардың рөлі үлкен. Соның
салаларынан Қазақстандағы көптеген тарихи ... ... ... ... ... ең ... мәліметтерге оның С.У. Ремезовтың
картасында көрсетілген сызбалық кескіні де жатады.Сол сызбаның ... ...... ... деп ... мұнараның алғаш егжей-тегжейлі сипаттамасынтарихшы Ф.И. ... [50,49 ... жылы ... ... ... ... Ф.И. Миллер мұнара
туралы көптеген қызық жайлар естиді. Бұл құрылысты ... ... ... ... соң, онда ... жібереді.
Суретші Ертіс өзенінің жоғарғы ағысындағы Подпуск станциясының ... ... ... ... ... ... алады.Төменгі жағы
төртбұрышты келген қабырғалардың биіктігі 9 м-ге ... ... ... ... бірдей,ал ғимаратты жауып тұрған шатырдың 20 бұрышы
болған.Суретшінің есептеуінше, сау ... 12 ... ... ... ағаш ... қойылған. Олар ішкі жағынан ерекше ... ... ... ... қарама-қарсы екі терезе
орналасқан.Оң жақта ірге ... тағы бір ... бар. ... ең ... ойық ... ол да ... болғанға ұқсайды. Ғимарат ашық қызыл
кірпіштен қаланған. Бұл ескерткіш сақталмаған [51,122 б.].
Павлодар-Семей жолын салу кезінде ... ... ... қалдықтары
жатұан төбе қазылып, топырағы жолға төселген. 2003 жылы осы ... ... ... ... ... орнынан күйдірілген кірпіштер,
жол бойынан әр түрлі ... және ... ... бар ондаған
қаптама тақталар жиналып алынған. ... бәрі ... ХІІІ –ХІV ... және оның бай ... көрсетеді. Ғимарат жанынан ортағасырлық
зираттың орны ... сол ... ... ... ... өмір ... ежелгі қалалар жайлы деректердің бәрі
ерте және кейінгі ортағасырлардағы қытай, латын, араб, парсы, ежелгі түркі,
орыс тілдерінде ... ... және ... ... мен ... қалдырып кеткен естеліктері
мен сапарнамаларындағы материалдарға сүйенеді.
Алайда ең негізгі әрі дәйекті ... көзі – ... ... мен ... ... ... ... қазба жұмыстары. Зерттеу
жұмыстарының арқасында көптеген қалалар аршылып алынып, тіпті ... ... ... ... Мысалы, жүздеген жылдар бойы ... ... ... ... ... ... күні зерттеу
нысанына айналған Сайрам, Отырар, Түркістан, Сарайшық, Ертіс, Сарыарқа
бойындағы қалалар ... ... ... ... ... ... ... жұртшылыққа мәлім болды. Олардың кейбірінде өмір немесе ... ... ... ... ... жалғасып келеді, бірақ ондай қалалар көп
емес. Олар Сайрам, Түркістан, Шымкент, ... ... ... ... ... Көп қалалар қиыншылық ... ... ... ... ... ... қатысты Талхир, Алматы,
Отырар, Сауран, Жент қалаларын атауға болады. Алайда олардың ... жаңа ... ... жаңа жағдайда тіршілік қайтадан пайда болып,
жанданып ... Бұл- ... ... ... ... бар ... деген
мақал осыны дәлелдейді. Бұл расымен-ақ солай, өйткені рухани өмір, біздің
алыс-жақын ата-бабаларымыздың тарихы мен ... ... ... бойы
сақталып келді. Сол мәдениет бізді ... ... ... әлемдік мәдениетке қосқан рухани және заттай
үлесіміз бар екенін көрсетеді [52,76 ... көзі ... ... ... ... орталық
ретінде қалыптасқан.
Түркістан – Қазақстанның діни және идеологиялық ... ... ... ... бері ... ... ... киелі мекен деп
есептеген. Өйткені оның топырағына ... ұлы ... ... ... ұлылырдың ұлысы Қожа Ахмет Иассауи өмір сүрді. ... ... ... пен ... ... ... өзіне тартты. Ол
өз өмірін үлгі ете отырып, халықты ... ... мен ... Ұлы ақын әрі ... ... мен ... ... пір
тұтатын адамына айналды. Ал ол өмір сүрген және уағыз жүргізген ... әлі ... ... ... ... ... ... туындысы ретінде
танылған кезенде жерленген Адам туралы естеліктің куәгері іспеттес ... ең ірі ... ... ... Ол ... ... дінін таратушы орталық болған. Тап осы арада халық ... ... ... өте көп: Қожа Ахмет Иассауидің әке-шешесі Ибраһим
ата мен Қарашаш ананың кесенесі де осында.
Ата-бабаларымыз мұраға қалдырған ... ... ... терең қойнауынан
түрлі бұйымдардағы: кілемдер, зергерлік бұйымдар қыш ... ... ... ... ою- ... ... ... жетіп отыр.
Өткен күннің өрнектерін сондaй-ақ халық жадынан, ғасырларды бір-бірімен
жалғастырып жатқан қазақтың ... ... ... мен ... ... ... ... тіршілігі мен дамуында тек руханилық қана емес,
одан ... да ... мен ... ... рөл ... ... немесе ірі иеліктің, болмаса тарихи-мәдени аймақтың ... ... ... қалыптасып, даму саяси себептермен байланысты. Бұл
жағдай қалада әкімшілік, билік орындарының, ақша құю ... де ... ... ... Түркістан қалаларында
ақша құятын сарайлар жұмыс істеген. Кейбіреулерінде олардың ... ... ... сол қаланың бүкіл ғұмырында үзілмеген. Мәселен, Отырарда
қаңғарлар ... де, одан ... ... ... ... ... де, осындай билік құрған Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... құрған заманда да, Қазақ хандығы
тұсында да құша ... ... [54,165 ... ... ... мен сауда орталықтары болғаны да белгілі.
Отырардың құмыра ... ... ... ... ... ... өңдейтін шеберханалары даланың ондаған елді ... ... ... және ... ... ... ... керуен-сарайларында Бағдат, ... ... ... ... ... ... күні Жайықтағы Сарайшық, Лайети, Шакафни қалаларына ... ... Ұлы ... ... бір ... ... сауда жолы»
туралы айта аламыз.
Дерек көздері Ертіс бойындағы қимақ ... ... ... ... ... Олар Сарыарқа және Жайық қалаларымен Далалық сауда жолы
арқылы байланысып жатқан.
Қазақстанның егемендік алған жылдары ішінде ... өз ... және ... ... бет ... тарихи қойнауындағы терең сырларға
ден қоюы, қызығушылығы арта түсуде. Бұған ... ... ... ... ... ... ... жандандыру, түркі тілдес
мемлекеттердің мәдени мұрасын сақтау, ... және ... ... ... жарлығы [55,87 б.].
Археология саласының бірден-бір маңызды оқиғасы –Түркістанның 1500
жылдығы. Осы мерейтойдың өтуіне ... Қожа ... ... ... ... ... ... сақтау және оны қолданудағы бетбұрыс Елбасы
Н.Ә.Назарбаевтың бүгінгі Қазақстанның алдында ... ... ... ... ... дамыту мәселесі жайлы айтқан ... ... ... орай 2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» ... ... ... ... көптеген қалалар зерттеу жұмыстары қолға алынып,
жүргізіліп жатыр. ... ... ... ... Антоновка
(Қаялық қаласы), Талғар (Талхир қаласы), Ақыртас, Жуантөбе ... ... ... қаласы), Отырартөбе (Отырар қаласы), Сауран,
Жайық ... бар [56,153 ... ... ... ... ... және
ортағасырлардағы тарихы жазылуда, біздің туған тарихымыз осылайша қалпына
келтіріліп жинақталуда.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
|1 ... Е.И, ... Г.И. ... ... ... және |
| ... ... -Алма-ата, т.5, 1958. |
|2 ... К.А., ... К.М., ... ... ... ... |
| |1972. |
|3 ... К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Ежелгі Отырар ХІІІ-ХV ғ. |
| ... 1987. |
|4 ... К.А., ... К.М., ... ... ортағасырлық Отырар.|
| |-Алма-ата, 1981. |
|5 ... ... ... ... ... жұмыстары. |
| |-Алма-ата,т.14, 1962. |
|6 ... С.М. Орта ... ... ... ... . |
| ... 1999. |
|7 ... ... ... ... ... және ... |
| |қалалаық мәдениеті. -Алма-ата,1986. |
|8 ... К., ... А. Ұлы ... жолы және ... ... |-Алматы, 1992. |
|9 ... ... ... ... ... -Алма-ата, 1988. |
|10 |Байпаков К.М., Подушкин А.Н. памятники земледельческо-скотоводческой |
| ... ... ... ... 1989. ... ... К.М., ... Л.Б. ... Отырар. Алма-ата, 1990. ... ... ... ... ... бойындағы ортағасырлық қазақстан |
| |қалалары. ... 1998. ... ... К.М., ... З.Ж., Перегудова С.Я. Раннесредневековая |
| ... ... и ... ... на Великом Шелковом пути. |
| |-Алматы, 2001. ... ... К.М., ... Т.В., Чанг К. Ортағасырлық Жетісу қалалары.-|
| |Алматы, 2002. ... ... Б.А. ... ... ... 2003. ... |Сулейменов Р.Б. Қазақстан тарихынан ХVІІ ғ. – Алматы, 1988. ... ... ... ... 1999. ... |Жолдасбайұлы С.Ж. Жетісу тарихы. -Алматы, 1996. ... ... Ю.А. ... ... ... ... и идеологии. -Алматы, 2002. ... ... ... ... ... ... ... Т.ІІ.-Алматы, 1998. ... ... ... ғғ. ... 1969. ... ... С.Г. История Центральной Азии и памятники рунического |
| ... ... 2003. ... |Қожаев М. Отырардағы керамика өндірісі. -Түркістан 1996. ... ... Б.Е. ... ... ІХ-ХІ ғғ. -Алма-ата,1972. ... ... А.Х. ... ... ... және құрылыс өнерінен. |
| ... 1951. ... ... А.Х., Акишев К.А., Оразбаев А.М., Кадырбаев М.К.Орталық |
| |Қазақстанның ... ... ... 1989. ... ... А.Х. ... ... Беғазы-Дандібай мәдениеті т.1, |
| |-Алматы, 1998. ... ... В.М. ... ... ... 1989. ... ... ... Сығанақ. Ақиқат.-Алматы, №6, 2005ж ... ... Сыр ... Оғыз ... ... ... 2005 ж. |
| |Сыр бойы.№187 – 188 ... |Мец А. ... ... - ... 1966. ... ... К.А. Юго-восточный Казахстан в середине ХІV- нечале ХVІ |
| ... ... 1977. ... ... Ю.А., ... Е.Е., ... Л.М. В ... Окса и Яксарта. |
| |-Москва 2000. ... ... ... ... и ... ... ... область. |
| |-Алматы , 1994. ... ... ... ... и ... ... ... область. |
| |-Алматы 2002. ... ... Т.Н. ... ... ... ... |Смагулов Е., Григорьев Ф., Итенов А. Очерки по истории и археологии |
| ... ... ... 1999 . ... |Средняя Азия и Дальний Восток в эпоху средневековья. Средняя Азия в |
| ... ... ... ... 1999. ... ... ... -Санк-петербург 2002. ... ... И.Н., ... З.С. ... -Алматы, 2001. |
|42 |Толстов С.П. По ... ... Окса и ... -Москва, 1962. |
|43 ... С.П. ... ... ... 1948. ... |Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. -Москва, 1948. |
|45 |Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. -Москва, 2002. ... ... М.Ш. ... мәдениеті мен өнерінің тархы |
| ... ... ... Н.Ә. ... тоғысында. –Алматы,1996. ... |48 ... ... ... ... ... ... –Алматы, 1994. |
|49 |49 Құрысжанов А. Көне ... ... ... ... |
| ... ... |50 ... Ә. ... ... ... ... Қазақстан» |
| |-Алматы, 2007.13 ІІ. ... ... У.Х. Көне ... ... ... және ... |
| ... 1982.№5. ... ... Ж. ... ... ... «Қостанай таңы.» -Қостанай, |
| |2007. 12 ІХ. ... ... ... ... ... 1996. ... ... А.Х. Из ... ... и строительного искусства древнего |
| |Казахстана.-Алматы,1950. ... ... Ә. ... ... Қазақстан.» Алматы, 2007.27.ҮІ. ... ... ... ... ... ... және ... -Алматы, |
| |1982.№3. ... 1 Көне Қожа ... ... ... ... Қожа ... Иассауи кесенесі
Сурет 3
Сарайшық қаласының макеті
Сурет 4
Отырар қаласы
Сурет 5
Испиджаб қаласы

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Музыкалық білім беру педагогикасының маңызы және педагог - музыканттың әдіснамалық мәдениеті жайлы4 бет
Мәдениет дегеніміз не?5 бет
Рухани мәдениет. Дін. Өнер. Қазақстанның XIII-XV ғасырлардағы рухани мәдениеті38 бет
Халықаралық қатынасқа іскерлік мәдениет10 бет
Шаушуқұмтөбе қалашығының зерттелу тарихы29 бет
Қазақтың ұлттық киімдері7 бет
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь