Жіктік жалғауын оқыту әдістемесі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
І тарау. Жіктік жалғау . грамматикалық мағына берудің айрықша түрі
І.1. Предикаттық мәндегі морфологиялық тұлға ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
І.2. Қазақ тіліндегі сөздердің жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
ІІ тарау. Жіктік жалғауын оқытудың маңызы
ІІ.1. Жіктік жалғауының өзіндік ерекшеліктерін таныту ... ... ... ... ... ... ... ... .16
ІІ.2.Жалғауды оқытудың тиімді жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
Қосымша беттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Грамматикалық мағынаның белгілі бір түрі, атап айтқанда, категориялық грамматикалық мағына грамматикалық формалар арқылы беріледі. Қазақ тілінде грамматикалық формаларға жалғаулар да жатады. Жалғаулар сөйлемдегі жеке сөздерді өзгертіп, түрлендіру арқылы оларға белгілі грамматикалық мағына үстейтін морфологиялық формалар болып есептеледі. Қазақ тіліндегі төрт түрлі жалғаудың әрқайсысының өзіне тән грамматикалық мағыналары және сол мағыналарына орай арнаулы грамматикалық формалары бар. Сол себептен олар өз алдына категория деп танылып, әрқайсысы бас - басына септеу категориясы, көптеу, тәуелдеу, жіктеу категориясы делініп есептеледі.
Жіктік жалғау − қимыл иесінің кім екенін білдіру үшін қолданылатын қосымша, ол сөз бен сөзді жақ жағынан қиыстырып тұрады.
Жіктік жалғауы есім сөзге де, етістікке де жалғанады. Тек қана синтаксистік қызмет атқарады. Жіктік жалғау − баяндауышқа тән жалғау.
Зерттеудің мақсаты: оқушыларға жіктік жалғауының қызметін меңгерте отырып, тілдік материалдарға деген қызығушылығын арттыру.
Зерттеудің міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу.
2. Оқушыларға жіктік жалғауы тақырыбы бойынша берілетін білім көлемін анықтау.
3. Оқытуда қамтылатын инновациялық технология түрлерін саралау.
Зерттеудің болжамы: егер оқыту барысында жіктік жалғауының қызметін оқытуда берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып отырса, оқушының білімі мен сөйлеу мәдениетін жетілдіру ұтымды әдістер мен ұстанымдар негізінде жүргізілсе, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта түседі.
Зерттеудің әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, талдау-жинақтау.
Зерттеудің нысаны: 7 «Б» сыныбы
Пәні : қазақ тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу орны: Тараз қаласы №53 орта мектеп
Зерттеу кезеңдері:
1. Тақырып таңдап алу, сол бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал жинақтап, жұмыстың жоспарын құру.
3. Жоспарға сәйкес курстық жұмыстың І бөлімін жазу.
4.Диплом алдындағы тәжірибе жинақтау, курстық жұмыстың практикалық бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және қорғау.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. А., 1993 жыл.
2. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі .А., 1990 жыл.
3. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., 1966 жыл.
4. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б.
Қазақ тілі стилистикасы. А., 1974 жыл.
5. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. А., 1994 жыл.
6. Белбаев М. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. А., 2001 жыл.
7. Дәулетбекова Ж. Қазақ тілінің оқыту әдістемесі. А., 2001 жыл.
8. Исаев С. Қазақ тілі. А., 1996 жыл.
9. Қараев М. Қазіргі қазақ тілі. А., 1993 жыл.
10. Құлмағанбетова Б. Қазіргі қазақ тілін оқыту методикасы. А., 1998 жыл.
11. Құлмағанбетова Б., Исанова А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. А., 2000 ж.
12. Мейірманқұлова Т. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Астана, 2010 жыл.
13. Оразбаева Ф., Сағидулла Г. Қазіргі қазақ тілі. А., 2005 жыл.
14. Ұйықбаев И.К. Қазақ тілі методикасының мәселелері. А., 1969 жыл.
15. Ысқақаов А. Қазіргі қазақ тілі. А., 1991 жыл.
16. Ысқақов А. Қазақ тілінің грамматикасы. А., 1967 жыл.
17. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі, морфология. А., 1964 жыл.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................. 3
І тарау. Жіктік жалғау – грамматикалық мағына берудің айрықша түрі
І.1. Предикаттық мәндегі морфологиялық тұлға
..............................................5
І.2. ... ... ... ... ... ... жалғауын оқытудың маңызы
ІІ.1. Жіктік ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Грамматикалық мағынаның белгілі бір түрі, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінде грамматикалық формаларға жалғаулар да
жатады. ... ... жеке ... ... ... арқылы
оларға белгілі грамматикалық мағына үстейтін морфологиялық ... ... ... ... төрт түрлі жалғаудың әрқайсысының өзіне тән
грамматикалық мағыналары және сол ... орай ... ... бар. Сол ... олар өз ... ... деп ... бас - басына ... ... ... ... ... делініп есептеледі.
Жіктік жалғау − қимыл ... кім ... ... үшін
қолданылатын қосымша, ол сөз бен сөзді жақ ... ... ... есім сөзге де, етістікке де жалғанады. Тек қана
синтаксистік ... ... ... ...... тән ... мақсаты: оқушыларға жіктік ... ... ... ... ... ... қызығушылығын арттыру.
Зерттеудің міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық ... ... ... ... ... ... берілетін білім көлемін
анықтау.
3. Оқытуда қамтылатын ... ... ... саралау.
Зерттеудің болжамы: егер оқыту барысында жіктік ... ... ... ... ... ... жүйемен үздіксіз дамытылып
отырса, оқушының ... мен ... ... ... ... ... ... негізінде жүргізілсе, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі
арта түседі.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... 7 «Б» ... : қазақ тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу орны: ... ... №53 орта ... ... Тақырып таңдап алу, сол бойынша іздену.
2. ... ... ... ... жинақтап, жұмыстың
жоспарын құру.
3. Жоспарға сәйкес курстық жұмыстың І бөлімін жазу.
4.Диплом алдындағы ... ... ... ... ... ... ... аяқтау және қорғау.
І тарау. Жіктік жалғау – ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық тұлға
Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері деген ұғым ... ... ... (түрлерінің) не арқылы және қалай берілуінің тілдік
қабат негізіндегі жиынтығы, тобы ... ... да, ол өз ... ... ... Сол түрлер ол тәсілдің не мағына берілудің жолдары
болып табылады.
Грамматикалық мағынаны ... ... бірі − ... ... ... ... тәсіл арқылы берілуінің бір
жолы − қосымша қосылу жолы, яғни грамматикалық ... ... ... ... ... ... форма тудыратын қосымшалар
арқылы неше ... ... ... ... ... ... бір түрі, атап айтқанда,
категориялық ... ... ... формалар арқылы
беріледі. Қазақ тілінде грамматикалық ... ... да ... ... жеке ... ... ... арқылы
оларға белгілі грамматикалық мағына үстейтін морфологиялық формалар ... ... ... те, ... ... те
болмайды. ... ... ... ... жеке - дара тұрғанда ешқандай мағынасы ... Ал ... ... ... ... ... қызметтері де
зор және ол сөздерге тиісті грамматикалық мағыналар да жамайды.
Жұрнақтарға қарағанда, ... ... кең, ... де ... болып
келеді. Мысалы, септік және тәуелдік жалғауларын ... олар тек ... ғана ... ... ... сөздердің қай-қайсысына
болса да жалғана ... ... ... ... де осындай. Жіктік
жалғау болса, сөйлемде баяндауыш болатын ... ... де ... ... қазақ тілінде жалғаулардың төрт түрі бар. ... ... ... ... ... және ... ... Осы төрт түрлі
жалғаудың әрқайсысының өзіне тән грамматикалық ... ... ... ... ... ... және сол
грамматикалық мағыналары мен формаларына сай олардың өзді - ... ... ... ... ... да сөз ... қызметі ерекше.
Сондықтан да олар басқа қосымша түрлерінен бөлініп, жалғау деп ... ... ... ... ... ... ... тиянақтап ой
білдіруге тікелей қатысы болып отырады, өйткені сөйлемнің ... , ... ... ... ... сөйлемнің баяндауышы жіктік жалғау арқылы,
бір жағынан, ойдың қазығы, қимыл-әрекеттің иесі ... ... ... ... жағынан , ойды тұжырымдап , ... ... ... ... да ... жіктік жалғауын баяндауыш
(предикат) ... ... ... ... тұлғасы деп атайды.
Н.К. Дмитриевтің көрсетуінше, сөзге ... ... ... ... ... ... әдетте морфологиялық категория
деп саналатын болса да, өзінің мәні жағынан ... ... ... таза ... ... ... ... тілдерінің ерекшелігінің
өзі де осында, өйткені Э.В. ... ... ... дегеніміз − екі түрлі грамматикалық категорияның қатысы, оның ... деп ... , ... бір қасиетті білдіре отырып, екінші
бірімен, сол қасиеттің иесімен немесе оның жағын білдіретін ... ... ... ... тіл білімінде жіктелуді, ... ... ... ... ... қарап, предикативтік мәнмен бара-бар деп түсінушілік
те бар. Бірақ жіктелу, сол арқылы грамматикалық жүйе ... ... тек ... ... ... қоймайды, онда жіктік жалғаудың
тәуелдік жалғаудан ... ... ... ... ... болмас та еді.Жақтық мән жіктік жалғауда да, тәуелдік
жалғауда да бар. Оның ... ... ... тек предикативтік реңк деп
түсінуге де болмайды. Жақ ұғымы ... ... ... ... ... ... өмір сүреді. Бірақ жақ ұғымының
(жіктелудің) морфологиялық сипатын ескермеуге болмайды, өйткені ... үш ... ... тән ... ... ... бар
парадигмалық түрлену жүйесі болып табылады. ... да жақ ... ... ... оның түрлену тұлғасы жіктік жалғау,
баяндауыштық қосымша деп аталса да, ... ... мол ... ... ... ... ... өйткені , біріншіден, жіктелудің
мәні ең ... ... ... мен ... білдіретін
грамматикалық мағыналар сәйкестігі арқылы ... ... ... ... ... құралатын грамматикалық категориялардың
синтаксистік қызмет атқару қасиеті, ... ... ... ... ... сөзбен анықтауыштық қатынаста матаса байланысуы, ... ... ... ... ... ... ... байланысуы − заңды құбылыс. Сөйтіп, жіктік ...... ... діңгек сөздерді (бастауыш пен ... ... ... ... ... ... тілінде жіктік жалғаудың ықшамдалған кейбір формалары
да бар және олар ... ... ... ... ... де ... жүр. Ондай ықшамдалған форма мынадай екі тұлғада жиі ұшырайды:
Біріншіден,ықшамдау құбылысы -ған ... ... ... ... ... Мен дағы жаңа ... ... тартқам (І. Жансүгіров);
Қайнаған, қыбырлаған қала ... ... ... ... ... ... осындай ықшамдалған форма -а,-е,-й ... ... және ... ... да жиі ... ... Алыстан
келем, алысқа барам (Ғ. Мұстафин); Қой, әке, қой, ... ... ... ... ... Қайда барып бақ табам (І. Жансүгіров)
Жіктік жалғаудың ықшамдалған формалары әсіресе ... ... ... ... жиі ... Бірақ олардың ықшамдалуына жіктік
жалғауларының өзіне тән ... ... ... те, ... де болған сияқты.
Қазақ тілінде адамға байланысты есім сөздер тікелеі жіктеледі ... ... ... сол ... ... ... Ал ... түбіріне
тікелей жіктік жалғау жағана алмайды. Етістіктің қай түрін ... ... ... ... ... ... да , сыртқы түр-тұлғасы
жағынан да , басқа ... ... ... да бірінші және екінші
жақ бір түрлі, ал үшінші жақ ... ... ... ... ... тек І ,ІІ ... ... мен тыңдаушы, ал ІІІ жақтың бөгде
болуымен ғана ... ... ... ... ... ... қолданылу
ерекшеліктерімен де байланысты.
Айталық, І, ІІ жақ жіктік жалғаулары жіктеу ... ... пін ... мен ... , ... сен ... ... сіз сіз дегеннен сондай-ақ біз ... ... ... ... сіңдер, сіздер
дегеннен -сыздар,- ... ... ... ... ... ... ІІ жақ ... жалғаулары І ,ІІ жақта кейбір дыбыстық өзгерістерге
түсіп, түріп өзгертіп, І жақта - м , ... ... ... ( ... ... ... ... бара-м болуы сияқты дамудың салдары болу
керек). Осындай ... ... ... есімдіктері І , ІІ жақ
тәуелдік жалғауларын да (-ым,-ім,-м және ... ... Ал ... тілінде -а,-е,-й-ып,-іп,-п көсемше тұлғалы
етістік жіктелгенде ғана кездесетін ІІІ жақ ... ... ... тұр ... етістігінен кейінірек жасалып ,
қалыптасқан.Көпшілік жағдайда ІІІ ... ... ... ... ... форма көбіне нөлдікформа арқылы беріледі.
Есім сөз таптарының І және ІІ ... ... да ... ... бар. ... ... қатысты зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... ... , ... ... екңнші- мін.
Ал адамға байланысты емес заттарға, сол заттардың әр ... ... ... ... ... ... я ... жақ бола алмайды.,
яғни мен ... сен ... деп ... ... , тек ... жанды-
жансыз заттар адам мағынасында түсініліп, ... ... ... ғана ... мүмкін.
Сонда мен көп өліктің бірімін ғой,
Сүйгеннің аузындағы жырымын ғой. (С. Торайғыров)
Жылансың екі басты ел ... не ... да ... ... (Ж. ... Қазақ тіліндегі сөздердің жіктелуі
Жіктік жалғау тек қана синтаксистік атқарады. ... ... ... ... ... баяндауыш қана болады. Солай болса, жіктік жалғау -
баяндауышқа ғана тән жалғау.
Жіктеу категориясы - қазіргі қазақ ... тек ... ғана тән ... ... ... ... атқара алатын өзге де сөз таптарына, соның
ішінде есімдерге де тән қасиет. Олай дейтін себебіміз - ... ... ... ... ... ... сөз (қай сөз ... болуы
шарт емес) әрқашан бастауышпен жақтасып, тиісті жіктік жалғауды қабылдайды.
Егер сөйлемнің ... ... ... ... бір ... я ... ... жағдайда, оның баяндауышы, әдетте, үшінші жағында тұрады
(мысалы: Ол отыр - бала ... ол ... - бала ... ол ... - ... ол ... - бала жазыпты т.б.).
Қазақ тіліндегі сөздер төмендегідей төрт ... ... төрт ... ... жіктеледі:
Бірінші топқа отыр, тұр, жүр жатыр етістіктері, ... зат ... ... сан ... есімдіктер, үстеулер жатады.
Екінші топқа -а, -е, -й ... ... ... ... және -п, -ып, ... айтып, келіп) формалы көсемшелер жатады; олар екінші үлгі ... ... ... ... ... шақ ... ... кел-ді) мен
шартты рай формасы (барса, келсе) жатады; бұлар үшінші үлгі ... ... ... ... рай ... (бар, кел) ... да,
төртінші үлгі бойынша жіктеледі.
1. Бірінші топқа тән сөздер ... ... ... жіктік жалғау
оларға жекеше түрде де, көпше түрде де барлық жақтарда бірдей, бір ... Бұл ... тән ... жуан я жіңішкелігін қамти отырып, бір-бір
мысал алып, жіктеп көрсек, мынадай үлгі ... а) тұр, ... ... жүр-мін, сен тұр-сың, біз (дер) ... ... ... сіз ... ... ол тұр, ... жүр-сіңдер, сіздер тұр-
сыздар,
жүр-
сіздер, олар тұр, ... ... ... ... ... де, ... де ... тілде -сыз, -сыздар дегеннің орнына -сыңыз, -сыңыздар деп те
айтылады. Оның бер ... бұл ... тек осы ... ғана емес, өзге
топтарға да тән. Бірақ бұл соңғы форма ... ... ... ... тән -сыз, -сіз формасынан гөрі, біздің ойымызша көнерек сияқты.
ә) Есімшелер: барған, келген; ... ... ... ... ... ... ... біз (дер) ... ... ... ... сіз ... келген-сіңдер,
сіздер
барған-сыз, келген-сіз, ол бар- ... ... ... келген ған, ... Зат ... ... ... ... ... ... біз (дер) ... ... сен ... ... сіз -міз, ... ... ... мұға-оқушы-сыз, мұғалім-сіз, ол оқу- лім (дер)-сіңдер, ... ... шы, ... ... ... олар ... (лар),
мұғалім (дер)
в) Сын есімдер: аласа, үлкен т.б.
Жекеше
Көпше
мен аласа-мын, үлкен-мін, біз (дер) ... ... ... ... сіз ... ... ... ... ол ... ... үлкен-сіздер, олар
аласа, үлкен
үлкен
г) Сан есімдер: ... ... ... ... ... ... ... ... мін, сен ... үшін- оныншы-сыздар, ... ... сіз ... ... ... ... ол ... ... ... үшінші
ғ) Есімдіктер: қалай, кім т.б.
Жекеше
Көпше
мен қалай-мын, кім-мін, сен біз (дер) ... ... ... ... сіз ... қалай-сыңдар, кім (дер)-
сіңдер, ... ... ол ... кім? ... ... олар ... ... ... ... ... сен бірге- ... ... ... сің, сіз ... ол ... бірге-сіздер, олар бірге
Сөйтіп, бұл топқа тән ... ... ... ... біріншіден, бұлардың бәрінде де жіктік жалғау түбірге я ... ... ... ... ... жіктік жалғауларда тек
сөздің (форманың) жуан я ... және ... ... қарай, демек,
үндестік заңға сәйкес өзгеріс болмаса, тұлғалық айырмашылық ... ... ... ... жіктік жалғау болмайды.
2. Екінші топқа тән сөздер сөйлемде баяндауыш болса, оларға жалғанатын
жіктік жалғау жекеше түрде де, көпше ... де ... ... ... бір
ізбен төмендегіше жалғанады.
а) Ауыспалы (-а, -е, -й) формалы көсемшелер: бара, келе, қарай, сөйлей
Жекеше
мен ... ... ... ... бара-сың, қарай-сың, келе-сің, сөйлей-сің
сіз бара-сыз, келе-сіз, қарай-сыз, сөйлей-сіз
ол бара-ды, келе-ді, қарай-ды, сөйлей-ді
Көпше
біз бара-мыз, қарай-мыз, ... ... ... ... ... ... бара-сыздар, келе-сіздер, қарай-сыздар, сөйлей-сіздер
ол бара-ды, келе-ді, қарай-ды, сөйлей-ді
ә) Өткен(-п,-ып,-іп) шақ ... ... ... ... ... ... келіп-пін, қарап-пын, сөйлеп-пін
сен барып-сың, келіп-сің, қарап-сың, сөйлеп-сің
cіз барып-сыз, келіп-сіз, қарап-сыз, сөйлеп-сіз
ол барып-ты, келіп-ті, қарап-ты, ... ... ... қарап-пыз, сөйлеп-піз
сен барып-сыңдар, келіп-сіңдер, қарап-сыңдар, сөйлеп-сіңер
cіз барып-сыздар, келіп-сіздер, қарап-сыздар, сөйлеп-сіздер
ол барып-ты, келіп-ті, қарап-ты, ... ... ... өзіне тән бір ғана ерекшелігі бар.Ол
ерекшелік: екінші үлгінің ІІІ жағында ... -ты, (-ті, -ды, ... бар. ... ол қосымша жекеше түрде де, көпше түрде де ... ... ... ... (ол ... олар ... ... топқа тән формалар баяндауыш болса, оларға жалғанатын ... ... ... де, ... ... де ... бір ізбен жал,анады.
а) Жедел өткен шақ ... ... ... ... ... кетті-м ... ... ... ... ... ... ... кетті-ңіз ... ... ... ... ... олар ... Шартты рай формасы: оқыса, білсе, т.б.
мен айтса-м, кетсе-м ... ... ... ... ... ... ... кетсе-ңіз ... ... ... ... кетсе олар ... ... тән ... ... ... ерекшеліктер бар:
біріншіден, жеке түрінің І, ІІ жақтарының жіктік жалғаулары тәуелдік
жалғауының жекеше түрінің І, ІІ жақ қосымшаларына ұқсас, ... ... ... ... ... түрінің І жағының жалғауы(-қ,-к)
жоғарыдағы екі топқа да ... ... бір ... ал ... түрінің ІІ
жағының жалғауы (-ыңдар,- ңыздар) бірінші және екінші үлгілердікінен сәл
басқашалау да, төменгі ... ... ... ... ... ... де, ... түрде де ІІІ жақтың арнаулы қосымшасы жоқ, ... олар ... ... ... ... ... ... бұйрық рай формасы ғана жатады. Етістіктің
бұйрық рай түрі ... ... ... қарай төмендегіше жіктеледі.
Бұйрық рай формасы: қара, еле, жаз, без, т.б.
Жекеше
Мен қарайын, елейін, жазайын , ... ... еле, жаз, ... қараңыз, елеңіз, жазыңыз, безіңіз
Ол қарасын, елесін, жазсын, ... ... ... ... , ... қараңдар, елеңдер, жазыңдар, безіңдер
Сіздер қараңыздар, елеңіздер, жазыңыздар, безіңіздер
Ол қарасын, елесін, жазсын, безсін
Ауыз әдебиетінде және халық ... ... ... ... ... екінші жағына -ғын,(-қын,-гін,-кін) қосымшасы қосылып та
қолданылады(мысалы: сен барғын, сен айтқын,сен келгін, сен ішкін).Бірақ бұл
форма бірте-бірте ... тіл ... ... ... деп айтуға болады.
Көпше түрдің І жағының қосымшасы ... ... та ... Кел, балалар, оқылық, Оқығанды көңілге ықыласпен тоқылық
(Ы.Алтынсарин); Той болса, тон киелік, жүр баралық, Бірімізді біріміз
аударалық (Абай) деген ... ... ... қазіргі көркем
әдебиетте де -лық (-лік) формасы ... ... ... ... ... ... бұл формадан гөрі -йық,(-йік) формасы көбірек
қоданылып, бірте-бірте негізгі формаға айналып бара жатқан сияқты.
ІІ тарау. Жіктік жалғауын ... ... ... жалғауының өзіндік ерекшеліктерін таныту
Жіктік жалғауы –зат ... ... ... ... ... жалғаулар сияқты жіктік жалғау да сөз бен сөзді байланыстырады.
Жіктік жалғауы ... ... ... ... сөз ... ... тәуелдік жалғауы тәрізді ... бір ... ... Атап ... ... пен ... өзара қарым-қатынасқа
түсіреді. Тәуелдік жалғауы өзі жалғанып тұрған сөзін ілік жалғаулы сөзге
тәуелді етіп тұрса, жіктік ... сөз өзі ... ... ... ... ... қаншасыншы? екендігін білдіретіні, сонымен қоса, іс-әрекеттің,
қимылдың қай жақта істелгенін, істелетінін білдіретіні салыстыру ... ... ... ... ... сөзді жазып, оған тәуелдік
жалғауын қосып, мұғалім сөзінің оқушыларға тәуелді екені айтылады. ... ... ... ... орта ... жазып қойып, оған ең алдымен -мін
қосымшасын жалғап, мұғаліммін сөзінің кіммін? деген ... ... ... ... ... ... соң -мін қосымшасынан мен сөзінің ұғымы
туып тұрғанын ... мен ... ... ... ... ... ... деген сөздің астынан мұғалім сөзін қайта жазып, оған -сің
қосымшасын ... ... ... өзгеріс болғанын оқушылардың өздеріне
айтқызып, -сің қосымшасынан сен деген ... туып ... ... сен ... мен сөзінің астына мұғалімсің дегеннен бұрын жазып
қоямыз. Жіктік ... ... ... да ... І, ІІ, ІІІ
жақтарға бөлінетінін ... ... бұл ... ... жіктік жалғауы
жалғанған сөзінің кім? не? қандай? қаншасыншы? ... ... ... ... ... келді, оқыды деген етістіктерді үш
жаққа қойып:
І жақ мен келдім, оқыдым
ІІ жақ сен келдің, оқыдың
сыпайы сіз ... ... жақ ол ... ... ... тұлғаларда түрлендіріп айтуға болатынын
көрсетіп, жіктік жалғаулары ... ... ... ... қимылдың, іс-әрекеттің қай жақта болатынын, не ... ... ... ... ... ... тәуелдік жалғауына ұқсас
болғанымен, бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... мағына жағынан меншіктілікті, тәуелділікті білдірсе,
жіктік жалғауы заттың кім? не? қандай? ... ... ... Тәуелдік жалғаулы сөз үнемі ілік жалғаулы сөзбен байланыса, жіктік
жалғауы үнемі атау септігіндегі есімдіктермен ... ... ... жалғауы кез-келген есім сөздерге жалғана береді, ал жіктік
жалғауы тек қана адамға, ... ... ... ... сөздерге
ғана жалғанады. Сонымен қоса, қимылды білдіретін ... ... ... ... ... қасиет тәуелдік жалғауыныда жоқ.
Жіктік жалғауының ең басты мазмұны тілшілік ... ... ... ... ең ... ... ... тілінде тек адамның іс-әрекетімен, адамның жеке
басының қасиет, ... ... ... ... ... алатын
сөздердің ғана жіктеле алатындығы. Жансыз заттардың жіктелуі жанды болса ... ... тән ... ... ... де ... өзіне тән табиғаты бар екендігін айғақтайды. «Мен кітаппын»,
«Мен дәптермін» деп айту ... ... ойға жат ... еді. Ал «Мен
ұстазбын», « Сен ұстазсың» деу тек ... ғана тән ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі кез-келген сөзді жіктей
бермейді. ... бір ... ... ... ... категориясының еншісіне
енген. Мысалы, ұстаз, шебер, ... ... ... өз ішінен мағыналық
жіктелуі бар. Ұстаз – ұстаз болып, еңбек еткен адам; шебер – ... ... ... ... – оқу ... ... бар; яғни ... тән
әрекет етушілік бар. Ал шөп өсті, егін ... ... тән емес ... ... ... шығу ... бар болғандықтан, жіктелу бар. Сол
себепті жіктік категориясында қимылдық әрекеттің негізінен ... ... ... ... тілші, ғалымдардың пікіріне сүйенуге тура келеді. Ал
қоғамдағы қарым-қатынас адамдар ... бір ... ... ... қарым-қатынас, іс-әрекеті аталып ... ... ... ... табады.
Жіктік жалғауының есім сөздер мен етістік сөздерге жалғану ... ... ... ... ... ... арқылы түсіндіремін.
Есім сөздердің жіктелуі
|Жақ |Жекеше ... ... |Мен ... ... |Біз ... ,оқушымыз ... |Сен ... ... ... ... оқушысыңдар |
| |Сіз дәрігерсіз, оқушысыз ... ... ... ... |Ол - дәрігер, оқушы ... - ... ... ... ... | ... | ... ... |Мен келемін, барамын, іштім |Біз келеміз, барамыз, іштік ... |Сен ... ... ... ... ... барасыңдар, |
| |Сіз келесіз, барасыз, іштіңіз |іштіңдер |
| | ... ... ... |
| | ... ... |Ол ... ... ішті ... келеді, барады, ішті |
Осы кесте ... ... ... қосымшалары есім сөздер
тобына жалғанатынын айтып, бұндай сөздердің жіктелуінде ІІІ жақта ешқандай
жіктік жалғауының ... ... ... Есім ... жіктік жалғаулары заттың кім? не? екендігін білдіреді.
Жіктік жалғауларының қосымшаларымен таныстырып ... соң, ... ... ... ... ... оқы, бер, оқыған деген сөздерді ауызша
да, жазбаша да ... ... ... ... ... ... ... түбіріне, қосымшаларына талдатылады. Оған мына сөйлемдерді алуға
болады:
1. Сен сабақты жақсы оқисың.
2. Ол ұшқыш болып шығады.
3. Алыстан маңыраған қойлар даусы ... Біз ... ... лагерінде болдық.
Жаттығу жұмысы кезінде жіктік жалғауы жалғанған сөздер үнемі ... ... да ... эксперименті
Мақсаты:
Эксперимент жүргізгенге дейінгі оқушылардың
білім
деңгейін анықтау.
Бұл мақсатта оқушылардан ... ... ... ... - 25 оқушы ... - ... 28% ... -84%
«4»-8= 32% ... ... 24% «2»-4= ... ... ... ... |
|1 |Айтбаев Адис |5 |
|2 ... Баян |4 |
|3 ... ... |3 |
|4 ... ... |5 |
|5 ... ... |3 |
|6 ... ... |5 |
|7 ... Айдана |3 |
|8 ... ... |5 |
|9 ... ... |4 ... ... Данияр |3 ... ... ... |4 ... ... ... |3 ... ... Бексұлтан |2 ... | ... ... |3 ... ... ... |5 ... ... ... |2 ... ... ... |4 ... |Мейірман Ертай |5 ... ... Әсел |4 ... ... баев ... |2 ... ... ... |5 ... ... Гүлнұр |4 ... ... ... |4 ... |Уали Алмагүл |2 ... ... ... |4 ... ... ... ... маңызы
Бүгінгі қоғамда тек болашақ ... ғана ... ... ... ие ... буынын қалыптастыру, Отанды, туған жерді, өзінің
халқын сүюге тәрбиелеу аса маңызды да ... іс. ... ... ... ... ... қана ... оларды шығармашылыққа үйрету,
өзіндік жұмыстарын мазмұнды да сауатты түрде жүргізу арқылы ... ... ... ... сөз ... ... мен жазу тілін
әдеби нормада қалыптастыру көзделеді.
Шығармашылықтың негізгі ... жаңа ... ... жаңа тәсілдер
табуға ұмтылыс жасау деп айтуымызға болады. Шығармашылық жаңа, тың ... табу ... ... ... ұғыммен қалыптасты, бұрынғы белгілі
нәрселерді көшіру немесе қайталауды шығармашылық деп ... ... ... ... ... ... жаңаландыру,
ерекше ... табу – ... тән ... Сондықтан
дәстүрлі оқыту мен дамыта оқыту арасындағы айырмашылықтарды ... ... жаңа ... ... жаңғыртып, жаңаша бағытта
қолдану шығармашылыққа бағытталған әрекет болып табылады.
Мектеп бағдарламасында 7 - ... ... зат ... ... ... ... ... оқытуда мынадай
мақсат қойылады: жалғаудың сөздерді байланыстыратын ... ... сөз бен ... байланыстырудағы қызметін меңгерту.
Жіктік ... ... , ... ... жалғау екендігі
түсіндіріліп, жіктік жалғау ... ... ... ... ... беріледі. Жалғау түрлерін меңгертуде тірек-
сызбалар мен кестелерді пайдалану ... ... ... өзіндік
белгілерін танытуда «Семантикалық кесте» бойынша орындатқан тапсырмалар
оқушылардың қызығушылығын оятты.
Қалыпқа келтіру ... ... ... ... әдіс- тәсілдерін
пайдалану арқылы жіктік жалғауларының қызметін
жүйелі
меңгерту.
Анықтау экспериментінде жіберілген
кемшіліктерді,
қателерді түзету үшін «Ішіне- ... » ... ... ... келтіру
экспериментінде жетістіктерді көрсету.
«5»-8= 32% ... ... 36% ... ... 24% Орта ... 8%
Бақылау эксперименті
Мақсаты:
Анықтау, қалыпқа келтіру ... ... ... ... қол
жеткізу.
Бақылау экспериментінде тест ... ... ... ... ... ... олардан алған тест нәтижесі
төмендегідей
болды.
«5»12= 48% ... ... 36% ... ... 24% Орта ... ... ... ... беру үрдісінің өзіндік ұлттық үлгісі
орнығып, жаңа мазмұндағы ... ... ... Дүниежүзілік білім
әлеміне кіру мақсаты көзделіп, әрбір ғылым ... ... ... ... ... ... өзгерістер білім беру жүйесінің даму
бағыттарын нақтылап, оны тың ... жаңа ... ... ... ... Ұстаздар үшін тың міндеттер: оқыту әдістемелерін ... ... сын ... ... ... ... ... рухани жетілген жеке тұлға ретінде ... және өз ... ... ... ... ... жаңаша ұйымдастыруды
жолға қою. Еліміздің ... ... ... тұра ... терезесі тең,
өркениетті ел ретінде танылып, олармен білімі мен ғылымы, мәдениеті мен
технологиясы теңесуі үшін ... ... ... – ел ... алдындағы
парыз. Сондықтан білім беру жүйесіне жаңа инновациялық технологияларды
енгізу арқылы оқыту ... ... ... ... ... дамыту
бүгінгі күні білім беретін әдіскерлердің жаңа бағытта ... ... ... етеді. Оқыту барысында шығармашылық іс-әрекет пен пәрменді
ойлауды дамытып, саналы деңгейге ...... ... ... ... ... оқушының өзін-өзі тануы, өзін-өзі тәрбиелеуі, ... яғни ... ... жеке ... ... мұғалімдер алдына
тың міндеттерді жүктеп, жаңашыл іс-әрекетке жетелейді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. А., 1993 ... ... М., ... Т. ... қазақ тілі .А., 1990 жыл.
3. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., 1966 ... ... М., ... Е., Томанов М., Манасбаев Б.
Қазақ тілі стилистикасы. А., 1974 жыл.
5. Бектұров Ш., Серғалиев М. ... ... А., 1994 ... Белбаев М. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. А., 2001 жыл.
7. Дәулетбекова Ж. Қазақ ... ... ... А., 2001 ... ... С. ... ... А., 1996 жыл.
9. Қараев М. Қазіргі қазақ тілі. А., 1993 ... ... Б. ... ... тілін оқыту методикасы. А., 1998 ... ... Б., ... А. ... ... ... әдістемесі. А., 2000
ж.
12. Мейірманқұлова Т. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Астана, 2010 жыл.
13. Оразбаева Ф., ... Г. ... ... тілі. А., 2005 жыл.
14. Ұйықбаев И.К. Қазақ тілі методикасының мәселелері. А., 1969 жыл.
15. Ысқақаов А. Қазіргі ... ... А., 1991 ... Ысқақов А. Қазақ тілінің грамматикасы. А., 1967 ... ... А. ... ... ... ... А., 1964 ... тақырыбы: Бақылау жұмысы
Мақсаты:
1.Оқушылардың қазақ тілі ... ... ... ... ... тексеру мақсатында бақылау диктантын жаздыру;
2.Жазбаша көркем тiлiн ... ... ... сарамандық жұмыста
пайдалана бiлу дағдыларын дамыту, ой еңбегiне ... өз ... ... шығармашылық жұмысқа баулу;
3.Қазақ халқының салт-дәстүрiн құрметтеуге, мәнiн түсiнуге тәрбиелеу;
Сабақтың түрi: бiлiм дағдыларын тексеру сабағы
Әдiстерi: мәнерлеп оқу,сұрақ-жауап, әңгiмелесу
Сабақтың ... ... ... сұхбат
II.Негiзгi бөлiм
А) Сабақтың мақсатымен, барысымен танысу.
1. Диктант жазуда ... ... ... мәселелермен танысу:
-Сөйлем бiрнеше сөзден құралатындығы
-Бас әрiп сөйлемнiң басында келiп, ... ... әр сөз ... жаылады
-Сөйлем соңында нүкте, сұрақ, леп белгiлерiнiң бiрi қойылады.
-Қате жiбермеуге талпын. Сауаттылық-диктант үшiн ең маңызды мәселе.
2) Мәтiндi бiр орында тұрып ашық ... ... оқып ... ... ... ... бiр-бiрiне сұрақ қою ... қиын ... ... ... ... Диктант жаздыру
Наурыз
Наурыз-жыл басы. Наурызда күн мен түн теңеледi де күн ... ... көл ... ... сай тасиды.
Бұл күнi ата-бабаларымыз жыл басы деп ... ... ... көже әзiрлейдi. Наурыз мейрамында шығыс халықтары ... ... ... татуласқан.
Наурыз мейрамында мейiрiмдi адамдар ән айтып, көңiл көтередi.
Наурыз айы едi. Қараторғайлар биiк ... ... ... ... ... Ал бүгiн қараторғайлар жоқ. Олар өте сезiмтал.
Аяз боларын күнi бұрын сезедi. Таңертең қар жауып, күн суытты. Екi ... ... күн ... ... ... сайрай бастады.
Табиғат өзгерiстерiн осы құстарға қарап анықтауға болады екен.
Сабақты ... ... ... ... ... ... сөз ... тіл дыбыстары
С) сөз тіркестері
Д) тұрақты тіркестерді
Е) сөйлем мүшелері
2. Сөздердің морфологиялық тұлғасына қарай бөлінуі
А) туынды сөз, түбір ... дара ... ... дара сөз, ... сөз
Д) жай сөз, жайылма сөз
Е) актив, пассив
3. Күрделі сөздердің түрлері
А) тіркескен сөз, біріккен сөз, ... ... ... сөз, сөз ... қос ... қос сөз, шылау сөз, одағай сөз
Д) қос сөз, ... сөз, ... ... ... сөз, қос сөз, ... ... Күрделі сөзді табыңыз
А) жығылып қала жаздады
В) жарақаттану
С) ол отырды
Д) қолын жуды
Е) екі бала
5. «Оқушылар» сөзінде қанша ... ... бар ... ... ... ... 2
Д) 1
Е) 5
6. Қосымша түрлерінің қатарын белгілеңіз
А) жұрнақ, жалғау
В) жіктеу, септік
С) септеулік, ... сөз ... сөз ... көптік жалғау
7. Көптік жалғауынсыз, көптік ұғым беретін сөздер
А) құм, ... ... ... келу, бөкен
Д) қазақ, ақын
Е) жазушы, су
8. Оңаша ... ... оның ... ... ... ... ... сіздер келіңіздер
9. Сөз тудырушы жұрнақты табыңыз
А) балгер, тарсыл
В) ... ... ... ... ... естір
Е) оқы, күлу
10. Жай септеу үлгісіндегі сөзді белгілеңіз
А) адасқанның
В) әділдігіңізден
С) сәніңізге
Д) жақсыларымның
Е) өзімізбен
11. Жіктік жалғауының ... ... ... ... ... онда кеше ... ... жақсы едің!
С) таратып ап кетіңдер, анау үйлеріңді
Д) сен ... кіші ... ... мен ... ... ... ... зат есімді табыңыз.
А) сен өз жігіттеріңе басшысың
В) біздің заманымыз
С) ақыл азбайды, білім тозбайды
Д) менің ... бәрі осы ... ... ... ... І жақ ... ... үлгісіндегі сөзді табыңыз.
А) аталарымның өнегесі.
В) байлықтың атасы – еңбек
С) ердің көркі – ел
Д) өлеңім – менің бөбегім
Е) ... ... ... ... ... жасалған сөз.
А) әншілікпен
В) ұшады
С) жүрегіңмен
Д) әркім-ақ
Е) өздерін
15. Жалғаудың төрт түрі жалғанған сөз.
А) жазушыларымыздансың
В) қанағаттандыру
С) бақыттысыңдар
Д) бәріңіздің
Е) аттанарман
16. Көмектес септігіндегі сөзді ... қол (мен) ... тақ (пен) ... ай (мен) күн
Д) аңсадым (мен) сағындым
Е) оқулық (пен) оқушы
17. «-қай,-қан,-тай» қосымшаның қай ... ... ... сөз ... ... ... ... сөз бен сөзді байланыстырушы қосымша
Д) тәуелдік жалғау
Е) сөз тудырушы жұрнақ
18. Зат есімнің тұлғасына қарай бөлінуі.
А) негізгі, туынды
В) дара, ... ... ... ... ... ... нақты емес
19. Есімдерден зат есім жасайтын жұрнақтар
А) -шы, -ші, -шылық, ... ... -ма, -бе, -ме, -қы, ... -й, -еке,- ке, -қа,
Д) -сымақ, -екеш, -ын,- ін
Е) -қан, -кен,- ған
20. Зат ... ... ... қызмет атқарып тұрғанын көрсетіңіз
Кітап оқыдық.
А) тура толықтауыш
В) баяндауыш
С) жанама толықтауыш
Д) пысықтауыш
Е) бастауыш

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер4 бет
Диуани-хикмет” ескерткіші тілінің грамматикалық ерекшеліктері (тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының қолданылуы)122 бет
Жақ категориясы немесе жіктік жалғауы24 бет
Бухгалтерлік есептегі жалдаудың теориялық негіздері24 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Негізгі құралдар туралы жалпы түсінік, олардың мәні маңызы, рөлі мен жіктелуі24 бет
Совет хан ғаббасов15 бет
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығының пайда болуы29 бет
Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқыту25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь