Халық ертегілері негізінде оқушыларды рухани-имандылық қасиеттерге тәрбиелеу

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І тарау. Ертегілер . ауыз әдебиетінің ерекше саласы
І.1. Қазақ ертегілерінің жиналуы мен зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
І.2. Ертегілердің түрлері және олардың көркемдік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... 10
І.3. Ертегілердің танымдық табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Халықтық ертегілер – өмір шындығын баяндайтын фантастикалық негізге құрылған көркем шығарма. Онда еңбекші халықтың ғасырлар бойы жасап келген өмір тәжірибесі, оның мәдениеті мен салты, әдеті мен ғұрпы, шаруашылық кәсібінің түрлері, тілінің шебер өрнектері қамтылған. Табиғаттың адам баласына жұмбақ болып келген неше алуан қияметі айтылады. Үстем тап өкілдерінің зұлымдық , қастандық әрекеттері әшкере етіледі, күлкі-мазаққа айналдырылады. Халық ертегілерінің негізі өзінің тыңдаушысына ақыл-парасатты баяндайды. Адам арманының жарқын болашағына жол сілтейді. Өмір күресіне бастайды.
Халық ертегілерінің ішінде балалардың сүйіп тыңдайтын, олардың жас ерекшеліктеріне тән мұралар көп. Халық ертегісі ғасырлар бойы балалардың ықыласын өзіне қызықтыра тартып, жас жанына әсер етіп, көңілді шаттық күлкіге бөлеп, қуантады. Ертегілердің бай фантастикасы балалардың ойына қозғау салып, өмірдің неше алуан қиянатын танытады, сана-сезім, ақыл-ой қызметінің ерте дамуына , ерте қалыптасуына жәрдемдеседі.

Зерттеу пәні:
Зерттеу нысаны:
Зерттеудің мақсаты:
Зерттеудің міндеті:

Зерттеу мақсаты: ертегілердің өзіндік ерекшеліктерін саралай отырып,
оқушылардың шығармашылық қабілеттерін, сөйлеу тілі
мен жазу мәдениетін, сыни тұрғыда ойлауын дамыту.
Зерттеу міндеттері:
1. Ертегілердің зерттелуі туралы деректер жинастыру
2. Сұрақтар, тапсырмалар жүйесін ойластыру, оқушылардың қабілеті, икем-дағдысын арттыруға байланысты жұмыс түрлерін жүргізу.
3.Оқушылардың білім сапасын арттыру тиімділігін анықтау.
Зерттеу әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, талдау-жинақтау.
Зерттеу орны: Тараз қаласы №36 орта мектеп, 5«Б» сыныбы
Зерттеу болжамы: жаңа технологиялық әдіс-тәсілдер оқушыларды ойланып ой қорытуға, ойын ашық айтуға мүмкіндік береді. Сабақ барысында оқушының белсенділігі артады. Өзара идеялар мен пікірлер туындайды. Оқушылардың пәнге қызығушылығы артуына әсері мол. Оқушылар оқуға бар ынтасымен беріледі.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті.
2. Әуезов М.Зерттеулер мен мақалалар. Он сегізінші том.
Алматы, «Жазушы» 1985 жыл.
3. Әлібеков Ш. Қазақ фольклорының эстетикасы. Алматы, 1992 жыл.
4. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы, «Рауан», 1997 жыл.
5. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті, Алматы, «Санат», 1996.
6. Қасқабасов С. Қазақтың қиял-ғажайып ертегілері. Алматы, 1989 жыл.
7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы, «Ана тілі» 1991 ж.
8.Қазақ әдебиетінің тарихы. Жалпы редакциясын басқарған – ҚР ҰҒА-ның
академигі Серік Қирабаев. Алматы, 2005 ж.
9. «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы. «Білік» баспа үйі, Алматы, 1999 жыл. 10. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. 2004 жыл , № 5
11. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. 2005 жыл, №1
12.«Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. 2010 жыл, №3
        
        Абай  атындағы Жамбыл гуманитарлық колледжі
Гуманитарлық пәндер бөлімі
Қазақ тілі мен әдебиеті ПЦК
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Халық ертегілері ... ... ... ...... ... Ертегілер – ауыз әдебиетінің ерекше саласы
І.1. Қазақ ... ... мен ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... – өмір ... ... негізге құрылған көркем шығарма. Онда ... ... бойы ... ... өмір тәжірибесі, оның мәдениеті мен
салты, әдеті мен ғұрпы, шаруашылық ... ... ... ... ... ... адам ... жұмбақ болып келген неше
алуан қияметі ... ... тап ... ... , ... ... етіледі, күлкі-мазаққа айналдырылады. Халық ертегілерінің
негізі өзінің тыңдаушысына ақыл-парасатты баяндайды. Адам ... ... жол ... Өмір ... ... ... ішінде балалардың сүйіп тыңдайтын, ... ... тән ... көп. ... ертегісі ғасырлар бойы балалардың
ықыласын өзіне қызықтыра тартып, жас жанына әсер етіп, ... ... ... ... ... бай ... балалардың ойына
қозғау салып, өмірдің неше алуан қиянатын танытады, сана-сезім, ... ерте ... , ерте ... ... пәні:
Зерттеу нысаны:
Зерттеудің мақсаты:
Зерттеудің міндеті:
Зерттеу мақсаты: ертегілердің өзіндік ерекшеліктерін саралай отырып,
оқушылардың ... ... ... жазу ... сыни тұрғыда ойлауын
дамыту.
Зерттеу міндеттері:
1. Ертегілердің зерттелуі туралы деректер жинастыру
2. ... ... ... ойластыру, оқушылардың қабілеті, икем-
дағдысын арттыруға байланысты жұмыс ... ... ... ... ... ... ... әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, талдау-
жинақтау.
Зерттеу орны: Тараз қаласы №36 орта мектеп, 5«Б» ... ... жаңа ... әдіс-тәсілдер оқушыларды ойланып ой
қорытуға, ойын ашық ... ... ... ... ... ... ... Өзара идеялар мен пікірлер туындайды. Оқушылардың
пәнге қызығушылығы артуына ... мол. ... ... бар ынтасымен
беріледі.
Зерттеу кезеңдері:
1. Тақырып таңдап алу, сол ... ... ... ... байланысты материал жинақтап, жұмыстың
жоспарын құру.
3. ... ... ... жұмыстың І бөлімін жазу.
4. Мемлекеттік практика барысында эксперименттік зерттеулер ... ... ... ... бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және
қорғау.
І тарау . Ертегілер – ауыз ... ... ... ... ... ... мен ... – ауыз әдебиетіндегі проза жанрларының ішіндегі ең
көркемделген, сюжет пен композициялық жағынан ... ... Оның ... әрі ... әрі көркем-эстетикалық роль атқарады. Сондықтан ертегі
оқиғаны ... ... ... ... әрлеп баяндайды. Шындықты шынайы
суреттеуді емес, керісінше, әсірелеуді міндет тұтады.
Қай елдің ауызша әдебиет ... ... та, ... ... ... мол ... екенін көреміз. Сол барлық ... ... ... атау әрі саны мол, әрі алуаны көп шығармалар-
дың тобына арналған жинақты атауға болады. Жалпы барлық ... ... ... қара сөзбен айтылатын оқиғалы, көркем әңгіме. Ғажайып хал,
қиял әңгімелер түрінде, немесе орасан оқиғалы қызғылықты ... ... ... бәрі де ... ... ... ... құрылыс
тартыстармен, тарихпен байланысты болып келеді. Осы аталған қызғылықты
әңгіменің бәрі-бәрі де ертегінің түрлеріне ... ... ... жұмысының басы сол ертегілері жинап жариялау-
дан ... Бұл ... бір топ ... ... ... қазақ
айтушылардың аузынан қазақша жазып алып, жинап бастырған. Ал тағы бір топ
зерттеушілер қазақ ертегілерін ... ... орыс ... ... ... ... ... – В.В. Радлов, И.Н. ... А.А. ... ... ... ... орыс ... қазақ ертегілерін, аңыздарын мол
жариялаған адамдар – Алекторов, Г.Н. Потанин, А.А. ... және ... ... бар. Орыс ... ... ... ... аңыздарын
көп таратқан бірталай баспа орындары да бар: «Акмолинские обл. Ведомости»,
«Оренбургский листок», «Особое добавление к ... ... ... ... ... ... ... танские
Ведомости», «Астраханский вестник», «Русские Ведомости», ... ... ... губ. ... «Волжский вестник»,
«Этнографические материалы (Средняя Азия) » дегендер сияқты орыс ... көп ... ... ... орыс ... мен қазақ
зерттеушілерінің жинаған көп ертек, аңыздары ... ... ... жариялаумен қатар Шоқан, Радлов, Потанин, Алекторов сияқты
адамдардың сол қазақ ертегілері ... ... ... ... пікірлері
де бар. Мысалы, Шоқан қазақ ертегілерінің көпшілігінде Афанасьев жариялаған
орыс ертегісіне ұқсас ... көп ... ... Бұл ... ... та
қостайды. Ол қазақ ертегілерінің көбінде солтүстік елдер ертегісімен және
кейбір Шығыс елдерінің ертегілерімен ұқсастық бар екенін айтады.
Радлов ХІХ ... ... ... ... ... Уәлиханов дұрыс байқап,
қатты наразылықпен айтқан бір жайды дұрыс дәлелдеп сөйлейді. ... ... ... ... ... фанатиктік исламшыл аңыз,
қиссаларды көп жинағанын қатал сынаған еді.
Радлов өзі жинаған, ... ... ... ... ... жалғас тарап
жүрген ертегілік аңыздарды бастырып жариялайды және солардың ішінде «Кітап
өлең» деген бөлімде қазақтың халықтық шығармаларына ... ... ... сияқты әңгімелерді ХІХ ғасырдың соңғы ... ... ... сынайды.
Жалпы революциядан бұрын қазақ ертегілерін жинап жариялаушылар арасында
ғылымдық жолмен еңбек етіп зерттеуші – сол ... В.В. ... ... ... ... ... ... жерлерде Радловтың қазақша сөйлесуге
жатық ... ... ... ... өз ... бар
ерекшелігімен, өте дәл береді. Бұған кездескен ертегішілер өзгеше ... бай, анық ... ... өзі ... Олардың айтуында
ертегінің дағдылы бастамалары, аяқтауы, ертегінің өзіне лайық тілі, ... ... ... мерзімді ертегілік сөйлемдер және айшықты,
орамды сөз құрамдары ұдайы ... ... ... ... ... байланысты жекешелік түр, тіл жаңалықтары да және осы ... ауыз ... ... түр, ... ... де, бұл айтушылардың
айтуынан және Радловтың ғылымдық, ұқыптылықпен дәл ... ... ... ... ... өзі ... өзі ... жазып алған тіл деректеріне қарап Радлов
қазақ халқының тіл өнері ... ... ... айтады. «Өзге туыстас елдері-
нен қазақтың ерекшелігі – сөз орамына шебер және тамаша шешен» деген. ... ... ауыз ... ... ... ... ... бойын- ша
өткен ғасырдағы буржуазиялық фольклористиканың дағдысына түсіп, Радлов
өзіне ... ... ... ... аттарын, жөндерін жазбайды. Олар жайын
елемей, атамай өтеді.
Бұл тұста Радлов, халықтың ... ... ... ... ... ... ... шығарма деген түсінікті буржуазиялық
фольклористиканың үстірт ... ... ... Халық ауыз әдебиеті
коллективтік түрде туып сақталумен қатар жеке халық ... мен ... ... ... дамитынын аңдамаған. Ал
Г.Н. Потанин қазақтың ертегі мен аңыздарын жинап, орыс тіліне ... ... ... әрекет етеді. Ол көбінше өзіне белгілі ертегі,
аңыз-әңгімелерді айтып берген адамдардың аттарын, ... ... атап ... ... 90-шы жылдарында және ХХ ғасырдың бас кездерінде қазақ
ертегілерін жоғарыда аталған – орысша ... ... ... жария-
лаушы Алекторов сияқты оқымыстылардың көпшілігі де ... ... ... ... аты-жөнін, тұрған жайын атап отырады.
Қазақ ертегісінің, өзге халықтық ауыз ... ... ең ... ... ... жазылып, топталып зерттелуі және жариялану кезі Ұлы
Октябрь революциясынан ... ... үдеп дами ... Бұл ... ... аса көп ... ... экспедициялар еңбегімен көп жылдар
бойында Қазақстанның көп-көп өлкелерінен жазылып жиналумен келеді.
Қазақ ... ел ... ... ... ... баспа жүзіне
шығуы ХІХ ... ... ... ... Бұл ... Г.Н. ... В.В.Радлов, Ә.Диваев, А.Е. Алекторов,
А.Васильев, Н.Пантусов, Б.Дауылбаев, ... ... ... ... ... Осы ... ... сол кезде Орынбор, Омбы, Қазан,
Астрахань мен Ташкенттен шығатын газет-журналдар ... ... ... жариялап отырады. Бұлардың жинаған материалдары «Дала ... ... ... ... », ... облыстық ведомосында»,
«Орынбор» газетінде, «Орынбор губерниялық ведомосында», ... т.б. ... ... ... ... көптеген үлгілері Омбы
мен Орынборда шығатын газеттерде молырақ жарияланады.
Жоғарыда аталған адамдардың ішінен қазақ ертегілерін жинап, ... ... ... – А.Алекторов, Н.Пантусов, А.Васильев,
Б.Дауылбаев, М.Досымбековтер. ... ел ... ... ... ... ... бастырып отырған және жинақ етіп те ... ... ... ... ... ... Орынбор газеттерінде
үнемі жарияланып келген. Кейінірек ол өзі ... ... ... етіп
1898 жылы «Киргизская хрестоматия» ... ... екі ... ... ауыз ... ... ел ... жинау ісіне белсене
араласқан және бұл жөнінде ... ... ... ... ... болды. Ол қазақ елінің көп жерін аралайды. Қазақ тілін үйренеді
және жүрген ... ауыз ... ... ... алып отырады. Оның
материалдары көбінесе «Дала уалаяты» газетінде екі тілде жарияланып ... ол ... ... ... көмекші материалдар» және
«Қазақ халық әдебиетінің үлгілері» деген ... ... ... ... ... шығарады. Олар Қазан қаласында басылады. Бұл ... ... көп ... ... ... көп аралаған , ауыз әдебиеті үлгілерін жинап,
баспа жүзіне шығаруда бірсыпыра еңбек сіңірген адамның бірі – А. ... ... ... «Дала уалаяты» газеті мен «Торғай облыстық
ведомосында» екі ... ... ... ... және ... ауыз әдебиетінің
үлгілері» деген атпен 1897 жылы ... ... ... елу ... ... ... ... Васильев жинаған «Үлгілер» 1898 жылы
Орынборда (сөзі қазақша, әрпі орысша) жеке кітапша болып шығады. 1900 жылы
«Дала ... ... ... 1901 жылы «Қозы көрпеш - Баян ... Бұл ... де ... ... ... ... болды.
Қазақ ертегілерін жинау, баспа жүзіне шығару жөнінде ... ... ... ... Егер ... революциясына дейін бұл істі ... ғана ... ... дәуірде оған ғылыми-зерттеу мекемелері
қатысады, мемлекет тарапынан қаржы бөлінеді. Мұнымен ... ... ... ... ... ... жазушы Л.В. Макеев пен
профессор В.М. ... ... ... ... ... ... дейін қазақ ертегілерін ел арасынан жинап алушылар
болса да, оны ... ... ... ... ... ... ретте Потанин, Васильев, Диваев, Мелиоранский, т.б. ... ... ... ... ... Олар ... ... ертегілерін жинау
керектігін сөз етті.
Қазақ ертегілерін ғылыми тұрғыдан зерттеу ісі ... ... ... ... М. ... қазақ ертегілерінің ... ... даму ... ... ертегілердің әдебиет
тарихынан алатын орнын анықтады.
1.2. Ертегілердің түрлері және олардың көркемдік ерекшелігі
Ертегілерде ... ... ... ... ізі ... Оларда еңбекші
халықтың тұрмыс-тіршілігі, ... ... ... қилы-қилы қиын
асулары , ... ... ... ... ... ... атты ғылыми еңбегінде қазақ ертегілерін
жан-жақты алып ... ... ... ... ... көркемдік
ерекшеліктерін анықтайды. Ертегілердің ішіндегі ең ... ... мол ...... ... Бұл ертегілерді
табиғаттың нелер ... ... әлі ... адам ... ... соны ... ... халық арманы , әлемді шарласам, жеті қат ... ... ... ... өмірін жеңілдетсем, жазира , жадыраған
жайма-шуақ заманға ... деп ... ... ... ... ... ... пен жамандық, әділдік пен жауыздық, адалдық пен қаскөйлік
бітіспес арпалыста болады. Ертегілерде ... осы ... ... өрбиді. Ертедегі адамдар табиғат және оның ... ... ... ... ... ... қас пен дос, неше түрлі
керемет күштер туралы ... ... ... ... алысқан жаулары жайында да, сол жауларды жеңу жолдары туралы да
әр ... ... ... ... жалғыз көзді дәу, жын-пері, мыстан
кемпір, жезтырнақ, жеті басты ... , ... , т. б. ... ... бәрі адам ... қастық жасаушылар, керемет күші айла-амалы
барлар деп ... Ол ... ... ... ... , бұлдыр
сезімге , ертедегі адамдардың өздері ... көп ... ... ... ... ... ... себебінен ертедегі адам
баласы табиғат сырын және оның құпия ... ... ... ... да бұл ... артықша жаратушы күш бар деп ұғынған да,
соларға нанып, сенген. Сол ... ... білу және ... алу ... оны қиял ... Бұл ... ... ертегі-әңгімеге
айналған. «Бұл ертегілерді, - дейді М.Горький,- мағынасы ертедегі ... өз ... ... , оның өнімділігін күшейтуге , төрт аяқты
және екі аяқты ... ... ... ... және сөз күші ... «арбау» әдісі арқылы жаратылыстың стихиялық , адамға жау
құбылыстарына әсер ... еді. ... ... маңызды, өйткені адамның
өз сөзінің күшіне ... ... ... ... ал бұл ... әлеуметтік арақатынастары мен еңбек процестерін ұйымдастыратын
сөздің айқын және ... ... ... ... ... ертедегі адамдардың болмыс жайындағы сезімінен
, әр түрлі қауіп-қатерлерден құтылу ,тіршілік ету, ... ... ... ... оны ... ... жайындағы арман-қиялынан туған. Сондықтан да бұл
ертегілерде ертедегі адамдардың еңбек процесінде ... ... ... ... ... оптимистік көзқарасы да көрініп отырады. ... ... ... екен деп ... қылған , соны көксеген. Ал ... ... ... арқылы ғана жеткен. Сол қиялдарын ертегі - ... Бұл ... ... ... ... ... атам заманғы уақытта-
ақ адам баласы әуеде ұшу мүмкіншілігі жөнінде ойлаған , мұны ... ... ... ... Жер ... жүрісті жылдамдату туралы
да ойлаған, мұны «Жүрдек етік» туралы ... ... ... ... оның ... гөрі жылдам жүруге ұмтылғандықтың арқасында ескек
пен желкенді ойлап шығаруға ; жау мен ... ... ... ... ... оғын ... ... түрткі болды. Жіп иіру және бір түн ... ... тоқу ... ... ... ... салу туралы , яғни
жаудан қорғайтын пана салу туралы ойлап, жұрт ... ... ... ерте ... құралдарының бірі болған ұршықты, тоқу үшін жабайы қол
станогін ойлап шығарды».
Ертедегі адамдар алдына қойған мақсатына , ... ... , қиял ... ... ... жоқ. Олар бұл ... ... қиыншылықтарды
басынан кешірген. Оны ертегілерінде суреттеген. Бірақ ол адам ... ... ... ... ... дұшпан күштердің бәрін де жеңіп
шығатынына сенген. Бұл сенім қиял-ғажайып ертегілерінен де мол орын ... ... ... есте қалмаған ерте заманда ... ... ... ... ... дәуірімізге жетті. Ол өзінің қалыптасу, даму
барысында ... ... де ... ... ... бола тұрса
да, қиял-ғажайып ертегілері негізгі тақырыбын ... ... ... ... айту ... болғаны байқалады. М.Әуезовтің
зерттеулеріне қарағанда, қиял-ғажайып ертегілерінің ... ... ... ... ... Адам баласы өзінің күн
көрісі жолында неше ... ... ... ... ... ... ... алыса отырып , мал өсіру, әр ... ... ... жеңу ... ... болып танылады.Ол кездегі адамдар өздерінің
жеңістеріне шаттанған, ерлік жасаған батырлары жайында ... ... ... ... ... алып ... және олардың
істеріне ғажайып сипат берген.
Қиял-ғажайып ертегілерінің жағымды бейнеде алатын басты ... ... ... ... адамдар болып келеді. Оларға көмектесетін
, жәрдем беретін дос-жолдастары есебінде алып қарақұс, ... ат ... ... ... неше түрлі таусоғарлар , көлжұтарлар, желаяқтар ,
саққұлақтар жолдас болып, жақсылық жасайды , ... ... ... жетуіне көмектеседі.
Хайуанаттар жайлы ертегілердің де ... ... өте ... ... ... ... ... күн көрісі үшін төрт аяқты
хайуандарды пайдалану, оларды үйрету, асырау жайын қарастырған және ... ... оның ... ... түрлі мифтік ұғым-түсініктер ойлап
шығарған. Табиғат сырын , жаратылыс құбылыстарын ... ... ... ... ... жаратушысы , иесі бар деп ойлаған, кейбір
хайуанаттарды ... ... оған ... ... ... ... жайындағы әр түрлі мифке
байланысты туған ұғым-түсініктері бертін келе , ... ... ... сана-сезім өсуінің нәтижесінде жоғала бастайды. Адамдар
хайуанаттарды өзі ... ... ... , ерте ... ... ... негізделіп, туған және ертегі-әңгімелеріне қосылған
ұғым-түсініктері , ... ... ... Олар ... ... ... ... алып, адам ... ... , ... ... ... ... ... хайуанаттар жайында шығарылған қазақ ... ... ... ... тақырыптағы ертегілердің ерте кездегі мифтік
ұғымдарға ... ... ... ... ... жаратушы,
жарылқаушы, керемет күш бейнесінде алынғандығы, ертедегі ... ... ... ... ... Мұны «Ақ ... «Жігіт пен қасқыр»,
«Сиқыршы», «Сырттандар», т.б. ертегілерден көреміз.
Қызық, ғажайып халге құрылған «Ақ қасқыр» ертегісі адамдардың ... ие деп ... ... ... ... ескі ұғым, түсініктердің жойыла ... ... ... , ... ... ... аттың тұлпары тартысады. Жалмауыз
қасқыр адам баласына қастық ойлаушы мол ... , қара ... ... Қасқыр жайында айтылып келген ескі ... ... ... бастағанын көрсетеді.
Хайуанаттар жайлы ертегілерде көбіне елдің ... ... ... Оларда қойшы-малшы, тазшалардың ... ... ... ... ... ... ... араластырыла
көрсетіледі. Өмірде болатын нәрселер мен болмыйтын нәрселердің ...... ... тән ... ... ... «Аю, түлкі
және қойшы» ертегісін алсақ, аю мен түлкінің ... ... ... ... ... жақтары дәл өмірдегі қойшының ... ... ... ... ... ... ... көрсетілетін болса, бірде өз араларындағы қарым-қатынастарын жекелеп
бейнелейтін ... де аз ... ... ... ... ... ... «Аю, қасқыр, түлкі, бөдене» сияқты ертегілер жатады.
«Боз інген» сияқты ертегілердің танымдық жағы бір ... ... ... боз ... зары ... халық ананың балаға деген
шексіз махаббатын ғажап бейнелеген. Ал ... мен ... ... ... ешкіні құрығына оп-оңай түсіре қояды. Апанға абайсызда түсіп, шыға
алмай шарасызданған ... су ... ... ... ... сол ... алдап
түсіреді. Қу, әккі түлкі «ешкі мүйізіне ... ... ... ... ... ешкіні алдап ұрады. Осы арқылы халық керемет ойлы ... ... ... алданба, басың бәлеге душар болар». Шағын ертегі,
ғибраты мол. Қулығы мен ... ... ... ... халық әрқашан жек
көрген. Адал, ақ көңіл, аңқау жандарды ... ... ... ... өміршеңдіктерінде. Бүгін де осындай қу, залым жандар ара-тұра
болса да кездесіп ... ... ... ... ... ... солардың
мінездері арқылы адамдардың бойындағы жақсы мінез-құлықтарды, сол сияқты
олардың бойындағы мінін, кемшіліктерін, ... ... ... ... ...... қу, сұм; ... – зорлықшыл,
қиянатшыл, озбыр; қоян –қорқақ; қой – момын; қасқыр – зұлым, жауыз адамның
мінезін ... ... ... ... ... ... ... ең мол түрі – шыншыл ... ... ... қоғам тіршілігіндегі, үй тұрмысындағы іс-әрекетін, барлық
мұң-мүддесін, күрес-тартысын, талап-тілегін осы шыншыл ... ... ... ... ... теңсіздікке қарсы еңбекші халықтың
наразылығы, күресі – бәрі айқын көрінеді.
Мұндағы ...... ... ... ... емес, күнделікті өмірдегі еңбек адамдары. Олар көк төсінде не жеті
қат жер астында емес, жерде өмір сүріп, тіршілік ... ... ... ... иелері де көбінесе нақтылы адамдар: хан, бай, молда, т.б.
Шыншыл ертегілерде таптық сипат айқын. «Айлалы тазша» әңгімесінде тазша
бала ... ... ... ... да, оның ... ... ... Жалпы тазша жайындағы ертегілерде жауыздық ... ... ... ... ... ... Тапқыр да алғыр, ақылды
да айлакер тазша – халықтың сүйікті қаһарманы. Халық сол сүйікті ... ... ... ... Мысалы, «Аяз би» ертегісіндегі Аяз би де,
Мадан хан да, оның ... де қиял ... ... ... ... күнделікті өмірдегі адамдар. Мұндағы хан екі ... сары ... жер ... ... Бапы ханы ... жер ... ...
әкімі. Мұндағы Жаман – «көптің бірі және айласыз, ... ... (М. ... ... ... шешеді: оның даналығы өмір тәжірибесінің, көп ... ... ... ... ... ... – қара ... құстың жаманы – сауысқан екенін
қайдан білесің? – деген сұрағына:
– Тақсыр хан, елу жасқа келіп ... ... ... жасымнан-ақ Жаманмын.
Өмірімде отын-су тасып, еткенім кісінің құлшылығы болды. Сол ... әкеп отқа ... ... ... отым ... ... ... жайнап жататын еді. Сол уақытта «киім жыртып, мал жемейтін шеңгел
отын ретінде пайдаға асады екен-ау деп ойлаған ... Ал енді қара ... отқа ... отқа ... еді, үрлесем жалыны мен шоғы бірге сөніп,
күлі бұрқырап, ... ішін алып ... еді. Отқа ... соң ... ... мал ... сиыр да ... шүйіріп жемейтін. Содан соң қара қоға
тіпті пайдаға аспайтын шөп қой деп ойлаушы едім. Қара ... ... ... – дейді Жаман.
– Сауысқанның жаман екенін қайдан білдің? – деген ханға:
– Қырғауылдың жүні жоқ ... да ... бар, ... ... ... құс ... ... айыбы тек сиықсыздығы. Ал сауысқанның жүні ала
болғаны сияқты, өзі де ала, ... жоқ. ... ... ... екеуі
бірігіп қонбаған, адам пайдасына аспайтын арам құс еді. ... ... ... ... деп жауап береді. Аяз – халық даналығының ... ...... еңбек. Даналық – соның жемісі.
«Дүмше молда» ертегісінде халық «түк білмейтін дүмшелікті» нанымды
әшкерелеген. «Аңқау елге ... ... ... тура ... ... оқиға
үстінде оның дүмшелігі әйгілі болады. Қара танымайтын ол ауыл ... алып ... Ел ... дүмшелігінен бейхабар. Ол балаларды үйге жинап
алып: «Көп оқығаның аз оқығаныңа үйрет»,– деп өзі есік алдына шығып, ... ... ... да ... ... ... ... жандарға
ол: «Балалар өзімен-өзі болса, сабаққа да жақсы зейін қояды»,– деп жауап
береді. Молда дүмшелігін ... ... ... молданың сол дүмшелігі
ертегіде нақты оқиға үстінде керемет ашылады.
І.3. Ертегілердің танымдық табиғаты
Ертегі жанры өздігінен немесе ... ... Оның ... ... көне
жанрлар: миф, хикая, әпсана, т.б. алғашқы қауымдық қоғамның ... ... ... яғни сол ... шындығын өзінше бейнелеген. Ертегідегі
бізге қиял-ғажайып ... ... ... нәрселер – бір кездегі
болмыстың, құбылыстың іздері, ... ... ... ... ... кездерінде (яғни алғашқы қауымда) ел оны қиял ... онда ... ... ... ... Ал ... қауым
ыдыраған тұста ертегі көркем жанрға айнала бастап, ... ... ... көне ... ... өзінше пайдаланған, енді қиялды мақсатты
көркемдік есебінде қолданған. Бұдан былай ертегі адамның күнделікті ... ... мен ... ... ... ... ... көркемдеп
көрсетеді. Өмірдегі нақты нәрсенің өзін әдейі ... ...... ... ... ... ертекші де оның мазмұнын барынша
әсірелеп көрсетуге күш салады. Олай ... ... ... мен ... ... әсерлі болуы ертекшіге де, тыңдаушыға да, ... ... да ... ... ... ... түлкінің айбынды
арыстанды жеңуі – өмірде еш қисыны жоқ өтірік. ... ... ... ... ... ... ... осыны талап етеді және
тыңдаушыға осылай болғанын қалайды. Сол сияқты, адамның өзінен ... ... жеті ... айдаһарды жеңуі де – осы заңдылықтың ... ... ... ... ... кек ... ... тілегінен туған.
Халық әлсіздерді жақтап, оларды күшті етіп көрсеткісі келген, сөйтіп, қиял
жүзінде ... да ... ... ... іске асырған. Демек, ертегі
жанрында қиял идеялық ... де ... Бұл ... ... ... рухани азығы болумен қатар идеологиялық құрал ролін де атқарған.
Ертегі жанрына белгілі дәрежеде ... та ... тән. ... ... сюжеттен де гөрі композицияның ролі басымырақ, ... ... ... және ... ... ... айтушы мен тыңдаушылардың
көңіл-күйіне байланысты. ... ... ... ... ... ... идеялық және эстетикалық әсерін күшейтуге қызмет
істеді. Ол қаһарманды небір қиын, адам ойына ... ... ... ... ертекші осының бәрін шындыққа сәйкес ... деп, ... ... ол ... ... істейді, өйткені ертегінің идеялық
мақсаты мен эсиетикалық нысанасы сюжеттің осылай баяндалуы мен ... ... ... Ал оны жүзеге асыруға ертекшіге тек қиял ... ... ... күнделікті сұхбат-әңгімеден ерекшеленіп тұрады.
Оның айтылу жағдайы аңыз бен ... ... ... ол ... қатысты болмайды.
Халық әдебиетінің басқа түрлері секілді , ертегілер де ... ... ету, ... - ... құру ... байланысты туған.
Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырларын жетік білмеген , олардың неліктен
болатынын толық ... ... ... әр ... қиял еткен;
өздерінің ауыр еңбектерін жеңілдету жайын қарастырған. Бұл ... ... ... мен сенімін әңгімелеп айтатын болған. Сөйтіп, ... ... ... ... ... шығармасының бұл түрі «ертегі»
деп аталуының өзі-ақ онда ... ... есте ... ... ... ... ... ертегілері оқушыларды шындыққа,
мейірімділікке, ... ... ... ... ете ... ... ... қасиеттерін қалыптастырады. Баланың
бүкіл жан дүниесі, психологиясымен үндестік, үйлесім тауып, оларды ... ... Бала ... фантастикалық образдың өзі де оның
танымын кеңейтеді, қоғамдық тәрбиені меңгеруге жағдай ... ... ... әсер ... ...... ... оқып, сүйсіне
тыңдайтын, тілін ұштайтын құрал. Сондықтан олар халық даналығынан тағлым
беріп, ... ... ... ... ... өмір оқулығы
қызметін атқаруда. Ертегілер – өмір шындығын ... ... ... ... ... Онда ... халықтың ғасырлар бойы жасап
келген өмір тәжірибесі , оның мәдениеті мен салты, ... мен ... ... ... ... ... өрнектері қамтылған.
Табиғаттың адам баласына жұмбақ болып келген неше ... ... ... тап өкілдерінің зұлымдық , қастандық әрекеттері әшкере етіледі, күлкі
, мазаққа айналдырады. Халық ертегілері өзінің тыңдаушысына ақыл-парасатты
баяндайды. Адам ... ... ... жөн ... өмір ... ... ... әр кездегі тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық өмірі,
ой-арманы, дүниетанымы мен ... т.б. ... ... Сондықтан да
Белинский мұны: «Халық жанының айнасы»,- деген болатын. Добролюбов пен
Горький халық ... аса ... ... ... ... ... ... күйін, мінез- әрекеттерін білу үшін аса керекті материал
екендігін ... ... ... да, ... да ... екендігін
дәлелдейді.
Халық өзінің ертегілерінде, қиял түрінде болса да, қоғам ... ... ... ... ... тілегі, көпшілік ... ... ... ... ... ... болса
да халық өзінше қорытынды жасап, әділ ... ... ... ... нені жек ... ... ... халқының тұрмыс-
салтына байланысты туған ертегілерде ұшан-теңіз ... ... ... ... бастап, қоғамдық мәні бар жайларды баяндауға дейін
барады. Солардың бәрінде халықтың сыны да, міні де, қостауы мен ... ... Неше ... ... , ... ... және оны ... ел
арасын бүлдіріп жүрген алааяқ қулар, т.б. ... ... ... орын ... Оларға халық өз арасынан шыққан қарапайым адамның ақылы
мен қайратын, көпшілік үшін жасаған адал еңбегін ... - ... ... ... ... ... ... атқарған қызметіне, ерлік ісіне
сүйсінетіндігін ... ... ... ... ... алға ... адам
баласының дүниетанымының, ой-өрісінің, сана сезімінің ұлғайып өсуі ... ... , ... ... ... көп әсер ... Осы негізде
ертегілердің алғашқы үлгілері әр түрлі өзгерістерге ұшырап, жаңа ертегілер
туа бастаған және онда адам ... ... ... болашақтан
күтетін үміті суреттелген. Осы ретте туған ертегілерден адам ... ... ісі ... орын алады, қоғамдық мәні бар мәселелер
көтеріледі. Бұлардың бәрін халық ертегілері көркемдеп ... ... ... Ауыз ... ... түрі секілді , ертегілер ... ... ... ... әр түрлі өзгерістерге ұшыраған, бір
ертегіге бірнеше ертегінің ... ... ... Бергі заманда туған
ертегілер ерте ... ... ... ертегілердің алғашқы үлгілерін,
олардың оқиғаларын бойына жинай да ... ... ... еңбек процесіне байланысты туып,
қоғамдық даму ... ... ... ... ... арман
мүддесі, дүниетанудағы ой-өрісі, таптық көзқарасы, тұрмыс-тіршілік және
қоғамдық ... ... т.б. ... ... «Халықтың
өткендегі тарихы, тұрмыс-тіршілігі, көзқарасын, ой-санасын білуіміз үшін
ертегілер көп ... ... - деуі ... ... мәні ... ... Халықтың жазу-сызу өнері ... ... ... мен ... ... ... ... орны да, мәні де
үлкен. Халық ертегілері сюжет құру, образ жасау, тіл байлығын ... ... ... алғашқы үлгілеріне көп әсер етті. Жазба
әдебиетінің шеберлері осы ... де ... ... тіл ... кейде оның сюжетін пайдаланғандығы ... ... ... әлі де мол екендігі көрінеді.
Ертегі жанры өзінің ұзақ тарихында әр ... ... ... мен ... біздің заманға жеткізіп отыр. Әсіресе,
феодалдық қоғамның бүкіл шындығын көркемдеп бейнелеген. Қазақ ертегілерінде
көбінесе ... ... ... ... Осы ... ... барлық жанрымен араласа дамыды, оларға өзі де әсер ... өзі де ... ... ... фольклорлық жүйенің құрамында
болды.
Қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан ... ... ... ...... ... арман-мүддесін,
қоғамдық өмірін суреттейтін жоғарғы идеялы ...... ... мол ... ... даму ... ... білім беру жүйесінің
алдында оқыту үрдісін технологияландыру мәселесін қойып отыр. ... ... ... ... оқушы десек, оған жеке
тұлға ретінде қарау – ... ... ... сай мұғалімдерге жаңа
талаптар ... Жаңа ... ... ... ... белсенділігі,
шығармашылық ізденісі, өз мамандығына деген сүйіспеншілігі, алдындағы
шәкірттерін ... ... орын ... ... ... ...... сапасын
арттырудың бірден-бір жолы. Ертегілерді оқытуда сын ... ... ... ...... ... қол
жеткізді. Оқушылар ойланып, ой қорытуға , ойын ашық айтуға мүмкіндік алды.
Сабақ барысында оқушының ... ... ... ... мен пікірлер
туындады. Оқушылардың пәнге деген ... ... ... ... ... ... ... Ш. Қазақ балалар әдебиеті.
2. Әуезов М.Зерттеулер мен мақалалар. Он сегізінші ... ... 1985 ... ... Ш. Қазақ фольклорының эстетикасы. Алматы, 1992 ... ... Қ. ... ... ... ... «Рауан», 1997 жыл.
5. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті, Алматы, ... ... ... С. ... ... ... ... 1989 жыл.
7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы, «Ана тілі» 1991 ж.
8.Қазақ әдебиетінің тарихы. Жалпы редакциясын басқарған – ҚР ... ... ... ... 2005 ... ... әдебиеті» энциклопедиясы. «Білік» баспа үйі, Алматы, 1999 жыл.
10. «Қазақ тілі мен әдебиеті» ... 2004 жыл , № ... ... тілі мен ... ... 2005 жыл, ... тілі мен әдебиеті» журналы. 2010 жыл, №3

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларына патриоттық тәрбие берудегі халықтық тәрбиенің ролі32 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Дін және жастар тәрбиесі51 бет
Ертегіні оқытудың тиімді жолдары19 бет
Имандылықтың сыры10 бет
Көркемсөз өкілдерінің шығармаларындағы имандылық идеясы6 бет
Халық-педагогикасындағы-имандылық-пен-адамгершілік-тәрбиесі36 бет
Қазақ философиясы тарихын логикалық-құрылымды кестелер арқылы оқыту әдістемесі6 бет
Қазақтың қиял-ғажайып ертегілері5 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь