Дыбыс жүйесін теориялық және практикалық жақтан үйрету

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І тарау. Қазақ тілінің дыбыстар жүйесі
І.1. Дауысты, дауыссыз дыбыстар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
І.2. Дыбыстарды үйретуде оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ІІ тарау. Оқушыларды сауатты жазуға үйрету
ІІ.2. Бастауыш сынып оқушыларының қабілетін дамытуға арналған
жаттығуларды орындату ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Халқымыздың тарихи-мәдени мұраларының түрлері сан алуан. Осындай құнды мәдени игіліктерінің бірі – ұлт ойындары.Халық өзінің қоршаған дүниенің қыры мен сырын егжей – тегжейлі білуді баланың санасына ойын арқылы халықтың тәрбиелік асыл-маржандарын жастайынан сіңіре білуді көздеген. Абай Құнанбаев он тоғызыншы қара сөзінде жас кезінен жақсы сөз естіп өскен бала кейін есті бала болады- дейді: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды, естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды –дағы , сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзіде есті болады». Сондықтан баланы жас кезінен бастап тәрбиелік маңызы жоғары халық ойындарының кәусар бұлақтарымен сусындату қажет.
Қазақ тілі сабақтарында қолданылатын ойындарды ана тілі материалдарымен ұштастыру жұмыстары да оқушыларды тәрбиелеуде маңызы зор. Шағын әңгімелер оқу арқылы оқушылардың эстетикалық, адамгершілік қасиеттері дамиды. Шығармадағы кейіпкерлерді тану барысында жақсы істерге ұмтылады. Мысалы, сабақта жұмбақ ойындарды көбірек пайдалану өте тиімді, олар оқушының ой-өрісін кеңейтуге, өз бетімен ойланып, заттар мен құбылыстардың сипатталуына баламасына қарай олардың атын табуға, сөздік қорын молайтуға үлкен септігін тигізеді. Ойын бала табиғатымен егіз. Өйткені, бала ойынсыз өспек емес, жан-жақты дамымақ емес.
Егер ойын сабақтың ортасында қолданылатын болса, оқушылардың көңіл-күйін сергіту, шаршағанын ұмыттыру. Ал сабақ соңында тақырыпты бекіту не сол сабақтан алған білімді жинақтау мақсатында пайдаланады. Ұлттық ойындарды өткен сабақтарда, қайталау кезінде де қолдануға болады. Ол жағдайда сабақтың мазмұнын байыта түседі, балалардың қиялдарын қозғап, зейіндерін кеңейте түседі. Ұлттық ойындарды ойнату арқылы оқушылардың өз салт-дәстүріне, әдет-ғұрпына деген сүйіспеншілігі артады. Ұлттық ойындарды үнемі пайдалану арқылы оқушыларды ауызша есептерге жаттығуына, логикалық ой жүйелерін жетілдіре түсуіне толық мүмкіншілік бар.
Зерттеудің мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларына дыбыстардың айтылуы мен жазылуын таныта отырып, сауаттылыққа үйрету.
Зерттеудің міндеті: меңгерту;
дұрыс қолдана білуге үйрету;
қойылатынын меңгерту.
Болжам: Оқушы дәптері үнемі сауатты тексеріліп, қатемен жұмыс тиімді жүргізу дұрыс жолға қойылса, әрбір бала әдемі, қатесіз жазар еді. Зерттеу әдісі: Салыстыру, түсіндіру, бақылау, зерттеу әдістерін қолдана отырып, сын тұрғысынан ойлау технологиясының элементтерін пайдалану
Зерттеу орны: Тараз қаласы, №57 орта мектеп, бастыуыш сыныптар
Зерттеу нысаны: Дыбыстардың жазылуы мен емлесін таныту.
Зерттеу пәні: Қазақ тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу кезеңдері: Курстық жұмыстың тақырыбына сай материалдар жинақтау; Қазақ тілін зерттеуші ғалымдардың еңбектерімен танысу;
Жоспар құрып, жұмысты жазу, бастауыш сыныптардың сабақтарына қатысып, оқу барысымен таныып, қорытынды жасау.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журнал 2-1994,60 б.
2. Ә.Исабаев «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері», А. 1993 ж
3. «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері» А.1993 ж.
4. «Тіл білімінің негіздері» К.Аханов 1978 ж.
5. «Қазақ тілін оқыту методикасы» Алматы – 1988 ж.
6. Оралбай Нұржамал «Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы» А. 2007 ж
7. М.Балақаев, Т.Қордабаев «Қазіргі қазақ тілі» А. 1971 ж.
8. І. Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев «Қазіргі қазақ тілі»
9. «Ұлағат» журнал
10. Ғ.Қалиев «Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері» Алматы 2002 ж.
11. «Қазақ тілі мен әдебиеті» 1-2.1998,112б.
12. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы.
13. С.Рахметова «Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін ұстарту» А.1997ж.
14. А.Байтелиев, А.Бодықова «Қазақ тілі» Тараз-2002 ж.
15. Жарықбаев Қ,Қалиев С.Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы I том Алматы «Рауан»1994.-23-бет
16. 16. Н.Ә.Назарбаев. «Қазақстан халқына жолдауы». Атырау газеті 2006,
№ 26, 1-4 б
17. С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі.-А,2003.-135-бет.
18. Е.Сағындықов Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде пайдалану. Алматы «Рауан»1993ж
19. Ә.Табылдиев Қазақ этнопедагогикасы. Санат, 2001.-320-бет
20. Ө.Тұрманжанов Қазақтың мақалдары мен мәтелдері. Алматы. «Көркем әдебиет баспасы»1959 ж. 106- б.
        
        Дыбыс  жүйесін   теориялық   және  практикалық   ...  ...  ... 3
І ... ... ... дыбыстар жүйесі
І.1. Дауысты, дауыссыз дыбыстар жүйесі.............................................
І.2. Дыбыстарды үйретуде оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру жолдары..........................................................................................
ІІ тарау. Оқушыларды ... ... ... ... ... ... қабілетін дамытуға арналған
жаттығуларды орындату...............................................................................
Қорытынды...............................................................................................................
Пайдаланған әдебиеттер...........................................................................................
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Халқымыздың тарихи-мәдени ... ... сан ... Осындай құнды мәдени игіліктерінің бірі - ұлт ... ... ... ... қыры мен ... егжей - тегжейлі білуді баланың санасына ойын ... ... ... ... ... ... білуді көздеген. Абай Құнанбаев он тоғызыншы қара сөзінде жас ... ... сөз ... өскен бала кейін есті бала болады- дейді: . Сондықтан баланы жас ... ... ... ... жоғары халық ойындарының кәусар бұлақтарымен сусындату қажет.
Қазақ тілі сабақтарында қолданылатын ... ана тілі ... ... ... да ... ... ... зор. Шағын әңгімелер оқу арқылы оқушылардың эстетикалық, адамгершілік қасиеттері дамиды. ... ... тану ... жақсы істерге ұмтылады. Мысалы, сабақта жұмбақ ойындарды көбірек пайдалану өте тиімді, олар ... ... ... өз ... ... заттар мен құбылыстардың сипатталуына баламасына қарай олардың атын табуға, сөздік қорын молайтуға үлкен септігін тигізеді. Ойын бала ... ... ... бала ... өспек емес, жан-жақты дамымақ емес.
Егер ойын ... ... ... ... ... көңіл-күйін сергіту, шаршағанын ұмыттыру. Ал сабақ соңында тақырыпты бекіту не сол ... ... ... ... ... пайдаланады. Ұлттық ойындарды өткен сабақтарда, қайталау кезінде де қолдануға болады. Ол жағдайда сабақтың мазмұнын ... ... ... ... ... зейіндерін кеңейте түседі. Ұлттық ойындарды ойнату арқылы оқушылардың өз ... ... ... сүйіспеншілігі артады. Ұлттық ойындарды үнемі пайдалану арқылы ... ... ... ... ... ой жүйелерін жетілдіре түсуіне толық мүмкіншілік бар.
Зерттеудің мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларына дыбыстардың айтылуы мен ... ... ... ... ... ... міндеті: меңгерту;
дұрыс қолдана білуге үйрету;
қойылатынын меңгерту.
Болжам: Оқушы дәптері үнемі сауатты тексеріліп, қатемен ... ... ... ... ... ... ... бала әдемі, қатесіз жазар еді. Зерттеу әдісі: ... ... ... зерттеу әдістерін қолдана отырып, сын тұрғысынан ойлау технологиясының элементтерін пайдалану
Зерттеу орны: Тараз қаласы, №57 орта ... ... ...
Зерттеу нысаны: Дыбыстардың жазылуы мен емлесін таныту.
Зерттеу пәні: Қазақ тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу кезеңдері: Курстық ... ... сай ... жинақтау; Қазақ тілін зерттеуші ғалымдардың еңбектерімен ... ... ... ... ... сыныптардың сабақтарына қатысып, оқу барысымен таныып, қорытынды жасау.
І тарау. Қазақ тілінің дыбыстар жүйесі
І.1. Дауысты, дауыссыз дыбыстар ... ... ... сырын оқушыларға түсіндіріп, оның лексикалық, грамматикалық құбылыстармен байланысы бар екендігін көрсету, мектепте ... ... аса ... ... міндеттері болып табылады. Сондықтан да фонетика грамматиканың лексикамен сөз тудыру сияқты салаларынан бұрын оқытылады. Өйткені тілдің фонетикалық жүйесімен таныстырмайынша, тілдің ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Мектепте фонетиканы оқыту, практикалық мақсаттарды да көздейді. Мысалы, қазақ тілінің дыбыстық жүйесінің ерекшеліктерін оқушылардың білуі: ... ... ... тілмен сөйлеу нормаларын меңгеру, тыңдау мәдениетін дамыту т. б.
Фонетика дыбыстың үш жағынан қамтиды: а) физиологиялық (жасалу); ә) акустикалық ... б) ... (сөз ... Мектеп оқулығында дыбыстын бұл үш ерекшелігі тұтас бірлікте сипатталады. Мұғалім ... ... ... осы үш жағын ескеріп отыруға тиіс. Мысалы, физиологиялық тұрғыда дыбыс сөйлеу мүшелер жұмысының жемісі, яғни дауыс шымылдығының қалпы ... ... ... ... ашылу қалпы т.б. Оқушылар сөйлеу мүшелерінен мағлұмат ... ... я ... дыбыстың қалай жасалатындығын, олдардың айырмашылығын біледі. Бірақ дыбыстардың жасалуы жайында мектепте толық мағлұмат берілмейді, тек қана ана тілін практикалық ... ... ... ... (дыбысталу) тұрғыда тіл дыбыстары естілетін фонетикалық құбылыс ретінде қаралады. Физикалық тұрғыда дыбыс бір-бірімен ажыратылатындай белгілермен анықталады. Фонетикада ... ... үн мен ... қатысына қарай қатаң, ұяң, үнді болып бөлінуі оқытылады. Мектепте дыбыстың мағына ажыратарлық қызметі арнаулы сөз ... ... ... ... ... ... ... тілінің дыбыстар жүйесі және оқыту әдістемесі. Өздерінізге мәлім, қазақ тілінде 37 ... бар, ... бәрі ... бір жүйе ... ... Бұл ... іштей екі топда (жүйеге) бөлінеді: 1) дауысты дыбыстар тобы немесе жүйесі - оны құрамында 12 дыбыс бар; 2) ... ... тобы - оның ... 25 ... дыбыс бар.
Дауысты және дауыссыз дыбыстарды жүйе тұрғысынан қарағанда:
1) қазақ ... ... ... ... ... соларға жамылғы болып тұрады; 2) сөйлеу мүшелерінде әр дыбыстың жасалу орыны, әрқайсысының айтылу және құлаққа естілу ... бар; 3) ... ... ... бір ... ... екінші дыбыстан ажыратылып, оған қарама-қарсылықта айтылады, демек, а дыбысын ә не ы дыбысынан ажырататынымыз сияқты, б дыбысын п, т, қ, ... ... ... жеке ... да, сөз ішінде келсе де, біздің құлағымыз, яғни есту қабілетіміз оларды бір-біріне шатастырмайды; 4) сөз ... ... ... тіркесу заңдылығы қалыптасқан. Мысалы, а) к, г, ... ... ... жуан ... ... тіркесіп айтылмайтыны сйяқты қ, г, дыбыстары, керсінше, жіңішке дауыстылармен тіркеспейді;
ә) ... ... екі ... тіркесінен басталмайды; б) көп буынды сөздер не бірыңғай жуан, не ... ... ... ... жалғанған қосымшалар да не бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке түрде қосылады: аласа-аласа-лау, кіші-кіші-леу т.б.; в) дауыссыз с-ш-з-н-б-ң-ғ ... ... ... ... ... мен ... ... не сөз аралығында түйісе қалса, олардың орнына ... ... ... ... + шы - ... + шы, жаз + са = ... көш + сін = ... көн + бе =көмбе, жан + қабыл =жаңғабыл, Аман + келді = Амангелді; г) бір сөзге екі дауысты дыбыс ... ... сөз ... ... ... ... (алдыңғысы) түсіріліп айтылады: қара ала ат = қар (а) ал (а) ат: келе алмады, кел (е) ... ... ... ... ... ... дағды берудің үлкен маңызы бар: сөз ... ... ... орфоэпиялық нормаларды қатаң сақтай отырып, әдеби тілмен дұрыс сөйлеуіне; сөйлеген сөзінің құлаққа жағымды, әсерлі, әуенді болуына; орфографиялық тұрғыда сауатты жазуына ... ... ... да мектепте фонетикадан, соның ішінде алдымен, дыбыстар жүйесінен мағұлматтар беріледі. Бағдарламада фонетикадан берілетін білім көлемі шектеліп ... ... оның ... ... ... ... ... баяндалып, түрлі жаттығулар арқылы білімін, іскерлігін дағдысын орнықтыру, қалыптастыру ... ... ... ... үшін ... ... бола ... да, мұғалімнің жәрдемінсіз, оның сабақ кезінде алуан түрлі әдістемелік әдіс-тәсілдерді қолдануынсыз нәтижеге жете алмайды. Оқушыларға дыбыс жүйесін, әр ... ... ... ... ... ... ірге тасы болып есептеледі. Дыбыс жүйесін жете меңгермеген оқушы ... ... ... ... ... фонетикалық заңдылықтарды игере алмайды, жазуда қате жібереді, сөйлеуінде де ақаулықтар байқалады.
Дыбыстарды оқыту әдістемесінде, оқыту ... мен ... ... әр ... ерекшелігіне сәйкес кеңінен қолданылады. Дыбыстар жүйесі жайында бастауыш кластарда әріп тануға, сауатты ... ... ... тексті дұрыс оқуға байланысты біраз мағлұматтар беріледі.
Сондықтан әліппе мына ... ... ... Әр тізбеден кейін қайталау жүргізіледі.
* А, Т, П, Н, Ғ, Р, Л, У.
* Ш, Й, О, Қ, Д, М, Б, С, Ұ, Ң, ... Е, К, І, Ө, И, З, Ә, Ү, ... Я, Ю, Х, В, Ф, Э, Щ, Ц, Ч, ... ... ашық буыннан бастап оқытылады, ашық буынның 2 түрі үйретіледі:
* Жалғыз (а), мысалы: а-на, а-па, ... На, па, та, ... ша -на, ... а-та, та-ныс.
Ашық буын созылып айтылады, буындап оқытуды оңайлатады және ашық буын келесі буынның қосылып айтылуын ... ... Одан ... ... тұйық, бітеу буынды сөздер оқытылады. Дауысты дыбыс әріптерін бірінші -оқытамыз. (А, О, Ы, Ұ, У). Содан кейін жіңішке ... (Ә, Е, Ө, І, Ү). ... ... ... ... жуан ... айтылатын сөздер. Ал басқа тілден енген дыбыстарды әліппенің соңына қарай топтастырған. ... ... ... ... дүниені тұтас күйінде қабылдайтынын ескеріп, әр сабаққа белгілі бір тақырып өзек етіп алынады, балалардың зейіні бір арнаға бағытталады, ... ... ... ... жасалады. Мысалы: негізгі тақырып: . Қосымша: , , тақырыбы берілген.
.
Қосымша тақырып: ғарыш, ғалым, ғарышкер, ... ... ... ... ... ... Жазу ... өзіндік қиындығы бар. Бала көптеген ережені бір мезгілде орындауға тиісті. Сауат ашу - жазуға төселдіру, ... жпзу ... ... іске ... Әрбір әріптің жазба нұсқасының бас әрпі мен кіші ... ... ... әріпті құрайтын элементтердің дұрыс жазылуын басты назарда ұстау керек.
Әріпті ... ... ... ... ... ... жасату, жеке дыбыстау, сөз ішіндегі орнын анықтау.
* Жазба әріптің жазу үлгісін тұтас көрсету ... ... Жаңа ... ... ... көрсету;
* Жаңа әріп элементтерін дәптерге түсіру;
* Жаңа әріпті тұтасжазу;
* Жаңа әріпті басқа әріптермен жалғастырып жазу;
* Құрамында жаңа әріп бар ... сөз ... ... ... Баланың жұмысына талдау жасау.
Жазу әдістемесіне сай әріпті сауатты, көркем жазуға үйретеміз. Әліппе кезеңінде дыбыс және ... ... сөз ... ... өз бетінше жұмыс жасауға төселдіру, мәтінмен жұмыс істеу, оқу дағдыларын қалыптастыру іске асады. ... ... ... ... мән ... жаттығу керек. Әрбір сабақта дауысты және дауыссыз дыбыстар туралы хабар береміз, түсін көрсетеміз. Дауысты дыбыс - ... ... ... ... ... ... - ... қысқа дауыс кедергіге ұшырап айтылатынын түсіндіреміз. Дауыс пен әріптің өзара біртұтас, бір - ... ... ... ... ... үйретілуі тиіс. Дыбыс айтылған соң іле оның таңбасы, әріп ... ... әріп ... ... ... Әрбір әріптің баспа, жазба, бас және кіші әріптері таныстырылады. Әліппе ... ... оқу ... бірі ... табылады. Ондағы сөздер міндетті және мүмкін деңгейде оқу үшін 2 түрлі бағанда берілген:
* Буындап оқу;
* Тұтас оқу;
Буындап оқу қара ... және ... оқу көк ... ... ... оқу барлық оқушылар үшін міндетті болады,ал тұтас сөзбен оқу міндетті емес,тек белгілі бір деңгейде оқу ... бар ... ... ... ... үшін берілген.
Тұтас оқуға бірте-бірте үзбей жаттығып дайындаламыз, бағандағы сөздердің берілуін де ерекшелік бар.Олардың буын ... ... бос ... ... ... буын мен буынды тез қосуға мүмкіндік жасайды.
Буын сандардың ... ... ... ... ... ... ... соңынан әріп қосу: ...
2. Сөз соңынан әріп ... ... ... бір әріпті өзгерту:мал-мол,баба-бала.
4.Сөзге буын жалғау арқылы:мал-малта,бақ-бақша.
5.Сөздегі әріптердің орнын алмастыру:мақал-қалам.
Осындай тәсілдер арқылы оқу ... ... ... ... ... ... ... сөз туындайды.Бағандағы сөздерді саналы түсініп қиын,өйткені,оқу техникасы күрделі.Сондықтан,оқып,болған соң ... ... ... ... сөздермен мынадай жұмыс түрлері жүргізіледі.
1.Бағандағы сөзді мұғалім оқиды.
2.Оқушыларды ілестіре отырып оқытады.
3.Оқушылардан сөздің мағынасы сұралып,сосын ... ... ... ... ... өз ... күбірлеп оқысын.
6.Барлық оқушыларға немесе парта қатары бойынша ... ... ... ... ... ... ... басталған немесе аяқталатын сөзді тауып оқыту.
9.сабаққа жаңадан таныстырылатын әріпті сөздің ... ... ... ... ... ... сөзді тауып оқыту.
11.Сөздерді әріп соңына қарай тауып оқыту.
12.Сөздерді буын соңына қарай оқыту (мал,мата).
13.Сөздерді мағыналық жағынан теріп оқыту.
14.Бағандағы сөздерді тігінен ... тіл ... ... 3 салада жүргізіледі:
1.Сөздік жұмыс.
2.Сөйлем құрастыру.
3.Байланыстырып сөйлеуге үйрету.
1.Сөздік жұмысы-оқылған сөздердің мағынасын түсіндіру,түсініп оқуға бағалау, жаңа сөздер үйрету арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... ... сөздермен жүргізіледі.
2.Сөйлем құрастыру- сөздерді бір-бірімен байланыстырып,ауызша құрастыру арқылы жүйелі жазып,баяндауға үйретеміз.
Мысалы:шарапат шашу,шаш (етістік), ... (зат ... ... ... үйрету материалдар тек қана сауат ашуға байланысты берілген:жер,су,адам аттарының бас әріппен жазылатынын үйрету.онымен қатар тілдік грамматикалық түсінік және ... ... қоса ... дұрыс оқу.
2.Сөздерге сұрақ қоя білу.
3.Әрбір сөздің мағынасын түсіндіру.
4.Сөздерге дыбыстық талдау жасау.
5.Сөздерді буынға болу.
6.Әрбір сөзді қатыстырып,сөйлем құрастыру.
7.Көп ... ... ... ... ... жұмысты құрастыру.
Сонымен қатар және деген ... ... ... ... ... ... ... сұрақ қойып,жаап беру талап етіледі. Заттың түр - түсі, көлемі, т.б. жөнінде түсінік беретін жұмыстың ... ... ойын ... жүргіземіз. Тақырыпқа сәйкес қазақтың ұлттық ойындарын сергіту сәтінде жүргізуге болады. Мысалы:
ойыны. Ойын оқушыларды әдемі, әрі ... ... ... ... жүргізіледі.
Ойын тәртібі: Оқушыларды қатесіз жазуға жаттықтыруға қажетті әріп, сөздері бар бірнеше карточкалар жасалады.
а) Мұғалім ... ... ... жазуы бар бетін төмен қаратып жазып қояды да, оқушыларды бір - ... ... ... ... ... өзі ... бір карточканы аады да, оны оқып шығып тақтаға іліп қояды. Содан кейін шыққан бала егер алған карточкасында әріп ... оның ... мен ... жеке сөз болса оны әдемілеп жазып береді. Басқа оқушылар оны дәптерлеріне жазады. Мұғалім балалардың жақсы жазғандарын мадақтап, нашарларын алдағы уақытта ... ... ақыл ... ... ... ... жатқан бір карточканы алып, оқушыларға көрсетіп, оқытады. Содан кейін ол карточкасын ... бар ... әрі ... іліп қояды. Оқушылар оны (әріп, не сөзді) қатесіз, ... ... ... Жазу ... ... ойнатып, оқушылардың қолын тез жазуға, әдемілеп жазуға тәрбиелеу.
ойынын ойнату үшін ... ... ... ... ... иіріп тастап, асық қай әріпке түссе, сол әріптен басталатын сөз айту).
* Сабақты ... ... ... ... ... мадақтап, сыйлығы беріледі.
І. і. дыбысы мен таныстыру.
а) Көрнекілік арқылы.
ә) Із, ін, піл.
Балалар текше арқылы дәптерге түсіріп отырады. Әрбір ... ... ... ... неше әріп, неше дыбыс, неше буын бар және дыбысы қай буында келіп тұр, соны ... ... - ақ ... ... ... ... арқылы сөйлем құратып, дәптерге түсіртіп отыру.
в) дыбысы мен әрпінің жазба және баспа түрімен таныстыру.
Дәптермен жұмыс:
а) дыбысы мен әрпін ... ... ... ... үшін ауада жазу, дәптерге түсіру, элементтерін түсіру.
ә) Оқулықпен жұмыс.
1. Көрнекілік (қатар бойынша жарыс).
Тіс т л п ... лт тер б л ... с жем с к ш ... осы сөздер жазылған плакат ілінеді. Қатар бойынша үш адам шығып орындайды. Қай қатар бұрын ... сол ... ... жетеді.)
б) тіл туралы түсінікті балаларға қысқаша кіріспе айту.
Өз тіліңмен ер ... ... ... ... ... ... ... сен. Ә. ... тілі - асыл нәрі ... ақ ... ... шақтан бесігімнен ән тыңдап,
Туған тілді жаттап өскен балаңмын.
Содан соң оқулықтағы ана тіліне байланысты нақыл сөз ... сөз ... ... ... Ана ... білмеген,
Анасын да сыйламас.
* Ана тілді құрметте!
(хормен 4-5 рет қайталап жаттайды, жеке оқушылардан жатқа сұралады).
дыбысы бар сөздерді тауып, і ... ... ... ... ... Оқушылардың қандай сұрағына жауап беретін сөздер сұралады. Сосын оқулықтағы берілген тапсырмалар орындалады.
І.2. Дыбыстарды үйретуде оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру ... тілі ... ... үйрету үшін оны оқыту әдістемесін жетілдіру - бүгінгі күннің басты мәселесі. Себебі, оқушылардың берілген білімді саналы түрде ... ... ... өзіндік көзқарасының дамуы, басқа ғылым негіздерін меңгеру ... ана ... ... ... ... Сол себепті де оқыту процесінде жетістіктерге жету үшін оқушыларға ана тіліміздің қыр-сырын ауызша сөйлеу тілін де, жазу мәдениетін де ... ... ... ... ... оқу ... оқушылардың жас және психологиялық ерекшеліктеріне орай таңдап, тәжірибеде сынаудың маңызы зор. Қазіргі білім беру саласында оқытудың озық технологияларын ... ... ... маман болу мүмкін емес. Жаңа технологияны меңгеру мұғалімнің интеллектуалдық, кәсіптік, ... ... ... ... ... қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін-өзі дамытып, оқу үрдісін тиімді ұйымдастыруына көмектеседі.
Ұстаз үшін ең негізгі мақсат - әр ... ... ... ... ... Оны ... асырудың бір жолы - оқушыларға білім беру, тәрбиелеу барысында кеңінен ... ... ... ... ... ... ... жасайтын сабақты тиімді ұйымдастыруға, атап айтқанда сабақ уақытын ұтымды пайдалануға мұғалім мен оқушылардың ойлай қабілетін дамытуға көп ... ... әдіс - ... ... ... Мәселен оқушылардың білім сапасын жақсартуда, ой-өрісін кеңейтуде, алған білімдеріндегі кейбір олқылықтарды толықтырып, бұрын өткен материалдарды бір жүйеге түсіру үшін ... ... өте ... ... ... жазу ... ... көптеген қателер жібереді. Олардың көбі мәтіндегі жаңа ой басталатын жерде азат жолдан бастап жазуды ... түрі мен ... ... жаза ... әріптің баспа түрі мен жазба түрін айқын білмеуінен болады. Әріптерді дыбыстағанда, оны дұрыс айтып үйренбейді.
Септік жалғауын дұрыс ... ... ... ... дауыссыз дыбыстардың біреуін ғана жазады. Сөздерді буынға дұрыс бөле алмағандықтан кейбір оқушылар ... қате ... ... бірге басқа тілден енген термин сөздерді де жазуда жиі қателеседі. Айта берсек өте көп, осы айтылған қателерді жібермей сауатты жазу ... ... ... ... ... сауатты жазуға үйретуде түрлі жазба жұмыстардың, әсіресе диктанттың маңызы зор. Тек диктант түрлері грамматикалық ережелерді әр оқушының қалай ... және ... шала ... ... ... ... қай ... болмасын, неғұрлым жиі алынса, оқушылардың сауаты соғұрлым табысты болмақ.
Диктанттар мына түрде болады: әріп, ... сөз, ... ... ... ... ... суретті, терме, графикалық, есту, бақылау диктанттары.Мақсатына қарай оларды өткізудің де тәсілдері түрлі-түрлі.
Оқушыны қатесіз жазуға үйрету үшін мұғалім ... ... ... дер ... ... онымен нақты, тиянақты жұмыс істеуі тиіс. Дұрыс сауатты жазуға төселдіру үлкен шеберлікті қажет етеді.
Оқушыларды ... ... ... алғашқы кездерінен үйрету керек, ол үшін графикалық диктант жүргізген жөн. Мақсатына ... ... ... тәсілдері түрлі-түрлі. Графикалық диктантты сөйлемдегі сөздердің байланысын сызба арқылы көрсету, ... ... ... ... ... ... ... түрлі нұсқада жүргізуге болады. Сонымен, графикалық диктант уақытты аз алады, ... ... ... көп ... ... ... береді.
Әріп диктанты бірінші сыныпта алғашқы әріптерді үйренгеннен кейін жүргізіледі. Ол дыбыс таңбасының баспа түрінен ... ... ... ... ... дауысты дауыссыз дыбыстарды ажырата біруге дағдыландыру және көркем жазуын қалыптастыру үшін қолданылады. Мысалы, әріптер ... ... ... оқушы кез-келген әріпті алады, магнит тақтаға іледі, дауысты, дауыссызын ажыратады. Ол әріпті баспа түрінен ... ... ... ... Әріп диктантын мына түрде де алуға болады.: мысалы: сырға (5), асқабақ (7), құс (3). 5,7,3.
Суретті диктант. Бұл диктантты түрлендіріп өткізуге ... ... ... ... атын ... ... сөзде неше дыбыс болса, сонша тор көз сыздыру. Немесе суреттегі заттарды атап, дауысты дауыссыз дыбыстарды көк не ... ... ... ... ... буынға бөлгізіп жаздыру. Айтып отырып жазу әдісін қолдану.
Сөздік диктанты. Әріп емлесін өту кезінде белгілі бір сөздердің жазылуын есте сақтау үшін ... ... ... ... ... ... байланысты жүргізіледі. Бұл диктант түрін күнде сабақ алдында жаздырып алуға ... ... ... жүзім, көгершін, құлын т.б. Сөздік диктантын күрделендіріп алуға да болады. Бірнеше сөздер жаздырып, осы берілген сөздердің жұрнақ, жалғауын сызба арқылы ... ... Бұл ... ... ... ... диктантпен байланысып тұр.
Буын диктанты. Сауатты жазуға үйрету, қате жазуден сақтандыру, сөзді буындап оқуға оны жаттап алуға көмектесу, сөздерді тасымалдай ... ... ... ... ... қамтиды. Аула (2), саңырауқұлақ (5), аққала(3).
Есту диктанты күз келді (2), күн суыта бастады (3), жапырақтар сарғайып жерге ... ... ... ... ... ... мазмұн, құрылым, әдіс-тәсіл жағынан ең күрделісі оқушылардың ойлау қабілетін, сөздік ... ... ... ... ... ... шеберліктерін арттыру көрсеткіші. Бұл диктанттың көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қою, сөздерді дұрыс орналастыру ... ... ... басы жазылған мәтінді аяқтау сияқты басқа диктанттарға ұқсамайтын өзгешеліктер болады. Мысалы:
1. Ауамен, біз, дем, аламыз.
2. Ауа, ... ... ... ... ... ... ауасын, әр уақытта, сақтаңдар
4. Жиі, терезені, тұрыңдар, ашып
Бұл жерде сөзді дұрыс орналастыру арқылы сөйлем ... жазу ... ... Бұл ... түрі ... бір ... оқушылардың қалай меңгергенін байқау үшін сабақ үстінде жүргізіледі. Мұғалім диктант мәтінін оқыр алдында ... ... ... аудару керек екендігін ескертеді. Оқушылар мәтінді дұрыс жазбай, мұғалім оқып тұрған мәтіннен ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерін немесе сөйлемдерді теріп жазады. Мысалы, оқушыларды үш топқа бөліп деңгейлеп тапсырма беру.
І топ: ... ... ... ... ... ... топ: тасымалдауға болмайтын сөздерді теріп жазу.
ІІІ топ: жіктелген сөздерді теріп ... ... ... ... ... байланысты әріптер мен буындарды, сөзбен сөз тіркестерін және жекелеген сөйлемдер мен жаттап ... ... ... ... ... ... түсіріп, ойлана отырып өз бетінше жазады. Диктанттың бұл түрінің өткенді қайталап, тіл ұстартуда маңызы зор. Мұғалім ... ... қай күні ... нені ... келу керектігін оқушыларға алдын-ала ескертіп қояды. Мысалы, көп ... ... ... ... ... жаздыру.
Көктем... Қар... Жер... Жаңбыр... Найзағай... Құстар туған жерге... Арықтарда су...
Көру диктанты немесе есте ... ... ... ... өте ... ... үйрететін жұмыстардың ең бастысы болып есептеледі. Бұл диктант түрі оқушылардың көру, ... есте ... ... тану ... ... ... ... жүргізіледі. Көру диктанты үшін әріп, буын жеке сөздер мен сөз ... және ... ... ... ... ... берілген өлеңдерді алуға болады. Диктант мәтіндері үзілісте тақтаға немесе үлкен қағазға жазылып қойылады. Оларды оқушылардың екі-үш рет оқып ... ... ... ... 1-2 ... ... ... Сондан кейін мұғалім оны жауып қояды. Оқушылар ... ... ... түсіріп, дәптерге жазады.
Бақылау диктанты. Бұрын өтілген материалдарды оқушылар қандай дәрежеде меңгергенін және сауаттылық деңгейінің қандай екенінің анықтау мақсатымен жүргізіледі. Бұл ... ... бір ... оқып ... ... өткізіледі. Ол төмендегіше жүргізіледі:
- диктант тақырыбы тақтаға жазылады да, алғашқы сөйлемнің бірінші сөзі жаңа жолдан басталатыны ескертіледі.
- Диктант ... ... ... қиын ... ... өтілмеген сөздерді мұғалім үзілісте тақтаға жазып қояды.
- Диктант мәтінін мұғалім екі рет дауыстап оқып, ... қиын ... ... ... ... ескертеді.
- Егер диктант мәтіні жеке сөздермен сөз тіркестерінен немесе байланысты сөздерден құралған болса, мұндай ... ... сөзі мен ... мұғалім 3 рет қана қайталап оқиды. Мұғалім оқушылардың түгелдей жазып отырғанан қадағалап, ең баяу ... ... ... келесі сөйлемді оқиды.
- Оқушылар түгел жазып болғаннан кейін мұғалім мәтінді бастан аяқ тағы бір рет ... Осы ... ... өз ... ... ... отырып тексереді. Қатесі болса түзетеді.
Диктант жұмыстарының барлық түрін магнитофон арқылы да ... ... ... ... жүргізілген диктантта оқушылардың зейіні еститін сөзге ғана аударылады.
Қазақ тілі нәтижелі өту үшін оның әдістемесін жетілдіре түсу - ... ... ... ... ... ... ... сыныптарда оқушылардың жазбаша тілін дамытуда, сөздерді байланыстырып сөйлем ... ... ... ... ... әсіресе мазмұндама мен шығарма жазу үлкен жауапкершілікті, көп ізденуді, ... ... ... ... мазмұндама мен шығарма жазуға төселдірудің үлкен мәні бар. Әдетте ата-аналар мен үлкендер ... ... ... ... ... ... мәніне түсінбеушілік те кездеседі. Байланыстырып жазу жұмысы кіші ... ... ... ... негізделіп жүргізіледі.
деген халық педагогикасында баланы жас кезінен бастап әдептілікке тәрбиелеуді мақұлдайды. Бүгінгі мектеп тәжірибесінде жас ... ... ... ... үйретудің аса жеңіл де тиімді әдістемелері аз емес.
Шығарма жазуға дайындық жұмыстарын бірінші ... ... оқу ... ... жарты жылында бастайды. Оқушылар шығарма жазғанға дейін мына дағдыларды игеруге тиіс:
Мысалы, бірінші сыныпта берілген суреттердің мазмұнына қарай жүйелі ойды білдіретін ... ... ... ... ... ... және ... жаттықтыру. Оқушылар сурет мазмұнына байланысты сөйлемдер құрайды, шағын әңгіме жазып шығады. тақырыбына шығарма жаздыру мұнда ... ... ... ... ... ... ... Сұрақ-жауап арқылы сынып ішіндегі заттардың атын сұраймын. Оқушының жазған шығармасынан.
Біздің сынып
Біздің сыныпта парта, стол, орындық, тақта, есепшот бар. ... іші кең, ... ... ... жағында Ыбырай мен Абай атамыздың суреті ілулі тұр. Суреттің астында аталарымыздың өсиет сөздері жазылған. Сыныптағы парталар 3 қатар етіп ... Мен ... ... ... ... ... Біз күнде кезекшілік атқарамыз. Бүгін Нұрбол мен Мадина кезекші. Олар тақтаны ... ... ... іші таза. Мен өз сыныбымды жақсы көремін.
2-сыныпта шығарма жазу жұмысы оқушылардың көрген-білгендері және сюжетті сурет бойынша ... ... ... ... ... ... сөз ... саны артады. Грамматикалық ережелерге көбірек көңіл бөлінеді.
Дамыта ... ... ... мен оқушы арасындағы қарым-қатынас жаңа қағидаларға негізделеді. Олар ... ... ... ... сияқты қасиеттер. Бала өз ойын қорықпай сеніммен айта ... болу ... Ол үшін Оның ... жауабы мұқият тыңдалып, дұрыс мақталып, қатесі еппен ... ... ... ... бала деп қарамай оның пікірімен санасу, көзқарасын құрметтеу оның дамуына зор әсер етеді.
2-сыныпта ... ... ... ... ... болады. Оқушыларға сұрақ қойылады:
- Балалар дегенде қандай көрініс көз алдарыңа ... Сол күз ... ... мына ... суреттерден іріктеп алуларыңды сұраймын. Балалар сонда күз деген сөздің құстардың ұшып бара жатқанын, күзгі жылы киімдерді, ағаштарға жапырақтардың сарғайып ... ... ... ... ... ... ілулері керек. Соңынан осы суреттерге қатар шығарма жазады.
Сыныптағы оқушылардың ұнатып ойнайтын ойындарының бірі - ... ... ... не бір ... ойдан шығарып кез-келген әңгіме немесе ертегіні бастап кетеді. Ал қалған оқушылар бір-бір сөйлемнен әрі қарай жалғастырады. Мысалы, мұғалім ... ... ... - десе ... одан ары ... Міне ... ... жалғаса береді. Ең соңғы оқушы ертегіні ұтқыр ... ... ... бір ойын ... көрсете кетейін. Ойынның аты: . Бұл ойынды италиян жазушысы Д.Ж.Родари ойлап тапқан. Ойынның шарты: 6 ... 6 ... ... ... Сол сұрақтарға оқушылар жазбаша түрде жауап береді. Бірақ бұлар кез-келген сұрақтар емес. ... бір ... ... тұрақты сұрақтар.
1 сұрақ: (яғни 1 оқушы зат есімнен болған кез-келген сөзді қағазға жазады).
2 сұрақ: ... ... ... ... зат ... ... оқушы жалғайды).
3 сұрақ: (оны 3-оқушы жазады).
4 сұрақ (бұл сөйлем төл сөз түрінде ... ... Оны ... ... ... (Бұл ... төл ... берілуі шарт. Ол 5-оқушының міндеті).
6 сұрақ: ... жоқ бір ақ ... Оны ... орындайды).
Бір қызығы әр оқушы жолдастарына қандай сұрақ берілгенін білсе де, олардың қандай жауап жазғанын білмеуі тиіс. ... ойын ... ... ... ... ... мұғалім әр оқушының жауабы біріктіріп, тұтас мәтін құрайды да балаларға оқып береді. Сол кезде әрі ... әрі ... ... ... мүмкін. Мысалы:
- Құмырсқа
- Қонақта
- Топырақ жеді
- Ол айтты:
- Адамдар: , деді
- Құмырсқа ... ... ... - өте ... ... ... сабақ үстінде жүргізсе оқушылар сергіп қалады, сабаққа деген зейіні арта түседі.
Тіл дамыту сабақтарында ... ... ... мынадай тапсырмалар ыңғайлы:
1.Қате құрылған мәтінді, сөйлемдерді орын-орнына қойып, логикалық жүйелікті сақтап, қайта ... жазу ... ... ... не айтарын білмейді де, жылды кім бұрын көрсе сол жыл басы болсын деп бір ... ... ... Ерте ... ... жыл басы болуға таласыпты. Өзі түйенің үстіне шығып, өркешіне мініп отырып алыпты. Олардың әрқайсысы адамға тигізетін пайдасын айтып, өздерін жыл басы ... ... деп ... Түйе ... ... құр ... ... соң тышқан жылды бәрінен бұрын көріп, хабар беріп, жыл басы болыпты.
Бұл жерде балаларға әдейі сюжеті таныс ертегі ... ... ... ... ... ... ... басталып қандай оқиға болатынын, соңы немен аяқталатынын білетіндіктен, сөйлемдерді орын-орнына қойып, жүйелі түрде жазып беру ... ... ... логикалық ойды бұзбай жалғастырып айту. Мысалы: Қоңырау соғылып, балалар ... ... ... ... ... ... ... үйге қиын тапсырма берген еді. Сыныпта Мұраттан басқа ешкім қалған еді. Ол ... ... ... ... ... ... ... әр бала бірін-бірі қайталамауға тырысып, өз ойларымен аяқтауға қажет. Әңгіме соңынан Мұраттың іс-әрекетіне баға беріледі. Мұраттың орнынада ... ... не ... ... ... ... оқушылар дәлме-дәл нақты жауап беріп жатты.
Енді 4-сыныпта өткен бір сабағыма тоқтала кетейін. Оқушыларға мынадай тапсырма берілді: Үміт таңертең тұрып, сырт ... ... ... ... Күн ... жер ... ол ... қарап, не сезер еді? Бұл қай мезгіл? Ойланыңдар. Қолдарыңнан ... ... ... өз ойын ... ... ... ... арқылы жүргізуге болады. Магнитофон арқылы жүргізілген шығарма оқушыларды ізденгіштікке ұмтылдырады. Ой ... ... ... ... дамытады, құбылыстарды шынайы бағалай білуге үйретеді, және де оқушылардың ... ... ... ... Үнтаспадағы естіген дыбыстарына байланысты сөздерді тауып жазатын шығармаларын барынша ... ... ... қою ... ... мен мазмұндамаға қойылатын әдістемелік талаптардың орындалуын мұқият бақылауға алу керек. Ол талаптардың негізгілері мынандай:
- берілген тақырыпты мазмұнын ашып көрсете ... ... ... ... ... ... ... негізгі ойды анықтайтындай етіп іріктеуі қажет.
- Шығарма ұсынылған материалдың идеялық мазмұнын белгілі бір ретпен жүйелі ... ... ... ... сөз, ... сөз ... бір сөзді бірнеше рет қайталануы сияқты кемшіліктерге жол ... ... ... ... ... ... орфографиялық, пунктуациялық, лексикалық қателерін оқушы мұқият қарап тексеріп ... ... ... ... мазмұндама, шығарма жаздыру барысында оқушылардың өз жазғандарын өздеріне тексерту, түзеттіру жұмыстары жүргізіледі. Оқушыларға өз ... сын ... ... ... жазу ... ... себептермен жіберген қателерін түзету керектігін түсіндіремін.
Оқушының коммуникативтік-лингвистикалық қабілетін дамытуға арналған жаттығулар.
Оқушының қабілетін деңгейін байқауға және ойлауын дамытуға арналған мұндай ... орны ... ... тек ... ... ... ғана ... қана қоймай, сонымен қатар ойлауын арттыратын жаттығуларды пайдаланған жөн. Мұндай тапсырмаларды жаңа сабақты сыныптастарынан бұрын игеріп отырған дарынды балаларға да беру өте ... Ана тілі ... жазу ... үшін ғана емес, сонымен бірге логикалық ойлауды дамыту үшін де қажет. Өйткені сөз дарындылығының ... ... ... ... Өз ... ,-деп ... болатын К.Д.Ушинский.
Барлық сөзі бірдей әріптен басталатын мақал-мәтел, нақыл сөздер жазу тапсырмасы:
1. Б...б...б... Білімді бәрін біледі
2. А...а...а... Ақымақтың аузы ... ... ... ... жаса
4. С...с...с... Сыпайы саспай сөйлейді
5. Ы...ы...ы... Ырыс ынтымақты ықыластан
Түсінік: Оқушы берілген жауаптан да басқа жауап ... ... Ол ... логикалық ойлауына байланысты. Тек мағыналы ой түйіндесе болғаны. ... ... ... ... да ... ... ... тек үшеуі де мәнді сөз болуы тиіс.
Сөз туынды шешу, артық сөзді алып таста.
1. я,м,а,у,и,ғ,а (Мағауия)
2. й,а,қ,ы,б,а,л ... ... ... ... ... ... ... Оқушы берілген әріптерден әр қатар бойынша бір-бір сөз шығаруы тиіс ол сөздерден мағынасы бөлегін шығаруы тиіс. Яғни артығын алып ... ... ... ... (бақ) ... тыр...ша (нақ) тырнақша
3. дом...ра (бы) домбыра
4. қар...ғаш (лы) қарлығаш
5. жел...сан (тоқ) желтоқсан
Түсінік: Оқушы бір-бір сөз ... тиіс ол ... ... ... алып ... керек.
Мағыналас сөздер.
Берілгені Жауабы
1. Батыр... тоқым ер
2. жылқы...есім ат
3. аспан...түс көк
4. әлем... зат дүние
5. бәйге... айтыс жары
Сөз тізбектерін жазу (ассоциация)
1. мектеп... ... ... ... ... ... ... кітап
3. Қазақ тілі... жаттығу, сөйлем, тыныс белгісі0
4. теледидар... үй, диван, ата-ана
5. мұғалім... жаңа сабақ, жетекші, ақылшы
Түсінік: Оқушы ... ... ... ... да ... ... ... егер ол қауымдастыққа кіретін болса, берілген жауаптағыдай болу керек деген ұғым болмасын. Ол ... ... ... ... ... ... ... өте маңызды мәселелерді, қиындықтарды ескермеу салдарынан таным дұрыс ... ол тек ... ғана ... ... ... танымдық іс-әрекетке де кедергісін тигізеді. Мысалы: Балалар үндемегенді қалайды, өзін ... ... және ... ... жиі ... Осы ... ... жаңа тақырыпты меңгеруі төмен болады ды балада ... ... ... ... алмайды. Соынмен қатар мектептегі оқу процесі ойдағыдай ... ... ... ... ... ... оқушысы сабақтың мазмұнын жаттап алып бірақ мағынасына түсінбейтін болса, өз бетімен пікір айтып ... ... ... ... жөнінді В.В.Давыдов, В.Слободчиков, Г.А.Цукерман еңбектерінде -дейді.
Бастауыш мектеп оқушысы үшін дамытатын жаттығулардың кешенді орындауы олардың танымдық іс-әрекетінің барлық түрлерін ... ... ... ... ... ... оқытудың интеллектуалдық потенциалын көтеру, және әр сабақты оқушының танымдық құқықтарын меңгеруге ... ... шешу ... ... ... ... түрлі тәсілдер іздеу, өзінің шешімін құрбыларының жұмысымен салыстыру өзінің дәлелдеген шешімін үйрету болып табылады.
Грамматикалық ... ... ... ашылып, дамытуы жағы қарастырылады. Сонымен қатар оқушының оқып отырған пәнге қызығушылығын арттырып сабақты танымдық жаттығулар арқылы игеру мақсаты ... ... ... ... ... ... (тіл және сөйлеу) тақырыбы бойынша өтілген сабақты қорытындылау үшін ... ... ... ... ... сөз ... қарастырып, сөйлемді күрделендіру қажет.
- қара ит үреді
- жерде қара ит үреді
- аспанға жердегі қара ит үреді
Жаттығуларды ... ... ... сөздік-мағыналық ойлаудағы бір сөйлемге шоғарландыра отырып ойлауына мүмкіндік ... ... ... ... қорытындылау үшін әдістемелік жаттығуды пайдалану тиімді. Бір-біріне ешқандай қатысы жоқ кез-келген үш сөз беріледі. Оқушылар ... ... ... осы ... қатыстыра отырып, сөйлем құраулары қажет. Мысалы:
- Аю, өзен, қарындаш
- Аю қарындашты өзенге ағызды
- Бала қарындашпен өзенге шомылып жатқан ... ... ... Аю ... ... суретін салды.
Мұндай танымдық жаттығулардың негізінде мұғалімдердің сабақ өтудегі әдіс-тәсілдерін жетілдіріп, ... ... және ... жаңа ... ... ... да терең беруде көмек көрсетуге бағытталады.
Бастауыш сынып оқушысының айтылған оқиғалардың қайсысы бұрын, қайсысы кейін болғандығын және оқиғалардың ... ... ... айту үшін ... басы, негізгі бөлігі, соңы деген бөлімдерін және әңгімелеу, сипаттау, пайымдау сияқты бөліктерге бөлінетінін түсіндіру үшін арнайы ... ... ... қолдандым.
әдістемелік жаттығуында бір оқушы тақтаға қарап тұрады келесі ... ... ... Топқа теріс қарап тұрған оқушы әңгімені мұқият тыңдайды, оған ат қояды, сонымен қатар ... ... рет ... ... ... бала әңгіменің басым, негізгі бөлімін, соңын өзінің есінде қалғаны бойынша анықтап көрсетіп әңгімелеп береді.
Жоғарыда келтірілген танымдық жаттығуларды орындау ... ойын ... ... Ол ... ... ... ... айту барысындағы сезімін сейілтеді. Сөйтіп балаға эмоционалды орта жағдайын тудыру арқылы оның өзін де бар мүмкіншіліктерін ашуға көмектесеміз. Ортаға шығарылған ... ... ... ... ... оның ... мағыналы ойлауының жүйелі болуына, жаңа сабақта айтылған мәтіннің ... еске ... және де ... ... дамыту арқылы берілген тапсырма шешімін дұрыс орындауына жағдай жасалады.
Қазақ психологы М.Мұқановтың пайымдауынша баланы оқуға итермелейтін күш ... ... екі ... ... ... ... - сыртқы түрткіден, бұл жағдайда бала өзгелерден сескенетіндігінен оқитын ... Бала ... ... ... ... өзгелердің оған қолданған шарасына өзін аман сақтап қалудың амалы деп түсінуі керек.
Екіншіден, оқуға іштей ... ... ... - баланың өзінің ықыласы мен сан алуан құбылыстардың ... тән ... ... ... ... ... ... жұмыстарымыздан сыртқы түрткінің мағынасын өзгертіп, оқуға баланың қызығушылығын арттырып, оқушыдан , , ... ... ... оның ... ... ... үйлестіріп оқытуды жөн көрдік.
Оқыту процесі барысында арнайы дамытушы жаттығулардың құрылуы танымдық іс-әрекеттің дамуына және мектептегі оқыту үрдісіне төменгі сынып ... ... ... ... жаттығулардың барысы мынандай өлшемдермен анықталады:
- интеллектуалдық деңгейі
- оқу ісі әрекеті субъектісінің қалыптасуының мазмұны
- іс-әрекетінің ... ... ... ... ... даму деңгейі
Дамытатын танымдық жаттығуларға психологиялық талдау көрсеткіші арқылы ішкі теориялық іс-әрекет қатарының жалпы күші сыртқы практикалық іс-әрекетінің жеке ... ... ... ... әсер етіп ... ... ... өнімді оқыту әдістемесінің негізінде оқушылардың танымдық іс-әрекетін дамыту және оны ұйымдастырудың тиімді жолын табу мәселесі жатыр. Л.С.Выготский ойлауды белсендетуді ... ... ... бұрын жеке оқушының оқу-танымдық іс-әрекетін белсендете түсу қажеттігі аңғарылады. Сондықтан бастауыш сынып ... ... ... арқылы шығармашылық қабілетін қалыптастыруда олардың психикалық қабілеттерін ескере отырып тапсырмаларды ... беру ... ... ғана ... ... ... сіңіруге деген түрткі қалыптсады. Осындай түрткілердің қалыптасуы балалардың сабақты қызыға тыңдауын тапсырмаларды ... ... ... Тапсырмаларда берілген сөздердің мағыналарымен білдіретін ұғымы бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін сай болуы керек. А.А.Любленская, А.Н.Гвоздьев, К.Молдабек 1-сыныпқа ... ... ... сөз ... сөз ... ... бірақ ол сөздердің барлығының мағыналарын оқушылар біле ... ... ... ... ... ... оқулықтардағы сирек қолданылған сөздерді қамти берілуі тиіс. Бұның балалардың ... ... ... ... ... ... Сонымен сабағында дамытушы ойындарға қолданылатын сөздер әрі ... әрі ... әрі ... болу ... ... ... ойындарға берілетін тапсырмаларды жинақтағанда олардың оқушылардың шығармашылық ... ... ... ... ... ойындарды оқушылар орындаған кезде олардың ойлау процесі аналитикалық-синтетикалық тұрғыдан іске асады. Баланың қабылдаған ... ... ... оны ... ... ... ... сыртқа шығара алады. Мысалы: сөзін басқа ... ... ... ... тапсырма берілген. Анаграмма ойынында баланың ойлау процесі мынадай операцияларды ... ... оқып ... ... ... еске ... ... қандай дыбыстарды орын ауыстыру арқылы басқа сөзді туғызуға болатындығын анықтайды. Бұл операцияны орындаған кезде балалардың санасында дыбыстарға қатысты ережелер секе ... ... ... ... ... ... және ... қабілеттері нығаяды, жетіледі. Дамытушы ойындар балаларды ойландырады, сол ... ... ... дамытады.
Дамытушы ойындарды орындау барысында балалардың санасында аналитикалық, синтетикалық процестер жүреді де балаларды білімді игеріп оны басқа да правтикалық жағдайларда ... ... ... ... ... ... бойында шығармашылық іс-әрекеттер қалыптасады. Сондықтан бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... бойында шығармашылық қабілетті қалыптастыруға болады.
Бастауыш сыныптарда дамытушы ойындарды іріктеу барысында, тапсырмалар ... ... ... ... ... ... керек. Ойын баланы ойландыруға, өтілген материалда игерген білімін практикалық тұрғыдан қолданылуына ықпал етуге тиіс. Дамытушы ойындар оқушылардың өзі орындайтын жаттығуларға ... ... ... ... барысында проблемалық ситуацияға кезігеді. Осы проблемалық ситуацияны дұрыс шешу үшін балалар ойлау ... ... ... ... ... ситуацияларды орындау барысында ойланады. Проблемалық ситуация балаларды ойландыруға түрткі болады.
Тапсырмаларды оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру тұрғысынан іріктеу қажет. ... ... ... білімді игеруге, білімді сыртқа шығаруына негіз болады. Дамытушы ойындар балаларда күнделікті сабақта ерекше басқа жағдайда өтетіндіктен, балалардың ... ... ... ... әрі жалықтырмайды. Мұндай сабақтарда ойын түрінде игерілген білімдерінің бала ... 75 ... ... ... ... тұр. ... дамытушы ойындар қолданылып өтілген сабақтарда балалардың оқу белсенділігі артып, білімді игеруі жылдамдатылады.
ІІ.2. ... ... ... ... қызығушылығын ойын әрекеті арқылы арттыру
Ғалымдардың пікірлерін негізге ала отырып, бастауыш ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары үш кезеңде жүргізілді.
Бірінші кезеңде қазақ тілінің ережелері мен заңдылықтарын, сөздің тура және ауыспалы ... ... ... ... Бұл ... ... ... тілінен жинақтаған білімдерін еске түсіруге, негізгі білімдерін жүйелеуге, оқушылардың жады мен зейінін ... ... ... жүргізілді. Дидактикалық ойындарды ойнау барысында оқушылар тілдік заңдылықтардың өзіндік ерекшеліктерін, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын танып білу ... ... ... ... өздігінен ізденуге, тапсырмаларды түрлі әдіс- тәсілдер ... ... ... ... қатынаста сөздерді орынды қолдану дағдыларын игерді. Осы ... 2 ... ... ... оқушылардың ізденімпаздық қабілетін жетілдіруге, сөздердің мағыналық реңктерін айыра ... ... ... ... ... қабылдауға үйренді.
Бұл кезеңде оқушылар жаңа тақырыпты өздігінен игеруге, ... мен ... ... ... ... ... достарының пікірін тыңдауға, басқа адамның сөзін құрметтеуге ... ... ... өз ойын ... дәлелді және сенімді жеткізуге үйренді. Игерген білімдерін тілдік қарым-қатынаста орынды қолдану, шы-ғармашылдықпен жұмыс істеу қабілеттері жетілді.
Сонымен ... ... ... ... ... ойды ... ... айтар ойын жоспарлай алды, өзінің пікірін анық жеткізді. Мысалы, тапқырлық ойындар арқылы дыбыс жүйесін меңгерту.
Ойынмен өткен сабақ қызықты өтіп ... ... ... оңай еске ... оқуға деген қызығушылығы, ынтасы арта түседі. Қазіргі кездегі қолданылып жүрген жаңа технологиялар бағдарламасының кейбір элементтерін практикада ... ... және ... да ... ... ... ... сынып оқушыларын оқуға тек ойынмен ғана ... ... Ойын ойды ... ... ... ... айтылмаған. Ойын арқылы оқушының білім алуға, оқуға қызығушылығы артады. Ойын - адамның өмір танымының алғашқы ... ... ойын ... ... ... ... ... алып, білімін жетілдіреді. Ойын бір қарағанда қарапайым құбылыс не іс әрекет іспетті.
Ойынның да өзіне тән мотивтері болады. Мысалы ... ... ... ... зейінін есін, ойлауын, қиялын қалыптастыруда зор маңыз атқарады. Ойын әсері арқылы бала өз қасиетін қалай қанағаттандыра алатынын, ... ... бар ... ... ... Ал, ... ... белгілі бір ережелерді сақтап ойнайды. Ол ойындар баланың тапқырлығын, байқағыштығын, зейінділігін арттыруы мен қатар, ерік сезім ... де ... ... - ... ... қозғаушы күші. Оқушының қызығу жәрдемімен оқып-үйрену барысында қабілеті ашылып, дарыны ұшталады, өз күшіне мүмкіндігіне сенімі ... ... ... дара ... сипаттарға ие бола бастайды. Қызығуды туғызу үшін ойын түрлерін пайдаланудың орны бөлек. Тиімді қолданылған ойын түрлері мұғалімнің түсіндіріп отырған ... ... зор ... ... ... меңгеруіне көмектеседі. Өйткені төменгі сыныптағы оқушылардың аңсары сабақтан гөрі ойынға қызығушылығы артып тұрады. Қызықты ойын ... ... олар тез ... ... ... әрі сапалы орындайтын болады. Ойындар барлық сыныптарда қолданылады. Ойын түрлерінің ... ... ... мен ... ... сәйкес алынса, оның танымдық, тәрбиелік маңызы да арта түседі. Оны ... ... ... ... тартымдылығын күшейтеді, оқушылардың сабаққа ынтасы мен қызығушылығын арттырады. Тіл дамыту ... ... ... ... ... ... ... әрбір сөзді еркін, өз мағынасында қолдануға тез, жылдам ... ... ... ... ... ... ... Сөздерді дыбысқа талдау, сөз құрастыру жұмыстарына жаңашыл педагог Амоношвилидің ойын ... ... ... ... - ... ... ... табуға құштарлыққа үйрететін дидактикалық ойындардың бір түрі.
Сабақ барысында ойындарды кірістіре оқыту сабаққа белсенділігін арттырады. Оқушыларға ... тілі ... ... ... ... саралап танытуда, олардың фонетикалық біліктері мен білімдерін тәжірибеде қолдануда ізденімдік ойындардың қызметі ерекше. Мысалы: ... ... ... ... ойындарды өткізу оң нәтижеге қол жеткізеді.
ойыны. Ойын ... ... ... дыбыстардың өзіндік ерекшеліктерін ұғындыру, олардың сабаққа қызығушылығын ... ... ... ... ережесі: Көлденеңі бес, тігінен сегіз қатар тор көз ... ... ... ... тор ... ... және соңғы дыбыстарына бірдей әріптер жазылады. Оқушылар осы әріптерден соңынан оқыса да, бірдей сөздер ойлап ... Ойын ... ... кезде мұғалім оқушыларға ойын ережесін түсіндіріп тақтаға кесте іледі. Екінші кезеңде оқушылар берілген тапсырманы орындайды. Ойынның қатысымдық қызмет: Оқушылар ... ... ... құрауға, сөздердің мағыналарын жете түсінуге дағдыланады.Ойынның тиімділігі. Оқушылардың дауыссыз дыбыстары туралы ... ... ... ... ... ... қызық, қазақ, қалақ, қырық, кесек, кезек,керек, кебек )Оқушылар жоғарыдағы сөздерді дұрыс табу арқылы ... ... ... де ... түсініксіз сөздермен де танысады. Бұл ойын оқушының дауыссыз дыбыстардың ерекшелігін тез ... ... ... ... ... білу дағдысын қалыптастырады. Тапсырмадағы жасырылған сөздер оқушыларға ... ... ... ол ... ... ... ... антоним сөздер арқылы үйретуге болады.Мұндай ойындар оқушылардың сөздік қорын байытып, үйретуге, сөздерді дұрыс қолдануға көмектеседі.
Ойын арқылы бала өмірден ... ... ... ... алады, нашар оқитын оқушылардың өздері де ойынға араласып сабаққа ынтасы ... ... ... ... сөйлеу мәдениеті мен ой өрісін, дүниетанымын жетілдіруде сюжетті ... ... ... ... ... оқушының рөлдік ойындарды ойнау барысында іс-әрекеті әлеуметтік сипат алады. Сыныптағы өз жолдастарының алдында сөйлеп тұрған ... өзін ... ... ... ... ... ... бойына сіңіреді. Мысалы: ертегісі бойынша рөлдік ойын ойнаттым. Сынып оқушыларын 2 топқа бөлдім. Қай топтың оқушылары рөлін жақсы ... ... ... ... дұрыс орындаса, сол топ жеңіске жетеді. Алғашқы болып 2 топ оқушылары ... Бір ... ... сөзін оқып тұрды. Түйе рөлін ойнап ... ... түйе ... ... басып келеді. Ойынның ережесі бойынша рөлде ойнап тұрған оқушының ненің ... ... ... табу ... ... ... хайуанаттардың қимыл қозғалысын айнытпай салып шықты.
Ол оқушылардың белгілі бір қабілетін жетілдіруге ... , , ... ... ... ... ... ұғымы артады. Ребустар шешудің баланың ой ұшқырлығын дамытуға әсері мол. Сабақ үстінде ... ... ... отырамын, сонымен бірге үйге ойдан ребустар, сөзжұмбақтар құрастырып келуді тапсырамын. Оқушының ізденушілік қабілетімен бірге белсенділігі артады. Баланы ұшқыр ойға, тапқырлыққа ... ... әр ... сайын жүйелі пайдаланып отырамын. Сабақта жұмбақтарды жатқа айтқызудың өзі тілін жаттықтырады. Сондай ақ жатқа жазуда есте ... ... ... ... шешу ойынын жарыс түрінде өткізуге болады. Жұмбақ ойыны балалардың өздігінен ойлауына мүмкіндік жасайды, ... ... ... ... ойлауға жетелей түседі. М.Горкийдің: ,-дегені мәлім.
ойыны белгілі бір іс-әрекеттен тұрады. Бұл ойын оқушының өмірге деген көзқарасын ... ... >, , , >, ... ... көп ... ... көбейту кестесін еске түсіру мақсатында қолданылатын ойынның түрі > бұл ойын балаларды тез ойлауға, көбейту кестесін жылдам жаттауға септігін тигізеді. ... ... ... материалын тереңдетуге және бекітуге арналған ойындар жатады. Оқушылар дидактикалық ойын кезінде сабақ мазмұнындағы ... ... ... ... ... ... есте ... ойлау қабілеттері дамиды. Бұл ойындардың ережесі балалардың түсінуіне оңай ... әрі ... болу ... ... ойын түрлерін ретсіз, әрі жиі қолдану оқушыларды жалықтырады. Дидактикалық ойындардың ... ... ... шеберлігін танытады. Бұндай ойындарды сабақта түрлі әдіс - тәсілдермен ... әрі ... ... үшін ... ... ... баса зейін аударып, сабақ кезеңдерін бір - бірімен логикалық байланысқа құрып, өзара бірін-бірі ... ... ... етіп ... ... сөйлеуге мынандай ойындар пайдалануға болады.Мысалы: >, , , , , ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі өте көп. Оларды қолдану ретіне қарай түрлендіріп өткізуге болады. Сан ... ... ... ... Бұл әдіс ... қырағылыққа, тапқырлыққа тәрбиелейді. Дидактикалық ойын барысын есте сақтау, көру, сезіну, қабылдау, ойлау, сөйлеу процестері дамып, заттарды пішініне, түсіне көлеміне қарай ... әр ... ... ... ... келгенде сабақта үнемі ойын түрлерін пайдалану тиімді де, жақсы ... ... ... Ойын - ... үшін оқу да ... те. Қандай ойын болмасын баланы бір нәрсеге үйретеді. Ойын балалардың достық сезімін оятып, бір-біріне қамқорлығы, ұжымдық бірлігі ... Ойын ... ... жақсылыққа, қайырымдылыққа. ,ізгілікке ,әдептілікке тәрбиелеуге болады. Ойынның негізгі мақсаты - ... ... ... ... ... ... мұғалімнің міндеті - сол ойын түрлерін ... ... ... ... ... ... ... ой белсенділігі мен тіл байлығын арттыра түсуге ... ... мен ... меңгертуге қол жеткізу. Нәтижесінде: Тіл байлығы артады. Ойлау қабілеті дамиды. Білім алады. Нашар оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... Мінез құлқы қалыптасады. Таным қабілеті артады.Ойынды ұйымдастыру мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен шығармашылық ізденісіне тікелей байланысты. Бала ойын ... ... ... ... ал оқу ... ... қалай ұласып кеткенін аңғармай қалуға тиіс. Сонда ғана ойын мен оқу табиғи үйлесімді болып, пәндік ... ... және ... ... ... ... ... Әр ұстаз оқу-тәрбие жұмысына шығармашылықпен қарап, жаңа заман талабына сай, озық ұлттық дәстүр рухында тәрбиелеп, сабақты ... ... ... түрлі әдіс-тәсілдерін пайдаланса, игі нәтижеге жетері ... ... ойын ... ... өз ... сезінумен қатар айналасындағы адамдармен, олардың әрекетіне көніл аударады, ... ішкі ... ... ... Балалардың қиялын, ойлауын, сөйлеуін дамыту үшін түрлі ережелер мен ойнайтын ойындардың да үлкен дидактикалық мәні бар.
Ойын түрлері өте көп. Оларды әр ... ... ... ... ... ... білу ... ал тіпті болмағанның өзінде де сабаққа ойын элементтерін кірістіріп отырған жөн.
Сонымен баланың білім меңгеруі, мұғалімнің сабақ оқытуы екеуі де аса қиын ... ... ... ... ... таныс нәрсені ығыр қылып айта берсе, онда ақыл - ой , ... ... ... ... ... ... әр уақытта оқушының рухани тілектерін ұдайы қанағаттандырып, оның сабаққа деген құштарлығын ойындар қолдану арқылы арттырып ... ... ... ... ... ... ... ойын түрінде өткізудің тиімділігі зор. Сабақта оқушылардың қызығушылықтары мен белсенділігін арттыруды көздеп, сонымен қатар көрнекі құралдарды пайдаланудың ерекше мәні бар. ... ... ... сан рет ... ... ... меңгереді.
Фонетикалық ойындар оқушылардың творчестволық ойлау қабіленттерін жетілдірумен қатар сөздік қорын молайтады, сонымен бірге сауатты жазуға баулиды, дыбыс саны өзгерсе, сөздің ... да ... ... Мен ... ... өткізген сабақтарымнан үзінділер көрсеткім келіп отыр.
Қорытындылай келгенде, дыбыстарды оқыту жұмыстары оқушылардың пәнге деген қызығушылығын, ауызекі ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды өз беттерімен орындауларына жол ашады. Ең бастысы, сөйлеу тілдерінің көркеюіне, өз ойын еркін жеткізе білулеріне, сауаттылықтарының артуына да түрткі ... ... ... ... ... ... , А. 1993 ж
* А.1993 ж.
* К.Аханов 1978 ж.
* ... - 1988 ... ... ... А. 2007 ж
* ... ... А. 1971 ж.
* І. Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев
* журнал
* Ғ.Қалиев Алматы 2002 ж.
* ... ... мен ... ... ... ... ... А.Бодықова Тараз-2002 ж.
* Жарықбаев Қ,Қалиев С.Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы I том ... ... 16. ... . ... ... 2006,№ 26, 1-4 б
* ... Қазақ тілін оқыту әдістемесі.-А,2003.-135-бет.
* Е.Сағындықов Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде пайдалану. Алматы 1993ж
* Ә.Табылдиев Қазақ этнопедагогикасы. Санат, 2001.-320-бет
* ... ... ... мен ... ... 1959 ж. 106- б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еліктеуіш сөздер8 бет
Жылқы және әскери іс7 бет
Тіл және ойлау7 бет
Мінез-құлқында әлсіздік белгілері байқалған оқушылардың мектептегі психоневрологиялық статус жағдайы6 бет
Мейрамханалардағы тұтынушыларға қызмет көрсету10 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы жайлы7 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Adobe photoshop программасын үйрету40 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь