Адам ағзасындағы макро және микроэлементтер

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І БИОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Мектептегі биологияны оқыту әдістемесіне қысқаша шолу ... ... ... ... 6
1.2 Ағза жасушасының құрылысы және оның биохимиялық құрамы ... ...15
1.3 Адам ағзасындағы макро және микроэлементтерге сипаттама ... ... ... 24
ІІ АДАМ АҒЗАСЫНДАҒЫ МАКРОЭЛЕМЕНТТЕР МЕН МИКРОЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ РОЛІ ... ... ... ... ... ... .31
2.1 Бейорганикалық заттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
2.2 Микроэлементтер биохимиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.3 Ағзадағы элементтердің биогенді сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
1.сабақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
2.сабақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66
КІРІСПЕ

Елбасының Қазақстан халқына Жолдауында денсаулық сақтау ісіне айрықша мән беріліп, байыпты да жүйелі өзгерістер талап етілуде.
Ешқандай байлыққа бағаланбайтын халықтың денсаулық жағдайын тексеруден өткізу, ол жүйеге қолдау көрсету және салауатты өмір салтын қалыптастыруды насихаттау қай кездегіден де маңызды сипат алып, медицина саласы қызметіне айрықша серпін беретіні анық. Мемлекетімізде соңғы жылдары тиісті қаражаттар бөліп, халықтың салауатты өмір сүруіне көп көңіл бөлініп, ғалымдарымыз табиғаттағы өзгерістер және қоршаған ортаның әсері жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізуде.
Тақырыптың өзектілігі. Әлемдік жаһандану үрдісінде табиғатта тепе-теңдік жағдайында сақталып тұрған кейбір химиялық элементтердің адам ағзасына бірден көбейе түсуі және ағза үшін маңызы бар элементтер мөлшерінің кеміп кетуі байқалуда. Элементтердің барлығы да тиісті мөлшерден артық болса немесе азайып кетсе адам ағзасына кері әсер ететінін анықталған. Олардың табиғатта таралу жағдайларына жасалған зерттеулер бойынша жердің массасының шамамен 50 пайызын оттек, 25 пайыздан астамын кремний құрайды. Оттек, кремний, алюминий, темір, кальций, калий, натрий, магний, сутек, титан, көміртек, хлор, фосфор, күкірт,азот,марганец, фтор, барий жер массасының 99,8 пайызын құраса, ал қалған 0,2 пайызы барлық басқа элементтердің үлесіне тиеді.
Элементтер тірі ағзалардағы орташа мөлшеріне қарай үш топқа бөледі.
1. Макроэлементтердің (оттек, сутек, көміртек, азот, фосфор, күкірт, кальций, магний, натрий және хлор) ағзадағы мөлшері 10 пайыздан жоғары болады.
2. Микроэлементердің (йод, мыс, мышьяк, фтор, бром, стронций, барий, кобальт) ағзадағы мөлшері 10-15 пайыз.
3. Ультрамикроэлементтер сынап, алтын, уран, торий, радий және т.б. Олардың ағзадағы мөлшері 15 пайыздан төмен.
Адам ағзалары химиялық элементтерді әр түрлі концентрлейді, яғни, микро және макро элементтер мүшелер мен ұлпаларда әркелкі таралады. Микроэлементтердің көпшілігі бауырда, сүйек және бұлшық ет ұлпаларында жиналады. Бұл ұлпалар көптеген микроэлементтердің негізгі қоры. Элементтер кейбір мүшелерге тән болып табылады және онда концентрациясы жоғары болады. Мысалы: мырыш қарын асты безінде, йод қалқанша безінде, фтор тіс кіреукесінде, алюминий, мышьяк, ванадий шашта, кадмий, сынап, молибден бүйректе, қалайы ішек ұлпаларында, стронций қуық безінде, сүйек ұлпасында, барий көздің пигментті қабатында, бром, марганец, хром гипофизде және тағы басқаларда жиналады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Анастасова Л.П. «Самостоятельные работа учащихся по общии биологий. 1979 г. Москва.
2. Ақелеуов Е., Дөненбаева К., Агитова К., Иманқұлова С. «Ботаника». Алматы 1998.
3. Р.Әлімқұлова. «Жалпы биологиядан кейбір тақырыптарынан методикалық талдау, өңдеу». Алматы, 1969.
4. Р.Әлімқұлова, Р.Сәтімбаев «Зоология сабақтары». Алматы, 1980.
5. Белов И.Г., З.А.Корчагина «Ботаника сабақтары». Мектеп, 1979.
6. Брунов Е.И., Малахова Г.Я., Соколова Е.А. «Адам анатомиясы, физиологиясы және гигинасынан өтілетін сабақтар». Алматы, 1970.
7. Вилли К. «Биология». Москва, «Мир». 1964.
8. Верзилин Н.М. «Уроки ботаники в 5 классе». Москва, 1952
9. Верзилин Н.К. «Основы методики преподования ботаники». Москва, 1956.
10. Гурова Р.А. «Уроки общей биологий». Томск 1988
11. Дубинина Н.П. «Общая биология». Москва, 1988.
12. Заверзин А.А., Харазова А.Д. «Основы общей цитологий». Ленинград, I982.
13. Казанова, Короткова, Мокеева, Корсунской. «Хрестоматия по общей биологий». Москва, 1974.
14. Леви А., Сикевич Ф. «Структура и функции клетки». Москва, 1971.
15. Мягкова А.И., Сивоглазов З.И. «Планирования учебного процесса по общей биологий». ВШ, Москва. 1990.
16. Муртазин Г.М. «Активные формы и методы обучение биологии». Москва, 1989
17. Полянский «Жалпьі биология». Москва, 1984.
18. Реймерс Н.Ф. «Негізгі биологиялық терминдер мен түсініктер». Москва, 1986
19. Де Робертие Э.Новлинский В., С.Саэсф. «Биология клетки». Москва, 1971.
20. Қ.Сапаров. «Жалпы цитология негіздері». Алматы, 1994.
21. Свенсон К. Уэбстер П. «Клетка». Москва, 1980.
22. Тәртенов М., Әлімқұлова Р. «Қызьқты ботаника». Алматы, 1976.
23. Қасымова Т., Л.Аманжолова, Ж.Әкімов, Р.Сәтімбекұлы. «Тіршіліктану». 1997.
24. М.Шаханов «Өлеңдер жинағы», «Ақылдың кені». Алматы, 1987.
25. Н.И.Филатова, А.А.Луцкая, В.М.Дудникова. «Зоология сабақтары». Мектеп, Алматы. 1972.
26. Ченцов Ю.С. «Общая цитология». Москва, 1984.
27. «Әдістемелік жаршы». 1998 - №1.
28. «Биология және химия» журналы. 1996, №1-2.
29. «Қазақстан мектебі» журналы. 1988, №1.
30. «Биология в школе» журналы. 1990, №5, 1995 №1, 1991 №3.
31. Biology – 2. Osman ARPACI. Musa Ozet J.ELKS.
32. Биология және химия, география журналы. 1998, 1997.
33. Скурихин И.М., Шатерников В.А. Как правильно питаться. —М.: 1986.
34. Тагидиси Д.Г., Алиев С.Д. Микроэлементы и здоровье. Х 1979.
35. Джустин Гласе. Жить. 180.1990.
36. Искусственная пища: за и против. Х 1998.
37. Кавецкий Р.Е., Чебатарев Д.Ф. Здоровье, труд, отдых. -Киев.: Наука, 1996.
38. Маршелл Э. Биофизическая химия. —М: Мир, 1981.
39. Хьюз М. Неорганическая химия биологических процессов. — М: Мир, 1983.
40. Сеитов З. С. Биохимия. — Алматы, 2000.
41. Бірімжанов Б.А. Жалпы химия. - А.: Дәуір, 2001. 715-б
42. Кузнецов В.И. Принципы активной педагогики. – М.: Академия, 2001.-95с.
43. Сеитов З. С. – Биологиялық химия. Алматы. Қайнар», 1992 ж.
44. Сейтембетова А. Ж., Лиходий С. С. – Биологиялық химия., Алматы. «Білім», 1994 ж
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.....................................3
І БИОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ.........................6
1.1 Мектептегі биологияны оқыту әдістемесіне қысқаша шолу................6
1.2 Ағза жасушасының ... және оның ... ... Адам ... макро және микроэлементтерге сипаттама............24
ІІ АДАМ АҒЗАСЫНДАҒЫ МАКРОЭЛЕМЕНТТЕР МЕН МИКРОЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ РОЛІ
.........................31
2.1 Бейорганикалық заттар
............................................................................
31
2.2 Микроэлементтер
биохимиясы................................................................33
2.3 ... ... ... ... ... ... халқына Жолдауында денсаулық сақтау ісіне айрықша
мән беріліп, байыпты да жүйелі өзгерістер талап ... ... ... ... ... ... тексеруден
өткізу, ол жүйеге қолдау көрсету және салауатты өмір салтын қалыптастыруды
насихаттау қай ... де ... ... ... ... саласы қызметіне
айрықша серпін ... ... ... соңғы жылдары тиісті
қаражаттар ... ... ... өмір сүруіне көп көңіл бөлініп,
ғалымдарымыз табиғаттағы өзгерістер және қоршаған ... ... ... ... жүргізуде.
Тақырыптың өзектілігі. Әлемдік жаһандану үрдісінде табиғатта тепе-
теңдік жағдайында ... ... ... ... ... ... бірден көбейе түсуі және ағза үшін ... бар ... ... ... ... Элементтердің барлығы да тиісті мөлшерден
артық болса немесе азайып кетсе адам ... кері әсер ... ... табиғатта таралу жағдайларына жасалған зерттеулер
бойынша жердің массасының шамамен 50 пайызын оттек, 25 ... ... ... ... ... ... ... кальций, калий, натрий,
магний, сутек, титан, ... ... ... ... ... жер ... 99,8 ... құраса, ал қалған 0,2 пайызы ... ... ... ... тірі ... орташа мөлшеріне қарай үш топқа бөледі.
1. Макроэлементтердің (оттек, ... ... ... фосфор,
күкірт, кальций, магний, натрий және хлор) ... ... ... ... ... ... (йод, мыс, мышьяк, фтор, бром, стронций,
барий, кобальт) ағзадағы мөлшері 10-15 пайыз.
3. Ультрамикроэлементтер сынап, ... ... ... ... және ... ағзадағы мөлшері 15 пайыздан төмен.
Адам ағзалары химиялық элементтерді әр ... ... ... және ... ... ... мен ұлпаларда әркелкі таралады.
Микроэлементтердің көпшілігі бауырда, сүйек және бұлшық ет ... Бұл ... ... ... ... ... ... мүшелерге тән болып табылады және онда концентрациясы жоғары болады.
Мысалы: мырыш қарын асты ... йод ... ... фтор ... ... мышьяк, ванадий шашта, кадмий, сынап, молибден
бүйректе, қалайы ішек ұлпаларында, стронций қуық ... ... ... ... пигментті қабатында, бром, марганец, хром гипофизде және тағы
басқаларда жиналады.
Ағзада микроэлементтер байланысқан және бос ионды түрінде кездеседі.
Кремний, ... мыс және ... бас миы ... ... комплекс
түрінде, ал марганец ион түрінде ... ... және ... су ... ... белгілі, ал, ересек адам ағзасының
шамамен 65 пайызы су болып ... Су ... ... және ол ... ... ... сұйықтықтарда әркелкі тараған,
асқазан сұйығының, сілекейдің, қан плазмасының, ... 99,5 ... ... ... ... ... тістің қатты ұлпаларында концентрленеді, ал табиғатта кальций,
хлор, фтор элементтерімен қосылыстар ... ... ... ... ... де ... ... және тіс ұлпаларында
концентрленеді. Натрий және хлор жасушааралық, ал калий және ... ... ... ... Натрий және калий фторид түрінде сүйек
және тіс ... ... ... түрінде тістің қатты ұлпаларында
болады.
Микроэлементтер қан ... ... ... ... ... ... ... әсер етушілер. Макро және
микроэлементтер - кальций, фосфор, ... йод, ... және ... сүйек
және тіс ұлпаларының түзілуін қамтамасыз ... Әр ... ... немесе артуына байланысты көптеген
аурулар туындайды.
Фтордың жетіспеушілігінен тіс жегісі, ... ... ... артық мөлшерінен подагра пайда болады.
Адам ағзасындағы биогенді элементтер концентрациясы өмір сүрудің тепе-
теңдігін ... ... ... Бұл ... ... ... артық болуына байланысты бұзылады және әр түрлі
аурулар ... ... адам ... ... ... әсер ... ауа, су - ... көзі. Ендеше, су ресурстарының құрамын
зерттеу, ... ... және ... тарапынан қорғау іс-шараларын
жүргізудің ... үшін зор ... ... әсер етуші биогенді элементтер жайындағы ғылыми-зерттеу
жұмыстары молынан болғай.
Жұмыстың мақсаты: биологияны ... ... ... ... адам ағзасы құрамындағы макро- және микроэлементтер, олардың
адам өміріндегі ... ... ... өту ... методикалық
өңдеулер жасау.
Жұмыстың міндеттері:
- биологияны оқыту әдістемесіне қысқаша шолу;
- жасушалардың биохимиялық құрамына сипаттама;
- адам ағзасындағы ... және ... ... ... ... ... адам ... макро- және микроэлементтер
тақырыптарын оқыту ... ... ... ... ... оқыту барысында оқушыларда әртүрлі тақырыпта
адам ағзасындағы макро- және микроэлементтер, ағзаның биохимиялық ... ... ... ... Оқушылардың білімін көтеру
мақсатында ғылыми зерттеулер жүргізу.
Зерттеу әлдістері:
• мәліметтер жинау;
• талдау, ... ... ... ... ... ... ... екі бөлімнен, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ... ... БЕРУ ... ... ... ... әдістемесіне қысқаша шолу
Жалпы білім беретін мектептегі биологиялық білім мазмұнын, оны оқыту
әдістерін түбегейлі ... ... көп ... бойы ... ... ... негізделіп жасалған пәннің дәстүрлі әдістемесінің
қоғам дамуындағы жаңа бағытта даму үрдісінен шыға алмай дағдарысқа түсуінен
туындап отыр.
Қазіргі мектептегі биология ... XX ... ... ғылымдарында
болған, танымдық, білімдік және тәрбиелік ... аса ... ... жеткілікті дәрежеде игермеген.
Тіршіліктің жасушаның - ағзалық деңгейі бүкіл оңу ... ... ... ал ... - ... биосфералық биогеоценотикалық
деңгейлер қажетті көлемде және тереңірек қарастырылмайды, ... ... ... т.б. ... ... ... ... жалғастырыг енгізетін биологиялық таным әдістері арнайы
оқытылмайды: ғылыми ... ... оны ... ... ... ... ... өсімдіктану жануартану пәндерінде тірі ағзалар
топтарының жекелеген өкілдерінің аттарын атап, ... ішкі ... ... ... ... өте көп ... бөлінеді де,
экология, диалектикалық көзқарас ... ... жете ... ... ... пәнінде адам омыртқалы жануарлардың тіршілік
үрдістерін зерделеудің моделі ретінде қарастырылып, оның әлеуметтік мәні,
дүниенің ... ... ... өмір сүру ... ... ... т.б. ... заманғы адамтанудың аса маңызды мәселелері мектептегі
бүкіл білім мазмұнынан тыс қалған.
Мектептегі ... ... ... ... ұстанымын
жүзеге асыратындай, оқушыларда тіршіліктің біртұтас ғылыми бейнесін
қалыптастыратындай, ... ... ... ... ойлауын дамытуымыз керек.
Қазіргі заманда ғылыми білімнің қуатты кіріктіру ... ... ... ... ... ... жіктеп оқыту басымдылығы берік сақталған.
Орта, жоғарғы сыныптарда пәндік оқытуға мән берілуі қажет, онсыз оқушыларға
қазіргі заманғы ғылым негіздерінен ... ... беру ... ... Пәндік
оқытудың гипертрофиясы биологияның басқа ... ... ... өз ... салалық бөлімдері арасындағы байланыстың үзілуіне
әкеп соқтырған. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... экология және генетика сияқты: тіпті әрқайсысы
өз ғылыми пәнін де ... ... ... алмайтын жеке-жеке бөлімдерден
тұрады.
Тіршілік жүйесінде жүретін физикалық-химиялық заңдылықтардың негізін
түсінуге көмектесетіндей ... ... ... ... ... ... сәуле-жарық, ионды алмасу, қысым, т.б. ... ... жоқ. ... сынып оқушылары өсімдік, жануар, адам
ағзасында жүретін тіршілік үрдістері туралы /қоректену, тыныс алу, ... ... ... т.б./ ... ... ... мәжбүр болады.
Мектептегі басқа пәндер сияқты биологиядан да оқушыларға көп ... ... ... ... ... оларды өздігінен жаңа ақпараттарды
іздестіруге, оқу ... ... ... ... яғни ... ... ойлау типі басым, дайын нұсқауларды бұлжытпай
орындаушылар ... ... ... ... ... даму ... ... жағдайда оқушылардың өз еліне, туған табиғатқа, жеріне терең,
аялы сезімін оятып, ... ... ... эстетикалық талғамын
қалыптастыратындай материалдар, ұлттық мәдениетіміздің элементтері биология
пәні мазмұнында жеткіліксіз.
Қазақстан Республикасының "Білім ... ... орай ... ... ... ... әр ... оқу-тәрбиедегі қызметі өзгереді.
Ал, қазіргі мектепте оқытылып жүрген биология пәні әдістемесінің негізгі
құрамдас ... ... ... ... оқу жұмысын ұйымдастыру
түрлері, құралдары/ ... ... ... жоқ, ескі ... ... ... деп ... оқулықтары /"Өсімдіктану, Жануартану,
Тіршіліктану, Тәнтану/ ескі базиске құрылғандықтан аталған ... Оның ... ... көп мектептер бұрынғы Одақта жасалған
ескі оқулықтар пайдалануда. Осының бәрі жалпы білім беретін ... пәні ... ... ... ... құру ... ... білім берудің мақсаты, мазмұны, құрылымы, ең алдымен
қоғамның әлеуметтік сұранысына, қазіргі заманғы биология ... ... ... ұсыныстарына және орта буын сыныптары оқушыларының жас
ерекшелігімен байланысты таным мүмкіндігіне сай анықталады.
Мектептің ... ... ... ... ... ... мақсаты
-тіршілікті ең жоғары құндылық деп түсінетін, экологиялық және эволюциялық
ойлау стилі қалыптасқан, экологиялық мәдениеті, дүниенің ғылым бейнесіндегі
тірі ... ... орны мен ... ... ... ... танымдық әдіс, тәсілдерін, іргелі ұғымдар жүйесін
қажетті деңгейде меңгерген және ... ... ... мен ... ... сақтап, қорғауға, өндірістік енбек ... ... өмір ... ... ... біліктері бар,
биологиялық сауатты тұлға дайын ... ... ... ... ... ... Оқушылардың ғылыми дүние танымын, тірі жүйелерге, адамға ең жоғары
құндылық, мінсіз әсемдік ретіндегі ... ... ... ... деп танып, қабылдауын қамтамасыз ету;
- тіршіліктің, адамның дүниесінің ғылыми бейнесіндегі орны мен ... ... ... ... ... ... идеяларын ұстанымдарын, идея мен деректің өзара
байланысын, теориялар мен тұжырымдамалардың қалыптасуы мен дамуын, алмасуын
саналы меңгерту;
- тірі ... ... ... практикада қолдану біліктерін
қалыптастыру;
- биологиямен байланысты мәдениет салаларына ... ... ... ... ... ... дағдыларды меңгерту;
- биологиямен байланыеты мамандықты саналы түрде таңдауға көмектесу.
Биологияны оқыту мақсаты педагогикалық психологияда анықталғандай,
орта ... ... ... ... ... даму ... жоғары
болуы жаңа білім мазмұны негізін дамыта отырып, оқыту идеясын игеру
қажеттігін ... Бұл ... ... ... бірі - ... деңгейін көтеру екені белгілі. Мектептің негізгі сатысында жалпы
биологиялық білімнің аяқталған ... ... ... ... ... ... ... бұрын Х-ХІ сыныптарда оқытылатын ... ... мен ... ... ... ... т.б./ ... ақпараттарды осы сатыға түсіру арңылы жүзеге
асырылады. Мұнда ... ... ... ... ең ... ХҮ-Х
сыныптардағы бұрынғы өсімдік, жануар, адам туралы бір-бірімен байланыссыз,
индуктивті сипатта, ... ... ... материалдардағы
ұсақтүйек, білімдік, дүниетанымдық жағынан онша мәні жоқ мағлұматтар
қысқартылып, қалғаны ... ... ... заңдылықтарды ашатын
теориялар мен тұжырымдамалар ықшамдалып жеңілдетіледі /тұқым қуалаудың
химиялық негіздері, жасуша ... зат және ... ... ... т.б./ және ... ... ... өзі мектепте оқытылатын биологиянм сәйкес ... ... ... ... ... себептілік, тарихилық
ұстанымдары тұрғысынан бір-тұтас курс түрінде құруға және оның ... үш ... ... ... ... ... ... тіршіліктің
біртұтастығын, дүниенің бейнесіндегі орнын, биологиялық ... ... ... ... ... аса қажетті ... ... ... ... ... ... негізгі сатысының
өзінде-ақ олардың жалпы білімділік дайындығының толық болуын қамтамасыз
етеді.
Мұндағы ... ... ролі ... мазмұнын, құрылымын,
құрамын, оқыту әдістерін анықтауға көмектесіп қана қоймайды, сонымен қатар
олардың өзі білім мазмұнының ... ... бола ... биологиялық
білімді дүниетанымдық жүйемен ұштастырады. Соның нәтижесінде "Оқушылардың
тірі табиғатқа деген ғылыми көзқарасын қалыптастыру" талабы ... ... ... ... мазмұны арқылы жүзеге асырылады.
Бұл орта буын кезеңіндегі /11—15 жастағы/ оқушыда жетекші орынға
шығатын ... ... ... ... ... ... етіп, соның
негізінде өмірдің мәнін іздестіру, дүниеге ... ... ... ... ... ... айқындау бағытындағы
талпынысы мен мүддесіне сай ... ... ... ... ... ... ... тірі табиғаттың біртұтастығы, онымен әрекеттік
қарымқатынасын, оқушы тұлғасы дамуының ерекшелігі мен оқу пәні ... ... ... ... ... мәдениеттегі орнын
анықтайтын ізгіліктендіру идеялары арқылы нақтыланып, ... ... ... ... оны ... ... осы ... негізделеді.
Оқытудың мақсаты мен білім мазмұнының негізіне алынған дамыта оқыту
идеясына, оның ұстанымдарына сәйкес білім мазмұнының төмендегідей ... Тірі ... ... білім.
Бұл тірі табиғаттың ғылыми бейнесін көрсететін қазіргі заманғы
биологиялық ғыльми ... ... және ... ... оған әлеуметтік-
мәдени фон беретін тірі табиғаттың көркем моделі мен ол ... әр ... діни ... ... табиғаттың ғылыми бейнесіне
а/ биологиялық обьектілер мен құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... оларда жүретін үрдістердің және тіршілік
қызметінің /қасиеттері, ... ... ... ... ... ... теориялар, т.б, туралы білім кіреді.
Оқушылар меңгеруі тиіс әрекет ... ... ... ... ... ... қабылдау, құрастыру, технологиялы практикалық ... тірі ... ... оның мәдениеттегі орнын түсініп бағалауға
арналған адамгершілік ... оқу ... ... ... әрекет
түрлері жатады.
- Білімді меңгерудің әдіс-тәсілдері туралы білім.
Бұл білім туралы /эмпирикалық, теориялық, ... ... және оны ... ... ... /логикалық: талдау, синтез,
жалпылау, салыстыру ғылыми, бақылау, тәжірибе, эксперимент, модельдеу т.б ... ... ... ... ... ... жасына байланысты таным
ерекшеліктерін ескере отырып, оқушылардың бәрінің ... ... ... ... ... ... дидактикалық ұстанымға сүйенгенде, сонымен
қатар біздің мектептерімізде берілетін биологиялық білім деңгейінің алдыңғы
қатарлы елдерден төмен болмауын ... ең ... әр ... мектеп
ұстанатын оңу материалының базалық /өзгеріссіз/ денгейі, яғни базалық білім
мазмұны анықталуы тиіс. Бұл деңгей ... ... ... қарамастан
мектептің негізгі сатыда әр оқу үшін ұсынатын білім мазмұнын толық ашады
және оқу ... осы ... ... ... ... ... салалық бағыттары бойынша
алғанда базалық білім мазмұнына мынадай ... ... ... ... әдістері, ғылымының даму кезеңдері. Тіршілік, оның қасиеттері,
үрдістері тірі ағзалардың табиғаттағы, адам өміріндегі ... ... ... ... ... ... ... факторлар, экожүйелер, олардың құрылымы, тіршілік ету
ұстанымдары: экожүйеге адамның әcepi; ... оның ... ... адам ... ... ... ... сан алуандығы. Бір жасушалы, көп жасушалы ағзалар:
негізгі экожүйелілік топтар, олардың өзара тәуелділігі, ... ... ... ... сирек кездесетін, жойылып бара жатқан өсімдік
жануар түрлері, жергілікті ... ... ... үй ... ... теориясының негізгі қағидалары. Прокариот, ... ... онда ... ... үрдістері, бөліну жолдары.
Генетика. "Генетика", "өзгергіштік", "тұқымқуалау", "ген", "генотип",
"фенотип" ұғымдарының мәні, хромосомалардың ролі, ... ... ... ... жағдайларының әсері. Тұқьм қуалайтын өзгерістер.
Эволюция. Органикалық дүние эволюциясының ... ... ... ... ... ... қағидалары, Қазақстандағы
селекция жетістіктері.
Адам. Адам - тірі ағза. Оның ... ... ... ... ... ... ... Биологиялық ырғақ:
салауатты өмір сүрудін биологиялық негіздері. Онтогенез. ... ... мен ... ... ... Мутация, ортадағы рутогендік
факторлар. Дәрігерлік - генетикалық кеңес.
Антропосоциогенез. Адамның шығу ... Адам және ... ... - ... ... Темлерамент, мінез-құлық, қабілет. Отбасының
ұлттық мәдениеттің жеке тұлға тәрбиесіндегі ролі, маңызы.
Ғылыми-техникалық прогресс және адам. Адамның ... адам ... ... ... ... түсінік.
Бұл мазмұн құрамындағы тірі табиғат туралы білім жүйесін бейнелейді.
Ал, әрекет ... мен ... ... әдіс-тәсілдері туралы білім
микроскоппен бір жасушалы ағзалар құрылысын, ... ... ... мен ... микропрепаратын дайындап, ерекшелігін зерделеу;
өсімдіктер мен жануарлардың тыныс алуы, қоректенуі, көбеюі, т.б. ... ... ... ... ... ... жүргізу
әдістемесі, өсімдік, жануар жасушасы мен ұлпасын, ... ... ... ... ... экожүйелерді т.б. моделдеу, сызба, талдау,
салыстыру арқылы түрлердін ... мен ... ... арқылы улы химикаттардың әсерінен келетін зиянды, т.б. ... жеке ... ... ... ... ... т.б. негізінде беріліп меңгертіледі.
Базалық мазмұн бойынша жасалатын оқу бағдарламалары мен оқулықтарда
қажетті және ... ... ... ... /мыс: ... жануар
түрлері, экожүйелер, ... ... ... т.б./
экономикалық-шаруашылық ерекшеліктері, ғылым мәдениет жетістіктері, белгілі
ғылым қайраткерлері, т.б. ... ... ... ... отырады.
Мектептің негізгі сатысындағы биологиялық білім мазмұнының алдын-ала
дайындығы бастауыш сыныптарындағы "Дүниетану" пәнінде беріледі.
Негізгі сатыда /ҮІ-ІХ ... ... ... курс түрінде
оқытылады дедік. ... ҮІ ... ... ... ... ... беріледі. Мұнда ең алдымен, бір ... ... ... құрылысы, тіршілік үрдістері жекелеген өкілдерінің
мысалы ... ... ... ... - бір жасушалы өсімдіктер, спирогира
- ұлпасыз көп ... ... ... ... орамжапырағы - қарапайым
ұлпалы көпжасушалы өсімдіктер өкілі/ қарастырылады. Одан ... мен ... ... ... ерекшелігі т.б.
тұрғысынан/ шолу жасалып, бір және көп жасушалы жануарлар дәл осы жоспармен
қарастырылады. Осыдан оқушылар бір жасуша ... ағза бола ... ... ... мен ... тіршілік үрдістері туралы қажетті түсінік, ұғым
алады; көпжасушыларды өткенде қызметінің жіктеліп, жаңаша ... ... ... ... ... ... үйлесімді қызметі арқылы
қамтамасыз ... ... аса ... ұғым ... ... ҮІ ... оқушылар "Жасуша - тірі ағза", "жасуша - ағза ... ... ... бірлігі -негізі", "жасушаның бөлінуі арқылы көбею",
"біржасушылар мен көпжасушалы ағзалар арасындағы байланыс", ұрпақтың ... ... ... ... ... ... орта ... т.б. сияқты қарапайым, бірақ aсa маңызды түсініктермен ұғымдар
арқылы келесі сыныптарда ... ... ... ілімнің,
тұқымқуалау заңдылықтарының, экологияның негізгі қағидаларын саналы
зерделеуге ... ... ҮІІ ... курс ... ... ... ... эволюциялық ілімге кіріспе" деген тақырыпқа құруға басым ... ... ... "Түрлердің сан алуандығы және оларды қорғау" деген
тақырыпты бастауға ... ... ... ... ... ... т.б, ... твориялық ұғымдардың мазмұны эволюция теориясының
оқушылар түсінігіне лайықталып ықшамдалған, ... ... ... мен ... ... ... ... ашылады. Екінші
тақырып мазмұны экология, эволюциялық ... ... ... ... теориясы
идеяларын нақтылап, одан әрі дамытуға, түрлері мен экожүйелерді ... ... ... ... ... ҮІ ... ... тірі ағза ретіндегі ерекшеліктері деген
тақырыппен тірі ... ... ... ... ҮІІ-ҮІІІ
сыныптарды жалпы биологиялық ұғымдар, заңдылықтар, теориялар негізінде
адамның құрылысы мен ... ... ... /Мыс: ҮІІ сыныпта:
адамдағы тұқым қуалау мен өзгергіштік, адамдағы биологиялық ырғақ т.б. ... ... ... ... ... т.б./ IX ... бүкіл курс
"Адам" деген тақырыпқа құрылады. Оның мазмұны адамның биологиялық ... ... ... ... ... ... ... теориялар мен шекаралық және қоғамдық-әлеуметтік тұжырымдамалар
тұрғысынан ... ... ... оқытудың ңазіргі заманғы
тұжырымдамаларында бұл курс "Әлеуметтік-мәдени жүйеде" қарастырылады. Мұнда
биологияның "екі ... ... бар ... атап ... ... зерттеу
обьектісі, әдістері тұрғысынан биология пәні жаратылыстану ... ... ... ... ... пәндермен етене жақын, тығыз
байланысады. Ал, тіршілік, оның мәні, құндылығы, адам, антропосоционез,
салауатты өмір ... ... ... ... ... т,б. ... ... қоғамдық, өнер
саласындағы пәндермен жаңғыра түседі. Осыған байланысты биологиядан білім
берудің мақсат, міндеттерін ... ... ... ... ... ... пәнаралық байланыстын маңызы зор. Оқушының физика
мен химиядан алған білімі тіршіліктік табиғи-аумақтық кешендер ландшафтар,
географиялық қабаттар туралы ... түр ... ... биосфера
сияқты тіршілік формасының ... ... ... меңгеруіне
мүмкіндік туғызады. Салауатты өмір сүру ... ... ... гигиеналық,
экологиялық тәрбиені бірлікте жүзеге асыру, адам мен табиғат арасындағы
этикалық-эстетикалық қарым-қатынасты қалыптастыру, т.б. ... тек ... ... ... ... ғана тиімді шешілмек. Тек осы байланыс
негізінде биологияны ... және ... ... осы ... ... техникаға немесе өлі табиғат
жағдайларына тәуелді етіп қарастырудан туындайтын адамның оған ... ... ... ... аса ... құндылық деп,
құрметпен қатынас жасауына қол жеткізуге болады. Біздің ғасырдың атақты
гуманисі А.Швейцар: ... ... және ... мақсатқа сай сақтап,
дамыту ғана әдептілік. Оның өзі тіршілікті қастерлей ... ... ... өзге қажеттілік немесе мақсатқа сәйкестік әдептілік бола алмайды"
деп тіршілікті құрметтеп, қасиет тұту империативтік - ... ... ... ... ... ... ... қарай білім мазмұнын көп деңгейлі
етіп құруға ерекше маңыз ... Мұны оқу ... екі ... ... білік, дағдыларына қойылатын талаптар түрінде көрсетуге
болады:
1. ... ... - ... ... ... ауқымында анықталады;
2. Міндетті деңгей - оқушы меңгеруі тиіс білім, ... ... ең ... ... ... ... ... немесе құбылысты ашып түсіндір",
"салыстыр", білімді ... ... ... ... бер", ... ... "обектіні анықта" т.б, сияқты алуан түрлі оқу әрекеті әдіс-
тәсілдерін қолдана ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін меңгереді. Әрі солар арқылы оның белсенділігі
артады және саналы, ... ... ... ... ... оқытуда оқушылардың білімін бақылап, бағалаудың
белгілі бір жүйесі, әдістері елеулі ролі бар ... атап ... ... ... ... қолданылып жүрген бес балдық бағалау жүйесі
бүгінгі ... ... ... ... ... ... сай келмейді. Жүйе
негізінен, оқушыларды "нашар", "жақсы" оқитындар деп жіктеуге ... ... ... ... ... ... ... бағытталған, оқу
материалынан барлық ... ... ... білік дағдыларының
обьективтілігіне ... бере ... ... ... ... жоқтың қасы: бағалау мұғалімнің пікірімен ғана
жүргізіледі, оқушылар қатыспайды. ... ... ... ... әділдігіне оқушының, ата-ананың сенімі көп жағдайда болмайды.
Қазіргі кезеңде, кейбір мектеп тәжірибесінде оқушы білімін бақылап,
бағалаудың әр ... ... ... ... жүр. ... ішінен
жаңа деп бір-бірімен байланысты жүргізілетін тест-тапсырманы айтуға болады.
Теет-тапсырма сыныптағы бүкіл оңушылар ... ... пән ... ... ... шағын материалдар бойынша бір мезгілде түгел бақылап,
бағалауға мүмкіндік ... ... ... көп ... Бағалаудың бұл түрі
туралы:
1. оқушы дұрыс жауапты кездейсоқ табуы мүмкін
2. мазмұндағы мәселелерді түгел ... ... ... өз ... пікір қисынды тұрғыдан талдап, дәлелдеп толық айта
алмайды деген ... ... ... негізінен, күнделікті бақылау-бағалау жұмыстарында
кең қолдануға болады. Мұнда да дұрыс жауапты ... әрі ... ... таба ... ... болмайды және әр жауапты ойлана отырып, ой елегінен
өткізетін болады. Тапсырма шарты - жауапты дұрыс табу. ... ... ... ... ... ... ... берілетін тест-
тапсырмалар осы деңгейде білім, білік, дағдыларды толық қамтитындай ... және ... ... ... ... ... бағдарламада осындай
тест-тапсырмалардың үлгілерін берген жөн.
Оқушы білімін күнделікті тексеріп-бағалауға, әрине оның өз ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе
қою, нәтижесін баяндау, бақылау қорытындысынан есеп беру ... ... ... мазмұнын, құрылымын, құрамын оқыту
әдістерін ... ... ... оның ... ... қарап,
жетілдіруді талап етеді. Ең алдымен оқу ... ... ... ... ... сатыдағы биологияның оқу-әдістемелік құралдарына шамамен
мыналар кіруі тиіс:
1. Биологиядан мектепте білім берудің тұжырымдамасы жаңа ... ... ... ... ... негіздерін, бүкіл
идеологиясын түсініп, оқулық жасауда мұғалімге сабақты ... ... ... ... көмектеседі.
2. Оқу бағдарламасы /6-9 сыныптар/
3. Оқулық /6-9 сыныптар/
4. ... оқу ... ... ... ... Таратылып берілетін дидактикалық материалдар /оқу ... ... ... ... ... ... ... суреттер
т.б,/
7. Альбомдар /өсімдік, жануар, адам, әр ... ... ... ... ... әлеміндегі дыбыстар/
9. Видеофильмдер.
10.Әдістемелік нұсқаулар.
11.Мұғалімдерге арналған хреетоматиялық материалдар
12.Биологияның әр бөлім, ірі ... ... ... ... ... ... ... жинақтамалар, қанқалар т.б./
нақнұсқалар т.б.
Болашақ курсының осы уаңытқа дейін оқытылып жүрген ... ... бар. ... ... ... Қазақтың Білім проблемалары
институтының химия, биология, географияны оқыту зертханасында биологиянын
жаға оқу ... ... ... ... ... Ағза жасушасының құрылысы және оның биохимиялық құрамы
Жасуша - дегеніміз төрт тірі обьектінің бас ... ... ... ... кіретін клеткаларды екі топқа бөлуге болады. Ядро
қабаты болмайтын прокариоттар, ядро ... ... ... бұған
жануармен өсімдік клеткалары жатады. /1 сур/, /2 сур/.
Тірі организмдердің өмір cүруіне ... ... ... ... митохондрия, лезосомалар, гикроденелер, эндоплазмалық тор. Жасушалық
мембраналар клетканы қоршаған ортадан бөледі және клетканың ішінде әр ... ... ... Мембраналардың массалары клетканың
массасының 80% алады. Мембраналар липидтер жене белоктық ... ... ... ... молекуласынан тұрады. Олардың молекуласының
массасы 5000 - 250000-ға ... ... ... ... ... тұрады. Қазірге дейін ... ... ... ... ... ... клеткалық мембрананың 3 моделі жүргізіліп жатыр:
1. Элемэлентарлық мембрананың моделі. Гипотиза бойынша мембраналар 2
белоктық қабаттан тұрады. Олардың ... жұқа ... ... ... мукопротенд. Ішкі қабат глобулярлық белоктардан тұрады.
2. Глобулярлы бірлестіктің моделі. Мембрана глобулярдан тұрады. Әр
глобула ... ... ... ... арасында саңылаулар орналасады. Саңылаулар арққылы майда
заттар және қоректік заттар ... ... ... ... Мембранаяар 2 қабатты липидтерден
тұрады. Ол 2 қабат белоктармен қапталған. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ішінде белоктардың молекулалары
кездеседі. Ондай белоктарды интегралды белоктар деп атайды.
Цитоплазма - плазмалық ... ... ... ... ... ... табылады. Ол организм тіршілігіне қажетті органоидтар
гиалоплазма және ... деп ... ... ... ... hyagos - әйнек немесе ... ... ... ... ... жүйесі, цитоплазманың түп ... ... ... ақуыз, еріген РНҚ, полисахаридтер, липидтер
болады. гиалопдазма арқылы аминқышқылдары, май ... ... ... қанттар және бейорганикалық ... ... ... 1 ... ... ... митохондриялар, пластиндер, гольджи аппараты, ... ... ... және ... жұмысын реттепе отырады. 2.
Цитоплазма ... ... ... ... ... ... бай, олар зат алмасуды тездетеді.
Митохондрия – пішіні таяқша немесе түйіршік тәрізді ... 5-7 ... 0,5 – 1 мкм. ... ... ... цитоплазмадан 2 мембранадан
бөлінген сыртқы мембраналары тегіс, мембранада кристалдар деп аталатын
қатпарлар ... ... ішкі ... матрикс деп аталады.
Митохондрияның әр бөлігінде ... ... ... ... ... ... ... ферменттер мен мыс; аминооксидоза ацимо-синтаза
болады. Митохондрияның бас ... АТФ ... Ішкі ... ... - ін тыныс алатын ферменттерге келеді. Матрикс тәрізді структура.
Олардың құрамына 50% белок кіреді.
Рибосомалар - ... ... тop және ядро ... қабатында орналасқан шағын денелер. Химиялық құрамы белоктан және
РНК – ның қатысуында белок синтезі жүреді. Әр ... екі ... ... ... 12х15 нм, ... 8х15 нм. ... жүрген кезеңде екі субьединицадан матрикалық РНК мен байланысады /т
РНК/. Әдетте ол ... ... ... ... кезде жүретін РНК – ның
үстінде бірнеше рибосомалар орналасса, ... ... ... ... аталады.
Ядро - негізінен тұқым қуалаушылыққа жауап ... ... ... және ол ... ... процестерін реттеуге
қатысады. Пішіні жағынан әртүрлі болажы. Көбінесе дөңгелек немесе ... 10-30 мкм – ден ... ... ... ядро 2 мембранадан
қапталған, әр мембранада өте ұқсас саңылаулар болажы. Солар арқылы ... ... өте ... ... ... ... пораның 2 жағында екі – екіден глобула орналасады.
Эндоплазмалық тор. Цитоплазманың ішінде бір – ... ... ... ... ... ... ... жарғақшалар жүйесі. Эндозплазмалық тордың: 1. түйіршікті,
2. тегіс бетті – екі түрі ... ... ... ... ... ... ... протеолиттік ферменттер мен ақуыздың ... ... ... ... ... молекулалары
эндоплазмалық тордың қуысына түсіп, ол арқылы белок молекуласын клетканың
қажетті жеріне ... ... ... тор ... ... т.б. ... ... қатысады және олардың тасымалдануын жүзеге асырады.
Эндоплазмалық тор өзекшелерінің ішінде май ... ... ... молекулалары болады. Бұл тордың өзекшелері әр ... ... ... шеткі аймақтарына немесе керісінше, цитоплазмадан
ядроға тасымалдау ... ... ... Бұл ... 1898 жылы итальян ғалымы Гольджи
жануар клеткасынан тапқан. Гольджи ...... ... ... Пішіні орақ, таяқша жеке денешіктер түрі ... ... 3 ... ... 1 ... шектесіп, топтаса
орналасқан қуыстар; 2 қуыстар мен байланыса орналасқан ірі түтікшелер; 3
майда көпіршіктер. Гольджи ... ... мен ... ... ... ... олар ... реакцияларының жүрісін
жеңілдетеді. Гольджи аппаратының әсерінен плазмалық ... ... ... ... зиянды улы заттарда сыртқы ... ...... зукариотты клеткаларда, фагоцитозға қабілетті
жануар клеткаларында көп кездеседі. Жануарлар клеткаларындағы лизосомаларда
гидролиздеуші ферменттердің ... ... ... ... ... ... ... - өсімдіктер мен жануарлар клеткаларында болады. Вакуоль –
клеткалардың дамуы және ескіруі барысында ... анық ... ... ... ерітінді күйінде минералды тұздар, қант
заттары, әр түрлі органикалық ... ... ... да ... Вакоульдер жас клеткаларда өте ұсақ болады, ар қартайған сайын
вакуольдер бір – бірімен ... ірі ... ... ... құрамы
I. Клетканың құрамында, Менделеев системасының 104 элементінің ішінде
60 түрі кездеседі. Клетканың құрамындағы элементтерді саны ... үш ... ... - 4 ... - оттегі, көміртегі, азот және сутегі кіреді.
Клеткада бұл әлементтер кеңінен тараған және клеткада ... 98% ... - ... ... ... 0,10, 0,01% ... элементтер кіреді. Бұл
8 элемент: калий, магний, натрий, кальций Fе , Р және СІ және олар ... 1.90% ... - ... ... элементтер кіреді. Олар клеткада өте аз мөлшерде
/0,01% аз/.
Клеканың құрамындағы химиялық қосылыстар.
Неорганикалық заттарға: су және ... ... ... ... углеводтар, нуклеин қықылдары жатады.
• Клетканың химиялық құрамы:
• Су ... ... ... ... ... ... ... 1-2
• Углеводтар 0,2-2,0
• АТФ және төмен молекул. органикалық заттар 0,1-0,5
• Неорганикалық заттар 1,0-1,5
Белоктар. Клеткадан суды сорып алса, саны жәие ... ... ... ... ... ... 10-20% ... және кепкен түрінде 50-80
алады.
Белоктарды басқаша протеиндер /грек.psotos - ... ... ... органикалық заттармен салыстырғанда белоктардың ерекшеліктері
бар. Ең ... ... ... салмағы өте үлкен. Мысалы, I
жұмыртқаның белогы /жұмыртқа ... / 36000 тең, ал ... ... еттң ... белок/ 150000 жетеді. Белок молекуласы басқа
молекулаға қарағанда /спирт, ... ... т.б./ алып ... ... ... құруда мыңдаған атомдар қатысады. Бұл молекуланың алыптығын көрсету
үшін, оны макромолекула /гр. makros- алып/ атайды.
Белоктар полимер деп ... ... ... ... ... ... ұзын шынжырдан /цепь/ тұрады және онда бір қарапайым
құрылым ... ... Оны ... деп атайды. Табиғаттағы және қолдан
жасалған полимерлер бірдей мономерлерден құрылған. ... ... ... ... ... ... ... болғанымен,
бірақ бірдей емес мономерлерден тұрады.
Белок полимерлерінің мономерлеріне 20 амин қышқылы кіреді. ... екі ... ... амин ... көптеген қасиеттерін анықтауға
болады. Мысалы, амфотерлі қасиеті /хар-р/ өйткені амин ... ... ... ал ... ... - ... қасиет тән. Осы екі
топтың болуына байланысты "амин" және ... ... бір ... ... деп ... Амин қышқылдарының арасындағы ұқсастық тек амин
және карбоксилдың болуында ғана. Молекуланың басқа ... ... тобы ... ... ... топ ... бүйір радикал деп атайды. Бүйір
радикалдары құрылымы жағынан әралауан:
• ашық көмірсутек ... ... ... ... және ... ... ... және летероциклдер;
• және күкірт шынжырлары.
Амии қышқылдарының арасындағы белок полим. Құруда тіркесу ... топ ... ... ... ... - Н - CO - байланыеы пайда болады
және оны ... ал ... ... ... деп ... ... 3, 4 ... аминқышқылдары қосылады. Әрбір табиғи белок полипептид б.айт., ондаған
- полимер аминқышқылдары тұрады.
Белок молекуласының ... ... ... ... ... ... Табиғи белоктың
полипептидті жібі ширақталған /закруг./ ... ... ... ... ... ХААС түрінде орналаспай, барлығы рет-ретімен,
әрбір белокқа анық және тұрғылықты және пайда болатын құрылым полипептидті
шындың ... ... ... ... ... амин ... тәртібі мен наборунан.
Белок молекуласының құрылысы толық түсіну үшін дат ... ... - ... ... ... деңгейге бөлуді ұсынды.
Бірінші, ең қарапайым, полипептидті шынжыр, б.а. арасында ... ... амин ... және оны ... ... ... Бірінші құрылымда байланыстары ковалентті /ең берік байланыс/. Бір
бөлігі пептидті /CO-NH2- байл./, екінші бөлігі - С - С - ... ... ... құрлым:
белок жіпшесі спираль тәрізді ширақталады. Спмральдың ұштары ... өте ... ... ... да, ... ... атомдар
тобында бір – біріне тарту /притяжение/ басталады. Бір спиральда орналасқан
CO тобы мен, ... ... ... NH ... ... ... ... боладн. Сутегі байланысы, коваленттіге қарағанда бостау,
бірақ көп қайталанғанда берік болады.
Екінші деңгейлі белок әрі қарай ... Оның ... ... ... ... ... әрқайсысының орны рет-ретімен
орналасқан. Екінші деңгейдегі белоктың күрделенуінің салдарынан ... ... ... шығады. Рентген структуралық анализге сүйене
оотырып, белок үшінші дәрежелі белок құрлымы, көп рет ... ... ... ... Фигураның ішіндегі дөңгелек - темір
атомының орны. ... ... ... құрылымын байланыстырған байланыстар,
сутегі байланысынан да нашар. Олар ... ... ... ... ... ... ... немесе неполярлы радикалдардың
арасында болатын тартылыс күшін атайды. /Суды еске алып, су ортасында поляр
емес молекулалар арасында гидрофобты ... күші бар/. Ал ... ... таза гидрофобта радикалдар көп/м; лейцин ... ... т.б., және олар су ... ... ... қосылады
да белок құрылымын бірқалыпты етеді.
Үшінші деңгейлі белокты тек қана ... ... ... ... -
-S - S - ... да ... ... белокта соңы емес. Әдетте белок макро-молекула, сол
сияқты макромолекула немесе ... ... ... қосылады. Сондықтан,
егер белок үшінші деңгейлі болып қалыптасқанда, оны төртінші деңгейлі деп
атайды. Мысалы, эритроциттағы ... ... ... 4 макромолекуладан
тұрады және тек осындай комплексте ғана ... ... ... ... ... әсерінен: -t тұзды орта, ... ... т.б. ... ... үзіледі, демек белок
құрлымы да және ... ... ... Бұл ... денатурация деп
атайды.
Белок денатурациясы қайтымды ... ... ол әсер ... күшке
байланысты. Жылдық денатурация, және радиоактивті әсер, қайтымы қиын.
Белоктың клетка өміріндегі ролі.
1. Белок биокатализатор /олардаі ... ... ... деп ... ... ферменті:
Н2О2 =2Н2О + О2 реакц.1011 тездетеді.
2. Сигнал функцясы. Сыртқы әсерді клеткаға жеткізеді.
3. Барлық қозғалу реакциялар қысқарғыш ... ... ... ... бар ... еттері қозғалғанда, + АТФ қышқыл
бұзады да, өздері қысқарады. АТФ шыққан энергиж механикалық жұмыс ... - ... ... ... ... ... - қан ... гемоглабинмен таратылады.
Альбумин сарысуы /сывороты/ липоид сипаттағы заттарды тасиды. 4 - ... және оның ... ... ... Белоктан клетканың сыртқы
қабығы және ішкі мембраналары құралады. Жоғарғы организмдері ... ... көз ... шаш т.б. құралады. 5-қызметі - ... ... ... кездеседі. Әсіресе олар ... көп ... ... ... ... түйнектерінде
кепкен қалдықтарының 90% - құралады. Жануар клеткасында /кебу қалдығынан/
1%/« - қана. Тек ... және ... ... ... 5% ... Химиялық құрамына қарай көмірсулар 2 түрге, қарапайым және күрделі
болып бөлінеді.
Қарапайым көмірсулар - бұлар альдегид-спирттер мен ... ... ... көмірсулар - гексоза мен пентоза. Гексозедан - глюкоза және
фруктоза ... ... - ... ... ... ... және дезоксирибоза маңызды. Екеуі де альдопентозаға
жатады.
Көмірсулардың қарапайым құрылымдары қысқа шынжырлардан /биоза, триоза,
тетроза/ тұрады. Ал ... ... ұзын ... - ... - оғай ... құрайды. 5-6 бөлікті сақиналар тез ... ... мен ... бос ... ... молекулаларының көп бөлігі
шығыршықты /кольчатый/ формада болады. Бірақ молекуланың аз ... ... ... ... және ашық ... ... жылжымалы тепе-
теңдік орнайды және олар бір-біріне ауысып тұрады.
Байлаулы жағдайда /қарапайым ... ... ... ... АТФ, ... қышқылы/ гексоза мен пентоза тек шығыршықты формада болады.
Күрделі көмірсулар— ди, үш және полимерлер ... ... ... қант - ... ... және ... тұрады. Крахмал - күрделі
полимер. Онын мономері глюкоза. Басқа сызықты полимерлерден, бұтақты ... ... ... көп ... ... - ... ... жатады. Құрылымы
жағынан целлюлоза жай сызықты полимер. Мономер глюкоза ... ... 100-150 ... монорерінен тұрады.
Көмірсулардың организмдегі маңызы.
Клетка активтілігін көтеретін энергияның көзі ... ... ... ... ... ... т.б. ... етеді. Бұл энергияны клетка негізінен ... ... ... реакциясы кезінде алады. Энергиялық ролінен ... ... ... Клетчатка көмірсуларынан өсімдік клеткасының
қабықшасы тұрады, насекомдардың сыртқы қатты қабықшасы - көмірсуларға жақын
жаттардан - хитиннин тұрады.
Майлар мен липидтер. ... ... және ... ... ... Олардың кепкен салмағанын 5-15% тұрады. Кейбір клеткалар 20%
тұрады. Оларға май ұлпаның ... ... ... Жануарларда май
клеткалары терінің астында, көкірек бездерінде, сонымен ... ... мыс: ... май ... ... ... ... майлар
тұқымдарда, жемістерде мыс: жаңғақ, күнбағыста кездеседі. Май сүтқоректі
жануарлардың сүттерінде кездеседі.
Майдың негізгі қасиеті - суда ... Оны ... үшін ... эфир ... мен ... ... құрамы.
Майлар күрделі эфир үшатомды спирт глицериннен және жоғары молекулалы
май қышқылы - амин, пальмитин және ... ... ... ... аты ... ... ... молекуласының бір бөлігі глицерин қалдығынан - суда жақсы
ериді, екінші ... май ... ... ... және олар суда
ерімейді. Майдың бір ... суға ... су ... май ... бөлігі, ал судан жоғары қарай көмірсутек шынжыры көтеріліп жатыр.
Бос ... амин ... - ... ... және стебрин қышқылын -
қатты зат. Пальмит қышқылы - 430, ал стеорин - 60% ... ... ... ... амин ... ал ... майлар - шошқа, сиыр, қой
майлары - лальмитин және стеарин қышқылдарынан тұрады.
Майлардан басқа клеткада, қасиеттері өздеріне ... ... көп. ... ... ... май еріткіштерінде /бензин, хлороформ, ... ... ... ... деп атайды. Олардың кейбір түрлері химиялық құрлымы
жағынан майларға ұқсас, басқалары басқа ... ... ... ... ... бос ... емес, белоктармен қосылып -
липопротеиндерден тұрады.
Липоидтарда - ... ... ... барлық клеткаларда кездеседі, әсіресе нерв ... ... 2-ші ... класы стериодтары. Стереоид - белгілі өкілі
- холестерин құрылымы. ... ... ... қосылыс. Оның
модекуласында гидроксил бар, ... ... ... хим. және
физикалық жағынан холестерин аз активті. Ол ... ... ... оның саны жас ... ... ... ... құрлымы кейбір активті
заттармен ұқсас келеді. Бірақ бұл заттар холестерин ... ... өмір сүру ... ... емес холестеринге ауысады ма белгісіз.
Майлар мен липоидтардың биологиялық ... ... ... ... функцияны орындайды. Оған басқа
майлар мен липоидтер қорғау функциясын орындайды. Майлар мен липоидтар суда
ерімейді. Бұлардың жіңішке ... ... ... құрамына кіреді.
Сондықтан клетканың құрамындағы заттарды сыртқы ... ... ... ... ... Ол ... ... жиналады. Мысалы: киттің тері
астындағы май 1 метр және ол жылы қанды жануарға, суық суда өмір ... ... ... ... - ядро/ алғашқы рет ядро клеткаларынан
бөлініп алынған. Нуклеин қышқылдарының 2 типі бар: ... - ... ДНК және ... ... РНК. ДНК - тек ... aл РНК - ядро
мен цитоплазмада кездеседі.
ДНК-ның молекуласы бір-біріне спиральды ... ... ... ... ... он микроннан тұрады және ол белоктың ең ... жүз есе ... ДНК ... ... 100 ... /екі ... әр бір молекуласы полимер, ал мономерлерге -нуклеотидтері ДНК-
ның құрамына 4 нуклеотид кіреді. Әрбір нуклеотид - 3 ... ... ... ... тұратын заттан;
2. қарапайым көмірсулар пентозадан;
3. фосфор қышқылынан ... ... ... ... азот ... құрылымымен
ғана айырмашылығы бар, молекуланың қалған бөлігі ... ... ... ... ... ... олардың сақиналары көміртек және азот атомдарына тұрады.
Аделин және гуанин, ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Әрбір шынжырда ДНК нуклеотидтері әрбір ДНК үшін нақты және тұрақты
тәртіппен орналасады. Нуклеотидтердің бір-бірімен тіркеседі, фосфор ... ... ... ... байланысады I нуклеотид пентозасының
үшінші ... ... ... ... ... 5 көміртек атомымен
байланысады. Ал нуклеотидтің негізі бос орналасады.
Әртүрлі ДНК нуклеотид санымен және алмасу ... ... ... мол саны 330 ... Әрбір ДНК-ның шынжырының салмағы 5
млн.тең және әрбір ДНК-ның шынжыры 15 мың нуклеотидтен тұрады.
Спиральды қос ... бір ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы негіздін арасында сутегі байланысы ... ... ... нуклеотидтердің арасында барлығы тәртіппен
орналасқан, A-Т, Г-Ц /бір пурин + пиримидин/. Мұнда Г-Ц ... ... Г-Ц үш ... бай ... ... бола ... ал А-Т арасында тек 2
байланыс бар. Сонымен А-Т, Г-Ц, нуклеотидтер бір-бірін толықтырады ... ... /лат. ... Мыс: ... бір ... ... онда ... шынжыр: Т,Ц,Ц,Г,А,Т,Г болады.
ДНК молекуласынын клетка бөлінгенде қалай синтезделетінін, ДНК-ның
комплементарлық принципі түсіндіреді. Бұл ... ДНК ... ... ... негізделген. ДНК молекуласының екі еселену процесі
клетка бөлінер алдында ... ... ... қос ... басынан
бөліне бастайды, ал әрбір босаған шынжырға, бос нуклеотидтерге жаға шынжыр
синтезделеді. Жаға шынжырдың ... ... ... ... ... Г-Ц. Соңында ДНК-ның I молекуласынан, сол нуклеотид құрамын толықтырады.
2 ДНК молекуласы пайда болады. Бұл ... - ... ... /екі еселену/, репродукция /жанару/ деп атайды.
ДНК-ның синтезі ферменттативті процесс. Бұл процесс ДНК-полимераза
ферментінің арқасында ... ДНК тек ... ... ... ... ... көрсетеді, ал репупликация процессін белок -
фермент жүргізеді.
РНК - ... қос ... ... РНК - ... бір ... ... тұрады. РНК, ДНК сияқты полимер. Оның мономерлері
нуклеотидтер. РНК ... өте ... ... ДНК ... Оларда 4, құрамы азот негізінен, пентозадан және фосфор ... А,Г және ... ... ... ... А. Тим ... ... Т және У айырмашылығы Т-ге метил тобы. ДҺК мен ... ... ... сипатында ДНК нуклеотидында көміртек - дезоксирибоза
Осы айырмашылыққа байланысты ДНК және РНК деп ... ... ... ДНК-нын бір шынжырындағыдай көміртек
және фосфор қышқылы арқылы жүреді.
РНК-ның ... саны ... Ол ... ... белогы жүретін
клеткаларда көп.
РНК-ның бірнеше түрі бар. I - ... РНК ... ... ең ... 80-100 ... ... Молекулалар салмағы 25-30000 тРНК-тек цит-
а кездеседі. Олардың ... ... ... тасымалдау,
Клеткадағы РНК-ның жалпы санынын 10% тРНК алады.
1.3 Адам ... ... және ... ... ... ... ... өмір сүруіне көп көңіл бөлінуде.
Табиғаттағы өзгерістер және қоршаған ортаның әсері жайлы ... ... ... ауа, су – ... көзі ... ... ... әсер етуші биогенді элементтер жайындағы ғылыми-жобалы
жұмыстарды өзекті ... ... ... ... ... ... ... адам ағзасы үшін маңызы және кері
әсері әр түрлі ғылыми зерттеулерге негізделіп ... ... ... ... ... кейбір химиялық элементтер қосылыстарының шамадан
артық мөлшерде болуы ... ... ... ... ... жаһандану үрдісінде табиғатта тепе-теңдік
жағдайында сақталып тұрған кейбір химиялық элементтердің адам ... ... ... және ағза үшін ... бар ... мөлшерінің кеміп
кетуі байқалуда. Химиялық элементтердің барлығы да ... ... ... ... ... кетсе адам ағзасына кері әсер ... ... ... ... ... ... жасалған зерттеулер
бойынша жердің массасының шамамен 50%-ын ... ... ... кремний
құрайды. Он сегіз элемент — оттек, кремний, алюминий, темір, кальций,
калий, натрий, ... ... ... көміртек, хлор, фосфор, күкірт, азот,
марганец, фтор, барий – жер массасының 99,8%-ын ... ал ... ... басқа элементтердің үлесіне тиеді.
Элементтердің ағза мен қоршаған ортада әркелкі таралуы ... ... ... ... ... байланысты. Суармалы
жерлерден жылына 6 млн.т. тұздар шайылып, жер бетіне таралып отырады. Бұл
көрсеткіш жылдар ... ... 12 ... дейін артатындығы жайлы
ғылыми болжамдар бар.
Кремнийдің, алюминийдің табиғи қосылыстары суда ерімейді, сондықтан
олар тірі ... ... Тірі ... ... ... ... элементтер — органогендер: көміртек, сутек, оттек, азот, ... ... ... ... ... пен ... көміртектің
органикалық қосылыстарының тотығу және тотықсыздындыру қасиеттерін
реттеуші ретінде қарастыруға ... ... үш ... – азот, фосфор,
күкірт ферменттердің белсенді ортасын түзушілер. ... ... ... ... қарай үш топқа бөледі :
1.Макроэлементтер (оттек, сутек, көміртек, азот, фосфор, ... ... ... және ... ... мөлшері 10% — дан ... ... (йод, мыс, ... ... ... ... барий,
кобальт) ағзадағы мөлшері 10%-15%.
3. Ультрамикроэлементтер — сынап, алтын, уран, торий, ... және ... ... ... 15% — дан ... түрлі жасушалар мен ағзалардың түзілуі мен өмір ... үшін ... ... ... ... ... үшін ... химиялық элементтерді үш топқа бөледі:
1.Тіршілікке қажетті элементтер. Олар адам ағзасында үнемі болады және
ферменттер, гормондар, дәрумендер құрамына кіреді : H, O, Ca, N, K, P, ... Mg, Cl, C, I, Mn, Cu, Co, Fe, Zn, Mo, V. ... ... ... өмір ... ... ... Бұл элементтер жануар мен адам ағзасында болады:
Ga, Sb, Sr, Br, F, B, Be, Li, Si, Sn, Cs, Al, Ba, Cl, As, Rb, Pb, Ra, ... Cr, Ni, Ti, Ag, Th, Hg, V, Se. ... ... ... осы ... ... зерттелмеген.
3.Өте аз элементтер. Адам және жануар ағзаларынан табылған, ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі концентрлейді, яғни
микро-және макроэлементтер мүшелер мен ұлпаларда әркелкі ... ... ... ... және бұлшық ет ... Бұл ... ... ... ... ... Элементтер
кейбір мүшелерге тән болып табылады және онда концентрациясы жоғары болады.
Мысалы, мырыш – қарын асты ... йод – ... ... фтор – тіс
кіреукесінде, алюминий, мышьяк, ванадий – шашта, кадмий, сынап, ... ... , ... – ішек ... ... – қуық безінде, сүйек
ұлпасында, барий – көздің пигментті ... ... ... хром ... және тағы ... жиналады.
Ағзада микроэлементтер байланысқан және бос ионды ... ... ... ... мыс және ... бас миы ... комплекс түрінде, ал марганец ион түрінде ... ... ...... су молекуласын түзетіні белгілі, ал, ересек
адам ағзасының шамамен 65%-ы су болып келеді. Су-маңызды еріткіш және ... ... ... және ... сұйықтықтарда әркелкі
таралған, асқазан сұйығының, сілекейдің, қан ... ... 99,5% ... 90% — ға ... аралығын құрайды. Ендеше су ... ... ... ... және ... тарапынан қорғау іс-шараларын
жүргізудің тіршілік үшін маңызы бар ... ...... сутек, оттек, азот, күкірт, фосфор –
нәруыздың, ... ... және ... ... да ... ... құрамына кіреді. Нәруыздардың құрамында көміртек 51
— 55%, оттек 22 — 24%, азот 15 — 20%, ... 6,5 — 7%, ... 0,3 – ... ... 0,5%. ... ... және ... көмірсулардың және
липидтердің (майлар), ал, фосфор, фосфолипидтердің құрамында фосфатты
топтар ... ... Көп ... ... бас миында, бауырда, сүтте,
және қан сұйықтығында концентрленеді. Сүйек ұлпасындағы фосфордың негізгі
мөлшері–600 г. Ол адам ... ... ... 85% — ын ... ... қатты ұлпаларында концентрленеді ал табиғатта кальций, ... ... ... ... ... құрамында
кездесетіндігі белгілі. Кальций де негізінен сүйек және тіс ... ... және хлор ... ... ал ... және ... ... сұйықтықтарда кездеседі. Натрий және калий фторид ... ... тіс ... ... ... ... түрінде тістің қатты ұлпаларында
болады.
Тірі ағзаға қажетті тіршілік металдары деп аталатын ... ... ... ... ... 70 кг адам ағзасында тіршілік ... ... ... : ... – 1700 г, калий – 250г, натрий – ... ... – 42 г, ... – 5 г, ... – 3 г, мыс – 0,2 г, ... ...... ... 0,1 г. ... адамның денесінде 3
килограммға дейін минералды тұздар бар, бұл мөлшердің 5/6 ... ... ... ... ... ... кальций) және көптеген
микроэлементтер ағзада биолиганд – аминқышқылдармен, нәруыздармен, ... ... ... және тағы ... комплекс
түрінде кездеседі. Мысалы, темір ионы комплекс түзуші ретінде- гемоглобин,
кобальт-В 12 дәруменінің, магний- хлорофилл құрамына кіреді. Сонымен ... ... ... ... ... да ... ... бар.
Химиялық элементтердің ағзадағы мөлшерінің өзгеруіне әр түрлі аурулар
әсер етеді. Мысалы, рахитпен ... ...... ... ... ағзадағы кальцийдің мөлшері төмендейді. Нефритпен ауырғанда электролитті
алмасудың бұзылуының әсерінен ағзадағы кальцийдің, натрийдің, ... ... да ... мен ... ... ... ... және
микроэлементтердің мөлшерін гормондар ... ... ... адам ағзасындағы биологиялық орны әр түрлі болып ...... ... ... ... тұрақтылығын, иондық
және қышқыл– негіздік құрамын ... ... қан ...... тамырлар мен ұлпалардың өткізгіштігіне белсенді әсер
етушілер. Макро – және микроэлемент-тер – ... ... ... ... және ... ... және тіс ұлпаларының түзілуін ... ... ... ... ... ... заттар құрамына комплекс түзушілер немесе активаторлар түрінде
кіреді де зат ... ... ... ... алу, улы ... үрдістеріне қатысады. Кейбір элементтердің ... ... жасы ... ... ... отырады. Мысалы, кадмийдің бүйректегі
және молибденнің бауырдағы мөлшері қартайғанда жоғарылайды. Жас ... ... ... ... және хром ... ... мөлшерлері
кемиді. Әр түрлі микроэлементтердің ... ... ... ... аурулар белгілі. Фтордың жетіспеушілігінен тіс жегісі,
йодтың жетіспеушілігінен зоб, молибденнің артық ... ... ... Адам ... ... элементтер концентрациясы өмір сүрудің
тепе-теңдігін сақтайды (химиялық гомеостаз). Бұл баланс ... ... ... болуына байланысты бұзылады және әр ... ... адам ... ... және ... ... сот – медициналық сараптама жасау ... ... этил ... ... алкогольді улану жағдайында бауырда
кальцийдің мөлшері көбейіп, натрий мен калий азаяды. ... ... ... ... йод, кальций, фосфор, магний және т.б. элементтері жетіспесе,
адам денсаулығына үлкен зардап ... ... ... ... ағзаға биогенді
элементтердің тек қана жетіспеушілігі емес, артық ... де ... ... кезде химиялық гомеостаз бұзылады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... мөлшері көбейеді, ал, бүйректе азаяды.
Тағам құрамында ... ... ... ... ... ... Тағамда мырыш көбейсе темірі бар фермент-тердің ... ... да ... ... ... ... ... концентрациясы сәл ғана көбейсе олардың аз мөлшерінің өзі
де улы болып табылады деуге негіз бар.
Магний жүйке ... ... ... ... түзуге қатысады.
Адамға күніне шамамен 400 мг магний ... ... ... ... ... ... мен ... мөлшеріне тығыз байланысты.
Фосфордың мөлшері кальцийден бір ... есе көп ... ... ... ... тепе-тендік мөлшерін белгілі бір деңгейде ... тұру ... ... сүйектегі қордан алады. Бірақ Д ... ... ... ... ... нерв клеткаларының қызметі үшін де
керек, сондай-ақ ол — күш-қуат көзі. Сондықтан оның ... ... ... ... ... ... ... адам тісінің мықты болуына әсер етеді.
Адам ... 250 – 300 г NaCl ... ... 10 – 15 г ... ... ... Натрий хлоридінің артық мөлшері ішкі ағзаларға
(бауыр, ... әсер ... ... Ал, ... ... тұз
бассейндері кендерінің (Ресей ғалымдарының зерттеулері бойынша барлығы 54
тұз ... бар ... ... осы ... ... ашық ... ... тозаң түрінде аймаққа ... ... ... ... ... болады.
Микроэлементтердің ағза үшін физиологиялық маңызы өте жоғары. Мыс ... өте ... ... ... Егер ... мыс ... қорланған темір гемоглобинмен байланысқа түсе ... ... аз ... ... шамасының көрсеткіші-адамның шашы. Мыстың
мөлшері төмендеген кезде немесе жетіспеген жағдайда шаш тез ағарады. ... ... ... ... етеді. Соның нәтижесінде жасуша, ұлпалар
оттекпен жақсы қамтамасыз етіледі. Мыс көптеген ... ... ... ... ... жылдамдатады. Темір элементінің рөлі
денсаулық үшін өте зор. Егер темір жетіспесе, ... ... ... қан аздық ауруы пайда болады. Бұл элементтің ағзадағы ... 11-30 мг. Адам ... 3 г жуық ... бар. Оның мөлшері көрсетілген
шамадан төмен болса, қанның қызыл клеткасының, яғни, гемоглобиннің түзілуі
нашарлап, ... алу ... ... ... ... ... түседі,
тамақтың құрамындағы темір ионы он екі елі ішектің жоғарғы бөлігінде қанға
сіңеді. ... ... ... ... асқазандагы түз қышқылының
жетіспеуінен немесе темірдің белокпен байланысының нашарлауынан болады. Ал,
тұз қышқылының жетіспеуінің өзі ... мен өт ... ... ... ... ... яғни, оларда әр түрлі тұздар тастар түрінде
жиналады. Тастардың пайда болуы топырақ пен судың және ... ... ... түсінікті. Демек, облыс ... ... ... ... оларды қоршаған табиғат ортасына,
экологиялық сипатына тікелей байланысты деуге ... ... ... ... ... зерттеудің нәтижесінде мынадай қорытынды
жасалады: ересек адамдар үшін ... ... ... — 49,01 мг, бром — 0,821 мг, ... — 1,1-30 мг, йод — 0,2 ... — 0,05-0,1 мг, марганец — 5—7 мг, мыс — 2-3 мг, молибден — 0,15—0,3
мг, никель — 0,63 мг, рубидий — 0,35-0,5 мг, фтор — 2-3 мг, ...... ... бұл ... ... жас ерекшеліктеріне байланысты өзгеріп
отырады. Мысалы, ой еңбегімен айналысатын адамдар үшін марганецтің ... 5-6 мг. Жас ... ... ... ... ... ... болады.
1- кесте.
Ағза тұтынатын макро- және микроэлементтердің тәуліктік мөлшері
|Негізгі қоректік |Тәуліктік ... ... ... ... |ммөлшері ... ... ... |8,5г ... |380-400г |
|Майлар |102г | | ... ... |800мг ... |0,2-0,1 мг ... |5-10 мг ... |1200 мг ... |0,5 мг ... |2-2,5 мг ... |400 мг ... |0,5-1,0 мг ... |14 мг ... |0,0-0,2 мг ... |2 мг | | ... ... |1,7мг |С ... |70 мг ... ... |2,0 мг ... |1000 мг ... ... |2,0 мг |А ... |10 мг ... ... ...... |2,5 мг ... цианкобаламин |3мкг |Д ... |19 мг |
| | |РР ... | ... да ... ... ... ... зерттеу жұмыстары
жүйелі жүргізіліп келеді. Микроэлементтердің негізгі ... ... ... ... ... П. Р. ... Ж. Қалекенов,
Қ. Кенжеев, Ж. Мамутов және К. Сағатов, ал Ресейде Я. В. Пейве, М. ... П. А. ... О. К. ...... ... ... зертеу
жұмыстарын жүргізген.
Қоректік зат, оны ... ... тірі ... тән ... ... ... ... биологиялық, химиялық және физикалық
үрдістер, яғни, көбею, өсу, даму, еңбек ету, т.б. ... ... ... дұрыс болып қалыпты өмір сүру үшін ең ... ... ... ... ... ... ену ... міндетті түрде тиісті
деңгейде сақталуы керек. Әрбір ... ... ... ... ең ... шарт болып табылады. Қоректік заттың құрамындағы әр түрлі
бөліктерінің мөлшері, сапасы (белоктар, майлар, ... ... ... және микроэлементтер, витаминдер) саны белгілі ... ... ... байланыста болатындығы анықталған. Төменде ағзаға қажетті
кейбір негізгі қоректік заттардың мөлшерлері ... ... ... ... ... ... ... келтірілген заттардың
арасынан фторидтерге тоқталатын болсақ, оның ағзаға қажетті мөлшері ... ... Ал, ... ... ... ... шекті мөлшері-0,75мг.
Жамбыл облысы аймағындағы фторидтердің мөлшері шектен артық ... ... ... ... ... ... ... тотығу-тотықсыздану үрдісінен кейін ағза үшін маңызды иод
элементін ... ... ... ... жоғары. Сонда, иодты дәрі-
дәрмек пен қоректік заттарды ... ... та ... иодты
фторидтердің ығыстырып шығарып жіберуі қазіргі кезде белең алып отырған зоб
ауруының көбеюіне негіз болып отыр.
ІІ АДАМ ... ... МЕН ... БИОЛОГИЯЛЫҚ
РОЛІ
2.1 Бейорганикалық заттар
Су. Барлық өнімдердің құрамы судан тұрады. Су (H2O) ағзаның ... ... роль ... ... құрамды бөлмдер (адам денесінің массасына 2/3). Су-
бұл ... ... ... негізгі сұйықтардың арасын байланыстырып және
клеткаларға әсерін тигізеді (қан, ... ... ... Судың
қатысуымен зат алмасу, термореттегіш және биологиялық процестер жүреді.
Тері мен ... ... ... су ... ... ... ... физикалық жүктемеге және климттық жағдайға ... ... ... 2-2,5 л. ... ... 1 л су, ал тамақпен 1,2 л, ... ... 0,3 л су ... болады.
Тамақ өнімдерінде судың мөлшері әр түрлі: жеміс-көкеністерде - 70-95
%, етте – 38-78 %, балықта – 57-89 %, сүтте – 88 %, ... – 10-14 ... - ... су бос және ... ... кездеседі. Бос күйде ол өнім
бетіндегі клеткалық шырында болады. Байланысқан су ... ... ... Суды ... ... бір түрден екінші түрге өтеді.
Картоп пісіргенде бос су ... ... ... түрге ауысады.
Өнімде су көп болса, онда тағамдық құндылығы төмен және сақтау мерзімі
аз болады, өйткені су ... мен ... ... жақсы ортасы болып келеді, соның нәтижесінде тамақ ... Тез ... ... (сүт, ет, ... ... ... мөлшері үлкен, ал тез бұзылмайтындарда (жарма, ұн, қант) аз.
Су мөлшерінің көбеюі немесе азаюы өнім сапасына әсер ... ... ... және ... ылғалдылығы төмендегенде тауарлық түрі, дәмі
және түсі нашарлайды, ал жарма қант және макарон өнімдерінде ... ... су ... ... оларда гигроскопиялық қасиеті (қант, тұз,
кепкен жемістер, кепкен нан) ... ... ... ... ... ... ... және тамақ дайындауға арналған суды қолдану берілген ... ... Оның ... 8-12 0С, мөлдір, түссіз, бөгде
иіссіз және ... ... ... ... магний және кальций тұздарының болуы береді Стандарт
бойынша 7 мг экв/л болуы керек. Қатты суда көкеністер және ет нашар ... ... ... ... ... және ... сілтілік тұздарымен
ерімейтін қосылыс құрады. 1 л суда 3 шек ... көп емес ... ... ... ... тағам өнімдерінің міндетті
құрамдық бөлігі. Олар минералдық тұздар, органикалық ... және ... ... құрамына кіреді. Адам ағзасында минералды ... ... ... ... көзі ... ... ... минералды заттар мөлшеріне ... - ... көп ... ... ...... ... - өте аз мөлшерде.
Макроэлементтер. Оларға кальций, фосфор, ... ... ... ... ... (Са) – ол ағзада сүйек, тіс құру үшін ... ... ... ... ... ... ... бойға әсер етеді және жұқпалы
ауруларға ағзаның қарсы тұруын жоғарлатады. ... ... ... ... нан, ... тұқымдастар бай көз болып табылады.
Кальцийге ағзаның тәуліктік ... 0,8 ... (Р) – ... құрамына кіреді, орталық жүйке жүйесінің
функциясына әсер ... ... мен ... ... ... Фосфордың
ең көп мөлшері сүт өнімдерінде әсіресе ірімшікте, ... қоса ... ... ... нан, ... ... бар. ... ересек адамның
қажеттілігі 1,2 г тәулігіне.
Магний (Mg) – ... ... ... ... ... ... ... кеңейткіш қасиеті бар. Магний хлорофилдің құрамдық бөлігі және
өсімдік тектес өнімдердің барлық түрінде ... Ал ... ... және етте көп. ... ... ... 0,4 г.
Темір (Fe) – қан құрамын нормалауда маңызды роль атқарады. ... ... ... және ... ... ... белсенді
қатысушысы болып келеді. Өсімдік және жануар тектес өнімдер темірдің ... ... ... арпа ... қара нан, ... жидектер. Темірге
тәуліктік қажеттілік 0,018 г.
Калий (К) – адам ... су ... ... ... шығуды
қатайтады; жүрек жұмысын жақсартады. Калий кепкен жемістерде (өрік, мейіз,
қара өрік), ас бұршақ, үрме ... ... ет, сүт, ... көп ... ... 5 г-ға ... ... қажет.
Натрий (Na) – калий сияқты су ... ... ... ... ... ... ... ұстап тұрады. Натрий мөлшері тағам
өнімдерінде аз болады, сол себептен оны ас тұзына (NaCI) ... ... ... ... тәуліктік қажеттілігі 4-6г.(10-15 г ас тұзы).
Хлор (CI) – ұлпаларда осматикалық ... ... және ... ... (НCI) ... болуына қатысады. Хлор негізінен ас тұзымен түседі.
Хлорға адамның тәуліктік ... 5-7 ... (S) – ... ... ... В1 витамині, инсулин гармонының
құрамына кіреді. Күкірттің көзі ас бұршақ, арпа жармасы, ірімшік, ... ... ... ... ... ... 1 г.
Микроэлементтер және ультромикроэлементтер. Оларға мыс, кобальт, иод,
фтор және т.б.
Мыс (Сu) және кобальт (Co) – қан ... ... ол ... ... ... аз ... ... сиыр бүйрегі, балық, қызылша ... (І) – ... ... ... және ... ... Йод
ағзаға аз түссе қалқанша безінің функциясы ... зоб ... ... көп ... теңіз суында және орамжапырақта, балықта концентрленген.
Йодтың аз мөлшері тау аумақтарының өнімдерінде, онда ... ... ... ... қажеттілігі 0,15 мг.
Фтор (F) - тіс және қаңқа сүйектерінің пішінденуіне ... ... ас ... ... ... түсу нормасы көп болса, улануға әкеледі.
Стандарт пен өнімдерде қорғасын, мырыш, цинк, болуы жіберілмейді, ал қалайы
және мыс ... ... ... 1 кг ... 5 мг көп емес мыс ... ... қалайы 200 мг көп емес болу керек.
Ересек адамның ағазының минералды заттарға тәуліктік қажеттілігі 20-
25г. Тамақта ... ... ... қатынасы маңызды болып келеді.
Тамақта ... ... және ... ... ... болу ... ... кезде органикалық қышқылдар жоғалады, ал минералды
заттар күл күйінде (күлді заттар) қалады. Әр түрлі өнімдерде күл ... ... ... емес; Күл құрамы 0,05-2 %, өзгеріп отырады: ... ... ... – 0,6-0,9, ... – 1,1, ... ...... кейбір тағам өнімдерінің сапалы көрсеткіші болып келеді, мысалы,
ұн. Күлді заттардың ... ... ... ... Микроэлементтер биохимиясы
Темір. Организмдегі құрамы. Ересек адамдарда темірдің мөлшері 4,2 ... 70-80% ... 5-10 % ... 1% ... алу ... ... қалғаны – резервті темірлер.
Тәуліктік қажеттілігі: ер адамдарда-10 мг, әйелдерде 12-15 мг.
Алмасуы. Гемдік темір порфирленетін кіші жүйеде сіңірілсе, ал гем ... ионы ... ... қалыпты түрде сіңіру үшін асқазан сөлінің
секрециясы дұрыс бөлінуі ... ... ... ... С ... моносахар сіңірілуін жоғарылатып, ал фосфат және полифенолды
байланыстарды ... Ішек ... ... ... ... ... сіңірілсе, қанда трансферрин бета-глобулин фракция белогымен
транспортирленеді. 24 суббірліктен тұратын 4300-ға ... ... ... ... ... ... ... белок – ферритин
табылады. Ағзада темірдің 3 метоболиттік жүйесі бар:
1. плазма-сүйек кемігі-эритроцит-плазма
2. плазма-ферритин-плазма
3. плазма-миоглобин-темір ... ... ... үш цикл ... ... қап ... байланыста.
Темір қызметі. 1. электрод тасымалдау. 2. көміртегін тасымалдау және
депонирлеу. 3. ... ... ... ... ... Ол адам және ... ... басты эссенциальды
микроэлемент болып ... ... ... Адам ... ... 2-3 г, оның 60 % ... бұлшық еттерінде кездеседі. Ер ... мг ... ... ... ... ... бауыр, какао, ет,құс, сыр, креветки, греция жаңғағы,
балық.
Тәуліктік қажеттілігі: 10-22 мг, ... -10-30 мг, ... ... мырыштың тағамнан сіңірілуі 50% құрамды, белоктық диета
мырыштың сіңірілуін ... ал ... ... ... ... ... ... фитин қышқылы кездескенде ... ... ... кальций және мырыш ионымен ерімейтін комплекс
түзеді. Мырыш АІТ-нан бауырға альбумин комплексін түзіп ... ... ... қазір кезде 200-ден астам ферменттерде табылып
отыр. Мырыш белок ... және ... ... ... ... ... Ол ДНҚ, РНҚ және рибосома қалыптылығы үшін ... ДНҚ ... ... ... ... –тРНҚ синтетаза және элангация,
трансляция факторына кіреді. ... кері ... ... анықталып
отыр. Нативті ДНҚ-да мырыш фосфатты топтармен байланысады. ДНҚ жіпшелері
тардатылған кезде мырыш ДНҚ азотты ... ... ол ... бір ... ... қос спиралдың қайта қалпына келуін қамтамасыз етеді.
Мырыш ... ... ... ... және ... ... іске ... митохондриалды тыныс алу мен
электронның тасымалдануын төмендетеді. Мырыш гексамер және басқа ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді: алкогольдегидрогеназ және карбоангидразаның негізгі
құрамдық бөлігі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ұқсастығын көрсетеді.
Мырыш препараттар гепато-церебральды дистрофияны емдеуде қолданылады.
Мырыштың тағам құрамындағы мөлшерінің жетіспеушілігі және болмауы:
арнайы микроэлементтердің ... ... ол бой ... ... сүйек
оссификациясының бұзылуы терінің патологиялық өзгерісіне әкеледі. Мырыштың
жетіспеушілігі тері беткейінде ... ... ... ... ... глюкозадағы толеранттылықтың нашарлауы бой өсуінің төмендеуі
және балаларда жыныстық ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі ағзада қауіпті мөлшерде кадмий және свинецтің
жинақталуына әкеледі.
Мырыш жетіспеушілігінің ... қан ... ішек ... ... циррозы, ішектің сіңірілуінің ... ... ... ауыр ... вегетариан болған жағдайда.
Мыс. Ағзадағы мөлшері. Адам организміндегі орташа мөлшері 75-150мг,
50% шамасы бұлшық ет және сүйекте ... Көп ... ... ... ... бүйректе болады.
Тағамның құрамында кездеседі: бауыр, теңіз өнімдері, гречка, жаңғақ.
Сүт өнімдерінде ... ... өте ... ... 80 мкг/кг балалар үшін, 40 ... жасы ... ... 30 ... ересектер үшін.
Алмасуы. Мыс ішектің жоғарғы бөлігінде, кейбір бөліктер асқазанда
альфа амино ... және ... ... ... ... ... әсерінен мыстың сіңірілуі төмендейді, олармен
ерімейтін тұз түзеді. ... ... ... ... мыс ... онда ... белогының құрамына енеді.
Биологиялық ролі. Құрамында мыс бар 30 белоктық ферменттер бар. Мыс
цитохромоксидаза құрамына ... ... ... жүйені
тасымалдануында, биологиялық қышқылдану және АТФ генерациясының қышқылдық
фосфорилденуі моноаминооксидаза, лизин, серотин, кетохоламин
Және т.б. ... ... ... Соңғы процесс коллаген
және эластин молекуласының көлденең тігіс жүзінде анықтайды. Тирозиннің
дофамин және ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі немесе альбинизмге әкеледі, ал оның
шамадан тыс көп ... ... ... ... 8 атом мыс ... ... бар, ... метоболизміне қатысады.
Мыстың жетіспеушілігінің себебі: сүтті диета, парентеральды ... ... ... ... сүт ... тамақтандыру,
мальабсорбция синдромы, нифотикалық ... ... ... ... ... ... ... тамыр торшаларында
байланыстырушы ұлпаның нашарлау, бас мүшелерде комплесінің кішірейгендігі
байқалады.
Мыс мөлшерінің көптігі ... ... және ... ауруына әкеледі, ол ми, бауыр, ОЖЖ бұзылуына әкеледі. Шизофрения
және эпилепсия кезінде мыс ... ... ... Мыс ... ... қозуды төмендету үшін қолданады.
Иод. Адам ағзасында 15-20 мг иод ... оның 8 мг ... ... ... иод ... ... сіңіп отырады.
Иодтың негізгі көзі – жергілікті суда болады.
Иодқа бай тағамдар теңіз капустасы, теңіз балығы және шаянтәрізділер.
Етте, сүт тағамдарындағы иод ... 7-16 ... г. ... ... ... алу үшін иодталған ас тұзын қолданады. ... ... ... ... Иод – ... биосинтезіне қатысатын белгілі
микроэлемент (тироксин – қалқанша безінің гормоны). Тироксин ... ... ... Адам ... физикалық және психикалық дамуына
әсер етеді. ... ... әсер ету ... оның ... және ... ... ... байланысты.
Қандағы иодтың мөлшері гипотиреозда төмендейді де, ... ... АТФ – тың ... ... ... жетіспеушілігі эндемикалық зобтың пайда болуына әкеледі.
Магний. Адам ағзасындағы магнийдің мөлшері 20 мг болады.
Магнийдің тағамдық көздеріне ... ... ... түсті капусталар, қызанақтар, картопта кездеседі.
Магнийдің тәуліктік қажеттілігі 1.5 г.
Биологиялық ролі. Магний көптеген ... ... ... ... ... ... сонымен қатар АТФ молекуласынан әртүрлі
субстратқа фосфаттық топты тасымалдауды іске ... ... ... ... ... рибосома суббірліктерін өзара байланыстырып тұрады.
Магнийдің жетіспеушілігі ашуланғанда, шаршағанда, көбінесе миокарда
инфаркті болғанда пайда ... Адам ... ... 1,5 мг-дай кездеседі және ... ... ... Молибденнің көп мөлшері теріде және бауырда кездеседі.
Биологиялық ролі. Молибден ксантиноксидаза, ... ... ... аз ... ... ... ал керісінше
болғанда,тежейді. Молибденнің деңгейінің жоғарылауы ... ... ... алмасудың активтенуімен байланысты.
2.3 Ағзадағы элементтердің биогенді сипаты
Денсаулық – адам өмірінің әлеуметтік белсенділігі мен тиімді еңбекке
қабілеттілік ... ... ... және ... ... мен дамыту үрдісі. Ендеше, жас ұрпақтың дені сау, ... ... ер ... ең ... ... одан соң ... ... мектепке және қоршаған ортаға байланысты. Қазіргі таңда
оқушылардың ... ... ... мен ... өмір ... – күн ... тұрған өзекті мәселелердің бірі. Дені сау
бала оқу үрдісіне белсене араласады, әрдайым жайдары, ... күйі ... ... да ... негізгі міндеті - әр оқушының денсаулығына
нұқсан келтірмей, нығайта отырып, ... ... ... ояту, әрбір
баланың өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, бала бойындағы қасиеттерін
дамыту. Адамға жаңа химиялық ... әр ... ... әсер ... ... ... ... тыныс жолдары, эндокриндік және т.б. ауру
түрлерінің ... ... ... ... адам ... мен қоршаған ортаны жақсартудың жаңа
технологиялық қарқындылығын ... ... ... ... ... ... отыруында болып отыр. Өмірдің негізгі құндылығы адам өмірі болса, сол
өмірді ұзарту мақсатында адамды қоршаған ... ... жан ... ... таза ... ... ... отыру қажет. Салауатты өмір
сүруге, тамақтану мен химияның алатын орынын басты назарда ... ... ... ... ... шеше отырып, қауіпсіз
өмір суруге химиялық сауатты түрде үйретуге жол ашу болып саналады.
Қазіргі кездегі ... ... ... негізгі талаптарымыздың ең
негізгісі: қауіпті заттардың әсерін төмендету, адам ағзасына, ... ... бар ... ... озық ... ... ... сапасы, шикізат металдарды кешенді өндіру технологиялары,
өндірістік қауіпсіздік, химия саласында қызмет атқаратын адамдардың ... ... ... зерттеу жұмыстарын басшылыққа ала отырып осы
мәселелердің ... ... ... ашу ... ... ... зат алмасу ... ... ... ... ... ... 60 ... атқарады.
Ағзада, тағамдарда мөлшері жағынан ең көп кездесетін -10-2 % ... (Ca, Mg, K, Na, P, S, Cl т,б) ... деп ... ... өте аз ... ... -10-5 % элементтер,
микроэлементтер деп аталады. Егер азық қорында ... ... 10-5 % ... онда ... деп ... ... ультра-
микроэлементтерге Se, As, Y, Ni, Ag, Ba т.б ... Ағза ... ... ... ... ... ... ағзаға ең
қажетті (Ca, P, K, Na, Cl, S, Mg, Fe, Co Zn, Mo, J); 2) ... ... ... ... нақты анықталмаған (F, Ti, Ni, Si, Cr, Br, Cd,
Al, Sr); 3) ... ... аз ... ... ... жиі ... болып үш топқа бөлінеді.
Тағам құрамындағы минералды заттардың артық немесе кем болуы ағзадағы
май, көмірсу, белоктардың ... ... яғни ағза ... ауытқулар
тудырып, көптеген аурулардың пайда болуына жол ашады. Минералды ... бос және ... ... ... Кейбір химиялық элементтердің
жетіспеушілігінен мысалы: Са – бойдың өсу тежелуі; Mg-бұлшық еттің тырысуы;
Ғе-анемия; Zn- терінің ... ... өсуі мен ... ... ... Cu- ... ... бауыр қызыметінің зақымдалуы;
Мn –ұрпақсыздық, қаңқа сүйектерінің өсуінің тежелуі; Мо- тістің ... Со- ... ... Ni- ... ... тері ... Cr- ... ауруына бейімділік; Si- сүйек қаңқасы өсуінің тежелуі; Ғ-
тістің ... ... без ... ... зат алмасудағы енжарлық; Sе-
жүрек тамырлырының әлсіреуі т.б нышандар ... ... ... әр түрлі ауруларға төзімділігін, ұзақ өмір сүруін,
жұмыс және шығармашылық іс-әрекеттерінің көптеген ... ... оның ... ... деңгейін анықтауға болады. Осы
факторлардың ішіндегі ең ... ... орта ауа ... адам ... ... ... ... алады, бірақ күнделікті
қоректенуді басқа бір затпен алмастыруға болмайды. «Ас-адамның арқауы» деп
халқымыз бекер айтпаған.
Организмге сырттан келіп ... ... зат ас ... жолында әр
түрлі механикалық және химиялық процестердің әсерінен ыдырап, қанға ... ... ... де, барлық денеге таралады.
Адамның дені сау болып, бірқалыпты ауырмай сырқамай еңбек ... өмір сүру үшін ... ... ... есте ... ... адам ... қоректік заттармен бірге келген энергияның,оның
тіршілік ету барысында жұмсалған энергияның тепе ... ... ... ... ... мен ... энергия);
2) қоректік заттардың мөлшері мен оның құрамының сапасына ... ... ... ... ... ... ... құрамымен енеді. Қоректік заттың сіңуі
және оны пайдалану жану ... ... ... Мысалы: тамақтың
құрамындағы көмірсулар мен майлар синтезделген кезде жылу ... ... ... ... ... ... ... арнаулы килориметр
құралымен өлшеуге болады. Мысалы:1г көмірсу тотыққан кезде 4,3 ... г ... г ... ... энергия түзіледі. Бірақ қоректік
заттардың бір бөлігі организге сіңбей, зәр ... ... ... ... ... ... 94,5, майлардың 94, көмірсулардың 95,6
пайыздары денеге сіңеді де, ... ... ... ... ... қоректік заттардың химиялық құрамы белгілі болса, оның адамға
тәулігіне қанша энергия бөлінетінін анықтауға ... ... ... ... жетіспесе, онда ағзаның қорындағы
майлар мен көмірсулар пайдаланылады. Ал қоректік заттың ... ... тыс көп ... ... онда ... ... аз мөлшерде сіңіріліп,
сыртқа тез шығады. Ал, энергияның жетіспеуі ұзаққа созылып кетсе, ... ... ... ... ең соңында бұлшықеттердің салмағы
азайып, соның ... ... ... жағдайы нашарлап ауруға
ұшырайды. Енді осыған тоқталсақ [2, ... ... ... ... ... ... 3 жолы ... негізгі алмасу
2) қоректің заттардың өзіндік ерекшелігі
3) бұлшықеттердің іс-әрекеті.
Негізгі зат алмасу дегеніміз-адамның тыныштық күйі кезіндегі оның
тіршілік ... ... ... ... ... Осындай алмасу
кәдімгі бір қалыпты жағдайда, мысалы, ұйықтап жатқан кезде болады. ... үшін ... ... сай ... ер ... әйел ... аламыз
(жасы-30, салмағы-65кг ер адам ... жасы 30, ... кг ... зат ... ... ... көрсеткіші ерлерде-1600, әйелдерде-
1400 килокалория. Ол ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі
Ғалымдардың зерттеулері бойынша қоректік затты қорытуға әр түрлі дене
қимылынсыз да ... ... Оның ... белоктарды қорыту үшін көп
энергия кетеді ... ... ... ... ... 30-40 ... [3, ... тағамды қабылдағанда негізгі энергия алмасу 4-14 пайызға,
көмірсуларды, қантты қабылдағанда 4-7 пайызға. ... шай мен ... ... ... 8 ... ... екен.
Адамның энергия қорының балансын сақтау үшін кез келген ... ... ... ... ... ... ... адам тіршілігі барысында
бірқалыпта дұрыс жағдайда жүру үшін ... ... ... және ... ... ара ... белгілі бір
деңгейдегі тиімді мөлшеріне байланысты .
Қаңқа еттері, нерв ... ... ... көзі ... ал ... ... қызметі май қышқылдарының тұрақты келіп ... Ал ... ... онша көп керек етпейді, өйткені белок
тотыққан ... ... улы ... бөлініп шығады, тез сыртқа шығып
отырмаса клеткаларды, ұлпаларды уландырып, денсаулықты ... ... осы 3 ... ... ... ... ... қатынаспен
көрсетіліді: белок-май-көмірсу-1:1:2;4 немесе 12,30,35 ... ... адам ... ... ... айналысқанда 2750-2800 ккал энергия
жұмсалатын болса, онда қоректік заттың құрамында тәулігіне 80-90г белок,
100г май, ... ... ... ... болуы керек.
Белокты қарастырар болсақ ол амин ... ... ... адам организмі үшін маңызы зор. ... ... ... 12 түрі ауыстырылатын амин қышқылдарынан тұрады. ... ... ... деп ... себебі, ол адам ... оны ... ... ... құрамынан алады. Оларға
жататындар: триптофан, лейцин, ... ... ... ... ... пен ... және ароматты амин қышқылдары, фенилаланин,
тирозин, гистидин. ... ... ... ... адам ... ... ... белоктарды синтездеуге қатысады. Екінші
12 түрі ауыстырылатын амин қышқылдарынан организмнің өзінде ... ... ... ... ауыстырылып отырады.
Адамның денсаулығына қатысты тағы бір тамақтану болып келеді.
Тамақтанудың ең басты ережелері мынадай 4 принципке ... ... ... ... ... немесе тамақтанудың уақыты тәулік бойында
бір мезгілде болуы ... Осы ... ... ... бейімделіп ас
қорыту мөлшері ас сөлін бөліп, асты қорытуға алдын ала дайындалады.
2) тәулік бойына тамақты ... ... ішу ... ... 2 ... адам организміне зиян, сондықтан тәулігіне 3-4 рет тамақтану
керек.
3) тамақтың ... ... ... ... ... сапасы
мен мөлшерінің ара қатынасын сақтау керек.
4) тамқтың мөлшерінің көбін ... және ... ... ... ... ... ... жөн.
Тамақтану ережесін қатал сақтау әсіресе жас, өсіп келе ... ... ... ... ... адам ... ... іссапарға, демалысқа
бара қалған жағдайда адам организмінде үлкен физтолдогиялық, биохимиялық
процестердің жаңа жағдайға бейімделуі керек ... ... И.П. ... ... кеңесіне сүйенетін болсақ, тамақты
аса бір тәбетпен көңіл бөліп ішкен пайдалы. Тамақ ішкен кезде кітап ... ... ... ... ... ... ... жоғарлылығы
дастарханға дайындалған астың иісі, оны әшекейлеп дайындаудың өзі ... ... ... тез ... әсер ... Астың дұрыс шайнап жұтудың да
денсаулыққа үлкен пайдасы бар.
Ас қорыту процесі басты 3 ... ... ... ... ... тіл ... ... өңдеу-сөл және фермент арқылы
3) қозғалу және сіңіру-асқазанның жиырылуы арқылы астың ... және ... тірі ... өзінің денесіне табиғаттың әр түрлі қолайсыз
жағдайына төзімді болу үшін ... ... ... тірі ... даму ... деуге болады. Оған басты себеп-ғылыми-
техникалық прогрестің дамуы. Шаруашылықтың түгелдей техникаға ... ... ... оның ... ... ... ... денесінде артық
майлар мен зиянды заттардың жиналуына әкеп соқтырады. Сондықтан семіздіктен
емделгеннен гөрі оны ... ... ... –ала қолданған тиімді
болады.
Минералды (органикалық ... ... ... ... ... ... Олар ... тұздар, органикалық қышқылдар және баса
органикалық қосылыстар құрамына кіреді. Адам ... ... ... ... ... ... көзі болып келмейді.
Тамақ өнімдеріндегі минералды заттар ... ... - ... көп ... ... ...... ультрамикроэлементтер - өте аз мөлшерде.
Макроэлементтер. Оларға кальций, фосфор, магний, темір, калий, натрий,
хлор, ... (Са) – ол ... ... тіс құру үшін ... ... ... ... жұмыс істеуіне қажет, бойға әсер ... және ... ... ... ... ... Кальций тұздарымен сүт
өнімдері, ... нан, ... ... бай көз ... табылады.
Кальцийге ағзаның тәуліктік қажеттілігі 0,8 г1.
Фосфор (Р) – сүйек ... ... ... ... жүйесінің
функциясына әсер етеді, ақуыздар мен майлар ... ... ... көп мөлшері сүт өнімдерінде әсіресе ірімшікте, сонымен қоса жұмыртқа,
ет, ... ... нан, ... ... бар. Фосфорға ересек адамның
қажеттілігі 1,2 г тәулігіне.
Магний (Mg) – жүйке бұлшықетінің ... ... ... ... ... ... ... бар. Магний хлорофилдің құрамдық бөлігі және
өсімдік тектес өнімдердің ... ... ... Ал ... ... және етте көп. ... тәуліктік қажеттілгі 0,4 г.
Темір (Fe) – қан құрамын нормалауда маңызды роль атқарады. ... ... ... және ... ... процестерін белсенді
қатысушысы болып келеді. Өсімдік және ... ... ... ... ... ... ... арпа жармасы, қара нан, алма, жидектер. Темірге
тәуліктік қажеттілік 0,018 г.
Калий (К) – адам ... су ... ... ... ... ... жұмысын жақсартады. Калий кепкен жемістерде (өрік, мейіз,
қара өрік), ас бұршақ, үрме бұршақ, картоп, ет, сүт, ... көп ... ... 5 г-ға ... ... қажет.
Натрий (Na) – калий сияқты су алмасуды реттейді, ағзада ылғалды
ұстайды, ұлпалардың ... ... ... ... ... ... ... аз болады, сол себептен оны ас тұзына (NaCI) ... ... ... ... ... қажеттілігі 4-6г.(10-15 г ас тұзы).
Хлор (CI) – ұлпаларда осматикалық қысымды реттеуде және ... ... (НCI) ... ... ... Хлор негізінен ас тұзымен түседі.
Хлорға адамның тәуліктік қажеттілігі 5-7 г.
Күкірт (S) – ... ... ... В1 ... ... ... кіреді. Күкірттің көзі ас бұршақ, арпа жармасы, ірімшік, жұмыртқа,
ет, балық. Адамның ... ... ... 1 ... және ... ... мыс, кобальт, иод,
фтор және т.б.
Мыс (Сu) және кобальт (Co) – қан айналымына қатысады, ол жануар ... ... аз ... ... сиыр ... балық, қызылша және
т.б.
Йод (І) – қалқанша ... ... және ... ... Йод
ағзаға аз түссе қалқанша безінің функциясы бұзылады, зоб ауруы дамиды.
Йодтың көп ... ... ... және ... ... ... аз мөлшері тау аумақтарының өнімдерінде, онда йодталған тұз
жеткізіледі. Йодтың ... ... 0,15 ... (F) - тіс және ... ... ... қатысады. Фтор
негізінен ас суында болады.
Ағзаға микроэлементтердің түсу нормасы көп ... ... ... пен ... ... мырыш, цинк, болуы жіберілмейді, ал қалайы
және мыс мөлшері шектелген. Солай 1 кг өнімде 5 мг көп емес мыс ... ... ... 200 мг көп емес болу керек.
Ересек адамның ағазының минералды заттарға тәуліктік ... ... ... ... ... дұрыс қатынасы маңызды ... ... ... ... және ... ... 1:1,5:0,5 болу керек.
Өнімдерді жандырған кезде органикалық қышқылдар жоғалады, ал минералды
заттар күл ... ... ... ... Әр ... өнімдерде күл құрамы
және мөлшері бірдей емес; Күл ... 0,05-2 %, ... ... ...
0,03-0,05, Сүтте – 0,6-0,9, жұмыртқа – 1,1, ... ...... кейбір тағам өнімдерінің сапалы көрсеткіші болып ... ... ... ... ... ... ... стандарттарда
көрсетіледі.
Адам ағзасында қазіргі уақыттағы белгілі химиялық элементтердің 80-і
табылған. Тірі ... ... құру үшін ... элементтерді
биогенді элементтер деп атайды. Оларға көбінесе ... ... ... азот және т.б. ... ... ... адам және жануар
денесі массасының 97% келеді.
Жануар және ... ... ... ... ... және ... болып бөлінеді. Ағзада массалық үлесі
0,1% артық элементтерді макроэлементтер деп атайды. Оларға көміртек, оттек,
сутек, азот, фосфор, ... ... ... ... ... ... темір
жатады. Ағзада массалық үлесі 0,001% кем элементтерді микроэлементтер деп
атайды. Оларға мыс, мырыш,марганец, кобальт, иод, ... хром ... бір ... ... ... ... ... алмастырылуы мүмкін
емес екенділігі анықталған, олардың әрқайсысы ағзаның қалыпты тіршілігін
қамтамасыз ... бір ... ... ... ... қызметі үшін маңыздылығы бойынша өзара
біркелкі емес. Биогенді элементтерді функциональдық ролі бойынша үш ... ... ... Органогендер – атомдары ағзаның негізгі органикалық қосылыстарын
(ақуыздар, майлар және көмірсулар) құрайтын элементтер. ... ... ... ... фосфор, күкірт жатады.
2) Ағзаның электролиттік фонын құрайтын элементтер. Оларға натрий,
калий, кальций хлор жатады.
3) Реттеуші және ... ... ... ... мыс, мырыш, хром, кобальт, марганец, селен, иод жатады.
Макроэлементтер - көміртек, сутек, отттек, азот, күкірт, фосфор ... ... ... және ағзаның басқа да биологиялық белсенді
қосылыстарының құрамына кіреді. Ақуыздардың құрамында ... ... 22-24%, азот 15-20%, ... 6,5-7%, ... ... ... ... Көміртек, сутек және оттек көмірсулардың және липидтердің (майлар),
ал, фосфор, фосфолипидтердің құрамында фосфатты топтар ... Көп ... бас ... ... ... және қан ... ... ұлпасындағы фосфордың негізгі мөлшері - 600. Ол адам ... ... 85% ... ... ... қатты ұлпаларында
концентрленеді ал табиғатта кальций, хлор, фтор элементтерімен ... ... ... ... белгілі. Кальций де
негізінен сүйек және тіс ұлпаларында концентрленеді. Натрий және ... ... ал ... және ... ... ішіндегі сұйықтықтарда
кездеседі. Натрий және ... ... ... ... қатты ұлпаларында
болады.
Тірі ағзада қажетті тіршілік металдары деп ... ... ... бойынша шамамен салмағы 70кг адам ағзасында тіршілік металдарының
мөлшері төмендегідей болады: кальций-1700г, калий-250г, натрий-250г, магний-
42г, темір-5г , ... мыс, ... ... кобальт - барлығы
шамамен 0,1г. Ересек адамның денесінде 3 килограммға дейін минералды ... бұл ... 5/6 ... ... ... Кейбір макроэлементтер
(магний, кальций) және көптеген микроэлементтер ағзада ... ... ... ... ... ... және т.б.комплекс түрінде кездеседі. ... ... ... түзуші ретінде – гемоглобин, кобальт-B12 дәруменінің, магний –
хлорофилл ... ... ... ... ... ... әр түрлі аурулар
әсер етеді. Мысалы, рахитпен ауырғанда ...... ... ... ... ... төмендейді. Нефритпен ауырғанда электролитті
алмасудың бұзылуының әсерінен ағзадағы кальцийдің, натрийдің, ... ... да ... мен ... көбейеді. Ағзадағы макро- ... ... ... ... отырады. Макроэлементтер –
ұлпаның құрылысын, осмос қысымының тұрақтылығын, иондық және ... ... ... ... ... қан ... ... – тотықсыздану, тамырлар мен
ұлпалардың өтізгіштігіне ... әсер ... ... және
микроэлементтер – кальций, фосфор, ... йод, ... және ... ... түзілуін қамтамасыз етушілер. Микроэлементтер ферменттер,
гормондар, дәрумендер, биологиялық белсенді ... ... ... ... активаторлар түрінде кіреді де зат алмасу, көбею, ұлпаның
тыныс алу, улы ... ... ... ... ... ... адам ағзасында жасы ұлғайған сайын өзгеріп отырады.
Мысалы, кадмийдің бүректегі және молибденнің бауырдағы ... ... Жас ... сайын кейьір мырыш, ванадий және хром сияқты
микроэлементтердің жетіспеушілігіне немесе ... ... ... ... ... ... тіс жегісі, йодтың
жетіспеушілігінен зоб, молибденнің ... ... ... ... ... ... ... элементтер концентрациясы өмір сүрудің тепе-
теңдігін сақтайды.
Микроэлементтердің адам ... ... және ... ... сот – ... сараптама жасау істеріне ... этил ... ... ... ... жағдайында бауырда
кальцийдің мөлшері көбейіп, натрий мен калий азаяды. ... ... ... ... йод, ... ... ... және т.б.элементтері жетіспесе,
адам денсаулығына үлкен зардап келуі мүмкін. Сонымен қатар, ағзаға биогенді
элементтердің тек қана ... ... ... ... де зиян, өйткені
бұл кезде химиялық гомеостаз ... ... ... ... артық
мөлшерде болса, плазмада мыстың мөлшері көбейеді. ... ... ... бар ... ... ... ... да тіршілікте
маңызды болып саналатын минералды ... ... сәл ... ... аз ... өзі де улы ... табылады.
Магний жүйке ұлпаларының жұмысын жақсартады, сүйек түзеуге түзуге
қатысады. Адамға күніне шамамен 400мг магний керек. ... ... ... ... фосфор мен кальцийдің мөлшеріне тығыз байланысты.
Фосфордың мөлшері кальцийден бір жарым есе көп болуы ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейде ұстап тұру үшін
жеткіліксіз мөлшерін ... ... ... ... Д витамині оның мөлшері
барлық уақытта біркелкі болу керек. Фосфор нерв клеткаларының қызметі ... ... ... ол – күш – қуат ... ... адам тісінің мықты болуына әсер етеді. Адам ағзасында
250 – 300г NaCl ... ... 10-15 г ... ... ... NaCl ... ... мөлшері ішкі ағзаларға (бауыр, бүйрек) әсер
ететіндігі зерттелген.
Микроэлементтердің ағза үшін ... ... өте ...... өте ... микроэлементтердің бірі. Егер ағзада мыс
жетіспесе, бауырда қорланған темір гемоглобинмен байланысқа түсе ... ... аз ... ... шамасының көрсеткіші – адамның шашы.
Мыстың мөлшері төмендеген кезде немесе жетіспеген жағдайда шаш ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде жасуша, ұлпалар
оттекпен жақсы ... ... Мыс ... ... ... ... тотығу реакциясын жылдамдатады.
Темір элементінің рөлі денсаулық үшін өте зор. Егер ... ... ... ... ... қан ... ... пайда болады. Бұл
элементтің ағзадағы тәуіліктік мөлшері 11-30 мг. Адам қанында 3 г ... бар. Оның ... ... шамадан төмен болса, қанның қызыл
клеткасының, яғни, гемоглобиннің түзілуі нашарлап, тыныс алу ... ... ... ... түседі, тамақтың құрамындағы темір ионы он
екі елі ішектің жоғарғы бөлігінде қанға ... ... ... ... тұз қышқылының жетіспеуінен немесе темірдің ... ... ... ... ... өзі ... мен өт жолдарының дұрыс қызмет
атқармауынан деуге болады, яғни, оларда әр түрлі тұздар ... ... ... ... ... ... пен судың қоректің сапасына
байланысты. Жоғарыда айтылған элементтердің тәуіліктік ... ... ... ... ... ересек адамдар үшін
микроэлементтердің тәуіліктік мөлшері: ... ... ... ... ... ... ... фтор, мырыш.
Қоректік зат, оны пайдалану барлық тірі организмге тән қасиет.
Қоректену ... ... ... ... ... және ... ... көбею, өсу, даму, еңбек ету, т.б.жағдайлары болады. Адамның
денсаулығы дұрыс болып қалыпты өмір сүру үшін ең ...... ... ... ену ... ... ... тиісті деңгейде
сақталуы керек. Әрбір қоректік заттың энергетикалық балансын ... ... шарт ... ... Қоректік заттың құрамындағы әр ... ... ... (белоктер, майлар, көмірсулар, минералды
заттар, ... және ... ... саны ... ретпен бір
–біріне тығыз байланыста болатындығы анықталған.
S – элементтер
S – элементтерге периодтық жүйеде ІА және ІІА ... ... ... ... ... ... ... ns және ns.
Сутек химиялық қатынаста ... та, ... та бола ... және сілтілік жер металдары күшті тотықсыздандырғыш болып ... ... ... ... және ... пероксиді болып табылады.
Жануар және адам ағзаларында сілтілік металдар кальций және магний тек ... ... ғана ... Бұл иондар гидролизге ұшырамайды, іс ... ... ... ... және калийдің тұздарының көбісі суда
жақсы ериді. Тірі ағза ... тек қана ... зәр ... аз еритін
тұздар – ураттар түзеді. Кальций мен магний ... ... ... ... ... ... түзеді. Кальций тұздары
магний тұздарына қарағанда аз ериді.
Тіршілік қызметінің барлық ... су ... ... тығыз байланысты. Су орта болып қана қоймайды, сонымен қатар
ол химиялық процестерге активті ... Тірі ... ... өмір ... ... ... ... магний және кальций хлормен бірге ... ... ... ... ... ... болып
табылады; кальций сүйек ұлпасының бейорганикалық ... ... ... ұю ... ... бұлшық еттің жиырылуында маңызды роль
атқарады. Медецина мен ветеринарияда s– элементтер ... ...... пероксиді, жасушаларда олардың тіршілік қызметі кезінде
түзіледі, оның артық мөлшері каталаза ферментімен ... ... бар, 3% ... ... зат ... шаю және жуу ... NaCl – ... хлориді ағза көп сұйықтығынан айырылғанда және
дәрілерді сұйылту үшін ... (0,9%) ... ... ...... хлориді скелет бұлшық еттерінің жиырылуын арттыру, жүрек
қызметін жақсарту үшін ... NaBr6 KBr – ... ... ... және ... ... қалқанша без ауруларын емдеуге
қолданылады. Калий перманганаты және ... ... ... ...... апатиті-гидроксиді сүйек ұлпасының басты
минералбды компоненті болып ... Өт және зәр ... ... қан ... ... өзгерістердің болуы кальцийдің
нашар еритін қосылыстарының түзілуімен байланысты. Кальций иондары кальция
өзінің өлшемдері бойынша жақын стронций ... ... ... ... ... радиоактивті изотопы – стронций-90 өте қауіпті.
Сүйекке түсіп, ол сүйек ұлпасын ... және ... ... Магний оксиді – қышқылдық жоғары болғанда; кальций гидроксиді
(сөндірілген ізбес) – ... ... ... ... ... ... сульфаты Mg*7O –ішті айдайтын зат ретінде
қолданылады; кальций ... 2Ca*O - ... ... ... ... барий сульфаты рентгеноскопияда; кальций карбонаты – ... және ... ... ... ... – тыныштандыратын
және суық тигенге қарсы зат ретінде қолданылады.
S – элементтер периодтық ... ІА және ІІА ... ... сілтілік
және сілтілік жер металдар деп аталады.
Биологиялық ролі ... олар ... ... ... табылады.
Органикалық заттардың жасушасы периодтық жүйедегі 6 элементтен тұрады
– C, H, O, N, P, S – ... ... ... не макробиогенді
деп атайды.
7 элемент – Fe, Co, Mn, Na, K, Ca, Mg – ... деп ... ... аз ... Cu, Zn, Mo, Ni, V, Cl, Br, J, Li,
Be, B, Si, F ... ... ... деп ... ұлпа құрамында 4 элемент бар – H, C, O, N.
Әр элемент органикалық қосылыста тірі ағзада өз ролін атқарады.
Биогендік элементтердің ... және ... ... ... орын ... – олар ... процесіне қатысады (, ), клеткадағы
қанттардың және ... ... ... ... ... (), ... ... тұрақтылығын () және жүрек жұмысын интенсивтілігін (),
саңырауқұлақ және ... ... ... тұру ... () ... элементтерінің жетіспеушілігі өсімдіктердің және малдардың ауруына
әкеледі.
ІА топ элементтерінің атомдарының сыртқы энергитекалық деңгейінде 1 s–
электроннан болады:
ІІА топ элементтердің ... ... ... ... 2 s–
электроннан болады:
s– элемент атомдары бос күйінде, Н және Не газдарынан басқалаы, ... ... ... ... ... тек ... ьолады. s– элементтердің атомдары тек электрондарының доноры
болады және оң тотығу дәрежесіне ие:
ІА топ ... үшін ... топ ... үшін ...... – элементтерге ІІІА – VІІІА топ элементтері жатады. Олардың ішінде
металдар да ... р – ... ... ... ...... ... толады. Сыртқы электрондық қабатының
формуласы , мұнда m мәні 1 ... 6–ға ... яғни ... 1– ден 6
дейін электрондар орналаса алады.
Периодтық жүйеде 30 p – ... бар. Олар ... ... деңгейі бар топтарды құрайды.
Көптеген p – элементтерге оң тотығу дәрежесі ғана емес, сонымен қатар
теріс тотығу дәрежесі де тән ... ... ... ... ... ... Жұп топ элементтері көбінесе ... ... ал тақ топ ... – тақ ... ... Ең ... (максимал) тотығу дәрежесі элементтің орналасқан
тобының нөміріне сәйкес ... ... ... солдан оңға қарай атомдардың
радиусы кішірейеді, тотықтырғыштық қасиет артады, тотықсыздандырғыштық
қасиет кемиді. ... ... ... ... сайын тотықсызданғыштық қасиет
артады.
p – элементтердің көбісі нағыз бейметалдар болады және ... ... роль ... ... ... Р, С, N, O және
т.б.органогенді элементтер болып табылады.
Азот ақуыздардың құрлымын ... ... ... болуы мүмкін емес,
ал ақуызсыз өмір болуы мүмкін емес.
Фосфор фосфат – анионы түрінде нуклеин қышқылдардың құрамына кіреді.
Ал нуклеин ... ... ... ... ... ... және ... белоктарының құрамына кіреді, ал ет,
балық, жұмыртқа шіру нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... ролі бәріне белгілі, оттекпен ... ... алу, ... ... – тотықсыздану процестері
байланысты.
ІІІА топ элементтері. Осы топ ... ... ... ... ... зор бор, ... және таллий. Бордың өсімдіктер үшін
қажеттілігі бұрыннан белгілі. Ол ... ... ... синтезіне әсер етеді. Адамдарда және жануарларда сүйектерде,
тіс эмалінде болады және ... ... ... ... ... мен ... ... әсер етеді, Тамақпен бірге бордың ... ... ... ... ... ... ... және ветеринарияда
антисептік ретінде бор қышқылы және ... ... ... сыртқы
қолданылады.
Алюминий –нағыз амфотерлік металл, оның оксидтері және гидроксидтері
амфотерлік қасиет көрсетеді. ... ... ... ... (+3). ... және де бейорганикалық лигандалармен тұрақты
комплексті қосылыстар түзеді: [Al , [Al. ... және ... ... ... ... ... ... болады. Алюминий ағза үшін
нейротоксикалық әсері бар ... ... ... Дәрі – ... Al - ... және жара ауруында жараны тез бітейтін зат ретінде;
O – ашудас, қан тоқтататын зат ретінде қолданылады.
Талий – ... ... Оның ... жеміргіштерді жою үшін
пайдаланылады. Медицинада таллий пластрі (таллий ацетаты бар) ... ... ... үшін) ретінде қолданылады.
1-сабақ
Сабақтың тақырыбы: Химиялық элементтердің тірі және өлі табиғатта
таралуы. Адам ... ... ... ... А) ... Тірі және өлі ... кездесетін химиялық
элементтер, олардың маңызы жайлы және адам ... ... ... ... ... үшін ... ... мәліметтер
беру.
Ә) Дамытушылық: Химиялық элементтер, олардың қосылыстары, табиғатта
таралуы, атқаратын қызметі мен ... ... ... тереңдетіп, дамыту.
Б) Тәрбиелік: Экологиялық, эстетикалық және адамгершілік тәрбиелерін
беру, жауапкершілікке, тиянақтылыққа, ұқыптылыққа, қырағылыққа үйрету.
Құрал-жабдықтар: Химиялық ... ... ... ... ... ... қосылыстары, алтын, күміс бұйымдар,
«Адам ағзасындағы химиялық ...... ... ... ...... ... батырлар жырларынан
үзінділер.
Сабақтың түрі: Аралас.
Пәнаралық байланыс: Биология, тарих, қазақ ... ... ... ... Түсіндірмелі-көрнекілік, сұрақ-жауап, баяндау, сұхбат,
т.б.
Оқыту формасы: Жалпы сыныптық, жеке.
Сабақтың барысы.
1.Ұйымдастыру кезеңі.
Сынып оқушыларымен ... ... ... ... ... ... ... Үйге берілген тапсырманы сәл шолу түрінде
еске түсіріп, химиялық ... ... ... маңызы, периодтық
жүйе мен периодтық заңның маңызы жайлы айта ... осы ... ... кең ... ... ... ... қарасақ олардың кездесетінін айта келе, жаңа тақырыпқа көшемін. Бүгін
«Химиялық элементтердің тірі және өлі ... ... ... химиялық элементтердің рөлі» тақырыбын өтеміз, дәптерімізді
ашып, күн ретін, тақырыпты жазамыз. Енді тақырыпқа көшпес бұрын ... ... ... ... кездесетін қандай химиялық
элементтерді білесіңдер? – деген сұрақты қойып, ... ... ... ... ... ... Балалар, айналамызға зер ... ... ... ... транспортта бізді көптеген химиялық
элементтер мен олардың ... ... ... ... ... ... ... Олай болса, біз бүгінгі сабағымызда химиялық ... ... бір ... ... Күнделікті көріп жүрген тұрмыста
кездесетін химиялық реакцияларды көрсетіп, олардың сырын ... мен йод, ас ... мен ... қышқылы, натрий мен судың әрекеттесу
реакциялары демонсртациялап көрсету, әрі ... ... ... ... ... үшін маңызына тоқталып кету). Жер бетіндегі
барлық тірі ағза, оның ішінде, адам қоршаған ортамен тығыз қарым-қатынаста
өмір сүреді. ... заңы ... ... зат ... тұруын талап етеді. Ал
ағзамызға химиялық элементтер ... ас пен ... ... ... Кейбір
ғалымдардың сараптауынша, ағзаға түскен химиялық элементтердің әрқайсысы
белгілі бір биологиялық ... ... Осы ... ... 30-ға жуық ... ... ролі анықталды. Таратып
айтсақ…Адам ағзасының 60 пайызы судан, 34 пайызы органикалық, 6 ... ... ... ... ... ... сутегі,
оттегі, сондай- ақ, бұлардың қатарына азот, фосфор, ... ... ... ... ... ... мынадай 22 элемент болады: Ca, P, O,
Na, Mg, S, B, Cl, K, V, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Mo, Cr, Si, I, F, ... егер ... ... ... онда1700 граммкальций,250
граммкалий,70 граммнатрий,42 грамммагний,5 граммтемір,3 грамммыс болады.
Атап айтар болсақ, ... ... мен ... ... ал хлор ... түрінде асқазан сөлінде кездеседі. Адамның ағзасы ... әр ... ... яғни ... ... әркелкі таралады. Микроэлементтердің көпшілігі бауырда,
сүйек және бұлшық ет ... ... Бұл ...... ... қоры. Элементтер кейбір мүшелерге тән әрі ол
жерде концентрациясы жоғары болады. Мысалы, мырыш — ... асты ... ... ... ... фтор – тіс ... алюминий, мышьяк, ванадий —
шашта, кадмий, сынап, молибден — бүйректе, қалайы — ішек ... — қуық ... ... ұлпасында, барий — көздің пигментті
қабатында, бром, марганец, хром — гипофизде және тағы ... ... ... ... элементтердің ағзадағы мөлшерінің өзгеруіне
әр түрлі аурулар әсер етеді. Мысалы, рахитпен ауырғанда фосфорлы-кальцийлі
алмасу ... да ... ... ... ... ... электролитті алмасудың бұзылуының әсерінен ағзадағы ... ... ... ... да ... мен калий көбейеді. Ағзадағы
макро және микроэлементтердің мөлшерін ... ... ... ... мөлшері адам ағзасында жасы ұлғайған сайын өзгеріп отырады.
Мысалы, кадмийдің бүйректегі және молибденнің бауырдағы мөлшері ... Жас ... ... кейбір мырыш, ванадий және хром ... ... ... ... ... тіс ... жетіспеушілігінен зоб (іспебұғақ), молибденнің артық мөлшерінен
подагра пайда болады. Мұнан соң ... ... ... ... ... ... ... жеке элементтерге тоқталады және слайд арқылы
көрсетіп, маңызына мән бере ... ... Бұл ... рөлі денсаулық
үшін өте зор. Егер темір жетіспесе, баршамызға ... ... ... ... ... болады. Бұл элементтің ағзадағы тәуліктік мөлшері — 11-
30 мг. Адам қанында 3 ... жуық ... бар. Оның ... көрсетілген
шамадан төмен болса, қанның қызыл жасушасының, яғни, гемоглобиннің түзілуі
бұзылып, тыныс алу ... ... ... ... ... ... ... темір ионы он екі елі ішектің жоғар-ғы бөлігінде қанға
сіңеді. Темірдің ағзаға ... ... ... тұз қышқылының
жетіспеуінен немесе темірдің ақуызбен байланысының нашарлауынан ... ... ... жетіспеуінің өзі бауыр мен өт жолдарының дұрыс қызмет
атқармауынан деуге болады, ... ... әр ... ... тас түрінде
жиналады. Тастардың пайда болуы топырақ пен судың және ... ... ... түсінікті. Темір жетіспеген кезде тері бозарады,
тырнақ жұмсарады, әрі тез сынады, ауыз ... және ... ... ... ... ... сарысында, қарақұмықта, грек жаңғағында,
күнжіт, фасоль, өрікте, мейізде көп болады.ЙОД. Қалқанша безі ... ... ... ... ... ... ... жиналуын ескертеді. Йод селенге тәуелді, ол ағзада селенсіз әрекет
етпейді. Бұл ... ... ... зат ... ... ... ... аз болуы ең әуелі орталық жүйке жүйесіне әсер етеді. Бала
қажетті мөлшердегі йодты ана құрсағында жатқан ... ... ... ... ... ауруы жүйке қызметінің ерекше бұзылуына, адамдағы
интеллектуалдық мүмкіндіктің тежеліп дамуына, ... ... ... ересек адамдарда ойлау қабілетінің төмендеуі, жүректің соғу ... ... Йод ... ... ... ... ісік
дамуының қатерлілігін арттырады, ең алғаш-қы кезекте қалқанша безінің ау-
руын қоздырады. Йод – ... ... бар ... Ол ... без ... материалы (қалқанша без – йод жинақтаушы орган). ... ... ... ... ... адам оны тек ас, ... ... алады. Сырт
қарағанда йод жетіспеушілік білінбейді, ал тапшылық сезілсе түрлі ... яғни ... ... ... ... тез ... және ақыл – ой кемістігі. Йод ... ... ... гөрі ... – алған жөн. Адам күнделікті өсімдік және
жануартекті өнімді қабылдағанмен, ... ... ... дәрумен мен
микроэлементтердің орнын толтыра ... Ағза ... ... тршілік үшін күнделікті йоды бар тағамдарды пайдалану
есебінен ... ... ... ... Йод ас ... ... Соңғы уақытта
ұнды да йодпен байытып жүр. КАЛЬЦИЙ. Адам ... ... ... ... соның 99 пайызы сүйекте, тіс кіреу-кесінде, ал 1%-ы ішкі ... ... ... роль ... ... ақ ... ... Қазақстандағы әрбір үшінші әйелде және әрбір ... ер ... ... және сан сүйегінің сынығы бар. Нақты айтқанда, елімізде жарты
миллионға жуық адам остеопороз ауруының зардабын ... Ал бұл ... ... ... жетіспеуі салдарынан туындайды екен. Кальций
сүйектің саулығы мен беріктігін сақтайды. Әйтсе де адам 35 ... ... ... кальций кеми түседі. Бұл дертке көбіне ақ ... ... ... ... 60 жастан асқан әрбір ... әйел ... Ал ер ... төрт есе ... ... Етеккір үзілісінен
кейін әйел ағзасында гормондық өзгерістер болады, ... ... ... ... ... ... әсіресе сан, иық, омырт-қа сүйектерін
зақымдайды. Тіпті әлсіз соққының өзі (мәселен, көшеде құлап қалу) сыныққа
алып ... ... Осы ... ... мен ...... ... негізгі ағза жанашыры. Қан құрамындағы холестеринді төмендетеді.
Айтпақшы, кальций ағзаға сіңімді болуы үшін D ... ... ... ... ... ... ауадай қажет. Кальций сүтте, ... ... ... өнімдерінде көп болады. МАГНИЙ. Адамға ... 400 мг ... ... ... жетіспеген кезде көңіл-күй құбылады.
Адам ашуланшақ, ... ... ... ... Ал ... — күйзеліске
қарсы макроэлемент. Әсіресе, В6 витаминімен бірге ол жүйке ... ... ... ... ... де қатысады. Жүрек соғысының
ырғағын қалыпқа келтіреді, тамыр кеңейтуге ... ... ... ... ... да ... жүрек ауруына шалдыққан
науқастарға қолданады. ... қант ... және ... ауруларында да
магнийді мырыш, хром, селенмен бірге қолдану да оң ... ... ... ... жүкті әйелдерге де магнийдің пайдасы зор. Фолий қышқылымен
бірге қолданған жағдайда құрсақтағы нәрестенің ақаусыз дамуына, күні ... ... ... ... алуға көмектеседі. Магний жасыл жапырақты
көкөністерде, авокадо, балықта және кептірілген цитрусты жемістерде ... Ал ...... ... Қаңқаның мықтылығы құрамындағы
фосфор мен кальцийдің мөлшеріне тығыз ... ... ... бір жарым есе көп болуы керек. Ондай болмаған жағдайда тепе-
теңдік мөлшерін ... бір ... ... тұру үшін ... мөлшерін
сүйектегі қордан алады. Бірақ D витамині оның арақатынасын реттеп отырады.
Фосфор жүйке жасушаларының қызметі үшін де ... ... оның ... уақытта біркелкі болуы керек. Фтор, стронций адам тісінің мықты
болуына әсер ... ... ... мол ет, сүт өнімдерінде кездеседі.МЫС.
Егер ағзада мыс жетіспесе, бауырда қорланған темір ... ... ... Мыстың мөлшерінің аз немесе көп екендігінің көрсеткіші —
адамның шашы. ... ... ... ... немесе жетіспеген жағдайда
шаш тез ағарады. Мыс қанға оттегінің өтуін қамтамасыз етеді. Мыс көптеген
ферменттердің ... ... ... тотығу реакциясын жылдамдатады.
Мыс ағзаға тағам арқылы түседі. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... көбірек кездеседі. СЕЛЕН.
Бұл элемент иммундық жүйені қалыптастыруға ерекше әсер ... ... ... ет ... ... әсіресе, жүрек бұлшық етінде
айқын білінеді. Селен теңіз өнімдерінде, ... мол ... ... Ол — ағзадағы гормондар синтезіне араласатын маңызды ... ... ... ... ... кезінде аса қажетті минералдың
бірі — осы мырыш. Мырыш цитрус жемістерінде, қарақатта, сұлыда, қызанақта,
қызылшада, асқабақ дәні мен ... ... ... тазартылған
күріште болады. КАЛИЙ. Қан қысымын төмендетеді. Жүрек қағысын реттейді.
Бананда, өрік-мейізде, картопта мол ... ... ... ... Ағзадағы иммундық процесті қалыпты етеді. Көне ... ... ... (пластинкаларын) ауызға салып, тамақ ауруларын емдеген
екен. Сондай-ақ қазіргі медицинада да алтын қоспалары ... ... ... және антисептикалық қасиетке ие. Әрі қабынуға да қарсы
әрекет ете алады. Бір ... ... ... ... металл.
Бактерияның 650 түріне қарсылық білдіре ... ... ... ... адам ағзасына пайдасы бар деп сеніп, ... ... ... ішіп,
күміс әшекейлер тағып, сәби дүниеге келгенде нәрестені күміс теңге салынған
суда шомылдырып, «Баланың күні ... ... ... ... ... ... ... әдемілігімен қатар, таңғажа-йып емдік қасиеті де
жоқ емес. Күмістің емдік қасиеті медицинада дәлелденген. Емшілер өте ... ... ... ... бағалаған. Мысалы, Үндістанда,
Египетте, Ресейде күміс қосылған суды ... ... ем ... ... ... судың өмірлік қуат беретін ерекше сиқыры
барлығына сенген. Ғалымдар болса, күмістің бұл ... ХІХ ... ғана мән ... зерттей бастапты. Күміс сумен әрекеттескенде
иондалып, оның құрамында ұзақ ... ... ... қосылған су
ағзадағы көптеген зиянды микроағзаларды ... Адам ... ... және
жұқпалы ауруларға төтеп бере алмауының себебі ... ... ... ... ... тек қана ауру ... элементтерді жойып қоймай,
ағзадан зиянды токсиндер мен микробтарды шығарады. ... ... аз ... ... ... ... адамның жұмыс істеу ... ... ... ... тез шаршау пайда болады. Шетелдік
дәрігер ... ... ... ... адам ағзасындағы жасушалардың
көбеюіне әсер ете алатындығын дәлелдеген. Ол өзінің ғылыми кітабында ... ... ісік ... ... ... жасушаларын қайта
тірілтіп, көбеюіне көмегі барлығын жазған. Сірә, алтын-күміс қасықпен ас
ішу тек қана ... ... ғана ... ... да ... болса
керек. Кальций – күмісше жылтыраған ақ металл, ол сілтілік металдар тәрізді
өте жеңіл (g = 1,55 г/см3 ), ... ... ... болады және оның балқу
температурасы да өте жоғары, 851 0 С-ге ...... ... еніп,
сүйек құрауға, жүрек және бұлшық еттерінің жұмысына қатысады, қанның ұюын
қамтамасыз етеді.Калцийдің маңызды қосылыстары: ... ... – СаО ... әк, кальций гидроксиді – Са(ОН)2 – ... әк, ...... – әкті су, ... ... – СаSO4 *2Н2О мен ... уызыда кальцийге бай. Ағзаға бір тәулікке қажет кальций алу үшін жүз
грамм сүтсірне немесе жарты литр сүт ... ... ... ... ... ... емес дамуына, тістер (кариес) ауруына,
кейбір ферменттердің Ересек адамдарға тәулігіне 0,5 ... ... Ол ... қатайтуға аса қажет. Кальций – сиыр мен қой сүті,
сүтпен жасалатын түрлі тағам – ... ... ... (сыр) мол. Қара
бидай наны белсенділігі төмендеуіне, орталық жүйке жүйесінің қызметінің
бұзылуына әкеп ... ... ... ...... ... (800
– 1000 мкг/кг). Теңіз балдырлары мен ... және ... ... ... ... Ет, сүт, ... йод аз, ... азықта тіпті аз.
Адамның өмір сүруіне бүкіл өмір бойы бір ... қана йод ... ... ... 20 – 30 мг ... ғана ... да өте ... үрдістерді
атқарады. Ержігіт мінген атты күміс ермен әшекейлеп, бойжеткеніне қақтаған
ақ күмістен ... ... ... ... ... ... теңге салынған суға
шомылдырып, Күміс, Айкүміс деген есім ... ... төл ... ... ... Ал, оның ... қасиет-қуатының өзі үлкен
әңгіме.Күмістің косметикалық салада қолданысқа енгеніне де ... ... ... ... Бұл бет ... ... ... қатар, әжімге қарсы
тұрар үлкен күш көрінеді. Дүние жүзіне гүл ... ... ... ... ... тыңайтқыш ретінде пайдаланатынын
жасырмайды. Әлем ғалымдарының обыр (рак) ... емін ... ... ... жуық ... өтсе де ... шешім әлі табылған жоқ. Бұл
болжам соның бірі болуы да ықтимал, ... ... ... ... ... арқылы жазылуға да болады деген пікір қалыптасты. Неміс
ғалымы Р. ... ... ... ағзада иммундық жүйені нығайтатын
жасушылар бөлініп, ісікті ... ... ... күш ... ... деп ... ашты. Дала дәрігері Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы «Шипагерлік баянда»
сырқаттарға ... суға ... ... ... ... ... Ал, суға
салынған күміс өзінен иондар бөліп, бұл арқылы ұзақ жылдар бойы жинақталған
токсиндерді ыдыратып, адам ағзасының ... ... ... ... ... медицина толық дәлелдеді де. Көшпенділердің ... сөз ... ... ... ... көзе, күміс кесе ... ... жиі ... ... ... ... ... күміс
бөшкелермен су алып жүргенін тарихшыларымыз талай жазды. Аңыздарда емдік
қасиеті мол ыдыстың ішіндегі су оның әскеріне күш ... ... ... ... иегі үшін де ... ауыз қуысындағы түрлі бактерияларды
жойып, асқазанға таза ас түсуін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... үшін ... күміс қасық қолданудың
дұрыстығын жиі ескертеді. Баланың ... және ... ... қосылған
сумен жуып тазалау арқылы да залалсыздандырады. Қолына күмістен ... ... ... сақталатын қараша үйге кіргізбеу көшпенділердің тыйым
салған дағдысының бірі болған. Баршын тартқан жастағы ... ... гөрі ... білезікті жиірек салатыны, қыз баланың
шашбауын алтын немесе басқа металдардан емес, бірыңғай ... ... мән бар. ... ... кісі саулығын анықтауда таптырмайтын
құрал ... ... ... ... УЗИ аппаратының қателесуі мүмкін,
бірақ, күміс қателеспейді, күміс ... ... ... ... әшекей
тұрған жердің айналысы қарайып «белгі» береді. Күмістен бөлінетін нитрат
дененің ... ... ... электорлы тоқтың нәтижесінде тарап, көптеген
ауруларға ұшырасады. Мұндай жағдайда міндетті түрде ... ... ... ... тынышсыз, күйгелек, күмәншіл адамдарды сабырға шақыруда
белгілі бір дәрежеде қызмет атқарады. Күмістен жасалған ... ... аты жоқ ... ... қан ... ... сол ... сұқ
саулағына салынған жүзік ішек жолдары қызметін жақсартып, әжімнің алдын
алуға ... Ал, сол ... ... ... салынған жүзік жүрек
ауруларының алдын ... ... мен тау ... көркем бұйымдар
мен зергерлік әшекей жасайтын ерекше тобын-асыл тастар деп ... ... ... асыл ... ерте заманда-ақ танып, оны пайдалана
білген. Солардың қатарына Солтүстік және Батыс Қазақстан жерінен ... ... ... 3 ... ... жасалған білезіктер мен әр
түрлі әсем бұйымдардың бөліктерін, Бесшатыр зираты мен Есік ... ... ... сары ақықтан жасалған моншақтарды жатқызуға болады.
Жалпы, ... ... ... ... ... тән ... ... мен кәрібтастан тұрса, түрлі нефрит, ақық және тағы да ... ... ... ... бөліктері Отырар мұражайында тұр.
Өмірде біреулер асыл тасы бар, жүзік, білезікті қолына, сырғаны ... ... жәй ... ... үшін тақса, кейбіреулер оның адамға
энергия беру көзі, ғарышпен байланысқа түсіру құралы ... ... Ал ... ай-туынша, осы асыл тастар- дың барлық қасиеттерін бо- йына
жинаған бір мыс-қалдайы ... ... де бар. ... ... ... ... алмаз, көмір, өзен ... ... ... ... ... саналы күш-қуатымен оның белгілі
орталықтарына әсер ете алады. Яғни, ғалымдардың ... ... ... ... асыл ... ... энергия қабылдау көздерінде
жетпей тұрған күш-қуатты ғарыштан жи- нап береді ... ... ... ... кигізгенінде ол өз энергиясымен де, ... ... де, ... де ... ... ... ... тартыла бастайтын болып шықты. Атап ... ... сары ... ... ... ... ... осы минералдары бар 3-
энергетикалық ... ...... ... ал ... түсті тастар
төменгі энергетикалық орталыққа (муладхара) қарай тартылады. Адамның
қолдары ... ... ... қабілетіне сәйкес әртүрлі аураға ие. Бас
бармақта – қызыл түсті аура, сұқ ...... сары ... ... сары түсті аура, аты жоқ саусақта – көкшіл – күлгін, шынашақта –
жасыл түсті аура бар ... ... Тек аты жоқ ... ... ... бар ... ... болады екен. Себебі, бұл ... ... түсі ... ... ... түстерді басқарып
отыратын көрінеді. Тағы бір зерттеуші-лердің анықтаған қызық ... сіз ... ... сары ... көзді жүзік кигеніңізде сіз-дің
денеңізде энергия жеткіліксіз болса, тас жарқ-жұрқ етіп, ... ... оны ... орталыққа (асқазан түбіндегі) береді. Сары, қызғылт сары
түсті тастар адамның физикалық ... өте ... Сол ... ... барлық адамдар тағып жүре алады. Жасыл түсті ... ... мен ... ... алайда түбінде жақсылығы жамандығын
жеңетін адамдарға тән екен. Күлгін түсті тастар көк ... тән) ... ... ... ... ... оның адамға әсері
өте айрықша өткір. Олай ... асыл ... ... таңдағанда да
мамандармен пікірлескеннің ешқандай артықшылығы жоқ. Біз енді жекелеген
асыл, қымбат, ... ... ... ... ... тоқталсақ. Қызыл
түсті тастар тобы Лағыл (рубин) – ... ... бір ... Ол ... асыл тас. Лағыл тобына қызыл жақұт, шпинель, пироп, турмалин, ... ... ... Лағылдың жасанды түрлері 19 ғасырдың ... ... ... ...... тас. Оны ... өнеркәсібінде,
ванттық генераторларда қолданады. Көп адамдардың түсінігінше асыл ...... ... ... Жер ... ... ... бірдей қымбат екендігін дәлелдейді. Негізінен, лағыл –
адамның психикасына күшті әсер етіп, оның ... ... ... ... ... да мейірімді, қатал адам бұрынғыдан да қаталданып кетеді.
Олай болса, лағыл көзі бар ... ... оны ... қан-дай адамның
тағып жүретінін есіңізге алып, ... Асыл ... ... ... ... ... ... жүзіктерді елді өзіне тәнті
еткісі келген де, бойын сенімсіздік жайлап ... тағу ... деп ... ... ... әлгі ... көзі бар бұйымдар адамдардың ой-
санасына, бойына күш-қуат қосады. Және де лағыл сақинаны ... ... ... ... ол ... ... ... зиянын тигізбей,
қайта өзіңізге даңқ пен байлық әкелетін көрінеді. Мамандар рубинді айына
бір-үш рет, аты жоқ ... ... ... ал ... ... ... ... санайды. Ең абзалы, қатты ауырып тұрғанда лағылды ... Анар ... ... ... ... ... байланысты лат.
«granatus» – «түйіршік» сөзінен шыққан) – силикаттар класына ... ... ... – барлық қасиеттері жағынан лағылдан кейінгі
асыл тас. Гранаттың құрылымы рубиннен ... бір саты ... ... – бейнетқор адамның тасы дейді. Өйткені, ол ... ... ... жұмыс ырғағын сіңіріп алады екен де, адамға ерекше шабыт,
іскерлік қасиеттерді сыйлайтын ... ... ... адам бұл ... ... ... да жинақы, жылдамырақ бола ... ... ... кілт ... ... ... ... металлмен де
тағуға болады. Гранат иесіне экономикалық табысқа жету-ге көмектеседі.
Гранаттар адамның ... ... ... ... ... Оны
қандай металлмен де таға береді. Зерттеушілер гранат иесін ... деп те ... ... ... ... ... бар сақина,
жүзіктер адамның сұқ немесе аты жоқ саусағына ... ... ... ... несіп жолдары жүйесі) ... деп ... ... бір күн (24 ... суға салып қойып,
сол суды ем ретінде де ішетіндер бар. ... соң бір апта ... ... ... ... ... ... орталыққа қарайтын бір жерің
ауырғанда, соған қоюға болады.
Лал (мейірбан шпинель). Ол өзінің құрылымы жағынан лағылға ұқсас. ... ... да ... ... бойына сенімділік бітеді деген пікірлер
бар. Қызғылт сары ... ... ... ... сары түсті тастарда
жерге деген махаббат және нәзіктік пен ізгілік ... тұр ... ... түс – ... энергетикалық антисептик. Қызғылт сары яшма. Бұл минерал
да мөлдір емес. Мамандардың ... ол өз ... ... ортамен
үйлесімділікке жетелеп, пәле-жаладан сақтап, адамның қызба, ... ... ... ... әсер ... ... ... түйреуіш,
кулон, галстук тасы ретінде барлық металлмен көмкеріп, сұқ ... ... ... ... ... Мөлдір түсті минерал әрі жарық. Ол та-биғатта сирек
кездеседі. Зерт-теушілердің әспеттеуінше, оны ... кісі ... ... ... азабынан құ- тылып, адамды сақтап, қор-ғайды. Оны таққан
адамның махаббат сезімі күшейеді. Бұл ... ... ... ... суық тиіп ... ... ... ті бар. Қызғыл сары опал.
Түсі күн сияқты жарқырап тұрады. Құрылымы тұрақты. Энергия- сы ... ... ... сыйлайтыны: махаббат, құш-тарлық, қуаныш, бақыт. Мұндай көзі
бар жүзік, алқа таққан адам ... ... Осы ... ... ... жүзікті адамдар оң қолының сұқ ... аты ... ... ... да әшекей етіп пайдалана алады.
3.Бекіту сұрақтарын беру.
А) Химиялық элементтер табиғатта қалай таралған? Маңызы неде?
Ә) Адам ағзасында кездесетін қандай химиялық ... бар? Олар ... ... роль ... ... ... ... қандай маңызды минералдардың
құрамында ... ол ... адам ... мен ... ... үшін ... қандай?
В) Күнделікті тұрмыста қандай ... ... ... ... ... ... тапсырмасын сұрау.
А) Химиялық элементтерге жеке сипаттама қалай беріледі?
Ә) Химиялық элементтердің атом құрылысы ... ... Ядро ... бөлшектерден құралған?
Б) Атом құрылысы мен ядро ... ... ... ... ... элементтерді мысалға алып, сипаттама беру.
В) Д.И.Менделеевтің периодтық заңға берген анықтамасы ... ... заң ... ... ... ... Химиялық элементтердің қасиеттері период бойынша және топ бойынша
қалай өзгереді?Тапсырмалар Вариант 1 ... 2
1. ... ... ... ... ... ... а)2e 8e 3e
б)2e 1e
в)2e 8e 8e а)2e ... 8e ... ... ... орны ... ... анықта. а)2период 3
топтың негізгі топшасы
б)3 период 5 топтың ... ... а)4 ... 1 топтың негізгі
топшасы
б)2 период 6 топтың негізгі топшасы
5.Пысықтап, қортындылау.
Уақыт болса, химиялық элементтерге сипаттама ... атом ... ... ... ... ... белсенді қатысып, сұрақтарға
жауап берген, оза оқыту бойынша берілген тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... Алтын адам, тайқазан жайлы
деректерге тоқталып, қосымша ізденуге тапсырмалар беру. 6.Үйге ... ... ... тірі және өлі ... ... ... ... элементтердің ролі.
2-сабақ
Сабақтың тақырыбы: Адам ағзасында кездесетін химиялық элементтер
Оқыту мен ... ... ... ... ... адам ... атқаратын
рөліне, маңызына және қажетті тоқталу. Макро-, және ... ... ... ... ... ... «Адам ағзасындасында кездесетін химиялық элементтер»
тақырыбын ... ... ... ... ... ... ... «Адам ағзасындасында кездесетін химиялық элементтер»
тақырыбы тек ... ... ғана ... ... ... ... тығыз
байланыста екендігін айта отырып, болашақта өз мамандығын таңдаудағы ой-
өрісін дамыту.
1. Сабақтың өтілу жоспары:
• Химиялық ... ... ... Адам ... ... ... элементтер
• Ол элементтердің массалық үлестері
Химиялық элементтердің азық – түлік және жеміс – жидектердегі мөлшері
Химиялық элементтердің жетіспеуінен адам ағзасының ...... ... ақ ... ол ... ... ... жеңіл (g = 1,55 г/см3 ), алайда анағұрым қатты болады және оның ... да өте ... 851 0 С-ге ...... Ол жасуша құрамына еніп, сүйек құрауға, жүрек және бұлшық
еттерінің ... ... ... ұюын ... ... ... ... кальций оксиды – СаО – сөндірімеген әк,
кальций гидроксиді – Са(ОН)2 – сөндірілген әк, кальций карбонаты – СаСО3 -
әкті су, ... ... – СаSO4 ... ... тәулігіне 0,5 грамм кальций жеткілікті. Ол ... аса ... ... – сиыр мен қой ... ... жасалатын түрлі
тағам – ірімшік, ... ... (сыр) мол. Қара ... наны ... сары ... ... бай. ... бір тәулікке қажет кальций
алу үшін жүз грамм сүтсірне немесе жарты литр сүт жетеді.
Ағзада кальций тұздарының жетіспеушілігі ... ... ... ... тістер (кариес) ауруына, кейбір ферменттердің ... ... ... ... ... ... әкеп соқтырады.
Йод - өмірлік маңызы бар элемент. Ол қалқанша без үшін құрылыс
материалы ... без – йод ... ... ... ... ... ... жасалмайды, адам оны тек ас, тағам арқылы алады. ... йод ... ... ал ... ... ... ауруларға
шалдықтырады, яғни шаршау, түрлі жұқпалы ауруларды тез ... және ақыл – ой ... ... байланысты ауруларды емдегеннен гөрі алдын –
алған жөн. Адам күнделікті өсімдік және ... ... ... ... мөлшердегі дәрумен мен микроэлементтердің орнын толтыра
алмайды. Ағза йодты синтездей алмағандықтан, тршілік үшін ... ... ... ... ... ... мөлшерін толтыру қажет.
Ең жоғарғы мөлшердегі өнімі – теңіз өнімдері (800 – 1000 мкг/кг).
Теңіз балдырлары мен ... және ... ... ... ... ... сүт, жұмыртқада йод аз, өсімдіктекті азықта тіпті аз.
Йод бар ... ... (80 – 85 % ... ал ... мынаны
ескер жөн:
1) йодтың қалқанша безге кіруі үшін ... ... ... ... ... Е ... бірге жүруі қажет.
2) микроэлементтер пісіру кезінде ... ... Егер ... ... ... ал тек ... өзін ... йод сумен
бірігіп өзгеріске ұшырайды.
3) кейбір тамақ өнімдері йодты өзіне ... ... ... сіңірілуін
нашарлатады, ондай қасиетке барлық шаршыгүлділер: орымжапырақ, ... ... соя, ... жатады. Бұл оларды жемеу деген емес, керісінше
соларды көбірек мөлшерде ... ... ... ... йод ... екен деп тек ... ... ғана жеуге болмайды,
тепе – теңдік сақтап, май, ... ... да аз ... қабылдар
отырыңыз.
5) йодтың спирттегі ерітіндісін тікелей пайдалануға мүлдем болмайды, 1
тамшы йодтан 11 күндік ... ... ... ... ... және таза йод ... ... мүмкін
Адамның өмір сүруіне бүкіл өмір бойы бір қасық қана йод ... адам ... 20 – 30 мг ... ғана ... да өте ... атқарады.
Құрманың зияны жоқ. Кептірілген құрма – адам ... ... бай ... Оның ... ... ... басқа темір,
фосфор, мыс, марганец, магний, калий, кальций, фтор, селен ... ... ... фтор тістің беріатігі үшін қажет болса, селен ... ... ісік ... ... ... ... ... қабілетін күшейтеді.
Құрма құрамындағы амин қышқылы жөнінен алма, апельсин мен бананды
жолда қалдырады. ... ... ... ... асқазан, ішек
ауруларына ем ретінде қолданған. Құрма күш – ... ... ... ... ... ... нығаюына да әсер етеді.
Жемістің құрамындағы В тобындағы дәрумендер мен көп мөлшердегі глюкоза
мимен ... ... үшін өте ... Құрма жүкті әйелдер үшін де өте
қажетті жеміс, ол ана сүтінің ... ... ... ... ... ... және ... көп болғандықтан, күніне 10 – 15 түйірден артық
жеуге болмайды.
Фосфор тұздары . ... ... ағза үшін ... ... ... ... ... органикалық қосылысы –
аденозинүшфосфат қышқылы мен креатин – биологиялық қышқылдану ... ... ... ... болып табылады. Ағза бұлшық еті
жиырылғанда, сондай – ақ ... ... ... және ... ... биохимиялық үрдістерде қуатты нақ осы қосылыстар ... ... ... етте ... ... ... ... фосфатты
қажетсіну едәуір артады. Егер ересек адамға оның ... ... 1 – ... ... ауыр дене ... ... жұмысшыға немесе үлкен
қашықтыққа жүгіретін спортшыда бұл қажеттілік екі есе ... ... ... ... фосфор қосылыстары көп. Фосфор қышқылының қалдығы
жасуша ядроларында нәсілдік қасиеттер ... аса ... ... ... май ... ... – фосфатидтерге және көмірсулардан
тарайтын әр түрлі заттарға міндетті құрамдас бөлік ретінде ... ... ... ... қышқылының тұздары өте – мөте көп. Сондықтан ... ... ... мөлшерде болғаны жөн. Фосфор мал мен ... мол. ... ... ... ... ағзаға нашар
сіңеді, өйткені нашар ериді. ... ... ... етте өте көп. Әр
өнімнің 100 г мөлшеріндегі фосфор төмендегі мысалда ... ... ... ... бірақ ол біздің жерімізде де
орнықты. Қызғылт, сары, дәмді балдырынан басқа оның емдік ... ... бар. Оны ... диетологы Дж. Осава пайдалы өнімдер кестесінің ішінде
бірінші ... ... ... ... ... емес, дөңгелек асқабақтың
тұқымы бағалы. Тұқым несімен пайдалы дейсіз ғой. Онда 36 – 52 ... ... ... ... ... Е, А ... аздаған Д, К
дәрумендері бар және ... мен ... мол. ... ... ... ... бағалы және магний, кальций, фосфор, ақуыздар да көп.
Құрамындағы мырыш бойынша ... пен ... ... даңққа ие
болады, өйткені осы өнімдердегі мырыш мөлшері устрицалардан соң екінші
орынды иеленеді. Ал ... ... ... ер ... 5 – 8 есе ... ... нәрестелердің өліп кетуі де мүмкін екен. Содан соң
жасөспірім шағында ер балаларды ... ... ... ... Бұдан
құтылудың жолы – мол мырыш жеу, мысалы, асқаьақ тұқымын немесе күнбағыс
пістесін шағу.
2.Пысықтап, қортындылау.
ҚОРЫТЫНДЫ
Денсаулық – адам ... ... ... мен тиімді еңбекке
қабілеттілік дәрежесін, биологиялық, ... және ... ... мен ... ... ... жас ұрпақтың дені сау, білімді
азамат болып ер жетуі, ең ... ... одан соң ... ... ... және қоршаған ортаға байланысты. Қазіргі таңда
оқушылардың ... ... ... мен ... өмір ... – күн ... тұрған өзекті мәселелердің бірі. Дені сау
бала оқу үрдісіне белсене араласады, ... ... ... күйі ... ... да ... ... міндеті - әр оқушының денсаулығына
нұқсан келтірмей, нығайта отырып, оқуға ... ... ... ... ... ... ескере отырып, бала бойындағы қасиеттерін
дамыту. Адамға жаңа ... ... әр ... сәулелердің әсер етуі
бұрын тіпті болмаған генетикалық, тыныс жолдары, эндокриндік және т.б. ауру
түрлерінің пайда болуына ... ... адам ... мен ... ... ... жаңа
технологиялық қарқындылығын дамытуды басты мақсат ретінде негізгі жолға
қойып отыруында болып отыр. Өмірдің ... ... адам ... ... ... ... ... адамды қоршаған барлық факторлардың жан жақты
дұрыс, ... таза ... ... қадағалап отыру қажет. Салауатты өмір
сүруге, тамақтану мен ... ... ... ... ... ұстап, бірқатар
экологиялық, экономикалық, әлеуметтік мәселелерді шеше отырып, қауіпсіз
өмір суруге химиялық ... ... ... жол ашу болып саналады.
Қазіргі кездегі біздің білім берудегі негізгі талаптарымыздың ең
негізгісі: қауіпті ... ... ... адам ... ... ... бар жағдайларды қарастырудың озық технологияларын қарастырып,
қолдану, тағам сапасы, шикізат металдарды ... ... ... ... химия саласында қызмет атқаратын адамдардың ... ... ... ... жұмыстарын басшылыққа ала отырып осы
мәселелердің шешімі болатын тұстарды ашу болып табылады.
Адам ағзасындағы зат алмасу үдерісінің негізгі бөлігін Д.И.Менделеевтің
периодтық ... ... 60 ... ... Ағзада, тағамдарда
мөлшері жағынан ең көп кездесетін -10-2 % элементтер, яғни (Ca, Mg, K, Na,
P, S, Cl т,б) ... деп ... ... өте аз мөлшерде кездесетін-10-3 -10-5 % элементтер,
микроэлементтер деп аталады. Егер азық қорында элемент ... 10-5 % ... онда ... деп ... ... ... Se, As, Y, Ni, Ag, Ba т.б ... Ағза тіршілігінде
атқаратын рөліне, маңыздылығына қарай минералды элементтер:1) ... ... (Ca, P, K, Na, Cl, S, Mg, Fe, Co Zn, Mo, J); 2) ... ... ... ... нақты анықталмаған (F, Ti, Ni, Si, Cr, Br, ... Sr); 3) ... ... аз ... ... ... жиі кездесетін
элементтер болып үш топқа бөлінеді.
Тағам құрамындағы минералды заттардың артық немесе кем болуы ... ... ... ... ... яғни ағза ... ... көптеген аурулардың пайда болуына жол ашады. Минералды заттар
ағзада бос және ... ... ... ... ... ... мысалы: Са – бойдың өсу тежелуі; Mg-бұлшық ... ... Zn- ... ... ... өсуі мен жыныстық ерекшеліктердің
дамуының тежелуі; Cu- артерияның әлсіздігі, ... ... ... ... ... сүйектерінің өсуінің тежелуі; Мо- тістің шіруге
бейімделуі; Со- зиянды анемия; Ni- ... ... тері ... Cr- ... ауруына бейімділік; Si- сүйек қаңқасы өсуінің тежелуі; Ғ-
тістің шіруі; ... без ... ... зат ... енжарлық; Sе-
жүрек тамырлырының әлсіреуі т.б нышандар пайда болады.
Адам денсаулығының әр түрлі ауруларға төзімділігін, ұзақ өмір ... және ... ... ... факторларға тәуелділігіне
қарап оның тіршілік қабілеттілігінің ... ... ... ... ішіндегі ең маңыздысы-қоректену. Сыртқы орта ауа ... адам ... ... ... ... алады, бірақ күнделікті
қоректенуді басқа бір затпен алмастыруға болмайды. «Ас-адамның арқауы» деп
халқымыз бекер айтпаған.
Организмге сырттан келіп ... ... зат ас ... жолында әр түрлі
механикалық және химиялық процестердің әсерінен ыдырап, қанға және лимфаға
келіп түседі де, барлық денеге таралады.
Адамның дені сау ... ... ... ... ... ... өмір сүру үшін ... басты принципін есте сақтаған жөн:
1) адам организміне қоректік заттармен бірге келген ... ету ... ... ... тепе ... ... ... түскен энергия мен жұмсалған энергия);
2) қоректік заттардың мөлшері мен оның құрамының ... ... ... ... қалыптастыру;[1,с.4].
Адам ағзасына қоректік заттың құрамымен енеді. ... ... ... оны ... жану ... ... болады. Мысалы: тамақтың
құрамындағы көмірсулар мен майлар синтезделген кезде жылу ... ... ... ... ... пайда болғанын арнаулы килориметр
құралымен өлшеуге болады. Мысалы:1г көмірсу тотыққан кезде 4,3 ... г ... г ... килориметр энергия түзіледі. Бірақ қоректік
заттардың бір бөлігі ... ... зәр ... ... ... ... ... белоктың 94,5, майлардың 94, ... ... ... ... де, ... ... ... шығып отырады.
Сонымен қоректік заттардың химиялық құрамы белгілі болса, оның адамға
тәулігіне ... ... ... ... ... қоректік заттардың калориясы жетіспесе, онда ағзаның қорындағы
майлар мен көмірсулар пайдаланылады. Ал қоректік заттың құрамындағы ... тыс көп ... ... онда ... ... аз ... ... тез шығады. Ал, энергияның жетіспеуі ұзаққа ... ... ... қорланған заттарды жұмсап, ең ... ... ... ... ... организмнің жалпы жағдайы нашарлап ауруға
ұшырайды. Енді ... ... [2, ... ... ... ... ... жұмсалуын
анықтаудың 3 жолы бар:
1) негізгі алмасу
2) ... ... ... ... ... ... зат алмасу дегеніміз-адамның тыныштық күйі кезіндегі оның
тіршілік қызметіне ... ... ... саны. Осындай алмасу
кәдімгі бір қалыпты жағдайда, мысалы, ұйықтап ... ... ... ... үшін ... ... сай келетін ер немесе әйел адамды аламыз
(жасы-30, салмағы-65кг ер адам немесе жасы 30, ... кг ... зат ... ... энергия көрсеткіші ерлерде-1600, әйелдерде-
1400 ... Ол ... ... ... ... ... ... заттардың өзіндік ерекшелігі
Ғалымдардың зерттеулері бойынша қоректік затты қорытуға әр түрлі дене
қимылынсыз да энергия жұмсалады. Оның ... ... ... үшін көп
энергия кетеді екен. Соның нәтижесінде энергия алмасу 30-40 ... [3, ... ... ... ... ... алмасу 4-14 пайызға,
көмірсуларды, қантты қабылдағанда 4-7 пайызға. Тіпті шай мен ... ... ... 8 ... ... ... ... қорының балансын сақтау үшін кез келген қоректік затта
ретсіз қабылдап отыру қажет ... ... адам ... ... ... ... жүру үшін қоректік заттардың құрамында
органикалық және ... ... ара ... ... ... ... мөлшеріне байланысты .
Қаңқа еттері, нерв жүйесінің басты ... көзі ... ал ... ... ... май ... тұрақты келіп тұруына
байланысты. Ал белокты организм онша көп ... ... ... ... ... ... улы ... бөлініп шығады, тез сыртқа шығып
отырмаса клеткаларды, ұлпаларды ... ... ... ... осы 3 ... организмге тиімді мөлшері мынадай қатынаспен
көрсетіліді: ... ... 12,30,35 ... ... адам ... ... жұмыспен айналысқанда 2750-2800 ккал энергия
жұмсалатын болса, онда қоректік заттың құрамында тәулігіне 80-90г ... май, ... ... ... ... болуы керек.
Белокты қарастырар болсақ ол амин қышқылдарынан тұрады, ... адам ... үшін ... зор. ... ішіндегі 8
ауыстырылмайтын, 12 түрі ауыстырылатын амин қышқылдарынан ... ... ... ... деп аталу себебі, ол адам ... оны ... ... ... құрамынан алады. Оларға
жататындар: ... ... ... ... ... метионин,
цистейн, күкірт пен байланысты және ароматты амин ... ... ... ... биологиялық сапасы жоғары адам организміне
керекті ... ... ... синтездеуге қатысады. Екінші
12 түрі ауыстырылатын амин қышқылдарынан организмнің өзінде синтезделеді.
Олардың біреуі жетіспесе, екіншісімен ауыстырылып ... тірі ... ... ... ... әр түрлі қолайсыз
жағдайына төзімді болу үшін ... ... ... тірі организмнің
эволюциялық даму процесінен деуге болады. Оған ... ... ... ... ... түгелдей техникаға көшуі адамның
еңбегін ығыстырып, оның күнделікті ... ... ... ... артық
майлар мен зиянды заттардың жиналуына әкеп соқтырады. Сондықтан семіздіктен
емделгеннен гөрі оны болдырмаудың шараларын ... ... ... ... ... ТІЗІМІ:
1. Анастасова Л.П. «Самостоятельные работа учащихся по общии ... г. ... ... Е., ... К., ... К., Иманқұлова С. «Ботаника».
Алматы 1998.
3. Р.Әлімқұлова. «Жалпы ... ... ... ... ... Алматы, 1969.
4. Р.Әлімқұлова, Р.Сәтімбаев «Зоология сабақтары». Алматы, 1980.
5. Белов И.Г., З.А.Корчагина «Ботаника сабақтары». Мектеп, 1979.
6. Брунов Е.И., ... Г.Я., ... Е.А. ... ... және гигинасынан өтілетін сабақтар». Алматы, 1970.
7. Вилли К. «Биология». Москва, «Мир». 1964.
8. Верзилин Н.М. «Уроки ботаники в 5 классе». ... ... ... Н.К. ... ... ... ботаники». Москва, 1956.
10. Гурова Р.А. «Уроки общей биологий». Томск 1988
11. Дубинина Н.П. «Общая биология». Москва, 1988.
12. Заверзин А.А., Харазова А.Д. ... ... ... ... ... ... Мокеева, Корсунской. «Хрестоматия по общей
биологий». Москва, 1974.
14. Леви А., Сикевич Ф. ... и ... ... ... ... ... А.И., ... З.И. «Планирования учебного процесса по общей
биологий». ВШ, Москва. 1990.
16. Муртазин Г.М. ... ... и ... обучение биологии». Москва,
1989
17. Полянский «Жалпьі биология». Москва, 1984.
18. Реймерс Н.Ф. «Негізгі биологиялық ... мен ... ... Де ... Э.Новлинский В., С.Саэсф. «Биология клетки». Москва, 1971.
20. Қ.Сапаров. «Жалпы цитология негіздері». Алматы, 1994.
21. Свенсон К. ... П. ... ... ... ... М., Әлімқұлова Р. «Қызьқты ботаника». Алматы, 1976.
23. ... Т., ... ... ... ... ... «Өлеңдер жинағы», «Ақылдың кені». Алматы, 1987.
25. Н.И.Филатова, А.А.Луцкая, В.М.Дудникова. «Зоология сабақтары». Мектеп,
Алматы. 1972.
26. ... Ю.С. ... ... ... ... «Әдістемелік жаршы». 1998 - №1.
28. «Биология және химия» ... 1996, ... ... мектебі» журналы. 1988, №1.
30. «Биология в школе» журналы. 1990, №5, 1995 №1, 1991 ... Biology – 2. Osman ARPACI. Musa Ozet ... ... және ... ... ... 1998, ... Скурихин И.М., Шатерников В.А. Как правильно питаться. —М.: 1986.
34. Тагидиси Д.Г., Алиев С.Д. Микроэлементы и ... Х ... ... ... Жить. 180.1990.
36. Искусственная пища: за и против. Х 1998.
37. Кавецкий Р.Е., Чебатарев Д.Ф. ... ... ... ... ... ... Э. Биофизическая химия. —М: Мир, 1981.
39. Хьюз М. Неорганическая химия ... ... — М: Мир, ... ... З. С. ... — Алматы, 2000.
41. Бірімжанов Б.А. Жалпы химия. - А.: Дәуір, 2001. 715-б
42. ... В.И. ... ... педагогики. – М.: Академия, 2001.-95с.
43. Сеитов З. С. – Биологиялық химия. Алматы. Қайнар», 1992 ж.
44. Сейтембетова А. Ж., Лиходий С. С. – ... ... ... 1994 ж

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астық түйір массасының жабысуы5 бет
Биологиялық белсенді заттардың шикі сүт секрециясының фракциялау және сүт өнімдері өндірісінде оларды пайдалану4 бет
Инфекция немесе инфекциялық процесс туралы6 бет
Макро-, микро-және ультрамикроэлементтер6 бет
Химиялық элементтердің адам ағзасына әсер ету мөлшерін зерттеу5 бет
Биогеоценотикалық зерттеу арқылы эндемиялық ауруларды анықтау4 бет
"Макроэкономикалық көрсеткіштер"4 бет
2013-2014 жылдар Қазақстан Республикасы негізгі макроэкономикаға сипаттама20 бет
2013-2014-2015 жылдардағы Қазақстан Республикасының негізгі макроэкономикалық көрсеткішінің сипаттамасы17 бет
2013-2015 жылдардағы ҚР-ның макроэкономикалық көрсеткішіне сипаттама14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь