Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлерін оқыту

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5.бет
І тарау. Құрмалас сөйлем . синтаксистің күрделі саласы

І.1. Құрмалас сөйлемнің қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6.8.бет

І.2. Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ..9.14.бет

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15.бет
ІІ тарау. Сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін оқытудың маңызы
ІІ.1.Сабақтас құрмалас сөйлемді оқытуда қолданылатын тиімді әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16.21.бет
ІІ.2.Сабақтас құрмалас сөйлемді жаңа инновациялық
әдістермен оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22.26.бет
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27.бет
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28.бет
Қосымша беттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29.37.бет
Кіріспе. Тақырыптың өзектілігі
Қай тілдің құрмалас сөйлемі болмасын, оның ең өзекті арнасы сабақтас түрі болып саналады. Өйткені құрмалас сөйлемдегі айқындалмаған мәселенің көпшілігі осы сабақтас түрімен байланысты келеді. Сабақтас құрмалас сөйлем мәселесі тек қазақ тіл білімінде ғана емес, жалпы түркология бойынша күрделі проблемалардың бірі саналады.
Тіліміздің баю сипаты, жай-күйі, әсіресе, қазіргі дамыған құрмалас сөйлем синтаксисінен айқын көрінеді. Құрмалас сөйлемнің қарамағына түскен жеке синтаксистік компоненттердің өзара байланысу жолдары, олардың бір-біріне деген мағыналық қарым-қатынасы қазіргі уақытта бұрынғыға қарағанда әлдеқайда ұлғая, кеңи түсті.
Жұмыста дамыта оқыту технологиясы және оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясының оқушы шығармашылығын дамытудағы тиімділігі көрсетілді. Ч.Темпл, К.Мередит, Д.Стилл ұсынған «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасының оқушының танымдық қабілеті мен ойлау белсенділігін арттырудағы орны нақтыланды. Сондай-ақ, деңгейлік оқыту технологиясының өзіндік ерекшеліктері мен тиімділігі айқындалып, тәжірибе жүзінде дәлелденді.
Зерттеудің мақсаты: оқушыларға қазақ тілінен сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін меңгерту жолдарына назар аудару, оқушылардың тілдік материалдарға деген қызығушылығын арттыра отырып, елжанды азамат тәрбиелеу мәселелерін қарастыру.
Зерттеудің міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу.
2. Оқушыларға сабақтас құрмалас сөйлем тақырыбы бойынша берілетін білім көлемін анықтау.
3. Сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін оқытуда қамтылатын инновациялық технология түрлерін саралау;
4. Теорияны тәжірибе жүзінде жүзеге асырудың инновациялық әдіс-тәсілдерін айқындау;
5. Құрмалас сөйлемдерді оқытуда жаңа технологиялармен жұмыс жүргізу әдістемесінің тиімділігін тәжірибе арқылы дәлелдеу.
Зерттеудің болжамы: Егер сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін оқыту барысында оқушыға берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып отырылса; оқушының білімі мен сөйлеу мәдениетін жетілдіру ұтымды әдістер мен ұстанымдар негізінде жүргізілсе; білім берудегі инновациялық технологиялар мен кешенді жұмыс түрлерін бір-бірімен үйлестіре, білім беру нәтижесі оқушының шығармашылық белсенділігін қалыптастыруға бағытталса, онда оқушының бойындағы өмірге қажетті іскерліктер мен дағдыларды дамытудың мүмкіндігі кеңейіп, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта түседі, өйткені қазіргі заманғы жаңашыл тәжірибелер оқушының ой дербестігін, оқу әрекетін жандандыра отырып, жан-дүниесінің ұлттық рухта зерделенуіне, өзіндік жеке пікір қалыптастыруына жол ашады.
Зерттеу әдістері: теориялық әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден өткізу.
Зерттеу нысаны: 8 «А» сыныбы
Пәні: қазақ тілінің әдістемесі
Зерттеу орны: № 38 орта мектеп
Зерттеу кезеңдері:
1. Тақырып таңдап алу, сол тақырып бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал жинақтап, жұмыстың жоспарын құру.
3. Жоспарға сәйкес курстық жұмыстың І бөлімін жазу.
4. Мемлекеттік практика барысында эксперименттік зерттеулер жүргізе отырып, курстық жұмыстың практикалық бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және қорғау.
Әдебиеттер тізімі:
1. Арғынов Х.Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисінің методикасы. Алматы: Мектеп, 1994. 319-бет.
2. Есенов Қ. Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы.–Алматы: Ғылым, 1992.–141 бет.
3. Қордабаев Т. Қазақ тілінің құрмалас сөйлемдер синтаксисі. – Алматы, «Санат», 1995 – 176-бет.
4. Исаев С.М. Қазақ тілі. Алматы: «Өнер» баспасы, 2007. – 208бет.
5. Қараев М.Ә. Қазақ тілі (синтаксис бөлімі), Алматы, 1997.
6. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазақ тілі, Алматы, «Мектеп», – 1998.
7. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. Алматы: «Білім», 1994 – 224-бет.
8. Кадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: «Мұрагер», 2005.
9. Салқынбай А.Б., Көккөзова М.Б. Қазақтың тілші-әдіскер тұлғалары. Алматы: Нұр-пресс.2006. – 137-бет.
10. Жапбаров А. Оқушылардың тілін дамыта оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. Алматы: «Арыс», 2007. – 264-бет.
11. Бұзаубақова Қ.Ж. Мұғалімнің инновациялық даярлығын қалыптастыру: Монография. – Алматы, 2006. – 258-бет.
12. Сарбасова Қ. Инновациялық-педагогикалық технологиялар: Оқу құралы. Алматы: «Атлас баспасы-2001», 2006, – 176-бет.
13. Мейірманқұлова Т. Білім берудегі инновациялық технологиялар (әдістемелік құрал). – Алматы: «Үш қиян», 2005. – 136-бет.
14. Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде. Алматы, 2002.
15. Мейірманқұлова Т. Қазақ тілін оқыту әдістемесі:-Астана, 2010 – 168-бет.
16. Ишмұхамедов Ә. Алматы, «Рауан», 1995 – 242-246-беттер.
17. Қазақ тілі мен әдебиеті, 11/2010, 19-21-беттер.
18. Қазақ тілі мен әдебиеті, 3/2011, 25-28-беттер.
19. Қазақ тілі мен әдебиеті, 5/2011, 8-13-беттер.
20. Қазақстан мектебі, 8/2009, 45-46-беттер.
        
        Абай  атындағы Жамбыл гуманитарлық колледжі
Гуманитарлық пәндер бөлімі
Қазақ тілі мен әдебиеті ПЦК-сы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Сабақтас құрмалас сөйлемнің
түрлерін оқыту
Орындаған: ... ... К – 2 – ... қазақ тілін оқыту әдістемесі
Жетекші: Елібаева Л.
Тараз – 2012
Сабақтас құрмалас сөйлемнің
түрлерін ... ... ... ... – синтаксистің күрделі саласы
І.1. Құрмалас сөйлемнің қалыптасу тарихы
..........................................6-8-бет
І.2. Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу
жолдары..............................9-14-бет
Қорытынды...................................................................
..............................15-бет
ІІ тарау. Сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін оқытудың ... ... ... оқытуда қолданылатын тиімді
әдістер.....................................................................
...................................16-21-бет
ІІ.2.Сабақтас құрмалас сөйлемді жаңа инновациялық
әдістермен
оқыту…......................................................................
.............22-26-бет
Қорытынды...................................................................
.............................27-бет
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
................28-бет
Қосымша
беттер......................................................................
..................29-37-бет
Кіріспе. Тақырыптың өзектілігі
Қай тілдің құрмалас сөйлемі болмасын, оның ең ... ... ... ... ... Өйткені құрмалас сөйлемдегі айқындалмаған ... осы ... ... ... келеді. Сабақтас құрмалас сөйлем
мәселесі тек қазақ тіл білімінде ғана емес, жалпы ... ... ... бірі ... баю ... ... ... қазіргі дамыған құрмалас сөйлем
синтаксисінен айқын көрінеді. Құрмалас ... ... ... жеке
синтаксистік компоненттердің өзара байланысу жолдары, ... ... ... ... қазіргі уақытта бұрынғыға қарағанда
әлдеқайда ұлғая, кеңи түсті.
Жұмыста дамыта оқыту технологиясы және оқу мен жазу ... сын ... ... ... ... шығармашылығын дамытудағы тиімділігі
көрсетілді. Ч.Темпл, К.Мередит, Д.Стилл ұсынған «Оқу мен жазу ... ... ... ... ... ... ... қабілеті
мен ойлау белсенділігін арттырудағы орны ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен тиімділігі ... ... ... ... ... қазақ тілінен сабақтас құрмалас сөйлем
түрлерін меңгерту ... ... ... оқушылардың тілдік материалдарға
деген қызығушылығын арттыра ... ... ... ... ... міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлем тақырыбы бойынша берілетін білім
көлемін анықтау.
3. Сабақтас құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... ... Теорияны тәжірибе жүзінде жүзеге асырудың ... ... ... ... сөйлемдерді оқытуда жаңа технологиялармен жұмыс жүргізу
әдістемесінің ... ... ... ... ... Егер сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін оқыту барысында
оқушыға берілетін білім түрлері ... ... ... ... ... білімі мен сөйлеу мәдениетін жетілдіру ... ... ... негізінде жүргізілсе; білім берудегі ... мен ... ... түрлерін бір-бірімен үйлестіре, білім беру
нәтижесі оқушының шығармашылық ... ... ... ... ... ... қажетті іскерліктер мен дағдыларды
дамытудың мүмкіндігі кеңейіп, ... ... мен ... ... ... қазіргі заманғы ... ... ... ой
дербестігін, оқу әрекетін жандандыра отырып, ... ... ... ... жеке ... ... жол ... әдістері: теориялық әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау,
сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден ... ... 8 «А» ... ... ... ... орны: № 38 орта мектеп
Зерттеу кезеңдері:
1. Тақырып таңдап алу, сол тақырып бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ... курстық жұмыстың І бөлімін жазу.
4. Мемлекеттік практика барысында эксперименттік зерттеулер жүргізе отырып,
курстық жұмыстың ... ... ... ... ... және ... тарау. Құрмалас сөйлем – синтаксистің күрделі саласы
І.1. Құрмалас сөйлемнің қалыптасу тарихы
Тілдік категориялардың басқа да ... ... ... ... ... тән ... даму ... бар. Тілдік категориялардың ішінде ойды
білдіретін бірден-бір ...... ... «біршама аяқталған ойды
білдіреді» деп анықтама беретініміздің себебі де сол. Сөйлем мен ой – ... ...... мазмұны ретінде өзара тығыз ... ... ... категориялар. Сөйлем ойдың формасы, ой ... ... бұл ... қалыптасу, даму тарихын да бірлікте қараған жөн.
Ой дамып жетілмеген, күрделенбеген замандарда күрделі ойдың ... ... ... яғни құрмалас сөйлемдердің болуы да ... ... ... ... ой-өрісінің, дүние тануының кеңейіп, күрделі
ойлардың туып, дамуына байланысты, сол ойдың көрсеткіші ... ... ... ... ... тіл ... көнерек заманында
сөйлем құрамындағы сөздерді, сол сияқты жай сөйлемдерді ... ... ... ... тәсілдер болмаған. Ол
уақыттағы сөздер, сөйлемдер арасында ... ... бірі ... ... ... ... етіп тұру сияқты байланысу тәсілінің
анағұрлым берік түрлері болмаған.
Тіл дамуының ... ... ... ... ... тек салалас түрі
ғана, яғни мағыналары бір-біріне ... жай ... ... ... ... ... ... түрі ғана болған. Ғылымда құрмаластың бұл
түрі паратаксис деп аталады. Паратаксис құрмалас сөйлем ... ... жолы деп ... ... ... ... ... қолданылатын құрмалас
сөйлемнің қалыптасып, дамуы бір күннің жемісі емес. Бұл жөнінде Төлекбай
Қордабаев «Көрнекті ... ... ... тіл ... көнерек
заманында сөйлем құрамындағы сөздерді, сол сияқты жай сөйлемдерді ... ... ... ... тәсілдер болмаған. Ол уақыттағы
сөздер, сөйлемдер арасында қазіргі тіліміздегідей бірінен ... ... бірі ... ... ... ... тәуелді
етіп тұру сияқты байланысу тәсілдерінің анағұрлым берік түрлері ... ... ... бұл тәсіл олардың тұрған орындарына, мағына
желілерінің жақындықтарына қарай бір-бірімен қабыса, ... ... ... Сөз бен ... ... мен ... бір-бірімен арақатынасы
тығыз, берік болмағандықтан, оларды дербестік, бір-біріне ... ... ... ... ... пайда болу жолдары туралы теорияның негізін
А.Рифтин салғаны және оның А.А.Потебнянның ... ... ... Осы ... ... ... ... сөйлемдердің дамуындағы екі
жол салаласу негізінде екі жай ... ... ... ... ... құрауы; жай сөйлемнің етістік тіркестері бағыныңқы сөйлемге
айналып, бағыныңқы құрмалас сөйлем құрауы ... ... ... ... бір ауыздан мақұлданды деуге болмайды. Кейіннен Г.С.Кнабе бұл
теорияны ... ... ... ... салалас құрмалас пайда болған да, соның
негізінде сөйлемнің әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... түрлері тіл дамуының кейінгі дәуірлерінде
пайда болған. Мұны «Құрмалас сөйлем және ... даму ... ... Н.Сауранбаев айтқан еді: «Жеке сөйлемдердің бір-бірімен
байланысуы түркі тілдерінің ескі ... ... яғни ... ... ... ... жеке ... де өзара байланысатын болған».
Құрмалас сөйлемнің бастапқы түрі ... ... көне ... ... ... ... ... салалас құрмалас сөйлеммен тең
дәрежеде қарауға болмайды. Оның ... ... ... ... ... ... үдерісінен өткеніне көз жеткізуге болады.
Құрмалас сөйлемнің бастапқы көне түркі болып ... ... келе жай ... ... ... ... деп ... түрі пайда болған. Тіл дамуында, алдымен, ... ... ... ... ... ... болмайды,
керісінше, алдымен сол дәнекерлерді қажет ететін мұқтаждық пайда ... ... ... ... әр ... жалғаушы дәнекерлер пайда болатыны
айтылып жүр. Сөйтіп әрқайсысы өз ... ... ... ... ... байланысатын құрмалас сөйлемнің бастапқы көне түрінің
орнына компонеттері бір-бірімен тығыз ... жаңа түрі ... ... ... қорытынды: құрмалас сөйлемнің алғашқы түрі бір-бірімен
мағыналық жағынан да, грамматикалық жағынан нашар байланысқан ... ... ... ... салаластық негізде байланыса айтылуынан пайда болған
да, кейінірек келе сол ... ... ... әр ... ... байланысқан жалғаулықты салаластар мен бір-біріне бағына
байланысатын сабақтас құрмалас сөйлемдер қалыптасқан. Сөйтіп әрқайсысы өз
дербестіктерін сақтап ... ... ... бастапқы көне түрінің
орнына компоненттері бір-бірімен ... ... ... жаңа ... ... ... ... қазақ тілінде айтыла бастаған ... ... ... ішінде мектептерге арналып ... яғни ... ... «Тіл ... атты ... ... ... болады. Қазірде қолданылып жүрген басқа да
көптеген лингвистикалық терминдер сияқты «құрмалас» сөзі де сол ... еді. ... ... құрмалас сөйлемдер жүйесіне қатысты
зерттеулер ... ... аяқ ... ... ... ... бастады.
Олар туралы пікірлер әр салаға байланысты тиісінше баяндалып ... ... ... ... ... ... ретінде А.Байтұрсынұлы,
Н.Сауранбев, С.Жиенбаев, С.Аманжоловтарды атаймыз.
І.2. Сабақтас құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... ... ... сабақтастыра
құрмаластыратын негізгі тәсіл – ... ... ... ... ... ... ... белгілі қалыпқа түсуі
бағыныңқының баяндауышы арқылы жүзеге асады. Мұндай баяндауышты жетектеуші,
келесі бөлікпен ұластырушы – ... ... ... ... ... ... ішінде қазақ тілінде сабақтас сөйлемнің
бағыныңқы компоненттері басыңқы ... өз ... ... формасында айтылуы арқылы құрмаласады. Бағыныңқы компонент
баяндауышы қызметін атқарып, оны ... ... ... ... ... жатады:
1. Көсемше формалы етістіктер.
2. Есімше формалы етістіктердің кейбір септікті немесе шылаулы түрлері.
3. Шартты рай формалы етістіктер.
4. Кейбір ... ... ... септеулік шылауларға тіркесе айтылатын
–у, -ыс, -іс формалы қимыл есімдері.
Жай ... ... ... ... Тіліміздің қазіргі даму
сатысында ...... ең бір ... ... Құрмалас құрамына
енетін жай сөйлемдерді ... ... үш ... ... де
қолданылады, бірақ олардың қолданылу дәрежесі және мағыналық ... ... ... ... сабақтас құрмаластың бағыныңқы
компонентінің баяндауышы қызметінде жиі қолданылатыны да, өзі ... ... ... ... ... неше ... ... құрмаластыратыны да –ып, -іп, -п жұрнақты ... Тағы ... ...... келер шақтық (-ғалы, -гелі, -қалы, -келі),
ауыспалы шақтық (-а, -е, -й ... ... ... ... ... ... ... мағыналық жағынан да, тұлғалық жағынан
да бағына, соның бір ... ... ... да, жай ... ... ... ... Ал өткен шақтық көсемше (-ып, - ... ... олай ... ол өзі ... ... ... ... кейінгі
тиянақты компонентке мағыналық жағынан меңгерте де, ... ... да ... ... Есік ... ... бір топ ... ете кіріп келді. Өткен шақтық көсемшенің дәнекерлігі ... ... ... сөйлемдердің бірсыпырасында тиянақсыз компонент сияқты
компонентке тек ... ... ғана ... болғаны болмаса, мағыналық
жағынан өз дербестігін сақтап, басыңқы ... ... ... ... жарыса, салаласа айтылады. Мысалы: Ояң жерлер тіпті
төмендеп, қыран жерлер ... ... ... ... ... ... сөйлемнің белгілі бір мүшесіне меңгеріліп тұрған жоқ.
Жай сөйлемдерді бір-бірімен құрмаластыру қызметінде ... ... ... –а, -е, -й жұрнақты көсемше де қолданылады. Көсемшенің бұл ... сөз ... –ып, -іп, -п ... ... гөрі ... әдеби тілімізде баяндауышы ауыспалы шақтық ... ... ... өз ... ... ... амалдық,
шартты, қарсылықты мағыналық қатынастарда тұрады.
Жай сөйлемдерді бір-бірімен сабақтастыра құрмаластыру функциясында ... ... ... ... ... де ... ... бұл түрі
түркітану әдебиеттерінде бірде мақсатты көсемше, бірде келер шақтық көсемше
деп ... ... ... ... ... ... ... компонент
басыңқы жай сөйлемімен екі түрлі мағыналық ... ... ... ... баяндалатын іс-әрекет, жай-күйдің қай мезгілден бері
солай бола бастағанын, яғни оның басталу шегін ... ... ... ... Марфуға Кеңтоғайға келмеген еді. Екіншіден, бағыныңқы
компонент басыңқы компоненттегі іс-әрекет, жай-күйдің мақсатын білдіреді.
Мысалы: Корен ... ... ... жатыр қалың топ.
Жай сөйлемдердің есімшелер арқылы құрмаласуы. Есімшелер мен көсемшелердің
жай ... ... жолы ... ... Егер ... ... ... тұрған көсемшелер басқа бір ... ... ... жай ... ... болса,
есімшелерде ондай қасиет жоқ. Яғни жай ... ... ... формаларының өздері атқармайды, оларға жалғанатын түрлі қосымшалар,
тіркесе айталатын түрлі шылау сөздер атқарады. ... ... ... құрмаластыру қызметінде жиі қолданылатыны да, мағыналық,
формалық құбылыстарға байы да ... -ген, -қан, -кен ... ... бұл ... түрі шақтық мағынасына қарай, ... ... осы ... деп ... ... біреулерінде
өткен шақтық есімше деп аталады. Өткен ... ... ... ... ... ... формаларда, мынандай ... ... 1) ... ... ... жатыс жалғаулы формада
тұрады да, мезгілдік және ... ... ... ... оралғанда, табысы
болады екен мың екі жүз сом, Егер еркек ... ... ең ... ... қатынастарда айтылады. 2) Өткен шақтық есімше көмектес ... ... ... ... болады. Мұндай баяндауышы бар басыңқы
компонент өз басыңқысымен тек қарама-қарсы мағыналық қатынаста ғана тұрады.
3) Өткен шақ ... –ша, -ше ... ... ... ... ... үнін шығарғанша, ол менің етімді әлденемен тұмшалап та үлгерді)
және салыстырмалық қатынастарда қолданылады. Атау, ... ... ... шақ ... соң ... ... бағыныңқы компонент баяндауышы
болады. Мұндай баяндауышта бағыныңқы компонент өз ... ... ... ... да, ... ... ... бағыныңқы
компоненттегі іс-әрекеттен кейін болатындығын ... ... ... орын ... соң, құтылғанына қуанғандай Әсел келді. Өткен шақ
есімше сайын шылауына тіркесіп, ... ... ... ... ... ... басыңқы компоненттегі іс-әрекет бағыныңқы
компонент болған ... ... ... ... ... ... ... ғана бурыл тартқан қаба ... ... ете ... ... өткен шақтық есімше кейін шылауына ... ... ... компоненттегі іс-әрекет әрдайым бағыныңқы сөйлемдегі іс-әрекеттен
кейін ... ... Той – ... жаза, сөйлей білерлік қана ... ... ... оны әрі ... ... ... ... өткен
шақтық есімше шейін, дейін шылауларына тіркесе айтылып, бағыныңқы сөйлемнің
баяндауышы болады. Мұндай сабақтас сөйлемдегі ... ... ... ... қай ... ... болғандығын немесе болатындығын,
яғни мезгілдік шегін білдіреді. ... ... ... ... дейін, соның
қасында бәйек боп жүрді. 5) ... ... ... шақтық есімше бері шылауына
тіркесіп, бағыныңқы сөйлем баяндауышы болады. Мұндай сабақтас ... ... ... ... әрекеттің басталу ... Ол ... ... ... ... ... арылмайтын. 6)
Өткен шақтық есімше шақта, кезде, уақытта, мезгілде, сәтте, күні, ... ... ... ... ... ... тіркесе айтылып, сөйлемде
басыңқы компоненттегі әрекеттің бағыныңқы компоненттегі әрекетпен мезгілдес
болғандығы баяндалады: Көп жұрт Оспан жайлы алуан ... ... ... өзі де ақын ... ... ... жырлар шерткен.
7) Өткен шақтық есімше –дай, -дей жұрнақты формада айтылып, бағыныңқылар
басыңқыдағы іс-әрекетті екінші бір субьектінің ... ... ... ... 8) Өткен шақтық есімшенің шығыс жалғаулы түрі гөрі
шылауына тіркесе ... та ... ... ... ... ... ... түрінде бағыныңқы компоненттегі іс-әрекет, жай ... ... ... ... ... болуы керектігі баяндалады.
9)Өткен шақтық есімше –дық, -тан, -дік, -тен, ... ... ... ... ... сөйлемдегі іс-әрекеттің болу-болмауының себебін
білдіреді. Мысалы: Жайлаудың бәрі жазықта ... өрт ... да, ... ... да ... ... жанып жатқандай
көрінеді.
Жай сөйлемдердің шартты рай арқылы құрмаласуы. Жай сөйлемдерді бір-бірімен
сабақтастыра құрмаластыру ... ... ... ... ... ... ... бір ерекшелігі–оның жақтық формада айтылып,
өз бастауышымен қиысып тұратындығында. ... ... ... ... рай ... жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер не
шартты ... ... не ... ... ... ... ... Дегенмен әдеби тіліміздің фактілері шартты рай арқылы жасалатын
құрмалас ... ... ... қатынастары алуан түрлі
екендігін байқатады. ... ... ... ... мен де ... ... ... істесең, табысты сонша аласың. Майдандағы сіздердің халіңіз
қандай болса, ... ... де ... Осы ... ... ... ... шарттылық қатынаста тұр деуге сыймайды. ... ... ... ... ... ... деген сөздер
басыңқы компоненттер құрамында тұрып, алдыңғыдағы ... ... ... ... ... ... ... сонша сөздері құрмалас сөйлемге
теңдестік, салыстырмалық ... ... тұр. Ал ... ... ... ... ... жырлайсың. Ұяда нені көрсең, ... ... ... ... ... ... ... деген сөйлемдер де құрылысы жағынан ... ... ... ... ... қатынастары жағынан
алғанда, бұлардың арасында салыстырмалық қатынас жоқ, олар өзара іліктесе
байланысқан. Мысалы, Кәрі әже ... ... бері ... үшін ... ... ... ... тапсыруымен жіп иіріп, шүйке түтіп, арқан-жіп есуге
кіріскен деген ... ... ... болғанын білдірсе, Біз мектептен
асыға келсек, сыртта Сауытбай ақсақал тұр екен деген сөйлем өзара шарттылық
қатынаста айтылады. ... тез ... ... қайсымыз үшін де теріс
болмас деген сөйлем шарттылық қатынасқа құрылған. ... ... ... құрмаласатын сабақтас ... ... ... ... қарай шарттылық, мезгілдік, қарсылықты,
түсіндірмелі, салыстырмалы, кезектес болып келетіндігі ... ... ... ... ... Жай сөйлемдерді құраластыруда
шылаулардың атқаратын қызметтері ерекше. ... ... ... ...... ... Жай ... септеуліктер қатарына шейін, дейін, кейін, бері, ... үшін ... ... ... ... ... енетін септеулік шылаулар: 1)
Шейін, дейін септеуліктері ... ... ... ... ... ... ... Бағыныңқы сөйлемдегі іс-әрекет болғанға дейін басыңқыдағы
іс-әрекеттің болып қойғандығын я ... ... ... мезгілдік шегін
білдіреді. 2) Кейін, бері шылаулары өткен шақтық есімшенің шығыс ... ... ... ... ... ... ... кейін
басыңқыдағы әрекеттің болғандығын білдіреді. 3) Сайын, соң шылаулары атау
тұлғалы ... ... ... ... ... Бағыныңқы сөйлемдегі іс-
әрекет болған ... ... ... де қайталанып болып
отыратындығын білдірсе, соң ... ... түрі ... ... ... ... іс-әрекеттен кейін болғандығын білдірсе, бірде
басыңқыдағы іс-әрекеттің болу-болмау себебін білдіреді. 4) Үшін ... ... ... ... бар бағыныңқы сөйлемді басыңқы сөйлеммен
байланыстырады, әрі әрекеттің мақсатын білдіреді.
Бұл айтылған септеуліктермен қатар септеулік ... ... ... ... ... ... ... уақытта, мезгілде, сәтте, күні,
жылы тәрізді тағы басқа сөздер де жай ... ... ... ... ... ... теориялық бөлімін аяқтай келе, мынандай қорытынды түюге
болады:
1. Синтаксистің күрделі саласының бірі ретінде ... ... ... ... ... тіл ... әлі де болса толық ... ... ... көз ... ... құрмаластың мағыналық түрлері, бағыныңқы және ... ... ... ... әлі де ... ... қажет ететіні байқалады.
3. Сабақтас құрмалас сөйлемнің баяндауыштарының жасалу жолдарына ... ... ... ... тиянақталып, жүйеленгені назар
аурдартады.
4. ... ... ... ... ... одан ... даму
кезеңдеріне жазылған ғылыми зерттеу еңбектері баршылық деп қарауға ... ... ... келе ... ... ... астам уақыт өтсе де, ... ... ... ... ілкі ... ... мәселелер
тек қазақ тіл білімінде ғана емес, жалпы түркологияда өзінің қомақтылығымен
назарда ұстауды қажет етіп отырғандығы анық.
Демек, қазақ ... ... ... ... ... өзекті мәселе
бүгінгі ғылым көкжигеніде әлі де болса кешенді түрде зерттеуді ... ... ... ... ... ... сөйлемдер туралы
мәселені теориялық тұрғыдан зерттеп, екшеп, саралап, біршама тиянақтап,
ғылыми айналымға ...... ... ... ... Сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін оқытудың маңызы
ІІ.1. Сабақтас құрмалас сөйлемді оқытуда қолданылатын тиімді ... ... ... ... ... ... ... білім
бергенде, мұғалім түсіндіру әдісінің мына түрлерін – толық, жартылай ... ... ... ... ... ... ... қажет. Құрмаластың әрбір мағыналық түрлерін, өзіндік белгілерін
оған дейін ... ... ... ... ... байқау
әдісін, ойлаудың анализ, синтез, салыстыру, жинақтау ... ... ... Әр ... ... ... кеңінен пайдаланудың, әсіресе,
оқулықта берілген сызба, кестемен жұмыс істеуді үйретудің үлкен мәні ... ... ... ... ... ... ... арттыруға, тілінің дамуына, стилінің жетілуіне ... ... ... ... ... кітапты пайдалану,
грамматикалық талдау, түсіндірмелі жазу әдістерін қолдана отырып, ауызша,
жазбаша жаттығулар орындату ... ... Ол ... ғалым Х.Арғынов
оқушылардың ойлау қабілеттерін жетілдіру үшін құрмалас сөйлем ... ... ... шарт ... ... 1. ... байқату. 2. Оқытылып отырған материалды бұрынғы біліммен
салыстырып, оның ... ... ... 3. Өз ... ... ... ... тәжірибеде қолдана білуге үйрету.
Сабақтас құрмалас сөйлем туралы түсінік әңгіме, байқау ... ... ... ...... ... сөйлемді оқытудағы
белсенді әдістердің бірі. Бұл әдісті сабақтас сөйлемдердің мағыналық
ерекшеліктерін ... ... ... 1. ... ... ... ... ерекшелігін таныту үшін өзіне ұқсас ыңғайлас салалас
сөйлеммен салыстырылады.
| ... ... | ... ... ... ... көтерілдім де, үстірт бетін |Жоғары көтерілген соң, үстірт бетін |
|түгел көре қайттым. ... көре ... ... ... ... құрмалас сөйлемдердің мағыналық ерекшелігі ... жай ... бір ... ... іле-шала болған
әрекеттерді, жай-күйді баяндайтындығы. Осы ерекшеліктерді ... ... ... ... жай ... салаласа да, сабақтаса да
байланыса алатындығын ... ... ... ... ... ... мезгіл мәні аңғарылады. Мысалы, Айғай өте ұзаққа
созылды және ... ... ... ... ... және ... ... тұр, сөйлемде мезгілдік мағына басым: айғайдың белгілі ... ... сол ... еш ... ... ... Олай ... кез келген ыңғайлас салаласта мезгіл ыңғайы
байқалады, сондықтан бұларды мезгіл ... ... ... бар. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдерді меңгертуге
қажетті жұмыстардың ең ... ... 1) ... ... мезгіл ұғымындағы құрмаласты салаласа байланысқан ... ... ... жасалу жолдарын түсіндіру; 2) ... ... ... сөйлемдерді салаласа байланыстыру; 3)мезгіл
мәніндегі құрмаластарды қатыстырып мәтін құрау. 4) өз ... ... ... ... шығармасындағы оқиғаны мезгіл ұғымындағы салалас және
мезгіл бағыныңқылы сабақтаспен жеткізу.
2. Себеп бағыныңқылы сабақтасты ... ... ... ... ... ... салалас пен себеп бағыныңқылы сабақтасты
егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... ... белгілерін өздеріне тапқызған әрі қызықты,
әрі тиімді.
Себеп бағыныңқылы сабақтас құрмалас себеп-салдар ... ... ... ... ... ... кесте арқылы көрсеткен
жөн. Себеп-салдар мәніндегі құрмалас сөйлемдерді меңгерту үшін ... бар ... ... 1) себеп пысықтауышы бар жай сөйлем
себеп-салдар мәніндегі сабақтас ... ... 2) ... ... құрмаластың алғашқы компоненті ұсынылып, екінші
сыңарын өздеріне жазғызып, ... ... ... 3) ... ... ... сабақтасты салаластыра байланыстырып,
керісінше салалас байланысқан себеп-салдар салалас ... ... 4) ... ... ... етіп, себеп бағыныңқылы
сабақтас құрмалас жасатады; 5) Себеп-салдар салалас құрмаластың баяндауышын
түрлі формаларға қойып, себеп ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлем сыңарларының мағыналары
көбінесе, антоним сөздерден, болымды-болымсыз формадағы ... ... ... ... қарсылықты сабақтасты оқушылардың
өздеріне меңгертуге болады. ... ... ... ... ... ... ... талдаулардан бастауға болады. Тақтаға
салаласа және сабақтаса байланысқан ... екі ... Сөз ... бөз ... ер және ... қызы ... Салтанаттың өзіне Абайды
кепілге бермейтін болыпты, - деп жазып, ... ... ... ... олардың тұрлаулы мүшелерінің астын сызғызып, баяндауыштарының
тиянақты-тиянақсыз екенін тапқызып, құрамындағы жай ... ... ... жолмен байланысып тұрғандығын айтқызып, сұрақтарын қойғызу
керек.
Қарсылықты ... ... ... ... ... ... ... берік сақталуы үшін оларға мынандай ... ... ... ... ... ... мағына
білдіретінін дәлелдеу, берілген жай сөйлемдерден қарсылықты бағыныңқылы
сабақтас құрмалас сөйлем жасау; берілген компонентке ... ... ... ... ... ... сөйлем жасау; тыныс ... қоя ... ... ... ... ... ... шартты райлы етістік арқылы
жасалатыны белгілі, бұдан да басқа жолдары ... ... ... ... ... әдіспен талқыланады. ... ... ... жасалса да, шартты мағынаны білдіруі керек.
Мысалы, баяндауышы шартты ... ... ... ... үнемі шартты
білідре бермейді, кейде ондай формада баяндауышы бар бағыныңқылар қарсылық,
салыстырмалы мағынаны да білдіре береді. ... ... ... ... деген сұраққа жауап бермейді, шартты білдірмейді. Сабақты әңгіме,
байқау әдістерімен өткізген дұрыс болады. Оқулықта шартты мәнді құрмаластан
берілетін ... ... ... ... ... орындатылады: 1)
жаттығудан шартты бағыныңқылы сабақтас ... ... ... ... қарап түсіндіру; 2) шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас
сөйлемге толық грамматикалық талдау ... 3) ... ... ... өзгертіп, шартты бағыныңқылы сабақтас етіп құрау; 4)
мәтіндегі берілген сөйлемдерді аяқтап, ... ... ... ... ... ... компоненттері салаласа байланыспайтын, тек сабақтаса
байланысатын құрмаластар – ... ... ... пен мақсат
бағыныңқылы сабақтас. Оқулықта берілген кестелерді аналитикалық әдіспен
талқылау арқылы осы ... ... ... ... ... ... ... Сосын кестеде берілген сөздерді
баяндауыш етіп, қимыл-сын бағыныңқы, мақсат бағыныңқы ... ... ... ... ... сыңарының баяндауыш формаларына
ұқсас қимыл-сын пысықтауыш пен ... ... жай ... синтаксистік талдаулар жасау жолымен олардың мағынасы мен
қызметіндегі ... ... ... ... соң ... сабақтас құрмаластың баяндауыштары тұлғалас басқа құрмаластармен
салыстырылады, әрқайсысының ... ... мен ... ... және ... ... сабақтас құрмаластарға
оқушылардың білім-білік дағдыларын қалыптастыру үшін қосымша мынандай
жаттығулар орындату ... 1. ... ... мәнді, мақсат мәнді
құрмаластарды теріп жазу; 2. Осыларды қатыстыра мәтін құрау; 3. ... ... ... бар жай сөйлемдерді құрмалас сөйлемдерге айналдыру.
4. Қимыл-сын бағыныңқы және мақсат бағыныңқы ... ... ... жай ... ... 5. ... ... сабақтас
құрмаласты жасалу жолдары ұқсас басқа құрмаластардан айыру, ... ... 6. ... бастауыштарды құрамына енгізіп, қимыл-сын
бағыныңқы, мақсат ... ... ... сөйлемдер жасау; 7. Қимыл-сын
бағыныңқы, мақсат ... ... ... ... мәтіндерді
көркем әдебиеттен табу.
Сонымен, әдістемелік әдебиеттерге шолу жасау ... ... ... ... ... ... мен ... ұйымдастыруда төмендегідей әдіс-
тәсілдердің тиімді екені анықталды: мұғалімнің түсіндіруі (толық, жартылай,
бағыт беру), әңгіме, байқау әдістері, ... ... ... ... ... ... мен ойша қорытудың индукция, дедукция
түрлері.
Жоғарыда аталған тиімді әдістер мен тәсілдердің ... ... және ... ... ... ... №38 ... тәжірибеден
өттім. Педагогикалық тәжірибе 3 кезеңнен тұрды: анықтау кезеңі, қалыпқа
келтіру және ... ... ... ... 8-сыныпқа арналған
әдістемелік нұсқаулықтарда көрсетілген оқытудың тиімді әдіс-тәсілдері ... ... ... оқулық негізінде білім берілді.
Тәжірибенің алғашқы кезеңінде анықтау эксперименті ... ... ... ... білім деңгейін қысқа уақыт ішінде
анықтауға мүмкіндік беретін тест әдісін қолдандым.
Мақсаты: оқушылардың білім ... ... ... ... талдау, сыни ... ... ... ... ... ... анықтау көрсеткішінің нәтижесі
төмендегідей:
Барлығы: 20 ... ... ... | ... ... ... |
|1 |Амирова Анеля |3 | |
|2 ... ... |5 | |
|3 ... ... |3 | |
|4 ... Дана |4 | |
|5 ... ... |4 | |
|6 ... ... |5 | |
|7 ... ... |4 | |
|8 ... ... |3 | |
|9 ... ... |3 | ... ... ... |5 | ... ... Айсана |4 | ... ... ... |2 | ... ... ... |2 | ... |Смаил Маулен |5 | ... ... ... |3 | ... ... ... |2 | ... |Тілебаева Айгерім |4 | ... ... ... |3 | ... ... ... |3 | ... | Шымырбай Ақерке |4 | ... - 5 =25% ... ... - 6 =30 % ... ... - 6 = 30 % ... 3,4
«2» - 3 =15%
Шартты белгілер:
- «5»
- «4»
- «3»
- ... ... ... ... ... жалпы сынып үлгерімінің
көңіл толарлықтай еместігін байқатты.
ІІ.2. Сабақтас құрмалас сөйлемді жаңа инновациялық әдістермен оқыту
«Инновация» ағылшын тілінен аударғанда «жаңалық, жаңашылдық, ... ... ... ... ... Педагогикалық процесте инновация –
оқыту мен тәрбиенің әдістерін, тәсілдерін, түрлерін, мақсаты мен мазмұнын,
мұғалім мен оқушының ... ... ... ... ... инновациялық технологияны меңгертіп, оны сабаққа барлығын
бірдей қолдану мүмкін емес. Сондықтан әр ... ... ... ... беретін технологияны білім деңгейіне қарай ... ... ... сабақ нәтижелі болмақ.
Жоғарыдағы анықтау экспериментінің нәтижесі көрсеткендей, 8 «А» сынып
оқушыларының сабаққа қызығушылығы, сыныптың жалпы ... ... ... ... ... ... ... біршама көтеріп, оқушылардың
білім деңгейін жоғарылатудың, пәнге деген қызығушылығын арттырудың жаңаша
әдістері мен тәсілдерін, ... ... ... ... ... да, қазіргі әдістемелік жүйеде кеңінен ... ... ... ... түрлендіре отырып, ... ... ... ... ... ... оқыту барысында ақпараттық
технологиядан оздыра отырып оқыту, деңгейлік оқыту, дамыта оқыту, модульдік
оқыту, сын тұрғысынан ... ... ... ... ... жеттім.
Ендігі кезекте «Сабақтас құрмалас сөйлем» тақырыбына өткен сабағыма
тоқталайын.
Жаңа сабақта түсіндіру әдісі арқылы сабақтас ... ... ... ... ... ... ... жасалу жолдарын
оқулықта берілген ... ... ... Жаңа сабақты бекіту үшін
В.П.Беспальконың деңгейлеп оқыту технологиясын қолдандым. Ол үшін сыныпты ... ... ... ... ... ... ... атау берілді. Әрі
қарай деңгейлік тапсырмаларды орындау жұмыстарына көштік.
І деңгей – оқушылық деңгей.
1. ... ... ... ... ... «Сен ... ойлайсың?» (салалас пен сабақтас сөйлемді ажырата білу).
«Тұлпар» тобына: Адам ымырт кезінде ұйықтамайды, себебі сол ... мен өмір ... ... ... ... ... сұрандым. Ол кейде
Қалекеңе естіген бір хабарын ... үшін ... ... жолшыбай соға
кетуге тура келеді. Қатарында көлденең кісілер болғандықтан, Оспан Абайға
айтам деген сөзін бастаған жоқ.
«Сұңқар» ... ... ... ... ... Абай мен
Жиреншенің кездескені–осы. Ана мен баланың бақытты сәттеріне бөгет болғысы
келмей, бір бұрышта үнсіз отыр. Бұл сөз Кенжетайға ... ... ол ... ... ... ... еді. Жұмыс көп болды, сондықтан демалысқа
шықпадым.
«Тапқырлар аялдамасы» (мақал жалғасын тауып, ... және ... ... ...... деңгей.
«Тұлпар» тобына:
1. Бұлақты таудан арна ақса, теңіз болар аяғы (қарамен жазылған сөзге
фонетикалқ ... ... ... ... тал сұлуша таранды (қарамен ... ... ... ... ... Үшеуі үйге кірген соң, шам жағылды (қарамен жазылған сөзге фонетикалық
талдау).
2. Құр әдеппен ... ... Абай оның ... ... жоқ ... ... морфологиялық талдау).
ІІІ деңгей – эвристикалық деңгей.
«Тұлпар» тобына: Сабақтас құрмалас сөйлемге ... ... ... тобына: Салалас құрмалас пен сабақтас құрмаластың өзіндік
ерекшеліктері ... ой ... ... – шығармашылық деңгей.
«Тұлпар» тобына: Сабақтас құрмалас тақырыбына ертегі құрастыру.
«Сұңқар» тобына: Хат ... ... ... ... ... пен ... ... сөйлемді
салыстыру үшін Венн диаграммасын, ал қорыту үшін балама тест ... ... ... ... ... жан-жақты дамыған
тұлға қалыптастыруға, оқушылардың жаңа қабілеттерін ... ... ... өз ... ... ... дағдыланады.
Сондай-ақ, сабақта салыстыру әдісі бойынша инновациялық технологиядан
Венн диаграммасын пайдалану өте ... ... ... ... оқушылардың екі құбылысты немесе ұқсас ақпараттарды салыстыра
тану және бірлікте ... ... ... ашу ... ... ... ... үйренеді.
Білім беру үрдісінде қолданыс тапқан М.Жанпейісованың модульдік
оқыту технологиясының кіріспе бөлімінде визуалдық лекцияда грамматикалық
тірек-сызбаларды ... ... ... ... ... ... Осы технологияға назар аудара отырып, оқушыларға сабақтас
құрмаластан білім беру барысында тірек ... ... ... ... әрі ... ... арттыруға талпындық. Технологияның сөйлесу
бөлімінде оқу материалын пысықтап, жұмыс істеу үшін оқушыларға үш ... ... ... ... ... ұстадық.
Міне, біз жоғарыда қазіргі ... ... ... ... ... ... жұмыстары мен оқыту процесіне ... ... ... ... құрмалас сөйлемді оқытудың тиімді
жолдарын анықтап, ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемді оқытуда инновациялық технологияны
пайдаланудың тиімділігі тәжірибе ... ... ... келтіру
экспериментінде тиісті нәтижесін көрсетті.
Қалыпқа келтіру эксперименті
Мақсаты: ... ... ... ... арқылы
сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін жүйелі меңгерту.
Анықтау ... ... ... қателерді түзету
үшін деңгейлік тапсырмалар орындату арқылы қалыпқа ... ... ... ... ... білім сапасын көтеріп, таным қабілеттерін арттыруда В.П.
Беспальконың деңгейлік оқыту технологиясы ... орын ... Осы ... ... басшылыққа ала отырып ұйымдастырылған жұмыстар
нәтижесінде оқушының ... ... ... тереңдетеді. Өз
ізденісі нәтижесінде оқушының жаңа білімге қол жеткізетін кезеңі III ... ... Бұл ... ... ... ... берілген білім көлемін
оқушы өз ... ... ... ... ... ... келтіру экспериментінің нәтижесі төмендегідей:
«5» - 6= 30% ... - ... - 8= 40 % ... - ... - 5= 25% Орта ... ... - ... эксперименті
Мақсаты:
Анықтау, қалыпқа келтіру эксперименттерінде байқалған
кемшіліктерді ескере отырып, әр ... ... ... ... ... қол жеткізу. Бақылау эксперименті барысында тест ... ... ... ... ... сыныптан тыс
интеллектуалдық іс-шара өткіздім. Қорытындылай келе, олардан алған тест
нәтижесі ... ... - 7 - ... - 10 – 50 ... ... - 3 – 15 % «2»- ... ұпай - 4,2
Білім сапасының көрсеткіші
Анықтау эксперименті - 55%
Қалыпқа келтіру эксперименті
- 70%
Бақылау эксперименті - ... ... ... беру, оқыту, тәрбиелеу ... ... ... ... жаңа ... мен ... жетілдірудің
жолдары өрістей түсті. Елбасымыз ... ... ... ... кезекте оның білімділік деңгейімен айқындалады» деп, ХХІ
ғасыр деңгейінде білім беруге ерекше назар ... ... ... ... ... ... ... үлгісі қалыптасып, оқыту мазмұны жаңарды.
Осыған орай жеке тұлғаның танымдық қабілетін, ... ...... ... ... ... ... айналып отыр.
Біз қарастырып отырған сабақтас құрмалас сөйлемді оқыту әдістемесінде
бүгінгі күні ... ... ... Бұл ... ... беру
мекемелерінің оқытушыларына, ұстаздары мен педагогтарына өзіне ыңғайлы
нұсқаны оқу ... ... ... береді.
«Сабақтас құрмаластың түрлерін оқыту жолдары» атты бұл курстық
жұмыста жан-жақты ... ... ... ... ... педагог-ғалымдар: Жауынбай Амантұрұлы Қараевтың деңгейлеп оқыту
технологиясын, Марал Мәденқызы ... ... ... ... ... қолданудың тиімділігін зерттеу нәтижесі мен тәжірибесі
көрсетіп отыр.
Демек, білім беру жүйесінде ақпарат легінің ... ... ... өзін-өзі көрсете алатын жеке тұлғаны дамытуда оқытудың озық ... және оны ... ... ... ...... ... оқу-
тәрбие үрдісінің басты талабы. Мұндай ... ... біл ... ... ... ... ... сөйлемдерді оқыту мен меңгерту жолдарына да
қойылатыны заңды. Міне, ... ... ... ... ... жұмыстың осы бөлімінің негізгі арқауы болды.
Тест
1.Құрмалас сөйлемді табыңыз.
А.Асқар белгілі мерзімде тұрды.
В.Байжан Самарқанға қарап еді , ... ... ... ... ... алмады.
Д.Ауылдарыңнан не хабар бар?
Е.Ертең күн жылы болады.
2.Салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
А.Бұдан әрі екеуі де үндескен жоқ.
В.Бір кезде ... ... ... өз- ... ... қалғандай болды да , гүрс етіп шаң -топырақ та
бұрқ ете қалды.
Д.Әдейі танытпайын деп , ол бет-аузын таңып алыпты.
Е.Бұрын ... , ... ... салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
А.Жақсы мінез -құлық пен ақыл күші болып , екеуі біріккенде,бұлар
адамгершілік қасиет болып табылады.
В.Өлең, жыр-қазақтардың жан ... ... ... Базаралы болса,ол әрі сымбатты,әрі шешен жүйрік.
Д.Бұл қазақ нені ... ... , ... ... пен бақ –сенімді серігің,балаң –артыңда қалған ізің.
4.Себеп-салдар ... ... ... орын ... соң ... мен оның ... бала араларын
аша берді.
В.Байжекең суырдың інін тереңдетіп қазып көрсе,ар жағы сіресіп жатқан тас
көмір екен.
С.Жел дауылды шақырады,бұлт жауынды ... дос ... ... ... жоқ, ... ... ... салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
А.Білген адам тауып айтады, білмеген адам қауып айтады.
В.Балалықты қою керек,сен енді соқталдай ... ... ... деп ... ... ... ... жанжалы бітпес,озер елдің арманы бітпес.
Е.Бірі әлдеқашан ескірген сияқтанып кетеді,енді бірі ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемді табыңыз.
А.Малды не жерден сұрау керек, не аққан терден сұрау керек.
В.Жорғаң қатты болса,төске сал,ісің ақ ... ... ... ... ... шаша ... ... онда уылдырық оралатын не
балдыр ,не шөп,не қамыс жоқ.
Д.Талаптың өзі де түрлі –түрлі ... ... да неше ... болады.
Е.Жер таусыз болмайды, ел іші даусыз болмайды.
7.Талғаулы салалас құрмалас ... ... ... ... ... дегенмен жалғаулықтары арқылы байланысады.
С.тек қана жалғаулықтар арқылы байланысады.
Д.алғашқы сыңарында ... мәні ... ... ... арқылы байланысады.
8.Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
А.Таным-түсініктің дұрыс қалыптасуы-мәдениеттіліктің кепілі.
В.Ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан артық екі мінезі бар ... басы ... ... ... ... келеді екен.
С.Кітап оқудан тыйылған адам ойлаудан да тыйылады.
Д.Ер деп атақ кім ... ... ... әрі олар ... жоқ : ... ... ... салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
А.Ақжелкеннің сенімін не ел ақтауға тиіс,не тілмаш ақтауға тиіс.
В.Сенің алдыңда екі- ақ ... бар, не ... ... ... ... ... ауылға кетуің керек.
С.Олжабек сасқаны сонша-орнынан атып тұрды.
Д.Көктемнің ұзаққа созылуы да біздерге жайлы тиіп тұрған жоқ : ... ... ... ... жұмыс істей алмайды.
Е.Балалы үй-базар,баласыз үй –мазар.
10.Құрамындағы жай сөйлемдері ешбір жалғаулық шылаусыз,әрдайым
ұласпалы интонация арқылы ... ... ... ... ... салалас.
С.Түсіндірмелі салалас.
Д.Себеп-салдар салалас.
Е.Талғаулы салалас.
11.Кезектес салалас құрмалас сөйлемнің жалғаулықтары.
А.бірақ,дегенмен,алайда.
В.өйткені,сондықтан,себебі.
С.және,әрі,да.
Д.жалғаулығы жоқ.
Е.кейде,бірде,біресе.
12.Жалғаулығы жоқ салалас түрін ... ... ... ... ... салалас.
13.Салдар мәнді жай сөйлемі бұрын орналасқан себеп-салдар салалас
құрмаласты табыңыз.
А.Түнде күзетші ұйықтап қалғандықтан,қалың жылқы егіске түсіп ... ... ... ... ... сата ... ... алдап ұрды : нәлі бар да,бақыры болмай шықты.
Д.Сырт тазасы не керек,тазарт әуелі ... ... ... де ... бұл ... ол кек тұтқан жоқ.
14.Жалғаулықсыз себеп - салдар салалас құрмаластың салдар мәндісі бірінші
келгенде қойылатын тыныс белгісі.
А.нүктелі- үтір.
В.үтір.
С.сызықша.
Д.қос нүкте.
Е.үтір- сызықша.
15.Ыңғайлас салалас құрмалас ... ... ... ... түсіп жарыспай.
В.Күн қоңыр адырдан асып кетіпті,сәулесі сонау биіктердің басында қалған.
С.Кейде екі салт қатар аяңдайды ... бірі екі атты ... ... бар да, айтуға ауызы барар емес.
Е.Оларды жазықсыздан -жазықсыз сөгуге болмайды.
Сабақтың тақырыбы: Сабақтас ... ... ... ... сөйлемнің бір түрі болып ... ... ... мен оның ... ... сөйлемнің
баяндауышының жасалу жолдарын меңгерту, жаттығу жұмыстары мен қосымша
тапсырмалар ... ... ... ... ... дәріптеуге ана тілді
құрметтеуге тәрбиелеу.
3.Дамытушылық: оқушылардың ... ... ... және ... ... ажырату дағдыларын дамыту,синтаксистік
талдау жасау дағдыларын арттыру.
Сабақтың ... жаңа ... ... ... ... ... ... сұрақ-жауап, жаттығу, салыстыру.
Сабақтың көрнекілігі: тақырыпқа байланысты кесте,үлестірмелер.
Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті
Сабақтың барысы:
I.Ұйымдастыру кезеңі: 1.Оқушылармен сәлемдесу
2.Оқушылардың сабаққа қатысын
тексеру
3.Оқушылардың ... ... ... ... туралы хабарлау
II.Үй тапсырмасын тексеру:
Салалас құрмалас сөйлемдерді қайталау.
III. Жаңа тақырыпты түсіндіру:
1.Тақтаға жазылған сөйлемдер арқылы түсіндіру.
1. Қыстың басы тақау ... әлі қар түсе ... жоқ. ... ... Құнанбаймен араздасып кездескелі, Абай мен Жиреншенің кездескені
осы. (М.Әуезов)
3. Еңбегін сіңірмесе, ешкімге ... ... ... Дос ... ... ... ... бергенде, Ақкемпір ара түсті.
(Ә.Нұрпейісов)
5. Біз ауылға ... ... екі салт адам ... шоқыта берді.
(С.Мұқанов)
6. Қайнайды қаның, ашиды жаның, мінездерін көргенде. (Абай)
2. Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдары түсінік ... жай ... ... ... болып, соңғысына
бағына байланысқан құрмалас сөйлемнің ... ... ... сөйлем
дейміз.
Мысалы:
Қыстың басы тақау болғанмен, әлі қар түсе қойған жоқ. (М.Әуезов)
Бұл ... ... ... жай сөйлемін өз алдына бөлек ... ... ол ... Құрмалас сөйлемнің құрамындағы мұндай
тиянақсыз жай сөйлемді бағыныңқы сөйлем дейді. ... ... ... сөйлемі тиянақты, ол өздігінен дербес айтыла да ... ... ... жай сөйлемдерді басыңқы сөйлем дейді.
Сабақтас құрмаласты былай көрсетуге болады:
Бағыныңқы, Басыңқы
Сабақтас ... ... ... ... жай ... ... белгіленеді.
1. Бағыныңқының баяндауышы етістіктің көсемше түрінен болады.
Мысалы:
Байсал Құнанбаймен араздасып кездескелі, Абай мен Жиреншенің кездескені
осы. (М.Әуезов)
2. Бағыныңқының ... ... ... ... ... ... ешкімге бидай бермеңдер. (С.Ерубаев)
3. Бағыныңқының баяндауышы ... ... ... ... ... ... ... жатыс, көмектес септік
жалғаулары, болмаса –дықтан/-діктен қосымшасы жалғану арқылы жасалады.
Мысалы: Дос қолындағы етікті қайта сілтей ... ... ара ... ... кейін сайын, соң, бері, шейін, бұрын шылаулары немесе кезде,
шақта, уақытта көмекші сөздерінің келуі арқылы жасалады.
Мысалы: Біз ауылға ... ... екі салт адам ... ... ... ... ... сөйлемнің бастауышы баяндауышымен
(шартты райлы етістіктен болғанынан басқасы) ... ... ... бастауышы әр түрлі жақта тұрса да, баяндауышы өзгеріссіз қала
береді. Мысалы:
Бағыныңқы ... ... ... ... отыр ... сөйлемнің шартты райдан болған баяндауышы ғана бастауышпен
жақ ... ... ... ... ... байланысады.
Сабақтас құрмаласта бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемнен бұрын тұрады.
Тек төл сөзді сөйлемде, өлеңде олардың орны ауыса береді.
Мысалы: ... ... ... ... мінездерін көргенде. (Абай)
Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдарының сызбасы
| | | ... ... | ... ... |Б | |
| ... | |
| 1. ... рай |-са, -се |Б ... |
| | ... |
| | |/. ... |
| | ... ... ... ... |-а -а , -е, |/..... ... ... |
| |-й, -ып, -іп ... |
| |-п, ... |/..... ... ... |
| ... ... |
| |- ... |/..... ... ... |
| ... ... ... Есімше | -ған |/..... ... |
| |-ша –ше ... |
| ... -дай |/..... ....../ ... |
| ... ... |
| | | |
| |- ғ -ған |/..... ...../ ... |
| |-да –де ... |
| |(- -ген) |/..... ...../ ... |
| |-мен ... |
| ... |/..... ...../ |
| |ған ... ... |
| ... | |
| ... ... |/..... ..../ оқыған сайын,|
| |cоң ... |
| ... |/..... ..../ ... соң, |
| |(ш ... ... |
| ... | |
| | |/..... .../ ... ... |
| |-ған –ға ... |
| ... |/..... ..../ ... |
| ... ... ... |
| ... | |
| |- ... |/..... ...../ ... |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... |- -ысымен |/..... ......... келісімен,|
|Негізді ... ... ... Жаңа ... ... жұмыс
120-жаттығу
Мәтінді оқып шығып, құрмалас сөйлемдердің қайсысы салалас, қайсысы
сабақтас ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқылардың астын сызыңдар.
Халқымыз: «Бірінші байлық – денсаулық, денсаулық кепілі – тазалық», ... ... ... келе ... да, ... оған ... аз кездестірмейміз. Күні бүгін де кейбір үйге ... ... ... ... ... дейін, төрінен есігіне дейін ыбырсып
жатқанын көресің.
Ондай үйге кіріп, дастарқанынан дәм ... ... ... ... ... ... жинақы да ыждағатты отбасы мүшелерімен әңгіме-сұхбат
құрудың өзі ғанибет! Кішкентайынан тазалыққа үйренген ... ... ... ... талаптанары сөзсіз.
(«Әдеп»
кітабынан)
2. Үлестірме қағаздармен жұмыс.
Құрмалас сөйлемнің түрлерін ажырату.
IV. Үйге тапсырма беру:
1. ... ... ... ... ... ... ... жауаптарын бағалау.
Сабақтың тақырыбы: Сабақтас сөйлемнің түрлері
Сабақтың мақсаты:
1.Білімділік: оқушыларға сабақтас сөйлемнің түрлері туралы ... беру және ... ... мен ... ... арқылы бекіту.
2.Тәрбиелік: оқушыларды адамгершілікке еңбекті дәріптеуге ана ... ... ... ... дүниетанымдарын кеңейту,
синтаксистік талдау жасау ... ... жай ... мен ... ... алу дағдыларын дамыту.
Сабақтың типі: аралас
Сабақтың түрі: дәстүрлі
Сабақтың әдіс-тәсілі: түсіндіру, сұрақ-жауап, жаттығу, салыстыру.
Сабақтың ... ... ... ... байланыс: қазақ әдебиеті
Сабақтың барысы:
I.Ұйымдастыру кезеңі: 1.Оқушылармен сәлемдесу
2.Оқушылардың сабаққа қатысын
тексеру
3.Оқушылардың зейіндерін сабаққа
аудару
4.Оқушыларға сабақтың ... ... ... ... тапсырмасын тексеру:
1. Сабақтас сөйлем туралы түсінік
2. 121-жаттығуды орындау
III. Жаңа тақырыпты түсіндіру:
1.Тақтаға жазылған сөйлемдер арқылы түсіндіру.
1. Күн түс ауа жылынып, ... дала ... ауыл ... ... бір ... еді. (Н.Ғабд.)
2. Адам адамзат атанса, әйел ана атанса, адам баласы бір-біріне жолдас
атанса, ана біткеннің содан басқа іздегені бар ма? ... ... пен ... жеке кетіп, арбаларға тиелген электр жабдықтарын
қарап шыққанша, Мәмбет малдарды қарап шыға ... ... ... түрлері туралы лингвистикалық білім
беру.
Сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрамындағы жай ... ... екеу ғана ... одан көп болуы мүмкін. Құрамында екі я одан да ... ... бар ... құрмаластар кездеседі. Ондай сөйлемдерді көп
бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем ... Күн түс ауа ... ... дала ... ауыл ... әдемі бір
көрініс туып еді. (Н.Ғабд.) Бұл сабақтастың құрамында екі ... ... ... ... ... байланысу сипатына қарай көп
бағыныңқы сабақтас құрмалас екіге бөлінеді:
жарыспалы көп бағыныңқы сабақтас және сатылы көп бағыныңқы сабақтас
Бағыныңқы ... ... ... ... ... байланысқан
сабақтасты жарыспалы көп бағыныңқы сабақтас ... ... ... әйел ана ... адам баласы бір-біріне жолдас ... ... ... басқа іздегені бар ма? (Ғ.Мұст)
Бағыныңқы сөйлемдері басыңқымен тікелей байланыспай, өзара біріне-бірі
бағынып барып ... ... ... сатылы көп бағыныңқы сабақтас
дейміз. Мысалы: Жанат пен Жәнібек жеке кетіп, арбаларға ... ... ... шыққанша, Мәмбет малдарды қарап шыға алмады.(Ғ.Мұст)
Сызбасы:
1. Жарыспалы көп ... ... , ... , ... .
2. ... көп ... сабақтас
.............. , ............... , ------------------- .
IV. Жаңа сабақты бекіту.
1.Оқулықпен ... ... оқып көп ... ... ... сөйлемдерді табыңдар.
Жарыспалы не сатылы көп бағыныңқы екенін анықтаңдар.
Адамдар бойыңда жоқ және ... та ... ... сенде бар деп
мақтаса, ондай ... ... ... (әр ... ... ... сабақтас)
Өз айтқаныңнан қайтпайтын бір мойын болмай, өзгелердің де айтқанына мән
беріп, құлақ сал. (сатылы көп бағыныңқы сабақтас)
(«Кабуснамадан»)
2. Сабақтас ... ... ... ... тест жүргізу.
IV. Үйге тапсырма беру:
1. Оқулықтан 123-бетті оқу
2. Көркем әдебиеттен көп ... ... ... ... ... Оқушылардың жауаптарын бағалау.
Әдебиеттер тізімі:
1. Арғынов Х.Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисінің методикасы. ... ... ... Есенов Қ. Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы.–Алматы: Ғылым, 1992.–141
бет.
3. Қордабаев Т. Қазақ тілінің ... ... ...... 1995 – ... ... С.М. Қазақ тілі. Алматы: «Өнер» баспасы, 2007. – 208бет.
5. Қараев М.Ә. Қазақ тілі (синтаксис бөлімі), Алматы, 1997.
6. ... М., ... Т. ... ... ... «Мектеп», – 1998.
7. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. Алматы: «Білім», 1994 – ... ... Қ. ... ... ... ...... «Мұрагер», 2005.
9. Салқынбай А.Б., Көккөзова М.Б. Қазақтың тілші-әдіскер ... ...... Жапбаров А. Оқушылардың тілін дамыта оқытудың ғылыми-әдістемелік
негіздері. ... ... 2007. – ... ... Қ.Ж. ... ... ... қалыптастыру:
Монография. – Алматы, 2006. – 258-бет.
12. Сарбасова Қ. ... ... Оқу ... ... баспасы-2001», 2006, – 176-бет.
13. Мейірманқұлова Т. ... ... ... ... ...... «Үш ... 2005. – 136-бет.
14. Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту ... ... ... ... Т. Қазақ тілін оқыту әдістемесі:-Астана, 2010 – 168-бет.
16. Ишмұхамедов Ә. Алматы, «Рауан», 1995 – 242-246-беттер.
17. Қазақ тілі мен ... 11/2010, ... ... тілі мен ... 3/2011, ... ... тілі мен әдебиеті, 5/2011, 8-13-беттер.
20. Қазақстан мектебі, 8/2009, 45-46-беттер.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы62 бет
Сәрсен Аманжолов12 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Құрмалас сөйлем оның түрлері, жіктелуі11 бет
Үй жұмысын орындауға көмек, көптеген мысалдар мен нақты ережелер (қазақ тілі)101 бет
Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық ерекшеліктерінің қалыптасуы17 бет
Кәсіптік білім беру және оның тиімділігі17 бет
Құрмалас сөйлемдерді жіктеу мәселесі43 бет
Жазбаша аударманың ережелері20 бет
Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ара қатынасы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь