Биология сабағында қосмекенділер класын оқыту

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І Омыртқалылар зоологиясын оқытудағы қосмекенділер класының ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Жануартану (зоология) ғылымының даму тарихына шолу ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Омыртқалылар зоологиясын оқыту ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Омыртқалылар зоологиясын оқытуда ақпараттық технологияларды пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ІІ Биология сабағында қосмекенділер класын оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.1 Қосмекенділер класына жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.2 Қосмекенділердің систематикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.3 Қосмекенділердің еліміз аумағында кездесетін түрлері ... ... ... ... ... ... ... .43
2.4 Қосмекенділердің шаруашылықтағы маңызы және оларды қорғау ... ...46
1 . сабақ жоспары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
2 . сабақ жоспары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
3.сабақ жоспары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Кіріспе

Бүгінгіқоғамалдында, адамзаталдындатұрғаннегізгімәселердіңбірі-экологиялықмәселелер, табиғаттықорғаужәнетабиғибайлықтардыүнемдіпайдалану. СондықтанРеспубликадақоршағанортанықорғауүкіметіміздіңсаяси, экономикалықжәнеәлеуметтікміндеттерініңнегізіболыпсаналады. Қазақстандағымектептердеэкологиялықбілімментәрбиеберунарықтықэкономикалыққатынастарзаңдарынасайбүгінгікүнніңөзектімәселесі. 1968 жылыБҰҰменЮНЕСКОтарапынанадамментабиғатарасындағыүйлесімдіқарым-қатынасмәселесібойынша, 1970 жылыСтокгольм, Тбилисижәне 1992 жылыРиодеЖанейроқалаларындаөткенғылымипрактикалықконференцияларындаэкологиялықбілімберудіңғылыминегіздеріталқыланды.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі стратөгиялық даму бағдарламасында қоршаған ортаны ластауға, экологиялық қалыпты жағдайларды білдіруге жол бермеуге зор көңіл бөлінгендіктен, оқушыларға экологиялық білім беріп, табиғатты қорғауға тәрбиелеу бүгінгі күннің кезек күттірмейтін өзекті мәселерінің бірі болып табылады.
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі күні адамның қоршаған табиғатқа ықпалының өсуіне байланысты жалпы экологиялық проблемалардың негізінде туындап отырған актуалды педагогикалық проблема - оқушыларға биологиялық білім беру арқылы қоршаған ортаны қорғау мәдениетін қалыптастыру.
Қазіргі уақытта жалпы білім беретін мектептердің алдында тұрған мақсат - оқушылардың ой-өрісін жан-жақты дамыту, оларға қазіргі заман талабына сай білім беру, тәрбиелеу. Ал оқушыны жан-жақты дамыту дегеніміз - оның тек қана дене бітімі жағынан өсіп жетіліуі емес, сондай-ақ баланың жан дүниесінің байып, рухани өсуі, қабіліеті мен дарынының анықталып, кең өрістеуі, парасаттылық ой мен адамгершілік көзқарастарының қалыптасуы. Осындай ізгі қасиеттерді қалыптастыруда биология пәнінің оқушылардың санасына әсер етудің үлесі зор болмақ, сонда ғана олар қоршаған ортасын, туған жерін, табиғатын қастерлей, сүйеді.
Биологияның бір саласы болып табылатын зоология жануарлар әлемін барлық бағытта яғни оның көптүрлілігін (систематика), құрылысы мен өмір сүру барысын (морфология мен физиология), таралуын (зоогеография), сыртқы ортамен қарым-қатынасын (экология), дамуын (эмбриология) зерттейтін ғылым. Зоология адамның күнделікті өмірімен тығыз байланыста, оны зерттеп жануарлар әлемін сақтап қалу біздің қолымызда.
Адамзаттың жануарларға деген қызығушылығы тас дәуірінде басталған болатын. Жануарлар аң аулау, балық аулаудың көзі болды. Жануарлар туралы алғашқы жазбалар көне Қытай мен Үнді елінде пайда болды. Тау үңгірлерінде түрлі жануарлардың, ұсақ жануарлардың суреті нақты ұқсастықпе адамды таңқалдырса да дегенмен зоологияның ғылыми бастауы Көне Грек елінің ғалымы, әрі ойшылы Аристотельден бастама алады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Агелеуов Е. Ботаника Өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясы Алматы 1998.
2. Адольф Т.А. и др. Руководство и лабораторные занятия по зоологии позвоночных.
3. Алимкулова Р.Қызықты ботаника Алматы “Мектеп” 1979ж
4. БанниковА.Г.,Денисова М.Н.Очеркипобиологииземноводных.– М.: Учпедгиз1956.
5. Блинников В.И. Зоология с основами экологии. –М., 1990.
6. Герасимов П. Биосфера земли. М. “Педагогика” 1976.
7. Герасимов П. Животный мир нашей родины. М. “Просвищение”,1977
8. Гриффин Д.Э., Новик Э. Живой организм. – М.: Мир, 1973
9. Дәуітбаева К.Ә. Омыртқасыздар зооологиясы. – Алматы, 2003. Т. 1, 2.
10. Догель В.А. Зоология беспозвоночных. – М., 1981.
11. Жануартану. Д.Дүйсенов. 1983ж.
12. Жизнь животных 4-7 т.т “Просвещение” 1983г.
13. Жизнь животных. Т. 1-3, М., 1969.
14. Жизнь животных/ Под ред. Л. А. Зенкевича. М.: Просвещение, 1968. Т.1,2; 1969. Т.3.
15. Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. Практикум по зоологии позвоночных . – М.: Высшая школа, 1976.
16. Курс зоологии. Зоология беспозвоночных. В 2-х томах. – М., 1961, 1966.
17. Курс зоологии/Под ред. Матвеева Б.С. – М.: Высшая школа. 1966, т.2.
18. Қайым Қ. Жануартану.-Алматы, 2001.
19. Қайым Қ. Жануартанудан танымдық ойындар.-Алматы, 1995.
20. Қасымбекова Т Тіршіліктану.-Алматы, 1993.
21. Лукин Е.И. Зоология. М.: Агропромизд.1989г.
22. Натали В.Ф. Зоология беспозвоночных. – М., 1981.
23. Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. – М.: Высшая школа, 1979. Ч. 1.– 330 с.
24. Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. – М.: Высшая школа, 1979. Ч. 2. – 272 с.
25. Наумов С. Омыртқалылар зоологиясы 1981.
26. Никольский Г.В. Частная ихтиология. – М.: Высшая школа, 1971
27. Олжабекова К.Б. және т.б. Омыртқалылар зоологиясы. – Алматы, 2007. Т. 1, 2.
28. Омыртқасыздар зоологиясы пәнінен студенттердің өз бетінше дайындалуына арналған оқу құралы /Салина Р.М., Дәуітбаева К.Ә., Сатыбалдиева Г.Қ., Исадықов Н.С. –Алматы, 1999.
29. Петров В. Растетильный мир нашей Родины. М.Москва 1981.
30. Рыков Н.А. Зоология с основами экологии. -–М., 1981.
31. Түсіпова К.Т. Омыртқасыздар зоологиясы. – Алматы, 1998, 1999. Т. 1, 2.
32. Энциклопедический словарь юного географа – краеведа “Педагогика” 1981ж.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе......................................................................................................................3
І Омыртқалылар зоологиясын оқытудағы қосмекенділер класының ролі............................................................................................................................6
1.1 Жануартану (зоология) ғылымының даму тарихына шолу..........................6
1.2 Омыртқалылар зоологиясын оқыту ерекшеліктері........................................9
1.3 Омыртқалылар зоологиясын ... ... ... ... Биология сабағында қосмекенділер класын оқыту................................33
2.1 Қосмекенділер класына жалпы ... ... ... ... ... аумағында кездесетін түрлері.............................43
2.4 Қосмекенділердің шаруашылықтағы маңызы және оларды ... - ... ... - ... ... ... әдебиеттер тізімі....................................................................60
Кіріспе
Бүгінгі қоғам алдында, адамзат алдында тұрған негізгі мәселердің бірі-экологиялық ... ... ... және ... байлықтарды үнемді пайдалану. Сондықтан Республикада қоршаған ортаны қорғау үкіметіміздің саяси, экономикалық және әлеуметтік міндеттерінің негізі болып саналады. Қазақстандағы мектептерде экологиялық ... мен ... беру ... ... ... ... сай ... күннің өзекті мәселесі. 1968 жылы БҰҰ мен ЮНЕСКО тарапынан адам мен табиғат арасындағы үйлесімді қарым-қатынас мәселесі бойынша, 1970 жылы ... ... және 1992 жылы Рио де ... ... өткен ғылыми практикалық конференцияларында экологиялық білім берудің ғылыми негіздері талқыланды.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі стратөгиялық даму бағдарламасында ... ... ... ... ... жағдайларды білдіруге жол бермеуге зор көңіл бөлінгендіктен, оқушыларға экологиялық білім беріп, табиғатты қорғауға тәрбиелеу бүгінгі күннің кезек күттірмейтін ... ... бірі ... ... ... ... күні адамның қоршаған табиғатқа ықпалының өсуіне байланысты жалпы экологиялық проблемалардың негізінде туындап отырған актуалды ... ... - ... ... білім беру арқылы қоршаған ортаны қорғау мәдениетін қалыптастыру.
Қазіргі уақытта жалпы білім беретін мектептердің алдында тұрған мақсат - ... ... ... ... ... ... заман талабына сай білім беру, тәрбиелеу. Ал ... ... ... ... - оның тек қана дене бітімі жағынан өсіп жетіліуі ... ... ... жан ... байып, рухани өсуі, қабіліеті мен дарынының анықталып, кең өрістеуі, парасаттылық ой мен адамгершілік көзқарастарының қалыптасуы. ... ізгі ... ... биология пәнінің оқушылардың санасына әсер етудің үлесі зор болмақ, сонда ғана олар қоршаған ортасын, туған жерін, табиғатын қастерлей, сүйеді. ... бір ... ... ... ... ... ... барлық бағытта яғни оның көптүрлілігін (систематика), құрылысы мен өмір сүру барысын (морфология мен физиология), таралуын (зоогеография), сыртқы ортамен қарым-қатынасын (экология), ... ... ... ғылым. Зоология адамның күнделікті өмірімен тығыз байланыста, оны зерттеп жануарлар әлемін ... қалу ... ... ... ... ... тас дәуірінде басталған болатын. Жануарлар аң аулау, балық аулаудың көзі болды. Жануарлар туралы алғашқы жазбалар көне ... мен Үнді ... ... ... Тау үңгірлерінде түрлі жануарлардың, ұсақ жануарлардың суреті нақты ... ... ... да ... ... ... ... Көне Грек елінің ғалымы, әрі ойшылы Аристотельден бастама алады. Ол өзіне белгілі (500 - ден астам) ... ... екі ... ... 1) қаны бар 2) қаны жоқ ... Бірінші топтағы жануарларға ол құстар, балықтар мен түрлі жануарларды жатқызса. Екінші топқа жәндіктерді, ... ... ... Бұл ең ... және ең көп ... бойы ... ... систематиканың түрі еді. Бұдан өзге Аристотель басқа да зерттеулермен жұмыс жасаған болатын. Орта ғасырда феодалдық кезде ... ... ... ... ... ... ... дамуы тек 15 ғасыр басында ғана орнынан қозғалды. 16-17 ғасырда жануарлардың көптүрлілігі, оның ... мен өмір сүру ... ... ... ... пайда бола бастады. Зоология ғылымына ХҮІ және ХҮІІ ғасыр өзінің микроскоп ойлап табуымен маңызды. Микроскоп ... ... ... ... ... ... У.Гарвей және т.б) ең кіші деген жануарлардың организм құрылысын, эмбриондық дамуын зерттей алуға қол жеткізді.
ХҮІІ ғасыр аяғында ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Бұл бағытта Дж.Рейдің еңбегі, Шведтік жаратылыстанушысы К.Линнейдің зоологияда, ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегі 1735 жылы шықса, оныншы рет (1758 жыл) жарыққа ... ... 4 ... ... түр (вид), тегі (род), қатар (порядок), класс бөлді. Ол 300 - ден астам род жануарларды ұқсастықтарына ... ... ... ... қатарлар классқа біріктіріліп, систематикалық категорияның жоғарғысы деп ұсынылды. Линней 6 класс ашты:
* Сүтқоректілер - Mammalia
* Құстар - Aves
* ... - Amphibia
* ... - Pisces
* ... - Insecta
* Құрт және көп ... ... - Vermes
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында зоологияда жануарлардың тарихи дамуы басталды. ... ... ... Сент Илер ... қоршаған орта факторларына байланысты түрлердің өзгеруі мүмкін деген ойды дамытты. Дәл осы ... Ж.Б. ... 1809 жылы атты ... ... шығарды. Ол кітапта ең алғашқы ғылыми органикалық әлемнің эволюция теориясы айтылған болатын.
Дипломдық жұмыстың мақсаты - ... ... ... ... ... ... анықтау болып табылады.
Диплом жұмысы тақырыбының міндеттері:
* омыртқалы жануарлардың шығу тарихына шолу;
* қосмекенділер класының ерекшеліктерін ашып ... ... ... ... ... ... жетілдіру жолдарын қарастыру;
Тақырыптың зерттеу пәні - омыртқалылар зоологиясы немесе жануартану ... ... ... ... ... ... ... практикалық маңыздылығы. Биология сабағында қосмекенділер класын оқытудың негізгі мақсаты -- омыртқалылардың ұйымдастыру заңдылықтары мен ... ... ... қана ... ... жануарлар дүниесін танып білуге, оны қорғауға деген қызығушылықтарын арттыру, оларды ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу әдістері:
* мәліметтер жинау;
* сараптау;
* талдау;
* тұжырымдау;
* қорытындылау.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... ... зоологиясын оқытудағы қосмекенділер класының ролі
1.1 Жануартану (зоология) ғылымының даму ... ... ... ... ... оның шығуы тегі, дамуы, қазіргі жағдайы, биосфера мен адам өміріндегі маңызы туралы комплексті ілім. Ол оқушыларды жануарлар ... ... ... бірге, жалпы биологиялық заңдылықтарға да үйретеді. Сонымен қатар қазіргі кездегі өтетін омыртқалы жануар пәні жаратылыстану пәнінің, ерекшеліктеріне көңіл аударымен байланысты оның ... ... ... қоғамның, экологияның жануар өміріне, әсеріне де ұқыпты қарауға тәрбиелейді.
Зоология ғылымының алдына қойған міндеттерінің ең бастыларына қоршаған ортан және жануарлар ... ... ... ... ... ... табылады. Әсіресе енген сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жануарларды зерттеуге көп ... ... ... Зоология өсімдіктер физиологиясы, гистология, цитология, анатомия секілді ғылымдармен тығыз байланысты.
Оқушылар меңгеру ... ... ... ... ... білу;
- жануарлар систематикасын білу;
- омырқасыз және омыртқалы жануарларды ажырата білу;
- зоологияны зерттеудің қазірге уақыттағы әдістерін білу;
- жануарлар ... мен өсу ... ... ... ... ... ... қажет;
- жер шарындағы жекеленген түрлерін және жануарлардың таралуын зерттеу.
Адамзаттың жануарларға деген қызығушылығы тас дәуірінде басталған болатын. Жануарлар аң аулау, ... ... көзі ... ... ... алғашқы жазбалар көне Қытай мен Үнді елінде пайда ... Тау ... ... жануарлардың, ұсақ жануарлардың суреті нақты ұқсастықпе адамды таңқалдырса да дегенмен зоологияның ғылыми бастауы Көне Грек ... ... әрі ... ... ... ... Ол ... белгілі (500 - ден астам) ... ... екі ... ... 1) қаны бар 2) қаны жоқ жануарлар. Бірінші топтағы жануарларға ол құстар, балықтар мен түрлі жануарларды жатқызса. Екінші топқа ... ... ... ... Бұл ең ... және ең көп уақыт бойы болған зоологиялық систематиканың түрі еді. Бұдан өзге Аристотель басқа да ... ... ... ... Орта ... ... кезде ғылымды шіркеуде қызмет ететін адамдардың кедергісінен, ... ... тек 15 ... басында ғана орнынан қозғалды. 16-17 ғасырда жануарлардың көптүрлілігі, оның құрылысы мен өмір сүру барысы жайында алғашқы мәліметтер пайда бола ... ... ... ХҮІ және ХҮІІ ... ... ... ойлап табуымен маңызды. Микроскоп арқылы (А.Левенгук Голландияда, Италияда М.Мальпиги, Англияда У.Гарвей және т.б) ең кіші деген ... ... ... эмбриондық дамуын зерттей алуға қол жеткізді.
ХҮІІ ғасыр аяғында ХҮІІІ ғасыр басында жануарлар системасының негзі қалыптаса бастайды. Бұл бағытта Дж.Рейдің ... ... ... ... ... ботаникада систематиканың дамуымен маңызды. К.Линнейдің (Табиғат системасы) атты еңбегі 1735 жылы шықса, оныншы рет (1758 жыл) жарыққа шыққанда ... 4 ... ... түр (вид), тегі (род), қатар (порядок), класс бөлді. Ол 300 - ден ... род ... ... ... ... біріктірді. Ұқсас қатарлар классқа біріктіріліп, систематикалық категорияның жоғарғысы деп ұсынылды. ... 6 ... ...
* Сүтқоректілер - Mammalia
* Құстар - Aves
* Қосмекенділер - Amphibia
* ... - Pisces
* ... - Insecta
* Құрт және көп ... ... - Vermes ... ғасыр аяғы мен ХІХ ғасыр басында француз зоологы Ж.Кювье жануарлардың салыстырмалы анатомиясының негізін жасады. Осы ... ... ... оның ... ... 1825 жылы ... ... жоғарғы таксономиялық бірлікті типті енгізеді. Алғашында мұндай тип ... аз ... ... ... ... мен ... ... білгеннен бастап оладың саны көбейе түсті. Ж.Кювье К.Линней сияқты түрлерді өзгермейді деп ... ... ... жартысында зоологияда жануарлардың тарихи дамуы басталды. Ж.Кювьенің қатарласы Э.Жоффруа Сент Илер жануарлардың қоршаған орта факторларына байланысты ... ... ... деген ойды дамытты. Дәл осы уақытта Ж.Б. Ламарк 1809 жылы атты кітабын жарыққа шығарды. Ол кітапта ең ... ... ... әлемнің эволюция теориясы айтылған болатын. Ламарк омыртқасыз жануарлардың систематикасын жасауға үлкен үлес қосты. Ол атты терминін ... ... ... ... Ол ... ... 10 классты анықтаған болатын, ал Линней болса тек 2 класс анықтаған болатын. Түрлер өзгереді деген ойға сол ... ... ... ... ... де ... ... Зоология ғылымының дамуына 19 ғасыр ортасында Ресей Ғылым Академиясының академигі К.М. Бэр жануарлардың эмбриологиясын зерттеп, ұрық ... ... ... ... зор ...
19 ... 30-шы жылдары М.Шлейден мен Т.Шванның жасуша теориясын ашып, жануарлар мен өсімдіктердің құрылысының ұқсастығын дәлелдеуімен есте қалды.
Зоология дамуының жаңа ... ... ... ғылымдары сияқты 19 ғасырдың ортасында Ч.Дарвиннің (1859 ж) атты еңбегінде табиғи ... ... ... бергеннен кейін басталды.
Германияда Э.Геккель Ч.Дарвиннің ойын пайдалана ... ... ... ... жасауға пайдаланады. Оған онтогенез бен филогенездің арасында нақты қарым - қатынасын негізделуінің еңбегі жатады. ... ... ... анатомия мен эволюциялық салыстырмалы эмбриология туындайды. Эволюциялық салыстырмалы эмбриологияда ең ... ... роль орыс ... ... пен ... ... Сол уақытта В.О.Ковалевский жануарлардың қазба қалдықтарын зерттей отырып эволюциялық палеозоологияның негізін қалайды. ... ... тез ... ... зоогеографиясы мен жануарлар систематикасы дамиды. Бұны көптеген түрлердің сипттамасының жазылуы дәлелдейді. К. Линнейге 4208 түр ... ... оның саны 20 ... 48000 өсті, ал сол ғасырдың аяғында зоологияда 400 мың түр белгілі болған еді. Сол уақытта зоологиядан жануарлар ... ... ... 20 - шы ... зоология өте үлкен қарқынмен дами бастайды. Біздің ... ... ... ... ... ... Әсіресе зоология мен зоогеографияның дамуына әлемдік мұхиттарды зерттеуге шыққан экспедициялық кемелердің зерттеулері көп көмек берді. Бұл зерттеулерге ... , атты ... ... жұмыстары көп болды. Соңғы ширек ғасырда осы ... ... 11000 метр ... ... ... зоологиялық ашылулар жасалды. ХХ ғасырда жануарлар әлемінің системасын жетілдіруге ... ... Осы ... ... ... ... систематикалық санаттың саны тип, класс түрлерінің саны көбейді. Кювье кезінде 4 тип ... ... ... ... ... саны ... көп. Дәл қазіргі кездегі кітаптарда 23 типті береді. Соңғы он жылдықта жоғары санатты зерттеумен қатар зоологияда түрдің қиын ... ... ... ... ... ... - ... басты мәселе түр түзілуге әкеліп соғады. Зоологиялық зерттеудің әдістері көбейе түсіп, нақты цитологиялық әдіспен ... ... ... ... ... хромосома санымен оның құрылысын зерттеудің нәтижесі қолданылуда. Одан кейін зоологияға биохимиялық әдістер ене бастады. Мысалы: академик А.Н.Белозерский систематиканың даму ... ... ... құрамын зерттеген болатын. Зоологиялық зерттеулерде сонымен қатар жасушаның ультракіші құрылысын көруге электронды микроскоп ... ... ... ... ... Жануарлардың эволюциялық дамуына морфофизиологиялық эволюцияның заңдылығын зерттеумен айқындауға болады. Бұл ... ... ... академик И.И.Шмальгаузен, неміс зерттеушісі Б.Ренни, ағылшындық Ю.Гекслидің жұмыстарының ... зор ... ХХ ... зоологиялық зерттеудің нәтижелері филогенетикада үлкен жетістіктерге жетті. Бұл ... ... ... эмбриологияның және де палеозоологияның жетістіктері мол болды.
СССР мен Ресейде зоологияның дамуы әлемдік ғылыммен бірге дамыды. Рсесй жерінің байтақ кең даласы мен ... ... ... ... ... ... ... үлес қосқан болатын, айтар болсақ олар: сібір мен Камчатка жерін зерттеген С.П.Крашенинников, Г.В.Стеллер, И.Г.Гмелин, И.И.Лепехин. Сонымен қатар ... да ... мен ... ... ... да маңызды рөл атқарды. Ғалым гидробиолог Н.М.Книповичтың ... Қара ... ... пен каспийді зерттеген еңбектері маңызды болды.
Сонымен Ресейде зоология ғылымы қарқынды дами ... оған ... ... орыс ... ғылыми зерттеулері мен олардың жұмыстары болды. Ондай ғалымдар қатарына А.О.Ковалевский, И.И.Мечников, В.О.Ковалевкий. В.В.Зеленский, Н.В.Бобрецкий, Н.В.Насанов. Ресейде В.Е. Соколовтың 3 томдық ... жыл), 2 ... ... пен ... (1979) ... ... ... көрді [3].
Зоология жануарлар әлемін барлық бағытта яғни оның көптүрлілігін (систематика), құрылысы мен өмір сүру барысын ... мен ... ... ... ... ... қарым-қатынасын (экология), дамуын (эмбриология) зерттейтін ғылым. Зоология адамның күнделікті өмірімен тығыз байланыста, оны зерттеп жануарлар әлемін сақтап қалу біздің қолымызда.
1.2 ... ... ... ерекшеліктері
Омыртқалылар зоологиясын анығырақ айтқанда -- хордалылар зоологиясы деп атайды. Басқа жануарлармен салыстырғанда хордалынардың үлкен маңызы бар. Бұлар ең ... ... ... ... ... ... ... ететін жануарлар. Олардың 40 мыңға жуық түрі бар. Хордалылар құрлықты, суды, ауаны, және топырақ қабатын мекендейді. ... ... ... жер ... ... ... ... болады. Хордалылардың күрделенуі бір ғана олардың құрылысындағы және физиологиялық әрекетіндегі ерекшеліктерінің түрліше екендігінде ... сол ... ... ... ету ... ... ... да күрделене түсуінің нәтижесінде болады.
Омыртқалылардың халық шаруашылығының түрлі салаларын ... ... ... ... бар. ... үй малдарының барлығы хордалыларға жатады. Олардың ішінде азық үшін өсіретіндері де, тері-жүн беретіндері де, ... және ... ... да ... ... де ... ... ететін көптеген тағы түрлері үй малдарының жаңа пайдал тұқымдарын шығарудағы табиғи резерв болып табылады. Сондай-ақ жабайы омыртқалыларды жоспарлы ... ... ... ет, май, бағалы терілер сияқты шаруашылыққа қажетті өнімдер аламыз.
Жабайы жануарларды жоспарлы түрде пайдалану және оларды ... ... жаңа ... шығару жұмысына біздің елімізде үлкен маңыз береді. ... өзі ... ... ... көзі ... есептеледі.
Хордалылардың пайдалы түрлерімен қатар зиянды түрлері де бар. Олардың көптеген ... ... ... ... сарышұнақтар, тышқандар, дала тышқандары, қасқыр т.б. жатады. Хордалылардың өзі ауру қоздырушы болмағанымен, кейбір түрлері алуан түрлі қауіпті ауруларды (оба, ... ... т.б.) ... ... саналады.
Омыртқалылар қаншама күрделі көп түрлі болғанымен, толық, әрі жан-жақты зерттелген жануарлар. Хордалылардың ... ... мен ... ... ... ... ... қажетті материалы болып келген. Осы зерттеулердің нәтижесінде систематиканың салыстырмалы анатомияның гистологияның, экологияның, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... осы заманда биік шыңына көтіруіне кептеген оқымыстылардың (Н.М. Книпович, В.К. Солдатов, А.Н.. Державин, Б.М. Житков және т.б.) ... ... ... ... ... ... -- ... ұйымдастыру заңдылықтары мен тіршілік әрскеттерін зерттеп қана қоймай жануарлар дүниесін халық шаруашығында пайдаланудың ... ... ... жасау болып табылады.
Хордалылар типіне: ланцетниктер, дөңгелек ауыздылар, ... ... ... ... ... және ... ... Хордалылардың алуан түрлі болуына қарамастан олардың құрылысы мен дамуында көптеген ортақ белгілері болады.
Хордалылардың басқа жануарлардан басты айырмашылығы мыналар: ... ... арқа ... болуы. Омыртқаның қызметін атқаратын серпімді бунақталмаған иілгіш ... ... бойы ... сым ... желіні хорда деп атайды. Ол ішінде вакуолі көп ерекше тканнен құралады. Хорда ұрықтық ішек түтігінің арқа ... ... ... ... Сондықтан хорданы энтодерма қабатынан түзілген деп есептейді. Хорда төменгі сатыдағы хордалыларда өмір бойы сақталса, ал жоғарғы ... ... ұрық ... ... да, ересек жануарларда омыртқа жотасымен алмасады.
Орталық нерв системасы хорданың үстіңгі бөліміне орналасқан. Бұл түтіктің ішкі ... ... деп ... ... ... нерв түтігін эктодерма бастамасының арқа бөлімінен пайда болады. Ас қорыту түтігінің ... ... ... ... екі қатар саңылаулар арқылы атысады, оларды желбезек санылаулары деп атайды. Желбезек саңылаулары суда тіршілік ... ... ... ... өмір бойы ... ... ... ұрықтық даму кезінде болады. Хордалылардың өзіне тәні ерекшеліктері.
Хордалыларда тікентерілілер сияқты екінші ауызды жануарлар. Дене қуысы -- ... ... ... ... өзі оларды тікентерілілер мен буылтық құрттарға тегі жағынан жақын ... ... ... ... ... ... ... сатыдағы хордалыларда және ұрықтарда айқын байқалады. Құрылысының күрделенуіне байланысты, жоғарғы сатыдағы хордалылардан метомерия айқын байқалмайды хордалылардың ... ... екі ... ... ... ... ... 3 тип тармағына бөлінеді: личинка -- хордалылар немесе оболочниктер (Urochordata немесе Tunicata), бас сүйексіздер (Асrаnіа), бас ... ... ... жануарлар (Vertebrata немесе Craniata) тип тармақтары деп аталады.
Бас сүйексіздер тип ... бас ... ... деп аталатын бір ғана класс жатады. Бұлардың хордалылары нерв ... ... алға ... ... ... - бас ... деп аталған. Бұл класқа жататындардың негізгі белгілері мыналар: хордалары бас миынан да алға шығып созылып ... ... ... айналасында (атриалъдық) қуысы болады. Басы денесінен айқын бөлінген. Сезім мүшелері нашар дамыған. Бас ми деп нерв ... ... ... ... де оны ... ... бас сүйегі болмайды. Хорда және оның қабы скелет қызметін атқарады. Аяқ-қолдары жоқ, ал ... және ... ... ... болады.
Ланцетник бас сүйексіздердің өкілі - (Branchiostoma Lanceolatum).
Сыртқы түрі. Ланцетник - ұзындығы 5-8 см ... екі ... ... ... ... пішіндес, мөлдір келген жәндік. Құйрығының артқы бөлімі найзаның ұшына немесе ланцетникке ұқсас болатындықтан -- ланцетник деп аталған. Арқа ... ... ... ... ... одан ары ... түрінде желбезек қуысына шейін созылады. Дененің құрсақ жақ бүйірінде орналасқан екі метаплевральдық қатпар болады. Олар артқа қарай атриальдық ... ... ... ... алдыңғы бауыр жағында 10-12 жұп қармалағышпен қоршалған ас жолы басталатын ауызалды тесігі болады.
Тері капшығы. ... тері ... екі ... ... сыртқысын -эпидермис, ішкісін -кутис деп атайды. Жоғарғы дәрежеде дамыған жануарлардың эпидермисінен айырмашылығы ланцетниктің эпидермисі бір қабаттан тұрады да, оның ... жұқа ... ... ... ... ... клеткалары - цилиндр пішінді, бірқатары бокал тәрізді безді клеткалар ал бірқатар клеткаларында сезімтал түктері болады. Кутис ... ... ... және ол ... ... құралады.
Ет системасы. Басқа хордалылар сияқты бұлардың еті де денесіне біркелкі ... Ет ... арқа ... көп ... Ет ... ... бойы бөлінген екі-миомерлер деп аталатын бунақтарға бөлінеді. Миомерлері бірінен-бірі миосепта деп аталатын дәнекер ... ... ... ... ... бунақтардың жіктері сырттан қарағанда айқын көрініп тұрады. Бұлшық еттерінің бөлшектерінің үшкір жағы денесінің алдыңғы ... ... ... Оң ... ... мен сол жағындағы миомерлері бір-біріне тұспа-тұс орналаспайды. ... өзі су ... ... ... ... ... оңай иілуіне жағдай туғызады.
Хордасы негізінен қаңқа қызметін ... ... ... арқа жағында бүкіл денесін бойлап созылып жатады. Хорданың негізгі ... ... ... ... ... ... іші ... затпен толған вакуолдері бар. Қалың дәнекер ткані хорданы және оның үстіңгі жағына орналасқан нерв түтігін қаптап тұрады.
Нерв системасы. ... ... нерв ... деп аталатын бүкіл дене бойына хордамен қатарласып созылып жатқан нерв түтігі болады. Нерв түтігінін бас жақ ... ішкі ... кең, ал арқа ... қуыс тар ... Бұл қуысты - невроцель деп атайды. Ланцетник ... даму ... ... ... ... -- невропор тесігі арқылы қатысады. Ересек ланцетниктерде невропор болмайды. Мұның орнына дененің бас бөлімінің үстіңгі жағында ояз ... оны иіс оязы деп ... нерв ... бойымен, невроцельдің жиегіне, жарық сезгіш - гecce көзшелері орналасақан. Әрбір көзшенің өзі екі түрлі клеткадан тұрады. Біріншісі - ... ... ... ал ... - пигментті клетка. Ланцетник миының барлығы дерлік жарық сезгіш келеді. Сөйтіп әрбір ет сегментіне екі пар нерв келеді. ... - ... ... - арқа ... Арқа ... ... қызметіне қарағанда аралас қозғалтқыш -- сезгіш, ал құрсақ нервтері таза ... ... ... нерв ... саналады.
Сезім органдары - өте қарапайым. Олар Гессе көзшелері арқылы жарықтарды, иіс оязы ... ... ... ... ... алады. Сонымен қатар денесіндс - эпидермисте бытырап жатқан сезгіш клеткалары болады.
Ac қорыту және тыныс органдары. Ауыз алдындағы қармалағыш түктерінің түп ... ауыз ... ... ... бөліп тұратын, етті сфинкер болады. Жұтқыншағы кең, ол жүзге жуық желбезек саңылауларын аралап өтеді. Ол сыртқа ашылмай атриальдық немесе ... ... ... ... ... қуысы бүйір қатпарларының өсуінен негізделген. Қатпарлар құйрық бөлімінде ... ... ... атриопор деп аталатын тесік пайда болады. Сөйтіп су жұтқыншақтан желбезек ... ... ... ... одан ... ... сыртқы шығады.
Жұтқыншақтың құрсақ жағындағы ішкі бетінде өзекшесі болады. Бұл өзекше безді және кірпікшелі клеткалармен ... ... ... Ауыз ... ... өзекше екі айырық болып, жұтқыншақтың үстіңгі бөліміне қарай созылады. Бұл жерде олар ... ... ... ... үсті ... ... ... Эндостильдіқ шырын шығаратын бездерінін шырынына, су ағынымен ілесіп келген қоректік заттардың ұсақ ... ... ... Эндостильдік эпителий кірпікшелерінің қозғалуы шырынға оралған қоректік заттардың ауыз бөліміне, одан ары ... үсті өзек ... ... түсуін қамтамасыз етеді.
Ішегі жіктелмеген, бүкіл дене бойына созылған түтіктен тұрады. Ішектің алдыңғы бөлімінің құрсақ ... бір қуыс және ... ... ... Бұл жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың бауырының қызметіне ұқсас ... ... ... бұл өсіндіні бауыр өсіндісі деп аталады. Бұл айтылғандардан ланцетниктер пассивті түрде қоректенеді және тыныс алады деген ... ... ... ... алуы және қоректенуі ауыз бөліміндегі -- жұтқыншағындағы және ... ... ... ... ... ... ... системасы - карапайым бірнеше қан тамырларынан ғана тұрады қаны түссіз, жүрегі болмайды.
Зәр шығару жүйесі - жұтқыншақ ... ... ... (90 пар) ... ... ... Нефридия түтікшелерінің бір ұшы желбезек маңындағы қуыспен жалғасады да, екінші ұшы целом қуысына еніп тұрады. Осы қуысқа еніп ... ... ... ... бар. Бұл тесіктердің іші қуыс, сырты түйреуіштің басы сияқты клеткалармен - ... ... ... іші қуыс, оның ішіндегі қозғалып тұратын түктерінін ... ... ... зәр ... ... ... ... одан сыртқа шығарылады.
Жыныс бездері. Аталық және аналық жыныс бездері сырт жағынан ұқсас болғандықтан оларды бір-бірінен ажырату ... ... Олар ... (25 пар) шap тәрізді целом қуысынын желбезек бөліміне орналасқан денешіктерден тұрады. Жетілген жыныс клеткалары уақытша пайда ... ... жолы ... ... ... ... одан ... арқылы сыртқы суға шығарылады. Яғни ланцетниктің ұрықтануы сыртта болады.
Көбеюі және дамуы. Ланцстниктредің кебеюін және дамуын бірінші peт А.О. ... ... ... ... ... және ... ... әдетте кешкі уақытта болады. Ұрықтанған жұмыртқалары өте қысқа мерзімде дамиды. Кешке ұрықтанған жұмыртқа түн ортасында гастролалық даму кезеңіне ... ... ... бөліне бастаған мезгілінен 36 сағаттан соң ұрықтың ауызы және алғашқы желбезек сақылауы қалыптасады.
Төменгі ... ... ... ... ... анағұрлым күрделі болады. Омыртқалылардың көпшілігі бір жерден екінші жерге барып қоректерін активті түрде іздейді және оны ... ... ... ... Омыртқалылардың тіршілік етуде әртүрлі жағдайларға бейімделуі олардың морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты: мысалы, олардың бас миы ... ... ... ... ... ... ... қозғайтын аяктарының, күрделі ауыз аппаратынын сүйек қаңқасының, жүрегінің және бүйректерінің болуы омыртқалылардың эволюциялық даму сатысының жоғарғы басқышына ... ... ... ... ... табу, онымен қоректенуі сезім мүшелері, әжептеуір жетілген нерв системасы, қозғалмалы жақ ... және ... ... секілді ерекшеліктер бір-бірімен тығыз байланысты дамиды. Қаңқасы сезім мүшелерін және орталық нерв системасын қоршап ... ... ... ... болып желбезек аппараттарын, аяқтарын бекем ұстайды. Осы қажеттіліктің ... ... ... ми сауытымен висцеральдық қаңқалар және аяқ қаңқалары пайда болады. ... ... ... ... және оны қан ... қозғап отыратын жүректің пайда болуына байланысты тіршілік ету ерекеті ... ... ... зат ... ... түсуіне байланысты денеден шығатын зәр заттарының мөлшері де артады. Сондықтан да оларды ... ... ... ... ... Омыртқалыларға мына төмендегі кластар жатады:
1. Дөңгелек ауыздылар (Cyclostomata)
2. Балықтар (Pisces)
3. Қосмекенділер (Amphibia)
4. Бауырымен жорғалаушылар (Reptilia)
5. Құстар ... Сүт ... ... ... Дөңгелек ауыздылар осы кезде тіршілік ететін омыртқалылардың ішіндегі өте қарапайым құрылысты жануарлар. ... ... ... жартылай немесе толық паразиттік тіршілік жағдайына бейімделген өзіндік ... бар. Сырт ... мен ... ... ... олар ... ұқсас, ал кейбір ерекше белгілері, оларды омыртқалылардын ерекше тармағына жатқызады.
Дөңгелек ауыздылардың аяқтары мен жақтары болмайды. Мұның өзі олардың құрылысының қарапайым ... ... Иіс ... ... ол бір ғана танау тесігі арқылы сыртқа ашылады. Желбезек аппараттары эндодермадан пайда болган жапырақшалары бар желбезек қапшықтарынан тұрады. Сондықтан бұл ... ... ... деп ... ... ... етуіне байланысты, сорғыш воронкаларының түп жағында ауыз тесігі болады. Дөңгелек ауыздылар деп аталуы да осыған байланысты. Олардың ... ... ... ... ... бірақ оның бездері соншалықты көп болады
Сыртқы көрінісі. Денесі балықтардың денесі сияқты ұзын және үш ... бас, ... және ... ... тұрады. Аяқтары болмайды. Құйрық қанаттары сыртқы және ішкі құрылысына сөйкес симметриялы орналасқан, оларды протоцеркальды деп атайды. ... ... ... ... алдыңғы жағыда сорғыш воронкасы бар. Мүйізді тістері воронканың ішіндегі етті тілдің үш ... ... ... ... ... ... клеткалары көп болады және олар тері үстіне көп шырын шығарып тұрады. Миногаларда дара танау тесігі екі ... ... ... ... таман, ал миксиндерде басының алдыңғы жағына орналасады. Аналь және зәр -- жыныстық тесіктер кеуде мен құйрық бөлімінің шекарасында ... да, ... ... орқайсысының жеке жолдары болады.
Ет системаеының көпшілігі жақсы жіктелмеген. Желбезек қапшықтары ауыз воронкасы мен тіл сақиналы ... ... ... ... яғни ... ... ... дәнекер миоцепталар арқылы жіктеліп тұрады.
Ac қорыту органдары воронкадан, ... ... және ... ... Ауыздың алдыңғы жағында ішінде мүйізді тістері бар воронка орналасқан. Етті тілінде де тістері болады. Воронканың түбінде жатқан ауыз ... ... ... ... екі ... балінеді: жоғарғы тараммен қоректік заттар ішке қарай кетеді. Ал төменгі тарамы тұйықталып желбезек қапшықтарымен ... ... ... өңеш бірден ішекке келіл жалғасады. Олардың түйіскен жерінде клапаны болады. Ішектердің ішінде винт тәрізді қатпарларының, спираль ... ... ... ішектің сіңіру бетін ұлғайтады да, тамақтың ішек қуысына етуін ... оның ... ... ... ... ... Денесінің ұзына бойына бас бөлімінің екі жағынан жеті пар желбезек тесіктері ашылады. Осы тесіктерді қуалай желбезекті ішіне қарай жарып ... онда ... ... болатынын байқауға болады. Желбезек қапшығының екінші жағындағы ішкі желбезек жолдары жұтқыншаққа барып жалғасады. Тыныс алғанда су, желбезек ... ... ... ... ал ... ... осы жолмен қайта шығарылады. Желбезек қапшықтары 5-15 дейін болады.
Қан айналу органдары. Дөңгелек ауыздылардың қан ... ... ... ... ... ... олардың екі камерадан (жүрекше, қарынша) тұратын жүрегі болады.
Нерв системасы. Деңгелек ... миы бес ... ... ... ... ... және ... мидан тұрады. Әсіресе алдыңғы ми мен мишық басқа омыртқалылардың ... ... ... ми ... бір ... ... ал ... дамыған омыртқалылардікі секілді олардың иректері болмайды. Мидан 10 жұп нерв ... ... - өте ... Есту органы ішкі құлақтан ғана тұрады. Көздері нашар жетілген. Миногалардың қасаң ... ... ал ... ... ... ... байланысты көздері өте нашар жетілген. Иіс органы дара болғанымен иіс ... жұп ... ... ... -- ... ... құралады. Зәр заттарының шығару түтігінің қызметін Вольфов каналы ... Бұл ... ... ... барып ұштасады.
Жыныс бездері - дара, олардың арнаулы түтіктері болмайды. Жыныстық клеткалардан шыққан заттар дененін ішіне құйылады. Одан ... ... ... ... ... ... ... зәр-түтік өзегі арқылы сыртқа шығарылады. Миксиндер қос жынысты.
Қазіргі тіршілік етін дөңгелек ауыздылар екі отрядқа бөлінеді:
1. Миногалар (Petromyzoniformes)
2. Миксиндер (Myxiniformes)
Миногалар миксиндерге ... ... ... ... аз ... Ұрықтанған жұмыртқалардан ересек миногаларға ұқсамайтын құм қазғыш деп аталатын личинка шығады. ... ... ... ... ... болады. Арнаулы тыныс түтігі жоқ. Желбезек қапшықшалар жұтқыншақ ішіне ашылады. Жұтқыншағының құрсақ жағындағы бөлімінде безді түктермен қапталған ойысы бар. Бұл ... ... ... ... Көзі ... ... ... Миы басқа органдарымен салыстарғанда үлкенірек деуге болады. Құм қазғыш кейбір белгілерінің болуына қарағанда ... ету ... ... да ... ... ... ... Құм қазғыштар көпшілік уақытта топырақты қазып соның ішінде жатады. Олар әдетте ересек миногаларға 2-5 жылдың ... ... Бұл ... бір ... және жеті туыстан құралады. Миногалар барлық суларды тіршілік ететін ... ... және өзен ... ... ... ... миногасы Каспий теңізінде тіршілік етеді де, уылдырық шашу үшін сентябрьден бастап декабрь айына дейін Еділ, Жайық, ... ... ... ... ... өзенге шығу кезінде үйір-үйір болып өзен ағысына қарсы жоғарыға қарай бірнеше жүз км өрістен көтеріледі. Уылдырық шашуы март ... ... июнь ... ... ... су ... ... жасалынған арнаулы шұңқырларға салады. Уылдырық шашуға шыққан миногалар қоректенбейді. Ал уылдырық шашып болған соң олардың ... ... ... ... ... ... ... үлкен.
Өзен миногасының денесінің ұзындығы 40 см болады. ... ... мен ... ... және ... ... ... кездеседі. Уылдырығын өзенге барып шашады. Уылдырық шашуға келе ... ... ... Өзен миногаларынын Каспий миногасына қарағанда көсіптік маңызы аз.
Дөңгелек ауыздылардан ... ... ... ... қозғалмалы жақтары болады. Міне, сондықтан да балықтарды ... ... деп ... ... ... ... ... біріншіден, балықтардың қозғалмалы жақтарының болуы; екіншіден, көкірегінде және құрсағында қозғалыс органы қос қанаттарының үшіншіден, иіс ... және тану ... жұп ... ... ... жапырақшаларының экотодермадан пайда болуы; бесіншіден, балықтардың денесінің қабыршақтарымен қапталуы т.б. жатады.
Балықтар қоректерін активті түрде іздеп тауып ... тез ... ... ... әрі оған ... ... балықтардың 20 мыңға жуық түрі белгілі.
Балықтардың түрінің көп болуы оларға жалпы сипаттама беруге қиындықтар туғызады. ... да ... ... сипаттама беру үшін оларды екі топқа бөліп ... ... ... балықтар; екінші -сүйекті балықтар.
Балықтардың негізгі эколгиялық топтары.
Балықтарды экологиялық жөнінен топтастыруда белгілі ... жоқ.. ... орыс ... : ... 1877, ... ... А.А. ... (1923), В.И. Майснер (1933) зерттеулеріне сүйене отырып бірнеше экологиялық топтарға топтастырған.
І. Теңіз балықтары. Өзінің барлық өмірін тұзды теңіз ... ... ... ... ... жатады. Әр түрлі горизонттарда тіршілік етеді, осы белгісіне қарай мынадай топтарға бөлуге болады.
1. Пелагикалық балықтар. Судың терең қабатында тіршілік етеді. ... ... орын ... ... іздеуде оз ара араласып жататын балықтар. Денесі ұзынша, ұршық тәрізді болып келеді, көбінесе актив жүзеді. Оларға акулалар, сардиналар, марелдар жатады.
2. ... - су түбі ... Су ... ... қабатта немесе су түбінде тіршілік етеді. Осы жерде ... ... ... және ... ... ... ... өкілдеріне қарағанда нашар жүзеді. Пассив қорғануына байланысты тікен, қылқан тәрізді (скаттар, кейбір қамбалара, тана ... ... ... ... кейбіреулерінде қалын сауыт негізделген.
3. Абиссиальдық балықтар. Теңіздер мен мұхиттардың ... ... (200 ... ... ... балықтардың аз ғана топтары. Олардың тіршілігі жалпы қолайсыз, әрі өте ... Ол ... ... ... ... ... ... күшті қысым, ете тұздылық, өсімдіктердің болмауымен сипатталады. Аббисальдық балықтардың ... кез ... ... өте ... ... ... ... шығаратын қабілеті болады. Жыртқыштықпен немесе өлексемен қоректенеді.
ІІ. Тұшы су балықтары тек қана тұшы суларда тіршілік ететін, ... ... ... өзен ... ... балықтар жатады. Су қоймаларынын типтеріне қарай тұшы су балықтарын төмендегідей топтарға ... ... ... көлдер мен тоспа суларда тіршілік теттін балықтар (табан, қарабалық, кейбір сигалар).
2. Жалпы ... ... және ағын су ... ... ... ... су ... (форель, аққайран).
ІІІ. Өткінші балықтар тіршілік стадияларының циклдеріне байланысты бір мезгілінде теңізде, екінші мезгілінде өзенде ... ... ... ... ... өсу, жыныс продуктыларының жетілу кезеңін теңізде еткізеді де, уылдырық шашу үшін өзенге шығады. Бұған лосось тәрізділер (кета, горбуша, семга), ... ... ... ... ... ... майшабақтар мысал болады.
ІV. Жартылай өткінші балықтар. Теңіздерден өзен құятын тұшы бөліктерінде тірішілік ... ... ... ... шығу үшін өзенге шығады. Бірақ, нағыз өткінші балықтардан айырмашылығы, олар өзен ... ... ... ... ... ... ... сазан, жайын жатады. Бұл балықтар кейбір жерлерде миграция жасамай тұшы суларда тұрақты тіршілік ете береді.
Балықтардың көбеюі. ... ... дара ... Тек біраз ғана сүйекті балықтар теңіз алабұғасы, дорабтар, тағы бірнеше балықтар ғана қос жынысты. Гермафродитті балықтарға жыныс без ... ... ... ... ... ... ... отырады. Сондықтан, ондай балықтар өздерін өздері ұрықтандыра алмайды.
Аталық жыныс бездері аналықтарының жыныс бездерінен бір жыл ерте ... жиі ... ... ... ... ... балықтарының жыныс бездері бір-ақ жылдың ішінде жетіледі. Тірі туатын гирардинус балығын жақсы күтімімен аквариумда ұстаса, туғаннан ... 3-4 айда ... ... толығынан жетіледі. Керісінше, кейбір балықтардың жыныс бездерінің жетілуіне бінеше жылдар керек. Мысалы, қызыл ... 7-8 ... ... 12-13 жылда, ал болуға және калугалардың жыныс бездерінің жетілуіне 16-17 жыл керек. ... ... -- осы ... ... ... ... ... скелеті шеміршектен тұратын қарапайым құрылысты организмдер болып есептеледі. Желбезек тесіктерінің жалпақ перделермен бөлінеді де, олар көпшілік жағдайда ... ... ... ... ... ... қақапақшалары болмайды. Сыртқы қабыршақтарының құрылысы күрделі емес. Жүзу торсылдақтары жоқ.
Шеміршекті балықтар екі класс тармағына ... ... ... және ... ... ... химерліктер.
1-класс тармағы тақта желбезекгілер (Elasmobrancbll) Тақта желбезекттілер екі отрядқа бөлінеді: акулалар (selachoidei), және скаттар (batoidei). Тақта желбезектілердін қабыршақтары плакоидты, ... ... ... ... ... ... бетіне келіп өз алдына жеке сыртқа ашылады. ... ... ... ... деп ... ... болғандықтан ауыз басының астыңғы жағына көлденең санылау түрінде орналасқан.
Акулалардың денесі ұзынша, ұршық тәрізді болады. Басының екі бүйір жағында 5-7 ... ... бар. ... арт ... ... жалғасатын екі тесікті көруге болады. Оларды брызгальцалер деп атайды. Денесінің бауыр жағында құйрығының түбінде клоакасы болады. Құйрық ... ... ... ... ... оны ... ... деп атайды. Көкірегі мен құрсагында горизанталь орналасқан қос қанаттары болады.
Скелеттері өмір бойы шеміршекті болады. Скелеті омыртқа жотасынан және бас ... ... ... дене және ... ... деп екіге бөледі. Бас сүйегі ми сауытының, сезім органдарының капсуласынан және рострумнан құралған.
Ac қорыту органдары. Ауыз қуысын қоршап тұратын жақтарында ірі ... ... Ауыз ... ... ... ... өтіп жұтқыншаққа жалғасады. Қысқа өңеші доға тәрізді ... ... ... ал ... ары ... ... аш ішек ... Тоқ ішегі жуандау ішінде спиральды қатпаршалары болады. Қатпаршалар ішектің ішкі ас қорыту бетін ұлғайтады, астың жайлап қозғалуына, толық қорытылуына әсер ... Екі ... ... ... өті болады. Көкбауыр қарынның иілген жағында жатады.
Тыныс органдары. Әрбір желбезек саңылауларының бір ұшы ... ал ... ұшы ... ... ашылады. Желбезек тесіктерінің әрқайсысының аралықтары жалпақ желбезек перделерімен бөлінген. Желбезек перделердің қалың қабатында шеміршекті желбезек доғалары жатады.
Қан айналу ... ... ... ... екі ... ... мен ... тұрады.
Нерв системасы. Миы едәуір үлкен болады. Ол ортаңғы, аралық, алдыңғы, мишық және сопақша мидан тұрады. ... 11 жүп нерв ... және ... ми ... ... тәртібі жоғары дәрежеде дамыған омыртқалылардікі сияқты. Сүйекті балықтардың ... 10 жұп нерв ... ... ... балықтардың тұйық бітетін қос иіс қапшықтары болады. ... ... ... ... қиын емес. Өйткені көзінің қасаң қабығы жалпақ, ал хрусталигі шар тәрізді жоғарғы және төменгі ... ... ... ішкі ... ғана ... Бүйір сызығы айқын байқалады. Зәр шығару органының қызметін мезанефрос деп аталатын ... ... ... Бүйректерден шыққан зәр заты қос Вольфов каналшалары арқылы клоакаға келіп құйылады.
Бұлардың ... ... ... бездері жұп болады. Жұп жұмыртқа жолдары аналық без бездерімен ... дене ... ... ... маңайға ашылады. Аналықтың зәр шығару және жыныс жолдары дербес болады. Бір пар ... безі ... ... және оның ... ... байланысқан. Бұл каналшалар бүйрек заттарынан өтіп, Вольфов каналдарына барып құйылады. ... ... ... ... зәр және ... ... қызметін атқарады. Бүйректердің артқы бөлімі зәр шығару органының қызметін атқарады да, алдыңғы бөлімі аталық жыныс бездерінің қосалқысы болып есептеледі.
1-отряд Акулалар ... ... ... ... бір метрден 15 метрге дейін (кейде одан да ұзын) болады. Осы кезде олардың он ... ... ... ... ... мұхиттар мен теңіздерде тараған. Каспий теңізінде ғана болмайды.
Осы кездегі тіршілік ететін ... түрі бар. ... дене ... ұзын ... және 6-7 жұп ... ... бар. Рострумы жоқ, арқа қанаты біреу ғана ... ... ... ... мен ... ... ... жерлерін мекендейді. Кәдімгі аула тұқымдарына 60-қа жуық түрлері жатады. Бұлардың басты өкілдері жерорта теңіздерінің көк акуласы мен ... ... ... есептеледі. Ара тұмсықты акула рострумы ұзын және жалпақ сияқты бұдырлары бар.
Теңіз періштесі -- ... мен ... ... аралық форма болып есептеледі. Денесі жалпақтау, көкірек және құрсақ қанаттары ... ... ... ... болады. Бір ғана түрі Атлантика мен Тынық мұхиттың қоңыржай және тропикалық суларында мекендейді. Тіршіліктің ... ... ... ... ... болады. Судың беткі және терең қабатын мекендейтін акулалардың барлығы да жақсы ... ... ... ... ... ... ... акулаларды балық шегрені деген терісі және құрамында Д витамині болатын майын пайдалану үшін аулайды.
1-отряд Скаттар ... ... ... ... құрсағына қарай қысылып барып бітеді де, қанаттары өте жалпақ болып көкірек қанаттары бас бөлімімен жалғасып кетеді. Осының ... ... ... мен ... ... ... құрсақ жағына орналасқан. Құйрық және арқа қанаттары кішкене болады. Скаттар -- жай қозғалатын, су ... ... ... ... ... ... Акулалар мен скаттардың аралық формасы болып саналатын шеміршекті балықтар. Кәдімгі скаттардың жалпақ денесі сүйірленіп барып бітеді. Құйрығы ұзын, ... және ... ... ... ... ... қар теңізде және Мурманск тұсында кездеседі. Бұлардың өкілдері, мысалы түкті скат пен сеулелі скаттар ... ... ... сактар тұқымдасының қанаттары дөңгелектеу болып, тұмсығымен жалғасып кеткен. Ұзын құйрығының үстіңгі жағында шанышқы сияқты органы болады. Жауынан ... осы ... ұрып ... ... Азов және Қара ... ... су ... омыртқасыздармен және ұсақ балықтармен қоректенеді. Ұрықтанған жұмыртқа салу арқылы, ал ... түрі туу ... ... ... етін ... пайдаланады. Оларды арнайы ауламайды, бірақ су түбінде тіршілік ететін балықтарды аулағанда ауға олармен бірге ілінеді. Бауырында Д ... бай ... ... ... ... ... балықтар тобына жатады. Сүйекті балықтар барлық су қоймаларында дерлік таралған. Сондықтан да, тіршілік жағдайларының алуан түрлі ... ... ... бай, көп ... болуына себепші болған. Балықтардың бұл тобының негізгі белгілері мен ... ... ... ... қандай дәрежеде болса да сүйекті болады. Скелетінің сүйектенуі екі жолмен орындалады. Скелетінің алғашқы сүйектенуін жамылғы, ... тері ... деп ... ... ... ... сүйектен басқа шеміршекті сүйектер де кездеседі. Сүйектің бұл түрі эмбриональдық дәуірде, шеміршектің біртіндеп сүйектенуінен пайда болады.
Сүйекті балықтар ... тән ... бір ... ... белгісі желбезек аралық пердесі болмайды, сондықтан желбезек жапырақшалары бірден желбезектер шеңберіне орналасады, желбезек аппаратын ... ... ... ... ... ... ... сүйекті балықтар төрт класс тармағына бөлінеді: шеміршекті ... ... ... қос тыныстылар және саусақ қанаттылар.
Бұлар барлық суларға тараған, барлық теңіздер мен мұхит суларының әр ... ... ... ... ... көптеген түрлерін әр алуан тұщы сулардан -өзендерден, бұлақтардан, көлдерден, ... ... ... ... ... ... ... тән дене құрлысында мынадай белгілері бар. Дене скелеті толығына сүйектен тұрады, ал ... ... ... ғана ... ... қанаттарының әдетте базалиялары болмайды, қауырсындаы бірден иық белдеуіне бекиді. Сондықтан балықтың, бұл класс тармағын қауырсын қанатты балықтар деп ... ... ... ... ретінде алабұға. Алабұға тез жүзетін, көбінесе ұсақ шабақтамен қоректенетін жыртқыш балық. Қауырсын қанатты балықтардың систематикасы.
Қауырсын қантты балықтар үш ... ... ... ... үсті ... ... ... 2-отряд үсті -- көп қанатты балықтар (Polypteri), 3-отряд үсті -- ... ... ... қос ... ... үш түрі ғана белгілі. Тұщы суларда тіршілік ... ... ... бар ... Олар суда ... ... тыныс алумен қатар ауадағы оттегімен де тыныс ала алады. Әсіресе, олардың бір ерекшелігі оттегіне тапшы суларда да тіршілік ете ... Дене ... ... түрлерінде 2 метрдей болады: Хордалары бүкіл өмір бойы ... ... ... ... сол ... ... және төменгі омыртқа доғаларыда нұсқа болады.
Қос тынысты ... ... ... алдынғы миының күшті дамуы жатады.
Қос тынысты балықтар девон дәуірінің орта ... ... ... ... ... ... бас ... кеңінен таралған.
Саусақ қанаттылар - өте ескі, әрі ... ... ... ... ... ... ... пішіні ромб немесе дөңгелек келген қалың сүйек пластинкаларымен - космоидты қабыршақтармен қапталған.
Саусақ қанаттылардың қос ... ... ... ... ешқандай күмән жоқ және олар бір түбірден тарған болуға тиіс. Олар алғашқы кезде тұщы суларда тіршілік еткен және онда ... ... ... ... болу ... ... салдарына қос тыныс жолы пайда болып, оттегі жетіспеген кезде бұл балықтар да қос тыныстылар ... ... су ... көтеріліп, атмосфералық ауамен өкпесі арқылы тыныс алған. Су өсмідіктернің және олардың ... ... ... жүзу ... атқарумен қатар денеге тірек болуына бейімделуіне себепші ... ... бұл жүзу ... бес ... ... ... ... болған факты болып саналады. Мезазойда саусақ қанатты балықтар ... ... ... ... ... тіршілік етуші алғашкы омыртқалылар қосмекенділер болған. Олар пайда болғанға дейін жерде судың омыртқалылары -- ... ... ... ... ... ... ... арасынан саусақ қанатты балықтар белгілі. Ендеше девон дәуірі кездерінде (шамамен 400-500 млн. жыл ... ... ... ... ... ... ... ертедегі тегінен шыққан деп болжайды. Қосмекенділер құрлыққа шығуымен қатар сумен де байланысын жоғалтпады және ... ... ... ... жоқ. ... ... ... деген сөзінен олардың өз тіршілігінде тек құрлықпен ғана емес, сонымен бірге сулы ортамен де байланысты екендігін көрсетеді. Бұл байланыс олардың ... ... ... даму және дене ... ерекшеліктерінен айқын көрінеді. Ересек өкілдері сазды көлеңкелі жерлерде, көбіне тұщы су қоймаларының жағалауында тіршілік ... ... ... ... өмір сүре алмайды.
Ертеректе ғалымдар "жексұрын" деген атпен бақаларды және ... ... сол ... ... жылан, тасбақаларды да қоса зерттеп келеді. Деседе, олардың сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... келе, олар жеке өз алдына топ болу керектігін анықтады.
Эволюцияның ... ... ... ... ... жануарлар дүниесіндегі дамудың тарихи кезеңі. Құрлықта кең таралу мақсатында, бұл жануарларда алғы шарттардың бәрі жасалынды.
Қосмекенділердің ата-тегі су ... ... олар ... ... әлі ... Құрлықты толығымен меңгеру омыртқалылар эволюциясының келесі сатысында ғана жүзеге асады. Бұл саты бауырымен жорғалаушылар. Олар ... жер ... ... ... ... Әрине бауырымен жорғалаушылардың барлығы да судан біржолата шығып кетті десек, ол ағаттық болған болар еді. Көптеген бауырымен жорғалаушылар ... ... ... ... ... судан табады. Оларға крокодилдер, кейбір жыландар мен тасбақалар жатады. Бірақ олар суда тіршілік еткенмен, құрлықта көбейеді. Сол сияқты ... ... ... рет ... ... ол да ортаға бейімделгіштіктің салдары. Олай болса, эволюцияның барысында жануарлар, дүниесінде "екінші белгісі" ретінде ... ... ... болды. Оны палеонтологияның, эмбриологияның және экологияның көптеген мәліметтері дәлелдеп отыр.
Құстар жоғарғы ... ... ... бейімделген ерекше маманданған бұтағы деуге болады. Құстар генетикалық жағынан рептилилерге жақын, оның прогрессивті бұтағы. ... ... ... ... ... а) ... орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар әр түрлі жағдайларға бейімделіп, мінез-қылықтарын өзгертеді.
б) денесінде зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене ... ... ... ... ... ... ... және тұрақты болуына әкеліп соққан.
в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, не ... ... ... ... ... жетілген (жұмыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі).
Қазіргі уақытта құстардың 31 отрядқа топтасатын 8000 аса түрі бар. ... ... ... денесінің қауырсынмен қапталуымен алдыңғы аяқтарының қанатқа айналғанымен, сүйектерінің ішінде қуыс болумен, ми сауытының шүйдесінің болуымен жүрегінің төрт камералы оның оң ... бір ғана орта ... ... сипатталады. Құстардың тісі болмайды, олардың қызметін мүйізді тұмсықтары атқарады.
Құстардың дене құрылысы. Тері жамылғысы және оның ... ... ... оның ... ... қабаты нашар жетілген. Тері қабатында ешқандай бөздері және сүйекті туындылары болмайды, тек қана құйрық түбірінің үстіңгі жағында құйымшақ безі ... Оның ... ... ... ... ... оған су жұқпайтын етеді. Құйымшақ безі су құстарында жақсы дамыған, құрлықта тіршілік ететін ... ... ... ... ... бір ... қауырсынмен қапталып тұрмайды. Қауырсыны бар жерін птерилия, ал денесінің қауырсыны жоқ жерін немесе сирек кездесетін жерін ... деп ... Құс ... ... және ... ... қарай түрліше болады. Денесінің сыртын қалыпты қауырсын жауып тұрады. Ол негізгі қаламнан және оның екі ... ... ... ... ... ... ... Қауырсынның теріге еніп тұратын бөлімін қалам қауырсын дейді. Қауырсын ... ... пер ... бөлімі сабағы деп аталады. Пәр ұзын бірінші дәрежедегі ... және оған ... ... екінші дәрежедегі мұртшалардан қалыптасады. Екінші дәрежедегі кіші ... ... ... ... ... Осы ... ... байланысып бір серіппелі тақташа желпеуіш құрайды.
Қауырсындарды орналасу жеріне қарай ... ... ... ... екі ... ... жиектеріне орналасқан ұзын қауырсындарды - қақпа қауырсындар, құйрығындағы ұзын қанаттарын бағыттаұшы қауырсындар. қанатының үстін жауып жататын қауырсындарды - қанат үстін ... ... үсті ... деп ... қауырсындардың астыңғы жағында ұсақ - мамық қауырсындар орналасады. Кейбір мамық қауырсындардың сабағы ете жіңішке ... ... ... ... ... жағында бір шоқ болып орналасады. Мұндай мамық қауырсындарды - нағыз мамық қауырсындар деп атайды. Мамық ... ... ... жоқ ... ... ... да кездеседі. Қауырсындары үздіксіз түлеп отырады. Көпшілік құстар жылына 1-3 ке дейін түлейді.
Ет системасы. ... ... ... ... ... ... байланысты бірнеше ерекшелігімен сипатталады. Біріншіден балаларға, амфибийлерге, және рептилилерге қарағанда құстардың бұлшық еттері біршама жіктеліп барып күрделенеді. Ол ұшу көзіндегі ... ... ... ... тамағын табуға мүмкіндік береді. Екіншіден аяқтарын қозғалуға икемделген көлемді бұлшық еттер дене скелетіне орналасып, екінші сіңір ұштарымен аяқтарға бекінген. Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ... ірі бұлшық еттер денесінің арқа жағына орналаспай, қанаттарды қозғайтындай болып көкірек бөліміне, төс сүйегінің екі жағына орналасқан. Артқы аяқтарын ... 35-ке жуық ... ... еттері болады.
Скелетінің ұшуға бейімделуіне және құрлықта жүруіне байланысты өзіндік ерекшеліктері бар: біріншіден алдыңғы аяқтарының, иық және ... ... ... ... ... екіншіден, барлық скелетінің жеңіл, әрі мықты болуы. Сүйектерінің жеңіл болуы көптеген сүйектерінде ... ... ал ... даму ... ерте ... ... ... жымдасып, бірігіп кетуінен болады. Тіпті ересек құстардан сүйектерінің жігін байқау ... ... ... - ... ... бел, ... және құйымшақ-құйрық белімдерінен қалыптасады. Бел омыртқалары ересек құстарда күрделі құрылысты сегізкөз құрамына енеді. Бас күрделі қимылдар жасайтындықтан мойын омыртқалары ұзын және тез ... ... ... ... ... ... омыртқалар деп атайды. Себебі, мойын омыртқалары бір-біріне ер сияқты жалғасады. Мұның өзі олардың тез қимыл жасауын қамтамасыз ... ... ... ... саны ... 25-ке дейін болады. Бас сүйегімен жалғасатын алғашқы екі омыртқасы амниоттардың омыртқаларының құрылысына ұқсас болып келеді, оларды атланг және ... деп ... ... (3-10) бір-бірімен сегіз және құйымшақ омыртқаларымен бірігіп кеткен. Оларда болатын қабырғалар төс сүйегіне қозғалмалы болып бекіген. ... ... және арқа ... ... екі ... тұрады. Олардың қосылған жері, қозғалмалы бекініп, денесінің артына қарай сүйір бұрыш жасайды. Қабырғалардың мұндай құрылыста болуы арнаулы бұлшық ... ... ... төс ... ... жотасына бірде жақындатып немесе қашықтатып отырады. Соның нәтижесінде көкірек ... ... ... ... тыныс алуда маңызы зор.
Бел омыртқалары өзара бір-бірімен, мықын сүйектерімен және сегізкөз омыртқаларымен ... ... ... ... ... да ... сегіз-құйымшақ омыртқаларымен қосылып кеткен. Соның нәтижесінде (10-22) тек қана құстарға тән ... ... ... жая омыртқалары құстарда рептелилердегідей екеу болады. Құстар жер бетімен жүргенде денесінің салмағы артқы екі аяғына түседі. сондықтан күрделі ... ... ... ... атқарады. Құстарда бос қозғалмалы құйрық омыртқалар 6-9 болады. Құйрық омыртқалары бірден құйыршық сүйегіне айналады - мұны құйрық сүйек ... ... деп ... Пигостиль біріккен бірнеше құйыршық омыртқаларынан тұрады. Құйыршық сүйектері құйрық қанаттары бекитін тірегі болып есептеледі.
Құстардың бас сүйегі. ... ... төрт ... ... ... екі ... және ... шүйде сүйектері). Желке бұдыры біреу ғана болады. Есту капсуласы үш ... ... ... ... ... бұл ... бірігіп кетеді. Бас сүйегінің түбі негізгі сына тәрізді, алдыңғы сына тәрізді, таңдай және қанат тәрізді сүйектерден қалыптасады. Бас ... ... ... - қос ... тебе, маңдай және кеуілжір сүйектер қаптап тұрады. Жоғарғы жағы - жақ аралық және жоғарғы жақ сүйектерінен тұрады. ... жақ ... арт ... - бет және ... бет ... жалғасады. Бұл соңғы екі сүйек шаршы сүйектермен қосылады, соның нәтижесінде құстарға тен төменгі самай доғасын құрайды. Мұның өзі көз ұясы мен ... ... ... ... ... жағы буынды сүйектен және тері тектес - тіс пластинкасы, бұрыш және жақтың имек ... ... ... Есту ... рептилилердікі сияқты бір сүйектен тұрады.
Қанаттары және иық белдеуі - ұшуғы ... ... ... болады. Иық белдеуі жауырыннан, каракоидтан және бұғанадан құралады. Бұлардың жоғарғы жақ бастары ... ... ... ... ... ... қалыптастырады. Жауырынның тұрқы ұзын, түрі қылыш тәрізді иіліп келеді. Каракоид өте жақсы дамыған, оның бір ұшы ... ... да, ... ұшы буын арқылы тоқпан жілікпен жалғасады. Құстардың оң және сол ... ... ... ... мұны ... ... деп атайды. Ол иық белдеуіне серпімділік қасиет береді.
Қанат ... бес ... ... сияқты бірнеше сүйектерден құралады.
Артқы аяқтары және оның белдеуі. Жамбас белдеуіне күрделі сегізкөз бен мықынның үлкен қалақша сүйектерінің ұзына бойыналысып барып ... ... ... болып саналады. Мықын сүйектерімен өте ірі шонданай сүйектері бірігіп кеткен. Шап ... өте ... ... ... ... Олар ... ... сырт жағына орналасқан. Жамбас сүйектерінің ұштары түйісіп келіп, ортан жіліктің ... басы ... ... ... оң және сол жамбас сүйектерінің құрсақ жағына қараған ұштары ... ... ... ... ... ... Мұндай жамбасты ашық жамбас деп атайды.
Артқы аяқтары - ортан жілік, асықты жілік, сирақ пен саусақтардан тұрады. Бұл үш ... ... ... ортан жілік деген бір үлкен сүйектен, екінші бөлімі-асықты жілік және оның ... ... ... және ... ... ... саусақтарының саны көпілігінде төртеу, үшеу болуы сирек кездеседі, ал Африка түйеқұсында екеу ... ... ... ... ең ... даму сатысында тұрған жануарлар. Олардың ерекшеліктері мынадай.
1. Оларда орталық нерв жүйесі жақсы ... Оның ... ... нерв ... ... - үлкен ми жарты шарлары жақсы дамыған (сұр ... ... ... орта жағдайына байланысты бейімделуі жақсы жетілген:
2. Сүтқоректілер тірі туады. Баласын сүтімен қоректендіреді. Бұл ... ... ... көбеюіне мүмкіндік береді және төлдерінің өніп-өсуіне қолайлы жағлайдар туады.
3. Дене ... ... ... жылу ... жоғары дамыған. Сүтқоректілердің денесінін температурасы шамамен ... ... ... ... ... бір ... ... терморегуляцияның дамуы болса (организмнің жылу бөлуі), екінші жағынан физикалық терморегуляцияның жылуды реттеудегі күшінің (терлеу, терінің қан ... ... ... ... ... ... жылуды реттеуде тері астындағы майдың, қаптап тұрған түктердің маңызы өте зор.
Сүтқоректілердің морфологиялық ерекшеліктері:
Сүтқоректілердің терісінде түрлі бездері бар. ... тер ... -- тер ... суды ... ... ... ... терморегуляция қызметін атқарады, май безі -- одан бөлінген шырын жүндерін, терінің ... ... ... ... кеуіп кетпеуіне ұзақ уақыт қызмет жасауына мүмкіндік береді. Иіс безі бір-бірімен қатынас үшін, қорқыту үшін. Сүт безі - ... ... ... асырау үшін қажет.
Сүтқоректілердің барлығының дерлік денесінің сыртын қаптап тұратын түк болады (волос). Кейбір түрлерінде (кит, дельфин т.б.) түк ... ... ... ... ... сақталған (екінші рет жойылған). Түк жабындысы әр түрлі түктен тұрады. Оның негізгілеріне: Малдың түк (түбіт), қылшық, сезгіш түк ... т.б. ... ... ... әр ... ... қарамастан сүткоректілердің кеңінен таралуына мүмкіндік береді. Сол таралу жағдайына қарай оларды бірнеше экологиялық топтарға бөледі: ... ... жер ... ... етеді (үй малдары, қасқыр, марал, елік т.б.), суда (кит тәрізділер - дельфиндер мен кашалоттар), сирендер - ... ... суда - ... аяқтылар - тюлендер, морждар; камшат, құндыз, ондатр, нутра т.б. ағаш басында (маймылдар, тиіндер т.б.), ауада (жарқанаттар), жер астында - ... ... ... ... класқа омыртқалылармен салыстырып қарағанда көптеген өзіндік белгісі бар жануарлар жатады. Терінің үсті азды-көпті жүнмен жабылған. Жүнмен терінің ... ... ... ... ... ... әсерінен сақтаумен қатар, дененің температурасын тұрақты мөлшерде сақтау.
Терінің астында, қалындығы әр ... ... май ... бар. Бұл май суық ... ... ... ... ететін сүтқоректілерде қалың, мысалы, көк киттің тірі майының қалындығы 30 см дейін. Май қорек жеткіліксіз болғанда ... ... ... ... қоры да ... есептеледі. Сондықтан қыста ұйықтап жатқан кейбір жануарлардың (күзде) майы көп ... ... ... ... көп ... Ол ... ... бөліп шығаратын заттар шырын деген ортақ атпен аталады. Бездердің өздері бірнеше топқа бөлінеді және секреттерін белгілі түтік ... ... ... химиялық құрамы әр түрлі болады. Мысалы, тер бездері -тер шығарады, ал сүт бездері - сүт ... т.б. Сүт безі тек ... ғана ... ... ... ... болғандықтан секреттері қанға қосылады.
Сүтқоректілерде денені қозғалысқа келтіретін әртүрлі бұлшық еттер болады, олар сүйектерге бекиді. Басқа омыртқалылардан ... тағы бір ... дене ... және ... ... ... ол екеуінің арасынан көкірек құрсақ пердесі немесе диафрагма бөліп тұрады. Сүтқоректілердің денесін құрайтын әртүрлі мүшелер өздерінің атқаратын қызметіне байланысты бірнеше ... ... ... ет, ас ... зәр шығару, қан айналу, нерв жүйесі және тағы басқалар.
Қазір дүние жүзінде сүтқоректілердің 4500 түрі белгілі. Соның 332 түрі ТМД жерінде ... Ал ... ... 178 түрі ... Омыртқалылар зоологиясын оқытуда ақпараттық технологияларды пайдалану
Адамзаттың жануарларға деген қызығушылығы тас дәуірінде басталған болатын. ... аң ... ... ... көзі ... ... туралы алғашқы жазбалар көне Қытай мен Үнді елінде пайда болды. Тау үңгірлерінде түрлі жануарлардың, ұсақ ... ... ... ... ... ... да дегенмен зоологияның ғылыми бастауы Көне Грек елінің ғалымы, әрі ойшылы Аристотельден бастама алады. Ол өзіне белгілі (500 - ден ... ... ... екі ... бөлді: 1) қаны бар 2) қаны жоқ жануарлар. Бірінші топтағы жануарларға ол ... ... мен ... ... ... ... ... жәндіктерді, шаянтәрізділерді жатқызған болатын. Бұл ең алғашқы және ең көп уақыт бойы болған зоологиялық ... түрі еді. ... өзге ... ... да ... жұмыс жасаған болатын. Орта ғасырда феодалдық кезде ғылымды шіркеуде қызмет ететін адамдардың кедергісінен, ... ... тек 15 ... ... ғана ... ... 16-17 ... жануарлардың көптүрлілігі, оның құрылысы мен өмір сүру ... ... ... ... пайда бола бастады. Зоология ғылымына ХҮІ және ХҮІІ ғасыр өзінің микроскоп ойлап табуымен маңызды. ... ... ... ... ... ... Англияда У.Гарвей және т.б) ең кіші деген жануарлардың организм құрылысын, эмбриондық дамуын зерттей ... қол ... ... ... ... ... ... жануарлар системасның негзі қалыптаса бастайды. Бұл бағытта Дж.Рейдің еңбегі, Шведтік ... ... ... ботаникада систематиканың дамуымен маңызды. К.Линнейдің (Табиғат системасы) атты еңбегі 1735 жылы шықса, оныншы рет (1758 жыл) жарыққа шыққанда Линней 4 ... ... түр ... тегі ... ... ... класс бөлді. Ол 300 - ден астам род жануарларды ұқсастықтарына қарай қатарларға біріктірді. Ұқсас қатарлар классқа біріктіріліп, ... ... ... деп ... ... 6 ... ...
* Сүтқоректілер - Mammalia
* Құстар - Aves
* Қосмекенділер - Amphibia
* ... - Pisces
* ... - Insecta
* Құрт және көп ... ... - Vermes ... ғасыр аяғы мен ХІХ ғасыр басында француз зоологы ... ... ... ... ... жасады. Осы жасалған жұмыстың негізінде оның шәкірті Бленвил 1825 жылы системаға түсінікті жоғарғы таксономиялық бірлікті типті ... ... ... тип ... аз ... ... ... құрылысы мен дамуын жақсы білгеннен бастап оладың саны көбейе түсті. Ж.Кювье ... ... ... өзгермейді деп ойлады.
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында зоологияда жануарлардың тарихи дамуы басталды. Ж.Кювьенің қатарласы Э.Жоффруа Сент Илер жануарлардың қоршаған орта факторларына ... ... ... ... деген ойды дамытты. Дәл осы уақытта Ж.Б. Ламарк 1809 жылы атты кітабын жарыққа шығарды. Ол кітапта ең ... ... ... ... ... теориясы айтылған болатын. Ламарк омыртқасыз жануарлардың систематикасын жасауға үлкен үлес қосты. Ол атты ... ... ... ... ... Ол омыртқасыздардың ішінде 10 классты анықтаған болатын, ал Линней болса тек 2 класс анықтаған болатын. Түрлер өзгереді ... ойға сол ... ... ... профессор К.Р.Рулье де қарсы болды. Зоология ғылымының дамуына 19 ғасыр ортасында Ресей Ғылым ... ... К.М. Бэр ... эмбриологиясын зерттеп, ұрық жапырақшасының оқуын енгізген еңбегі зор болды.
19 ғасырдың 30-шы жылдары М.Шлейден мен Т.Шванның жасуша теориясын ... ... мен ... ... ... ... есте ... дамуының жаңа кезеңі барлық биологиялық ғылымдары сияқты 19 ғасырдың ортасында Ч.Дарвиннің (1859 ж) атты ... ... ... нақты сипаттап бергеннен кейін басталды.
Германияда Э.Геккель Ч.Дарвиннің ойын пайдалана отырып жануарлар әлемінің филогениясын жасауға пайдаланады. Оған ... бен ... ... ... ... - ... ... еңбегі жатады. Бұдан эволюциялық салыстырмалы анатомия мен эволюциялық салыстырмалы эмбриология туындайды. Эволюциялық салыстырмалы эмбриологияда ең негізгі бастапқы роль орыс ... ... пен ... ... Сол уақытта В.О.Ковалевский жануарлардың қазба қалдықтарын зерттей отырып эволюциялық палеозоологияның негізін қалайды. Сонымен бірге тез жылдамдықпен жануарлар ... мен ... ... ... Бұны ... ... ... жазылуы дәлелдейді. К. Линнейге 4208 түр белгілі болып, оның саны 20 ғасырда 48000 өсті, ал сол ғасырдың ... ... 400 мың түр ... ... еді. Сол ... ... ... экологиясы бөлініп шығады. 20 - шы ғасырда зоология өте үлкен қарқынмен дами бастайды. Біздің ғаламшарымыздың ... ... ... ... ... Әсіресе зоология мен зоогеографияның дамуына әлемдік мұхиттарды зерттеуге шыққан экспедициялық кемелердің зерттеулері көп көмек берді. Бұл зерттеулерге советтік , атты ... ... ... көп болды. Соңғы ширек ғасырда осы кемелермен мұхиттың 11000 метр тереңдіктегі көптеген маңызды зоологиялық ашылулар жасалды. ХХ ... ... ... ... ... ... бағытталды. Осы зерттеулер негізінде бірталай жоғары систематикалық санаттың саны тип, класс түрлерінің саны көбейді. Кювье кезінде 4 тип ... ... ... ... олардың саны анағұрлым көп. Дәл қазіргі кездегі кітаптарда 23 ... ... ... он ... жоғары санатты зерттеумен қатар зоологияда түрдің қиын ... ... ... ... Популяцияның зерттелуі - биологиядағы басты мәселе түр түзілуге әкеліп соғады. Зоологиялық зерттеудің әдістері көбейе түсіп, нақты цитологиялық ... ... ... Соңғы уақытта ағзалардағы хромосома санымен оның құрылысын зерттеудің нәтижесі қолданылуда. Одан кейін зоологияға биохимиялық ... ене ... ... ... ... ... даму жолына ДНК-ның нуклеотидтік құрамын зерттеген болатын. Зоологиялық зерттеулерде сонымен қатар жасушаның ультракіші құрылысын көруге электронды ... ... ... бақылау жасау енді. Жануарлардың эволюциялық дамуына морфофизиологиялық эволюцияның заңдылығын зерттеумен айқындауға болады. Бұл ... ... ... академик И.И.Шмальгаузен, неміс зерттеушісі Б.Ренни, ағылшындық Ю.Гекслидің жұмыстарының маңызы зор болды. ХХ ... ... ... ... ... ... жетістіктерге жетті. Бұл облыста салыстырмалы анатомияның эмбриологияның және де палеозоологияның жетістіктері мол болды.
СССР мен ... ... ... әлемдік ғылыммен бірге дамыды. Рсесй жерінің байтақ кең даласы мен ондағы ... ... ... ... ... ... үлес қосқан болатын, айтар болсақ олар: сібір мен Камчатка ... ... ... ... ... И.И.Лепехин. Сонымен қатар П.С.Палластың да Поволжье мен Сібірге барған сапары да маңызды рөл атқарды. Ғалым гидробиолог Н.М.Книповичтың Баренц, Қара ... ... пен ... ... еңбектері маңызды болды.
Сонымен Ресейде зоология ғылымы қарқынды дами ... оған ... ... орыс ... ... зерттеулері мен олардың жұмыстары болды. Ондай ғалымдар қатарына А.О.Ковалевский, И.И.Мечников, В.О.Ковалевкий. В.В.Зеленский, Н.В.Бобрецкий, ... ... В.Е. ... 3 ... ... жыл), 2 ... ... пен Н.Н.Карташевтың (1979) сияқты еңбектері жарық көрді [3].
Зоология жануарлар әлемін барлық бағытта яғни оның ... ... ... мен өмір сүру ... ... мен ... ... (зоогеография), сыртқы ортамен қарым-қатынасын (экология), дамуын (эмбриология) зерттейтін ғылым. Зоология адамның күнделікті өмірімен тығыз байланыста, оны ... ... ... ... қалу ... ... жыл ... тиімді және таралған білімдендіру электрондық басылымдары мен ресурстарына негізделген ақпараттық технологиялардың қолданылу аясы айқындала түсуде. Ондай технологиялардың бірі ... ... ... ... ... байланысты электрондық баспалар және ресурстарды оларды жасау және қолдану тәсілдерін бөлшектеп, қарастырудан ... ОЭБ - ны ... және ... ... ... ... ... танысқан ақылға сай келеді.
Демек, мультимедиа. Компьютерлік аппараттық қамтамасыз етуде сипаттамалық ерекшелігі өңдеу мүмкіндігі және компьютерлік техниканың даму ... ... ... жаңа ... ... ... ... ақпараттарды беруге болатын құралдар бөлінеді. Шыныменде соңғы жылдары осындай құралдар санына мультимедиа ... ... атқа ие ... жазу үшін және дыбыс шығару, фото және видио ... үшін ... ... Егер ... ... ... ... өңдеу үшін құрылымдар пайда болып, кең таралса, осы құрылымдарды мультимедиа құралдарына жатқызылады.
Мультимедиа құралдарының спецификациясын ақпараттық түрлерін және оны беру ... ... ... ... Оқытудағы электрондық баспалар мен ресурстарды оқып үйрену үшін мәні зор ... ... тек ... ... тоқталамыз. Ақпаратты классификациялауға болатын критерийлердің бірнешесі бар. Бірінші критерий түрінде көру, есту, сезу, дәмін тарту, ... ... ... қабылдау кең таралған бөлудің принципін қолдануға болады. Оқыту электрондық баспалар мен ... оқып ... көз ... ... ... және ... ... жұмыс істегенде мүмкін болатын, адамға ақпараттық әсер ету түрлерін ғана қарастырған дұрыс ... ... ... ақпаратты қабылдау түрлері бойынша негізгі үш группаға бөледі:
* Адам көзімен қабылданатын ... ол ... ... ... ... деп ... Бұл ақпаратқа текст, графикалық бейнелер және суреттер, фотографиялар, мультифильмдер, видеофильмдер жатады.
* Дыбыстық ақпарат деп аталатын адамның есту ... ... ... Бұл ... у - ... ... сөз жатады.
* Сенсорлық немесе тактильдың ақпарат деп аталатын, арнайы техникалық құралдармен жұмыс істегенде адамның сенсорлық жүйесімен қабылданатын ақпарат.
Ақпараттың аталған ... ... ... ... да жіктеуге болады. Олардың бәрі адамның ақпаратты қабылдау тәсілі болып табылады. ... ... ... ... ... ақпаратты ассоциативті және туралауға бөлуге болады. Оқушылар ботаниканы оқығанда танысатын өсімдікте текстік немесе сөздік суреттерді мысалға келтіруге болады. Бұл ... ... оқу ... ... ... ... ... бар өсімдіктер туралы түсініктер мен алынған ақпараттың ассоциациясына алып келеді. Текстті оқу немесе сөзді тыңдаудың барлық оқушылардың өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... Әрбір оқушы оқытылатын өсімдікті өзінше қабылдайды.
Тура ақпарат тікелей маңызды, соның қатарында оқыту мақсаттарының назары бойынша объектілердің ... ... ... ... ... ... видеофильмдер, ғылымда шу деп аталатын дыбыстар жатқызылады. Мультимедиа құралдарының өзгеше ерекшеліктерінің бірі болып тура ақпаратты беру және өңдеу мүмкіндігі табылады. ... ... ... ... оқып - ... мультимедиа құралдарын пайдалану, оқушыларға өсімдікті және онда болатын ... ... ... ... ... естуге мүмкіндік береді.
Осылайша, мультимедиа түсінігі жалпы мультимедиа ... ... бір ... компьютерлік өңдеужәне ақпаратты әртүрлі типте көрсету мен тығыз байланыста ... ... ... білім алу эффективтілігіне әсер ететін электрондық баспалар және ресурстарға байланысты. Мультимедиа құралдарын білім беру сферасына енгізілуі ... ... ... ... пайда болуына және олардың мазмұндық артуына, оқытудың жаңа әдістерін және педагогтардың кәсібі шығармашылығының ақпараттану технологияларын ... ... ... видеофильмдерді сақтауға, өңдеуге және өндіруге мүмкіндік беретін мультимедиа құралдарын білім беру жүйесіне енгізу, ... ... ... ... ... алып ... Демек, оқушылар компьютер мен жұмыс істей отырып, оқу уақытының бір бөлігін оқыту мақсатының көз қарасы бойынша маңызды болған видеофрагменттерді ... ... ... ... ... сияқты" "мультимедиа" сөзі бірден бірнеше әртүрлі мәнге ие ... ... ... Мультимедиа - бұл.
Әртүрлі типтегі аппараттық өңдеу құралдарын қолдану және функциялау, өңдеу ретін суреттеуші ... ... ... ... және ... технологиясының негізінде жасалынған ақпараттық ресурс;
Әртүрлі типтегі ақпараттың берілуі және функциялануы өңдеумен ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге мүмкін болатын компьютерлік апппараттық қамтамасыз ... ... (сөз, ... ... ... ... және т.б) динамикалық және дәстүрлі статистикалық және визуальды (текс, графика) ақпаратты өзінде біріктіретін ... ... ... ... кең мағынада термині ақпараттық технологиялардың спектрін білдіреді.
Мультимедианы ақпараттандыру құралдарында пайдалануға байланысты, графикалық, дыбыстық, фото және видео әсерлерінің есебінен мұндай ... ... ... ... бар және олар ... ... көңіл көтеру индустрияны қосылады.
Мультимедиа жүйесінің пайда болуы адам шығармашылығының көптеген облыстарында революция жасады. Мультимедиа технологиясын қолданудың кең облыстарының бірі ... беру ... ... мультимедиаға негізделген электрондық баспалар және ресурстар оқытудың тиімділігін неғұрлым артттырады. Материалды ауызша баяндағанда ... бір ... ... мың ... ... қабылдап, меңгеретіні, ал көру ағзаларын 100 мыңға жуық осылай бірліктерді меңгеретіні ... ... ... ... ... мультимедиа құралдарының саны мыңға жетеді. Мультимедиа - технологиялар және оған сәйкес білім беруді ақпараттандыру ... тез ... келе ... Егер 1995 жылы басылымнан шыққан мультимедиа және СD - ROM ... ... ... ... 34 ... ... болса, 1998 жылдарының басында олардың саны 300 ге жеткен болса, қазір бұл тізім бірнеше мыңдаған атауларды өз ішіне ... ... бұл ... ... ... ... ... нақты суреттеп бере алмайды, бірақ жасалынған және пайдаланып жатқан мультимедиа құралдар санының өсуіне біржақты ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін және төмендегідей аудиовизуальды ақпараттарды өңдеудің жаңа тәсілдерін қолдану ... ... ... ... ... етеді.
* Визуальды ақпаратты (орналастыру, қою);
* Әртүрлі аудиовизуальды ақпараттарды контаминациялау (ығысу);
* Анимациялық ... ... ... ... ... деформациялануы (белгілі бір сызықтық параметрдің үлкеюі несесе кішіреюі, бейненің созылуы ... ... ... ... ... берілуі;
* Бейненің (қараңғылануы) көлеңкеленуі;
* Визуальды ақпараттың талданған бөлігін оны келесі ығысуы немесе қарастырылуы үшін тіркеу;
* Бір экрандағы кез ... ... ... ... бар ... ақпараттың көп терезелі көрінісі.
* Шынымен өтіп жатқан процесстердің шын уақыттағы оқиғалардың демонстрациясы.
Мультимедиа және ... ... ... сәйкес құралдарын пайдалануға байланысты бірнеше түсініктер бар. Мультимедиа ... ... ... ... ... ролі ... ... бұл:
* Текстке түсіндіретін немесе толықтыратын ақпараттың басқа типін енгізу (бейне және дыбыс)
* Көрнекті және көзжеткізерлік түсіндіру үшін мысалдарды келтіру (басқа ... ... ... да ... ... ... студен пен оқытушыға бірдей десе болады оны біз тәжірибе барысында анықтай алдық.
ІІ Биология сабағында қосмекенділер класын оқыту
2.1 ... ... ... сипаттама
Құрлықта тіршілік етуші алғашкы омыртқалылар қосмекенділер болған. Олар пайда болғанға дейін жерде судың ... -- ... ... ... ... ... ... балықтардың арасынан саусақ қанатты балықтар белгілі. Ендеше ... ... ... ... 400-500 млн. жыл ... алғашқы қосмекенділер (стегоцефальдар) саусақ қанатты балықтардың ертедегі тегінен шыққан деп болжайды. Қосмекенділер құрлыққа шығуымен қатар сумен де байланысын жоғалтпады және ... ... ... ... жоқ. ... ... "амфибиос" деген сөзінен олардың өз тіршілігінде тек құрлықпен ғана емес, сонымен бірге сулы ортамен де байланысты екендігін көрсетеді. Бұл ... ... ... әрекеттерінен көбею, даму және дене құрылыс ерекшеліктерінен айқын көрінеді. Ересек ... ... ... жерлерде, көбіне тұщы су қоймаларының жағалауында тіршілік етеді. Қосмекенділер тұзды суларда өмір сүре алмайды.
Құрылысы: Ересек түрлерінің ... бас, дене және екі жұп ... ... ... және қосмекенділерде стегоцефальдарда болған, өйткені олар үнемі суда тіршілік еткен. Ал қазіргі тіршілік ететін ... ... деп ... ... саламандралар) отрядында құйрық сақталған, өйткені олардың ересек өкілдері де көпшілік уақытын суда өткізеді. Қазіргі қосмекенділердің көпшілігінде әсіресе ... ... ... ... құрбақа және басқалары) артқы аяғымен секіріп (жүрудің) қозғалудың нәтижесінде ... ... Жер ... тіршілік ететін көптеген түрлерінде (аяқсыздар отряды немесе құртша) аяқ та, құйрық та жойылған (құрша, цейлон балықжыланы т.б.) Қосмекенділер жартылай ... ... ... ... ... салыстырғанда жақсы жетілген. Бас-мойын бөлімінің бір ғана омыртқасы арқылы дене омыртқасымен жалғасады. Соның нәтижесінде бас ... ... ... тез ұстауға мүмкіндік туғызады.
Тері жабындысы. Барлық қосмекенділердің терісін және оның ... ... ... ... ... мүйізді қабыршақтары жоқ - жалаңаш болады. Сүйекті қабыршақтар тек кана стегоцефальдарда болған. Олардың ... ... ... ... ... суға ... ... Сондыктан құрлықта өмір сүрген қосмекенділер үшін сүйекті қабыршақтардың болмауы үлкен жеңілдік. Қабыршақтардың жойылуымен, қорғанудың қажеттілігіне байланысты эпидермисінде бездер өте көп. Тері ... ... ... ... кетуден және сыртқы ортаның факторларының зиянды әсерінен қорғайды. Көптеген түрлерінін терісінде улы бездері болады. Оның ... ... ... ... қорғайды. Қосмекенділер құрлықта тіршілік ететін жануарлар сияқты құрғақшылыққа қарсы тұру қабілеттілігі әлі жете дамымаған. Сондықтан олар сазды көлеңкелі ... ... ... ... жүреді, сонымен бірге бақалар мезгіл-мезгіл суға түсіп, терісін сулап отырады.
Қаңқасы. Қосмекенділердің құрлықта тіршілік етуіне байланысты қаңқасының барлық бөлімдерінде өзгерістер бар. Жер ... ... ... ми ... ... өмір бойы ... күйінде қалады. Бас жамылғы сүйектер аз кездеседі. Басты үстіңгі жағынан төбе және маңдай сүйектері қоршап жатады. Тіл асты ... ... ... ... ... тіл асты пластинкалардың тууына себебін тигізеді.
Омыртқа жотасы -- мойын, дене, сегізкез және құйрық ... ... ... ... бір ғана ... ... дене омырткалары 7-100-ге дейін болады. Мысалы, ең азы -- 7, ал ... ... ... ... бөлімінің омыртқасы біреу ғана, ал аяқсыздарда тіпті болмайды. Құйрық бөлімі құйрықты қосмекенділерде айқын бөлінген, ал құйрықсыздарда уростил деген бір ғана ... ... ... нашар дамыған немесе жойылып кеткен. Нағыз қабырға тек қана аяқсыздарда болады, құйрықтылар нашар дамыған, ал ... ... ... ... ... ... ... олардың көкірек қуысы болмайды.
Аяқ қаңқалары құрлықта тіршілік ететін омыртқалылардың аяқ қаңқасына ұқсайды. Алдыңғы аяқтары тоқпан жілік, қары (кәрі) ... ол екі ... ... ... сүйегі мен шынтақ сүйектерінен құралады, алдыңғы аяқтарындақол басы сүйектерінен тұрады. Артқы ... ... ... ол ... ... жалғасады, асықты жілік, ал асықты жілік үлкен асықты жіліктен және асық жілік шыбығынан тұрады, артқы аяқтарында - табан ... ... ... алдыңғы және артқы аяқтары алғашқы көздерде бес саусақты болған, ал қазіргілерінде саусақ аз болуы ... ... ... артқы аяқтары ұзын болып келеді, өйткені олар суда жүзіп жүру үшін қажет және саусақтарының арасы ... ... ... және ... белдеулері балықтардікі мен салыстырғанда әлдеқайда жақсы дамыған. Иық белдеуі негізінен мына ... ... ... ... ... Осы ... иық белдеуінің үш сүйегінің ұштары тоқпан жіліктің басына келіп жалғасады. Қосмекенділерде дамыған қабырғалардың болмауына байланысты, көкірек қуысы болмайды. Жамбас белдеуі үш ... ... Ұзын ... сүйегі (подвздошной), шап сүйегі (лобковый), шонданай сүйегі (седалешной). Осы сүйектердің ұштары түйісіп, ... ... ... ... белдеуі өзінің ұшымен сегізкөз омыртқасымен жалғасады. Сондықтан қосмекенділердің артқы ... ... ... ... ... гөрі ... мен сүйеніштері әлдеқайда мықты болады.
Ет жүйесі. Балықтардың ет ... ... ... ет ... ... Өйткені бірінші рет омыртқалы жануарларда аяқтарының пайда болып, соның көмегімен жер бетінде қозғалуында. Сондықтан ... ... ... ... ... ... және ... байланысты еттер жіктелген. Ал балықтардың еттеріндегі сегметті бөліну оларда сақталмаған. Қорыта айтқанда осы ... ... ... ет ... ... даму ... күрделеніп, жікке бөлініп жоғарғы омыртқалы жануарлар -- ... ... ... және ... ет ... негізін қалайды.
Ас қорыту жүйесі. Қосмекенділердің негізгі қорегі жануар ... ... оның ... ... ... ... ... Бақалар өздерінің жалпақ та, жабысқақ тілімен қозғалып жүрген омыртқасыздарды тез ұстап алады. Барлық қосмекенділердің тілінің ұстіңгі бетінен, желім сияқты шырын ... Осы ... ... ұсақ ... ... ... ... ұсақ біркелкі үстіңгі жақ сүйектеріне, ал кейбір түрлерінде төменгі жақ сүйектеріне орналасқан. Кейбір түрлеріде (құрбақаларда) ... ... Ас ... жүйесі ауыз қуысынан басталып жұтқыншақ қуысына жалғасады. Жұтқыншақ арт жағынан тарылып ... ... Ауыз -- ... ... жалғасады. Ауыз-жұтқыншақ қуысына сілекей бездерінің де жолдары ашылады. Ішектің үстінде жабысып ұйқы безі ... ... ... оның ... өт орналасқан. Өт түтігіне, ұйқы безінің жолы да келіп ашылады. Өңеш қарынмен жалғасады, қарын ішекпен тура ішекпен жалғасады.
Тік шек айқын ... ол ... ... ... ... ... ... зәр және жыныс өнімдері сыртқа шығарылады.
Тыныс алу жүйесі. Ересек кезінде олар ... мен ... ... тыныс алады. Өкпесі -- крегесі ұсақ, жұқа ұя тәрізді қуыстардан екі қалтаға ұқсайды. Өкпесінің толық жетілмеуіне байланысты тері ... ... ... Тері ... тыныс алу тері артерияларының капиллярлары арқылы іске асады. Мысалы, жасыл бақалардың терісі арқылы канның тотығуына қажетті оттегінің 51 проценті енсе, ... 49 ... өкпе ... өтеді. Организмнен бөлінетін көмірқышқыл газының 86 проценті тері арқылы, қалған 14 ... өкпе ... ... ... ... тыныс алуда маңызы зор. Бақаның мұрын қуысы хоана арқылы ауыз қуысымен қатынасады. Тыныс алуда танау тесіктерінің ролі зор. Ол ... бақа ... ... ... ішке ... және ... шығарады. Бақаның танау тесігі ашылып, жабылып тұрады. Бақаның көкірек клеткасы және қабырғалары болмайды. Ауа бақаның өкпесіне, басқа жануарлардағы ... ... ... ... ... кірмейді, танау тесігі арқылы кіреді.
Қосмекенділердің суда тіршілік ететін личинкалары сыртқы желбезек және терісі арқылы тыныс алады. ... суда ... ... ... ... ... өмір бойы сақталады, ал көптеген түрлерінде кейінірек желбезек ... ... ... ... ... алу ... келгенде қосмекенділер балықтарға жақын.
Қан айналу жүйесі. Эволюциялық дамудың барысында ... ... ... құрлыққа шығуына байлайысты қосмекенділерде ең бірінші рет өкпе ... ... ... ... қан айналыс жүйесінде елеулі өзгерістер туады. Барлық қосмекенділердің жүрегі балықтардың жүрегі сияқты екі бөлімнен емес үш бөлімнен: бір ... сол ... және оң ... ... ... ... ... және көмір қышқыл газы азайған қан өкпе веналары арқылы сол жақ ... ... ... ... ... вена қан ... ... де, оны артерия қаны деп атау ұйғарылған. Бүкіл денеге ... ... ... ... ... ... қан ... арқылы оң жақ жүрекшеге келіп құйылады. Мұндай қанды вена қаны деп атауға (мақұлданған) ұйғарылған.
Жүрекшелердің жиырылуының нәтижесінде ... қан ... ... ... ... мен вена ... ... араласпайды, өйткені қарыншаның ішкі бетіндегі әртүрлі өсінділер қандардың толық араласуына мүмкіндік ... ... ... ... ... кейін қарыншаның оң жақ бөлігінде вена қандары, сол жағында - артерия ... ал ... -- ... ... ... оң жақ бөлігінен артериялық конус шығады, одан төрт жұп ... ... ... ... жұп ... таза артериялық қанды бас бөліміне апарады, оны ұйқы артериясы дейді. Екінші және үшінші жұп артериялар дененің барлық жеріне таратылған ... ... ... ... ... ... жұп артерия -- ол қанды өкпеге ... ... өкпе ... ... ұлкен қан тамыры шығып, теріге барып, теріде веноздық қан оттегіне ... ... ... ... бұл қан ... өкпе-тері артериялары деп атайды. Сайып келгенде, қомекенділерде балықтардікі сияқты бір ғана қан ... ... ... екі қан ... ... бар. ... қан айналыс шеңбері -- жүректен шыққан қан артериялар мен капиллярлар ... ... ... ... ... одан ... мен ... арқылы оң жақ жүрекшеге келіп құяды. Кіші кан ... ... - ... шыққан қан өкпе артериясы мен капиллярлар арқылы өкпеге барады, одан капиллярлар және екпе венасы сол жақ ... ... ... бұл екі шеңбер жылы қанды омыртқалардағы сияқты толық бөлінбеген. Вена қаны да, ... қаны да ... ... ... ... ... Қан ... арқылы қан баяу қозғалады және қанда оттегі аз ... ... ... ... Сол ... зат алмасудың дәрежесі жоғары болмай, олардың денесінде жылу аз ... ... да ... ... суық қанды жануарларға жатады. Олардың денесінің температурасы қоршаған ортаның температурасымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... және ... таралуы осыған байланысты. Олардың түрлері тек тропикалық жерлерде ғана көп болады.
Нерв жүйесі. Қосмекенділердің алуан түрлі ортада ... ... ... және ... ... ортасына байланысты миының құрылысы балықтардікімен салыстырғанда, алдыңғы миы үлкендеу және ол ми ... ... ... ... миы онша үлкен емес, ал мишығы өте аз ... ... бұл ... ... ... ... қозғалысының күрделі болмай жай баяу қимылдауына байланысты. Жұлын нервтері иық және жамбас белдеулерінде нерв торларын құрайды. Омыртқа жотасының екі ... ... ... нерв ... ... дамыған.
Сезу мүшелерінің ішінде белгілі бір дәрежеде өзгеріске ұшыраған мүше ол (құлақ) есту мүшесі. Ол балықтарға қарағанда қосмекенділердің есту ... ... ... ... тек қатна ішкі құлағы емес, ортаңғы құлағы мен дабыл жорғағы да бар. ... ... ... ... ... ... ... бөлімі евстахиев түтігі деп аталады. Қосмекенділердің көздері балықтардың көзіне қарағанда өткір келеді, бірақ олар құрлықта судағыдай алыстан көре ... ... ... ... және ... заттар түсуден, күшті жарықтан сақтап тұратын қозғалмалы қабағы бар. Көздің мөлдір қабығының пішіні балықтардікіндей тегіс болмай - ... ... ... ... ... - ... пішіндес болады. Бұл ерекшеліктер қосмекенділердің алысырақтан көрінуіне мүмкіндік ... ... ... ... білмейді. Суға қарағанда құрлықта температураның өзгерісі де күшті. Бақаның терісінде ... нерв ... ... Олар ... және суықты, құрғақ пен ылғалдылықты сезеді, суда еріген неше түрлі заттарды -сезгіш келеді.
Қосмекенділерде жұп иіс сезу капсулалары болады, олар сыртқы ... бір жұп ... ... ... Иіс сезімімек ішкі танау тесігі хоандар кетеді, олар ауыз-жүтқыншақ қуысымен жалғасып тыныс алуға да қатысады. ... иіс сезу ... ... ғана пайдаланады, ал суда жүргенде танауын жауып жүреді.
Балықтарға тән бүйір сызық, қосмекенділердің тек личинкаларына ғана тән. Бүйір сызық ... ... - суда ... ... ... ... және құйрықсыз түрлерінің ересектерінде өмір бойы сақталады.
Зәр шығару жүйесі. Олардың зәр шығару мүшелері жас ерекшеліктерше қарай құрылысы өзгергіш келеді. Мысалы, ... ... даму ... ... ал ... ... мезонефрос зәр шығару мүшелердің қызметін атқарады. Зәр заты алдымен клоакаға, одан ... ... ... ... зәр заты ... ... содан кейін сыртқа шығады. Ыдыраған заттардың аздаған бөліктері тері арқылы да бөлінеді.
2.2 Қосмекенділер көбеюі және ... ... ... ... ... бүйректің жанында жатады. Тұқым безінің үстінде белгілі бір пішіні жоқ, сары түсті майлы дене жатады. ... ... оның ... ... ... ... болып саналады. Жыныс бездерінің жолдары бүйректің алдыңғы бөлімі арқылы өтіп, вольфов каналына жалғасады, ... ұрық зәр ... жолы ... клоакаға жиналып, одан әрі сыртқа шығады. Бұдан еркектердің зәр шығару мен ұрық ... ... бір ғана ... -- ... ... ... ... болады.
Аналық безі жұп, оның үстінде майды дене жатады. Уылдырық шашатын мерзімде аналық жыныс бездерінің мөлшері артады. Жетілген жұмыртқалар дене ... ... одан ... тәрізді бір жұп жұмыртқа жолына -- мюллеров каналдарына өтеді. Уылдырық мюллеров каналдары арқылы ... ... ... жолы ... оның ... ... - клоакаға ашылады.
Ұрықтану көпшілік жағдайда сыртта судың ішінде өтеді. Көпшілік қосмекенділердің ұрықтану кезінде еркегі ұрғашысына асынып, алдыңғы аяғымен ұрғашысының ... ... ... суға ... ... тигізеді де, сол сәтте еркегі уылдырықты ұрықтандырады. Кейбір түрлерінде (тритондарда) еркегі спермаларын арнайы қапшықшада (сперматофорда) жинап, содан кейін ұрғашысы клоакасының ... ... ... ұрық жолына кіргізіп алады. Бұл жағдайда ұрықтану ұрғашысының ... ... ... ... ... жақсы дамыған (түсі - реңі, алдыңғы ... ... ... т.б. ... ... ... ... ерекше қатты дыбыс береді, ол дыбыс қапшығы -- резонаторлардың арқасында шығады.
Қосмекенділердің сумен байланыстылығы, көбею кезінде өте ... ... Олар ... суға ... ... дамуы суда өтеді. Ұрықтанғаннан кейін уылдырықтың мөлдір қабықтары ісінеді де, біріне-бірі жабысады да, үлкен түйір ... ... 2-3 ... соң ... бақаның личинкасы - итшабақ шығады. Итшабақ өз өмірінің алғашқы күндерінде жүзбейді (аяқтары болмайды) және қоректенбейді, өйткені онын әлі ... ... ... ... кейін мүйіз жақтары бар ауыз пайда болады. ... ... ... кеміреді. Ең алғаш алдыңғы аяқтары негізделеді, бірақ ол сыртында көрінбейді, сондықтан сыртқа бірінші рет артқы аяқтары ... ... ... алғашқы кездерінде ұзын құйрықты, басының екі жағында сыртқы желбезектері болады. Бұл ... ... ... өте ұқсас келеді. Оның дене пішіні балықтың денесі тәрізді, желбезектері бар, жүрегі екі бөлімнен, қозғалу кызметін құйрығы атқарады, оның ... ... ... да бар. ... бақа өзінің дамуында қосмекенділердің балықтан шығу тарихын қысқаша түрде қайталайды.
Дамудың барысында желбезек саңылаулары аздап бітеле бастайды, мұнымен бір мезгілде ... ... ... ... ... ... қарай қан айналыс жүйесі де өзгереді. Қан айналысының екінші ... ... ... ... ... екі ... бөледі, енді жүрек үш бөлімнен тұрады. Аяқтары өсіп ... ... ... ... бақаша жүзе бастайды. Құйрығы барған сайын кішірейе береді. Ақыр соңында, өте кішкентай бақалар жағаға жорғалап ... ... ... біраздан кейін ол да жоғалады. Итшабақ кішкентай бақаға айналады. Ол кезінде шөп тектес заттармен қоректенсе, енді олар ... ... ... ... ... дамуы судың температурасына байланысты 2-3 айға созылады. Өмір сүру ұзақтығы табиғатта онша ұзақ емес, ... ... ... ... уылдырықтың даму кезінде шығын көп болады. Сол сияқты жыртқыштардан және паразиттерден де азап ... айту ... ... олар онша көп ... ал ... ... 10-15 жыл өмір ... Мысалы, құрбақа -- 20 жыл, бақа -- 10 жыл ... ... ... маңызы. Олар су мен құрлықтың арасындағы зат алмасуды жүргізуде көптеген биоценоздарда көбейіп ... ... ... ... (тамағы) қорегі омыртқасыз жануарлар, оның ішінде насекомдар. Олар -- бақшаның, орман мен даланың ... жеп, ... ... ... ... ... ... жаз бойы бір шөп көлбақасы шамамен 1-2 мың ауыл шаруашылық өсімдіктерінің зиянды насекомдарын жейді ... ... ... ... ... құстар іздеп таба алмайтын түн насекомдарын, моллюскалардан ... ... т.б. түн ... жеп үлкен пайда келтіреді. Бақалар ертеден медицина мен ғылымға әртүрлі тәжірибелер жасайтын бірден-бір қолайлы жануарлар. Көптеген ... ... ... ашқан ұлы жаңалықтарын бақаларға тәжірибелер жасау арқылы жетті. Мысалы, И.М.Сеченов бас миының рефлексін, нерв орталығындағы тежелу ... осы ... ... ... ... ... Кейбір елдерде, Францияда, Италиада бақаның аяқтарынан картопке қосып ... ... ... Ал ... ... ... жасайды. Сол себепті оларды арнайы фермаларда өсіреді. Қосмекенділердің өзі көптеген сүтқоректілерге, құстарға және балықтарға қорек ретінде қызмет ... ... ... ... ... адам ... маңызы шамалы. Табиғатта оларға "жексұрын" деген көзқарастың дұрыс ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, оларды да қорғауға алу керек. Мысалы, Польшада, Англияда, Грецияда оларды ... тиым ... ... ... ... сирек кездесетін түрі жетісу бақасы қорғауға алынған.
2.3 Қосмекенділердің систематикасы
Қазіргі қосмекенділер үш отрядқа бөлінеді: ... ... 300 ... ... ... 60 ... құйрықсыздар (шамамен 2000 түрі). Қазақстанда шамамен 12 түрі кездеседі.
Аяқсыз ... ... Жер ... ... ... және жерді қазуына байланысты, дене құрылысы өзгерген құрттар тәрізді ... топ ... ... ... денесі жауын құрттарына (сақиналы) ұқсайды. Аяқтары жоқ, терісінде тері бездері көп болады. Құртша (червяк) деп аталатын бір ғана ... бар. Ол ... ... таралған, ұзындығы 40 см болады. Дымқыл жерлерді 50 см-ге дейін қазып, сол жерде тіршілік етеді. Аяқсыздар ... ... ... 10-20 ... ... ... ... Жұмыртқадан шыққан личинкалар, суға барып дамуын аяқтайды. Ұрық атануы іште болады
2-cурет.
Аяқсыздар. Солдан оңға қарай: целон балық жылан,батыс дермофис, тифлоннектес.
Құйрықты ... ... Бұл ... ... ... протейлер (олар желбезегі бар, көздері жоқ, үңгір су қоймаларында кездеседі), сирендер (желбезегі бар, бірақ артқы аяқтары жоқ) ... ... ... ... ... Америкада таралған. Олардың денесі бас, дене және құйрық бөлімдеріне бөлінген. Өмірінің көпшілік уақытын суда еткізед. Алдыңғы артқы аяқтарының ұзындығы бірдей. ... ... ... және ... тритондар кездеседі. Бұлар жайларында шағын ақпайтын, ақса өте баяу ағатын өсімдігі мол суларды ... ... ... ... ... ... ... түбіне, тастың астына, жердің жарығына кіріп паналайды. ... ... ... ... ағаштардың астына қыстап шығады. Көктемде қайтадан су қоймаларына оралады. Көбеюі мен личинкаларының дамуы суда ... ... ... ... триондарға қарағанда тіршілігі сумен онша байланысты емес. Күндіз ағаш тамырларының, тастың астында және індерде болады. ... ... бар ... тірі ... ... суға ... ... одан личинкалар шығады.
Сирендер Солтүстік Америкада кездеседі. Артқы ... жоқ. ... ... 60-70 см ... ... жерлерде түбірдің астын мекен етеді.
-254079248000Протейлер Балқан түбегінің жер асты суларын мекендейді. Аяқтары кішкене жүруге жарамайды. Денесінің ұзындығы 25-35 см ... ... салу ... ... Балқан протеялары тірі де туады.
4-сурет.
Құйрықтылар. Жоғарғы қатар, солдан оңға қарай: аллеген жасырынжелбезек,қытай саламандрасы, қарапайым сирен. Төменгі қатар - ... ... ... оңға ... отты ... ... ... қарапайым тритон.
-254020764500
5-сурет.
Құйрықты қосмекенділер. Жоғарғы қатар, солдан оңға қарай: протей, амбистомдар (жолбарысты, мраморлы амбистомдар). Төменгі қатар, ... оңға ... ... ... саламандра, сібір бұрышты тіс.
Құйрықсыз қосмекенділер отряды. Сан жағынан көп, құрылысы күрделі, құрлықта да ... ... ... ... тобы ... Бұл ... көлбақа, тоспа бақасы, құрбақа, жерлянка, квакш, чесночницы т.б. жатады. Құйрықсыздардың көпшілігі ... ... көп ... ... ... ... дамыған алдыңғы, артқы аяқтары болады. Артқы аяқтары алдыңғысына қарағанда күшті дамыған, сондықтан жер бетінен секіріп жүреді. ... ... ... ... басында, суда және қазып інде тіршілік ететіндері бар. Құйрықсыздар терісі қалындау, сондықтан олардың өкпесі ... ... ... олар тек дымқыл жерлерде ғана тіршілік етеді. Сыртқы ортада ұрықтанады. Қосмекенділердің көбеюіндегі ... - ... ... ... суға ... ... салуы және суда личинканың дамуы өтеді.
-8445526924000Құйрықсыздардың 20 астам тұқымдастары және 3500 түрі белгілі.
-165735-18796000
6-сурет.
Құйрықсыздар: қысқа басты ... ... ... : ... оңға ... отты ... таңбалы ателопус, арлекин бақасы - алтын ателопус. Төменгі қатар солдан оңға ... Ағаш ... ... ағаш ... екі ... ... ... бізтұмсық.
2.3 Қосмекенділердің еліміз аумағында кездесетін түрлері
Далалы жерлерде кездесетін қосмекенділер. Сүйіртұмсық көлбақа - ... ... ... ... Қарағанды, Аягөз,Үшаралды мекендейді. Өзен, көл саз жағаларында ... Суда тек ... ... ... ... ... қыркүйекке дейін белсенді. Аталық бақалардың бақылдауы - бұл ... әні. ... ... ... мыңдаған уылдырығын шашу күйінде, су асты өсімдіктеріне бекітеді, ал аталығы оларды өзінің сүтімен ұрықтандырады. Мұндай мол өнім уылдырығы мен ... ... мен ... да су ... үшін маңызды қорек болып табылады. Аз ғана мөлшерде тірі қалған ... ғана ... ... ... ... Көлбақалар су түбінде, сонымен қатар, құрлықта да шөптің ... ... ... тағы ... жерлерде қыстайды. Жәндіктер, шаянтәрізділер және басқа ұсақ су, су маңы, жердегі омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. ... ... ... ... нәтижесінде, қоршаған ортаны тазартады.
Орманды-дала жерлерінде кездесетін қосмекенділер. Қызыл бауыр шұбар бақа - ... ... ... ... ... тұқымдасының жалғыз өкілі . Арқасы жасыл немесе қара дақтары бар сұр түсті , құрсақ жағы қаракөк дақтары бар ... не ашық ... ... дене ... ... бақа (ұзындығы 3-5см) Еуропада кең таралған. Қазақстанда тек Жайық өзенінің аңғарында кездеседі. Мұнда ол ағынсыз сулар ұсақ шұңқырлар, бақшалар, тағы ... ... ... Су беті ... көп, түбі лай ... ұнатады. Бұл бақаның бүкіл өмірі суда өтеді, судан тек түнде таңсәріде шығады. Ешқашан судан алысқа кетпейді. Ең ұзақ алыс ... ... - күз. ... бауыр шұбар бақаның судан 0,5 км-ге қыстайтын шұңқыры болатындығы белгілі. Басқа құйрықсыз қосмекенділерден айырмашылығы - уылдырығын ... ... не 2-12 ... ... ... ... ... мамырдың басы. Аталықтары осы кезе өздеріне тиіс "у, у" деген қатты дыбыстарын шығарады. Аталақтары өте сирек ... ... ... біткенше, маусымның аяғына дейін дыбыс шығарады. Ересектері су шабақтарымен, ал итшабақтары балдырлармен қоректенеді. Бұл ... ... - ... ... ... қатты күйдіретін, терісінен улы шырыш бөліп шығарады. Сүтқоректілер мен құстарды шаққанда, олардың тыныс алуын әлсіретіп, бұлшықеттерін жансыздандырады. Сондықтан қызыл бауыр ... ... ... аң, құс, ... ... ... - Қазақстанда бұрыштістер туысының жалғыз өкілі, ал Шығыс Азияда 15 түрі бар. Бұрыштістер ... 31 түр бар, ... ... ... ... мен саламандраға жақын қарапайым құйрықты қос мекенділер. Бұрыштіс ... ат ... ... ... ... бұрыш болып орналасқандығын білдіреді. Сібір бұрыштістісі Сібір тайга ормандарында кең таралған , тіпті Поляр шеңберіне де ... ал ... ... ... ... ... ... шекарасына дейін жетеді. Қазақстанда солтүстік Қазақстан облысының Конюховский ауданында бір рет ... ... ... ... аз ... ... ... мүмкін. Орынбор жерінде Сібір бұрыштістері дағдылы, уақытының көбін ылғалды жағалаудағы баспаналары мен суда ... Суға ... шашу ... ... ... ... Итбалық кезеңінен кейін ересекке айналады. Тамыз аяғында метаморфоз аяқталып, кішкентай ... ... ... ... ... - ... бақалар туысының 4 өкілінің бірі. Ірі бақа, ұзындығы 10 см. Тұмсығы алдыңғы жағынан дөңгеленген. Денесі ашық сұр. ашық сары ... қара ... ... ... ... ұшы ... бағытталған желкесіне бұрыштәрізді қара дағы болады, арқасын бойлай қара жолақ ... ... ... қара жолақтармен қапталған. Бұл Еуропа бақасы шығыстан Обь өзеніне кіреді. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысының қайыңды ... ... ., ... ... ... және Елек пен ... өзендерінде кездеседі. Уақытының көбін құрлықта өткізеді, су басқан шабындықтар мен сазды жерлерді мекендейді. Сәуірдің аяғынан бастап ... ... ... су қоймаларының бетінде әлі де мұз жатқан кезде шағылысады. Аналығы 1,5 ... 4 ... ... ... ... ... ... бақалардікінен аз уақытта өтеді. Ол 45-50 күнге созылады. Жәндіктер өрмекшілер және құрттармен қоректенеді. Су астында лайға көміліп ... ... - ... Еуропалық қосмекенділердің тағы бір өкілі. Бұл тарбақалар тұқымдасына жататын басқа нағыз бақалардан өзіндік анатомиялық ерекшеліктері бар, дене ... ... ... 5-8 см ... ... Жайық өзенінің аңғарында және Ырғыз - Торғай су қоймасында мекендейді. Шұбар бақадан айырмашылығы; суда тек көбею кезеңінде ғана ... ... ... ... кеміргіштердің інін, қалың шөптің арасындағы қуыстарды паналайды. Су өсімдіктері қалың өскен ,тереңдігі 60-70 см ағынсыз су ... ... ... ... кезеңінен басқа кезде, ымырт пен түнде белсенді, ал күндіз баспаналарында ... ... ... ерекше қасиеті - артқы аяқтарымен жерді қазып тығылады. Осылай 1,5 метр ... ... ... ... ... , қыстан шығады. Күйлеу кезеңінде аталықтары мен ... су ... ... деген баяу дыбыстар шығарады. Уылдырық шашу кезінде аталығы алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... ұзын-ұзын бау-бау уылдырықтарды ұрықтандырады. Дернәсілдері 5-7 күннен кейін шығып, су астында тіршілік етеді. Итшабақтарының дамуы 90-100 күнге созылады, осы ... ... ... 17-см - ге ... ... ... ... бір жазда бітпей, итшабақ күйінде қыстап шығады. Ересектері жәндіктер, олардың дернәсілдері, былқылдақденелілермен, ал итшабақтары балдырлармен және ... су ... ... Ұзындығы 6-7,5 см және тұмсығы сүйір. Түсі де өте өзгермелі. ... ... ... мен көкірегі көгілдір түсті болады Қазақстанда барлық ... ... ... Ормандар мен бұталы тоғайларды мекендейді. Әдеттегі қоныстанатын жері - ылғал топырақты қайыңды шоғыр ормандар мен ... ... Суда да ... да ... үстін қалың жапырақпен жапқан шұңқырда қыстайды. Сәуірден қыркүйекке дейін белсенді. Аталықтарының ... ... бос ... ... шыққан ауаның бүлкілдеуімен салыстырады. Кішкентай көлбақалар құрлыққа маусымның басында шығады. Жәндіктермен былқылдақденелілермен, сирек жауынқұрттары және ... ... ... ... жазда таңертең мен кеште, ал ткішкентай көлбақалар түсте қоректенеді. Ересектеріне қарағанда , кікентай көлбақалар қыстауға кеш кетеді.
Шөл мен шөлейтті ... ... ... ... ... - Қазақстанда кең таралған қосмекенді. Дала, шөл, шөлейттерде ... ... ... уақытының көбін судан тыс жерде өткізеді, суға тек көбею кезінде, яғни уылдырығын шашатын кезде барады. ... ... 7-14 см, ... ... үсті сұр немесе сұр жасыл түсті. Ымырт пен түнде белсенді ұшып жүрген ... ... ... қанаттыларды ұзын тілімен ұстап қоректенеді. Кеміргіштер інінде, тас астында және ... да ... ... - ... ... дейін қыстайды. Күйлеу кезінде аталығы ән салады, құс дауысына ... ұзақ ... ... ... ... мамыр маусымда тоспа суларда 12 мың уылдырық шашады. Шыққан итшабақтары ... ғана ... ... да ... үшін қорек . Сондықтан итшабақтардың шамалысы ғана кішкене құрбақаларға ... ... ... өзі, ... ... ... ... шалшықтарда көп болады. Құрбақа өте пайдалы жануарлардың бірі.
Қызылаяқ бақа - ... ... мен дене ... ... ... 8 см ... бақаға ұқсас, бірақ денесінің төменгі жағы ашық қызыл ... ... - ... ... тек ... су қоймасында таралған, соңғы 50-жыл ішінде оның саны азайып, таралуы ... ... бұл ... бақасы" деген атпен Қазақстан Қызыл кітабына енгізілді. ... ... ... - көлбақаның оны ығыстырып шығаруына байланысты деп есептейді. Уақытының көбін құрлықта өткізеді, күндіз белсенді. Жәндіктермен қоректенеді. Аналығы сәуірде таяз ... 600- 1200 ... ... ... ... дейін су өсімдіктері бетін жапқан терең емес су қоймаларының түбінде қыстайды.
2.4 Қосмекенділердің ... ... және ... ... - амфибилер суда тіршілік ететін балықтар мен құрлықта тіршілік ететін организмдердің аралық формасы. Олар алғаш құрылықта ... ... ... төрт аяқты омыртқалы жануарлар. Олардың қаңқасы балықтармен салыстырғанда күрделі: бассүйек, омыртқа жотасы, иық ... ... ... мен ... ... ... аяқтарының қаңқасынан тұрады. Омыртқа жотасы: мойын, тұлға, ... көз ... ... ... Құрлыққа шығуына байланысты аяқ сүйектері бір-бірімен буын арқылы қозғалмалы ... ... ... да, суда да тіршілік етуіне байланысты - қосмекенділер деп атайды. Бұлар суда пайда болған личинкадан құрлықта ... ... ... ... ... ... орай, желбезекпен тыныс алу өкпемен алмасады. Қан айналу жүйесі өзгеріп, бес саусақты аяқ ... ... ... өкпесі нашар дамыған. Сондықтан терісі қосымша тыныс алу органын атқарады. Үш камералы жүрегі де, қанның артерия және вена қанына ... ... ... да, ... ... ... артерияға аралас қан жүреді. Аяқтары бес саусақты болғанмен әлсіз, женелерін тік ұстай алмайды. Олардың көбеюі уылдырық шашу арқылы жүзеге ... ... ... ... тыс ... ... түрлерінін тіршілігі сумен байланысты. Олар ерте девонда балықтардан бөлініп шығып, құрлық жануарларымен ... ... ... ... ... ... ... дене ұзындығы 2-3 см-ден 1,8 м дейін. Терісі жұмсақ, тықыр, көптеген ... ... ... ... ... және тері арқылы әртүрлі ауа газдарымен су алмасу процестерін жүргізеді. Олардың арасында кейбір түрлері артқы аяқтарын жоғалтқан,ал кейбіреулері аяқсыз ... ... жоқ, ... ауа ауыз ... түбіндегі бұлшық еттердің жиырылуымен жеткізіледі. Кейбір түрлері өкпесіз, (саламандрлар). ... ... ... К. ... ... мен дауылпаз жарғағы бар. Жүрегі үш камералы, ал өкпесі жоқтарда, екі камералы. Бүйректері ... ... ... ... ... Қ., ... жануарлар.
Қазіргі уақытта Қ. 25-30 тұқымдастарының 4000 дейін түрі белгілі. ТМД-да 13 тұқымдастың 34 түрі таралған. Олардың көпшілігі суда көбейеді. ... ... ... ... ... түрлері тірі туады немесе жұмыртқада тірі туады. Дамуы өзгеріспен өтеді. ... ... ... ... ... бақашабақтары несекомдармен және өсімдіктермен қоректенеді. Қосмекенділер табиғатта өте маңызды экожүйе мүшесі, өйткені олар көптеген жәндіктердің ... ... ... ... ... ... ... қоры болып есептеледі. Көптеген түрлер саны күрт төмендеуде. Оның басты себебі су қоймаларының ластануында. ХТҚО-ның Қызыл кітабына 41 түр, КСРО ... ... 9 түрі ... - табиғаттың көне дәуіріндегі тамаша туындысы. Олар жер бетінде осыдан 300 миллион жыл бұрын шыққан. Қосмекенділердің құрлыққа шығуын ... ... ... ... ... деп ... керек. Біздің елімізде олар өте аз кездеседі, бірақ олардың табиғи биоценоздағы маңызы зор. ТМД елдерінде қосмекендшердің 33 түрі кездессе, оның 11 түрі ... ... ал ... де жер ... ... 2500 түрі бар. ... ... құйрықсыз, құйрықты және аяқсыз қосмекенділер кездеседі.
Басқа омыртқалыларға қарағанда, қос мекенділердің практикалық маңызы аз. Жалпы қарағанда қос мекенділер ... ... ... ... дерлік, ауыл және тоғай шаруашылықтарына зиянын тигізетін омыртқасыздарды: буын ... ... ... пайдасын тигізеді. Суда тіршілік ететіндері судағы қауіпті аурулар тарататын зи-янкес насекомдардың личинкаларын жеп құртады. Мысалы, тритондар масалардың личинкаларымен қоректенеді, оның ... ... ... ... масалардың личинкаларын құртады.Құйрықсыздардың көпшілігі түнге қарай, насеком-дармен қоректенетін құстар ... ... ... ... Сондықтан бұлар пайдалы болып есептеледі. Горький облысында ... ... ... ... ... бір тәулікте орта есеппен 7 зиянды жәндікті (насекомдар, олардың личинкаларын, бауыр аяқты моллюскалар) жейтіні, ал 6 ... ... 1200 ... ... ... байқаған.
Амфибиялардың кейбір түрлері бағалы жыртқыштардың, әсіресе қара күзендердің, жанат тәрізді иттердің негізгі қорегі болып есептеледі. ... ... ... ... үйректер мен тырналар т. б. коректенеді. Үй құстарын (үйректерді) қоректендіру үшін ... ... ... ... отыр. Кейбір елдерде бақаның және ірі саламандралардың етін тамаққа пайдаланады. Сонымен қатар ... ... ... және оқу ... пайдаланады.
Қос мекенділердің аздап та болса зияны бар. Мысалы, балық өсіретін көлдерде ... ... ... ... ортақ болады, балық шабақтарын жеп зиянын тигізеді. Балық шабақтарының көп жиналған жерінен ұстап, ... ... ... ... ... ұзындығы 10 -- 12 миллиметр болатын 30 -- 40 балық шабағы шыққан.Қосмекендiлер ересек кезiнде көбiнесе тiрi қорекпен ... Олар ... ... және ауыл ... ... адам және жануарлар ауруларын қоздыратын тасымалдаушылары-насекомдарды жояды. Кейбiр қосмекендiлер, мысалы құрбақалар қараңғыда және түнгiсiн тiршiлiк еткендiктен, күндiзгi құстарға кездеспейтiн жалаңаш ... және ... да ... ... ... ... көптеген омыртқалылар-балық, бауырымен жорғалаушылар, құстар, кейбiр аңдарға қорек болады. Кейбiр елдерде қосмекендiлер саны, әсiресе бақалар ... ... ... қатты азайып кеттi. Бiздiң елде қосмекендiлердi жоюға заңды түрде тиым салынған.
Біздің республикамыздың ... ... ... үш түрі ... Сибирь бұрыштістілері (Сибирские углозубы), Жетісу бақатісі (Семиречинский лягушкозуб), кәдімгі тритон (обыкн. тритон) оның 280 түрі бар.
Құйрықсыз қосмекенділердің дүние ... ... түрі ... оның 8-і ... ... республика территориясында таралған. Қызыл бауыр шұбар бақа (жерлянка), кәдімгі тарбақа (обыкновенная чесночница), жасыл құрбақа (зеленая ... ... ... ... ... ... ... бізтұмсық бақа (остромордая лягушка).
Аяқсыздар. Оның шамамен 55 ... ... ... ... жер ... ... етуге бейімделген. Қосмекенділер бау-бақша, орман, егістіктерге үлкен зиянын тигізетін насекомдармен және басқа да омыртқасыздармен қоректеніп, олардың санын ... ... ... ... ... ... ... құстарға, сүтқоректілерге таптырмайтын тамақ. Сондай-ақ басқалар түрлі аурулар таратуға себеп болатын ... ... ... және олардың личинкаларын азық етіп, оларды құртуға себін тигізеді. Мәселен, кейбір ... ... бір ... ... маса личинкаларының 50 процентін жем етеді. Бір ғажабы -- ... ... ... ... ... ... қоректеніп, оларды жойып отырады. Қосмекенділердің адамдар үшін тағы бір маңызы, ... ... ... ... ... т.б.) тамақ ретінде пайдаланады.
Бақаларды тәжірибе үшін пайдаланады. Медицина мен биологиядағы тәжірибелер, оқу орындары мен ... ... бұл ... үшін ... ... мың бақалар пайдаланылады. Мысалы, біздің елімізде жылына 1 миллион қосмекенділер ... ... да ... ... оның саны ... ... қорғауға алынған. АҚШ-та оның саны 50 процентке ... ... ГДР, ... бақалар қорыққа алынып, аулауға тыйым салынған. Қосмекенділерді аулауға тыйым салынған және өндіруге болмайды делікген қаулылар да бар. ... ... ... ... ауыл ... ластаудан қорғайды. Совет Одағының "Қызыл кітабына" қосмекенділердің 9 түрі, оның ішінде 1 түрі жетісу бақатісі Қазақстанда ... - ... ... ... ... ... және ... мақсаты:
* Жануарлардың балықтар, қосмекенділер және ... ... ... Оқушылардың ауызекі сөйлеу дағдыларын қалыптастыру, ойларын ... ... ... арттыру;
* Айналадағы дүниені қорғауға үйрете отырып, табиғаттың әсемділігін, сұлулығын ... ... ... ... аралас сабақ.
Сабақтың әдісі: әңгімелеу, түсіндіру, ... - ... ... ... тақта, суреттер, сызба.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... баламыз.
Иіліп сәлем береміз,
Біз әдепті баламыз.
- Балалар бүгінгі дүниетану сабағы ... ... ... ... ... ... ... қонақтар сендердің сабақтағы белсенділіктерің мен тәртіптеріңе назар аударады. Сол үшін ... ... ... тапсырмасын сұрау.
- Балалар сендермен өткен сабақтарда нелер ... ... ... ... ... ... деген жаңа тарауды бастағанбыз. Жануарлардың қандай топтарымен таныстық? ... ... және үй ... ... ... ... әңгіме айтайықшы.
ә) Үй жануарлары туралы әңгіме айтайықшы.
б) Осы екі ... ... ... ... ... Ал енді ... ... бар?
Тағы да балалар жануарлардың тобына жататын нелермен таныстық? (Жабайы құстар және үй құстары).
а) Енді, үй құстары ... ... ... ... ... ... әңгіме айтайықшы.
Б) Құстардың екі тобы туралы әңгіме айттық, енді олардың қандай айырмашылығы ... ... ... ... сендермен жануарлардың басқа топтарымен танысамыз. Олар: .
Балықтар.
Балықтар туралы ... ойын ... - ... арқылы білу.
Оқушылардың ойларын дұрыс екендігін ... оны ... ... ... ... неге жалпақ.
Темір телпек көп киіп,
Басым содан жалпақ.
Бақа, бақа, ... неге ... көп ... ... ... бақа, балпақ,
Бұтың неден талтақ.
Су ішінде көп ... ... ... ... қойып, олардың ... ... ... ... ... ... соң, ... мысал келтіру арқылы қосмекенділер туралы түсінік беру.
Жорғалаушылар.
Жорғалаушылар туралы да оқушыларға сұрақ ... ... ... ... анықтап барып, жалпы түсінік беріп,ойларын кеңейту.
Оқулықпен жұмыс
Оқушыларға ... ... ... Әр ... ... ... мәтіннің мағынасын ашу.
ІV. Қорытынды.
Балалар сендермен бүгін біз жануарлардың және де ... ... ... Ол ... ... екен ... ... топтарын анықтаған соң оқушыларға ... ... Ол ... ... ... және әр ... алдында парақта болады. Тапсырмада ... жаңа ... ... берілген жануарлардың екінші жарысын тауып, оны сызық арқылы ... тиіс және де оның атын ... ... ... ... ... мадақтау және алдағы уақытта сәттілік үшін ... ... ... оқу. ... бойынша әңгімелеу.
VІІ. Таңғажайып жаңалықтар. Слайд ... - ... ... - ... ... ... ... тақырыбы: Қосмекенділер - алғаш құрлыққа шыққан жануарлар
Сабақтың мақсаты: ... - ... ... ... ішкі ... ... тыныс алу, қан айналым, зәр шығару, көбеюі жайлы түсінік беру.
дамытушылық - қосымша суреттермен жұмыс жасап, ойлау қабілеттерін арттыра ... өз ... ... ... ... ... - ... әрбір тіршілік иелеріне келешек ұрпағымыздың оң көзқараспен қарауына ықпал жасай ... ... ... ... ... ... қорғауға тәрбиелеу.
Сабақтың типі: Аралас сабақ.
Сабақтың түрі: Дәстүрлі сабақ.
Сабақтың әдісі: түсіндірмелі түрде баяндау, тірек - сызба нұсқа ... ... ... ... - ... ... - ... 7 сыныптың электронды оқулығы.
Пән аралық байланыс: география, экология.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі.
а) Оқушылармен амандасып, түгелдеп, сынып оқушыларын сабаққа дайындау
б) ... ... ... Үй ... ... ... - ... әдісі).
ІІІ. Үй жұмысын бекіту.
IV. Жаңа сабақты түсіндіру.
баяндау, сипаттау, салыстыру, түйіндеу.
Қосмекенділер -- алғаш құрлықта өмір сүруге бейімделген төртаяқты ... ... Олар екі ... суда да, құрлықта да кездесетіндіктен, қосмекенділер деп аталады. Қосмекенділер суда көбейеді және ... сулы ... ... ... ... ... 4 000 - нан ... түрі Жер шарының тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарында кездеседі. Қазақстанда қосмекенділердің 12 түрі таралған. Оның 3 түрі ... ... ... ... ... (1996) тіркелген.
Қаңқасы балықтармен салыстырғанда күрделі, 4 бөлімге бөлінеді. Олар: бас - ... ... ... иық ... мен ... ... және жамбас белдеуі мен артқы аяқтарының қаңкасынан құрал ады. Омыртқа жотасы мойын, тұлға, сегізкөз және құйрық бөлімдеріне бөлінген. ... мен ... ... бір ғана ... ... шығуына байланысты, аяқтарының сүйектері бірімен - бірі буын арқылы қозғалмалы байланысқан. Алдыңғы аяқтары тікелей иық ... ... ... белдеуі артқы аяқпен байланысқан. Жамбас белдеуі екі жамбас сүйегінен тұрады. Саусақтарында мүйізді тырнақтары болмайды.Аяқтарында жеке - жеке ... ... ... ... ұсақ ... мен тіл қоректі ұстауға көмектеседі. Бақа тілінің ұшы ... ... түбі ... ... ... ұшы артқа қайрылып, бос жатады. Қорегін ұстар кезде тілін алға қарай лақтырады. Аузы өте үлкен. Сілекей бездері ең алғаш ... ... ... Оның ... ауыз ... ... Қысқа өңеші кеңейіп, қарынға, ол аш ішекке жалғасады. Аш ішекке бауырдан келетін өт және ... ... ... Тоқ ... ... бөлігі тік ішек деп аталады да, ол кеңейіп келіп, клоакаға айналады.Дернәсілдері суда тек желбезектері арқылы тыныс алады. Ересектерінде құрлыққа шығуына ... өкпе ... ... Бірақ өкпесі нашар дамығандықтан, терісі арқылы қосымша тыныс алады. Ауыз - жұтқыншақ ... ... ... ауа ... ... ... ауамен тыныс алуына байланысты қантарату жүйесінде күрделі ... ... ... ... жүрегі үш қуысты (2 құлақша, 1 қарыншадан тұрады), екі ... ... бар. ... ... рет кіші ... шеңбері пайда болған. Оны өкпелік шеңбер деп те атайды. Денесіне аралас қан тарайды. Екі қан айналым шеңбері де қарыншадан басталады. ... ... - оң ... ал кіші ... сол жақ ... келіп аяқталады.
Қосмекенділер миының көлемі балықтарға қарағанда үлкендеу. Алдыңғы миы екі ми сыңарларына айқын бөлінген. Баяу ... ... ... нашар дамыған. Ортаңғы миы жақсы дамыған.Қосмекенділерде, ішкі құлақтан басқа, ең алғаш ортаңғы құлақ ... ... ... ... ... ... бір ғана үзеңгі сүйегі болады. Оның сырты ... ... ... ... құлақ қуысы арнайы түтік арқылы ауыз - жұтқыншақ қуысымен де байланысады. Дәм сезуі, тері арқылы сезуі нашар ... ... ... жұп иіс сезу ... болуына байланысты, иіс сезуі жақсы дамыған. Көзінің қасаң қабығы ... көз ... екі ... ... шыны пішінді. Көзінің айналасында қозғалмалы, жұқа терілі қабақтары болады.
Қосмекенділердің балықтарға ұқсас екі бүйрегі, екі несепағар ... және бір ... бар. ... ... ... ол ... ашылады. Қажетсіз заттар клоакадан сыртқа шығарылады. Қосмекенділер - дара жынысты жануарлар. Көпшілік түрлері ... ... ... ... ... ... Дернәсілдерінің басы жалпақ болғандықтан, оларды шөміш балық немесе иттабан; деп атайды. Қосмекенділердің ... мен ... ... су ... ... ... ... көл бақаларда (8 - 10 тәуліктен соң) дернәсілдері жұмыртқа қабығын жарып, сыртқа шығады. Алғашында ... аяқ ... ... суда ... ... ... жүреді. Алдымен артқы аяқтары, содан кейін алдыңғы аяқтары пайда болады. Құйрығы бірте - бірте қысқарып, жойылады. Дернәсілдері желбезектері арқылы ғана ... ... ... ... екі ... бір ғана қанайналым шеңбері болады. Дами келе жұтқыншақтың екі бүйірінен өкпе пайда болады.Қосмекенділердің тек суда ғана ... ... ... де бар. Бақалар мен құрбақалардың ересектері суда да, ... да ... ... ... ... ағаш ... өрмелеп өмір сүруге бейімделген. Кейбір түрлері, яғни аяқсыз қосмекенділер тек жер астында ін қазып тіршілік етеді. ... ... үшін ... су ... ... және ... маңызды рөл атқарады. Қосмекенділер зиянды жәндіктермен қоректенетіндіктен, пайдалы. Кейбір түрлері: бақалар, саламандралар тағам ретінде пайдаланылады. Көл бақалар тәжірибелік зерттеу ... ... ... ... ... әрекеттеріне байланысты 3 отрядқа бөлінеді. Олар: аяқсыз, құйрықты және құйрықсыз қосмекенділер. Аяқсыз қосмекенділердің 170 - тей түрі ... ... ... ... жерінде тіршілік етеді. Солардың бірі сыртқы бейнесі құртқа және жыланға ұқсас болғандықтан, сақиналы құртпойым деп аталады. ... ... ... аяқсыз қосмекенділер деп аталған. Олар - жер астында ін қазып тіршілік етуге бейімделген қосмекенділердің қарапайым тобы. Терісінде ... өте мол. ... ... көз де, ... ... да ... ... басқа қосмекенділерден ерекшелігі - іштей ұрықтанады.
Құйрықтылар отрядына жататын қосмекендінің бірі - ... ... Оны ... ... деп те атайды. Дене тұрқы 20 - 25 см. Оның ... ... ... сәйкес келеді. Құйрығының үстінде жал тәрізді тері қатпары бар. Басы - жалпақ, тұмсығы - доғал. Алдыңғы аяқтарында төрт, артқы ... 5 ... ... ... белсенді тіршілік етеді. Сырттай ұрықтанады. Дернәсіл кезеңінде қыстал шығып, келесі жылы ересек түріне айналады. Қазақстанда мекендейтін ... ... өте ... ... Ол ... ... ... мен оған шекаралас Қытайдың биік таулы өзендерінде кездеседі. Жетісу лық бақатіс шағын аймақта таралғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) ... ... ... ... 3500 - дай ... бар. Олардың ересектерінде құйрық болмайды. Артқы аяқтары ... ... ұзын әрі ... ... Секеңдеп қозғалады. Артқы саусақтарының арасындағы терілі жарғақтар жүзуге көмектеседі. ... ... ... тоган бақасы, құрбақалар осы отрядқа жатады.Қосмекенділер ежелгі саусаққанатты балықтардан (стегоцефалдар) пайда болған. Олардың бас ... ... ... ... ... сүйекті қалқандармен қапталған. Стегоцефалдар су жағалауларында тіршілік еткен. Құйрықтылар отрядына жататын ... 350 - дей түрі бар. Оған ... мен ... жатады. Дене пішіні созылыңқы әрі құйрығы айқын ... Жаңа ... ... ... ... ... ... жұмыс жасала отырып жаңа сабақты бекіту.Электрондық оқулықтың көмегімен зертханалық жұмыс жасала ... жаңа ... ... ... ... ... тапсырмамен орындау
VII. Үйге тапсырма беру
VIII. Бағалау
3-сабақ жоспары
Сабақ тақырыбы: Жорғалаушылар мен қосмекенділер
Сабақ ...
* ... ... ... ... ... тағы бір ... таныстыру
* Қосмекенділер мен жорғалаушылар туралы білімдерін дамыту
* Табиғатты, жан-жануарларды қорғауға, сүюге тәрбиелеу.
Көрнекілігі: Суреттер, интербелсенді тақта
Сабақ барысы
І.Психологиялық дайындық
Жақсы оқып ... ... ... ... ... иіп ... ... 1)
ара ... ... ... ... ... ... жұмыс. Слайд 2
Өткен сабақты пысықтау
Пайдалы бунақденелілер
Зиянды бунақденелілер
385508512700031553152540000 ... ... ... ізі ... жоқ көзі ... суық ... айыр бізі бар. (жылан)
217678014541500Таңдайлары тақылдап,
Шулайтын не шалшықта,
Бірін - бірі ... ... ... шұбар кездік (кесіртке)
Сергіту сәті
Бақа, бақа, балпақ,
Басың неге жалпақ
Темір телпек көп киіп,
Басым содан ... ... ... балпақ,
Көзің неге тостақ
Көрінгенге көп қарап,
Көзім содан ... ... ... ...
Аяғың неге талтақ
Су ішінде көп жүзіп
Аяғым содан ... ... ...
қосмекенділер ... ... ... ... тізбектеп оқиды.
VII. Дәптермен жұмыс.
1. Ауа-райын белгілеу
2. Қосмекенділердің жанындағы дөңгелекті боя
1079500254000
VIII. Ой толғаныс: ... ... ... ... ...
1. ... - ... жұмыртқасы?
а) Кесіртке мен жыланның;
ә) Балық пен бақаның.
2. ... ... ... тап.
Асты тас, үсті тас,
Ортасында шақар бас.
а) Тасбақа;
ә) Қолтырауын.
3. Тасбақа мен қолтырауын қай жануарлар тобына ...
а) ...
ә) ...
4. ... ...
а) ... болсын! Бақа, кесіртке, жылан өсімдікке зиян келтіретін бунақденелілерді құртып, ... ... ... ... ...
ә) Көктемде уылдырық шашқанда балықтарды көптеп аулау керек.
Ойын ... ... ... ... ... ... ... ... ... қай ... болсын
жануарлар мен жәндіктерге көмек беру керек. Табиғатты қорғай білейік.
* ... ... ... ... ... ... зерттеу оның құрлысын, көптүлілігін тіршілік әрекетін, таралуын, және халық ... ... ... болып табылады. Зоология сөзі грекше екі сөзден (Зоо-жануар, логос-оқу тану деп ... ... ... ... ... құрлысын, физиологиялық зерттеулер-тірі ағзаның сырқы ортаның арасындағы байланысын зерттейді.
Жануарлардың ... ... ... ол ... ... ... ... Жасушалар тобы және жасуша аралық заттар белгілі пішінді, құрлысты, қызметті болып олар ... ... ... ұлпалар төрт түрге бөлінеді; эпителий, ет, жүике және дәнекер. Осындай әртүрлі ұлпалар өзара байланысты болып белгілі қызмет ... жеке мүше ... ... ... ... ... бөлуге болады. Олар; жүике, асқорыту, қан айналу, т.б. жүйелер.
Адам баласына жануарлар туралы мәліметтер ертеден белгілі. Ғылыми бастауын ... ... ... ұлы ... ... ... ... 4э). Ол белгілі жануарларды (500-ге жуық) екі топқа бөлді: қызыл қанды жануарлар және қансыз жануарлар. Осылайша омыртқалылармен омыртқасыздар ... ... ... ... ... ... жануарларға осы кездегі омырталы жануарлар класына сәйкес келетін ... бес ... ...
* Тірі ... төрт ... осы кездегі сүтқоректілерге сәйкес келеді.
* Құстар.
* Жұмыртқа салатын төртаяқтылар және ... ... ... ...
* ... тыныс алып тірі туатын аяқсыздар-кит тәрізділер.
* Желбезекпен тыныс алатын қабыршақты аяқсыздар-балықтар.
Ал омыртқасысыздың орасаң көп түрін Аристотельдің өте ... ... ... онша ... емес еді. ... жануардың не бары 520 формасын сипаттап жазды. Ал ... ... ... ... ... ... 100000 дана саналады. Орта ғасырдағы зоология тарихына тоқталмасақ та болады. ¤йткені діннің көрсеткен қысымы табиғатты тікелей зерттеуге кедергі болды.
Тек ... ... ... ғана ... ... ... жолға қойылып жандана бастады. Ерте заманның ірі анатомы Галлен (131-2001) жануарлар анатомиясын зерттеп, содан кейін сол зерттеулердің нәтижесін ... ... Сол ... ... ... дами ... дәуірдің физиологтардың ішіндегі ең атақтысы, қан айналысын зерттеген Гарви (1578-1657) ол өзінің эмбриологиялық бақылаулар арқасында қандай жануар болса да ... өніп ... ... қорытынды жасаған. 16-шы ғасырда тұңғыш рет көзілдірік және үлкейтіп көрсететін шынылар пайдалана бастады. Бұларды ... ... ... ... ... ... жақсарту жұмысын Левен Гук (1628-1694) атқара бастады. Ол инфузорияны, қан денешіктерін ашты ж/е тұқым сұйықтығынан сперматозоидтарды тапты. Мольпиги (1628-1694) линза ... ... ... анықтау жөнінде өте көп жұмыстар жасады. Морфология пәндерімен ... ... ... ... ... систематикада дамыды. ХVIII-ғасырдағы ең ірі систематик Линней (1707-1778) болған. Ол классиктің кітабы табиғат системасы ... ... ... ... ... ... ... біріңғай ат қойды, бұл жағдай сол кезге дейін шыққан зоология кітаптарында болып келген кемшілікті жойды, бұл кемшілік әр ұлттан ... ... сол бір ... өз ... түрлі-түрлі атауынан болатын еді. Линней түрлерді қос атпен - ... ... ... ... ... шаруашылығының түрлі салала-рын дамытуда үлкен практикалық маңызы бар. Өйткені үй малдарының барлығы хордалыларға жатады. Олардың ішінде азық үшін ... де, ... жүн ... де, ... және ... ... пайдаланатын түрлері де бар.
Табиғатта тіршілік ететін көптеген тағы түрлері үй малдарының жаңа, пайдалы тұқымдарын шығарудағы табиғи резерв ... ... ... ... ... ... түрде аулай отырып, ет, май, бағалы терілер сияқты шаруашылыққа ... ... ... жануарларды жоспарлы түрде пайдалану және олардын, қолда ... жаңа ... ... ... ... ... ... маңыз береді. Мұның өзі мемлекеттің табыстың басты көзі болып есептеледі.
Хордалылардьщ пайдалы түрлерімен қатар зиянды түрлері де бар. ... ... ... ауыл ... ... ... ... тышқандар, дала тышқандары, қасқыр т. б. жатады. Хордалылардың өзі ауру қоздырушы болмағанымен, кейбір түрлері алуан түрлі қауіпті ауруларды (оба, ... ... ... т. б.) ... ... болып саналады.
Омыртқалылар -- қаншама күрделі және көп түрлі болға-нымен ... әрі ... ... ... ... ... сипаты мен мақсаты түрліше ғылми зерттеулердің әрқашанда қажетті материалы болып келген. Осы ... ... ... ... ... ... ... зоогеографияның, палеонтологияның, филогенетиканың көптеген күрделі жалпы мәселелері шешілді.
Пайдаланылған ... ... ... Е. ... ... анатомиясы мен морфологиясы Алматы 1998.
* Адольф Т.А. и др. Руководство и лабораторные занятия по зоологии позвоночных.
* Алимкулова Р.Қызықты ... ... ... ... ... М.Н. Очерки по биологии земноводных. - М.: Учпедгиз1956.
* Блинников В.И. Зоология с ... ... - М., ... ... П. ... земли. М. "Педагогика" 1976.
* Герасимов П. Животный мир нашей родины. М. "Просвищение",1977
* Гриффин Д.Э., Новик Э. ... ... - М.: Мир, ... ... К.Ә. ... зооологиясы. - Алматы, 2003. Т. 1, 2.
* Догель В.А. Зоология беспозвоночных. - М., ... ... ... ... ... ... 4-7 т.т "Просвещение" 1983г.
* Жизнь животных. Т. 1-3, М., 1969.
* Жизнь животных/ Под ред. Л. А. ... М.: ... 1968. Т.1,2; 1969. ... ... Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. Практикум по зоологии позвоночных . - М.: ... ... ... Курс зоологии. Зоология беспозвоночных. В 2-х томах. - М., 1961, 1966.
* Курс ... ред. ... Б.С. - М.: ... ... 1966, ... ... Қ. Жануартану.-Алматы, 2001.
* Қайым Қ. Жануартанудан танымдық ойындар.-Алматы, 1995.
* Қасымбекова Т Тіршіліктану.-Алматы, 1993.
* Лукин Е.И. ... М.: ... ... В.Ф. ... ... - М., ... Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. - М.: Высшая школа, 1979. Ч. 1. - 330 с.
* ... Н.П., ... Н.Н. ... позвоночных. - М.: Высшая школа, 1979. Ч. 2. - 272 ... ... С. ... ... 1981.
* ... Г.В. ... ихтиология. - М.: Высшая школа, 1971
* Олжабекова К.Б. және т.б. Омыртқалылар зоологиясы. - Алматы, 2007. Т. 1, 2.
* ... ... ... ... өз ... дайындалуына арналған оқу құралы /Салина Р.М., Дәуітбаева К.Ә., Сатыбалдиева Г.Қ., Исадықов Н.С. - ... 1999.
* ... В. ... мир ... ... ... ... Рыков Н.А. Зоология с основами экологии. - - М., 1981.
* Түсіпова К.Т. Омыртқасыздар ... - ... 1998, 1999. Т. 1, 2.
* ... ... ... ... - краеведа "Педагогика" 1981ж.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Delphi ортасында бағдарламалау ( әдістемелік құрал )112 бет
Автоматты жүйелерді жобалау пәнінен электронды оқулық жасау74 бет
Картоп түйнегінің ұршықтануы5 бет
Құддыс Қожамьяровтың өмірі мен шығармашылық жолы5 бет
Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің Биология мұражайындағы омыртқалы жануарлардың био алуан түрлілігі54 бет
Өрмекшітәрізділер класы5 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Ағылшын тілі сабағында дидактикалық ойындар арқылы оқушының ауызша сөйлей алу және жазу дағдысын қалыптастыру7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь