Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
І тарау. Сөз тіркесі . синтаксистік категория
І.1. Сөз тіркесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
І.2. Сөз тіркесі . сөйлем құраудың шоғырланған материалы ... ... ... ... ... ... ... ..8
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
ІІ тарау. Сөз тіркесін оқыту . қазақ тілі синтаксисін меңгертудің негізгі тірегі
ІІ.1. Сөз тіркесінің өзіндік ерекшелігін таныту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

ІІ.2. Сөз тіркесін жаңа технологиялық әдістермен оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
Қосымша беттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
Кіріспе. Тақырыптың өзектілігі.
Сөз тіркесінде, сөйлемде материалдық негіз болатын – сөз. Сөз тіл білімінде лексикология мен семасиологияның зерттеу объектісі болумен қатар грамматикада да әр түрлі ыңғайда қарастырылады. Сөздердің құрамы, тұлғасы, жасалу жолдары, олардың грамматикалық мағыналы топтары морфологияда қаралады. Кейде сөйлем қызметтерінде жұмсалуы синтаксисте қаралады. Сондай-ақ тіркескен сөз топтары да әр түрлі ыңғайда қарастырылады.
Сөздердің өзара тіркесу қабілеттілігі әрбір грамматикалық топтағы сөздердің мағыналық және грамматикалық ерекшеліктеріне негізделеді. Оның үстіне тіркескен сөздер тобының сапасы әр уақытта бір түрлі болмайды, әр алуан болады.
Зерттеудің мақсаты: оқушыларға сөз тіркесін меңгерте отырып, тілдік материалдарға деген қызығушылығын арттыру.
Зерттеудің міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу.
2. Оқушыларға жіктік жалғауы тақырыбы бойынша берілетін білім көлемін анықтау.
3. Оқытуда қамтылатын инновациялық технология түрлерін саралау.
Зерттеудің болжамы: егер оқыту барысында сөз тіркесін оқытуда берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып отырса, оқушының білімі мен сөйлеу мәдениетін жетілдіру ұтымды әдістер мен ұстанымдар негізінде жүргізілсе, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта түседі.
Зерттеудің әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, талдау-жинақтау.
Зерттеудің нысаны: 7 «Б» сыныбы
Пәні : қазақ тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу орны: Тараз қаласы №38 орта мектеп
Зерттеу кезеңдері:
1. Тақырып таңдап алу, сол бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал жинақтап, жұмыстың жоспарын құру.
3. Жоспарға сәйкес курстық жұмыстың І бөлімін жазу.
4.Диплом алдындағы тәжірибе жинақтау, курстық жұмыстың практикалық бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және қорғау.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.
2. Асқарбаева А. Сыныптан тыс оқыту методикасы.А., «Рауан» 1991 ж.
3. Әбілхаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. «Санат» 1995 ж.
4. Әлімжанов Ө., Маманов Н. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. А., 1965 ж.
5. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. А., «Білім» 1994 ж.
6. Бектұров Ш. Қазақ тілінің қолданбалы грамматикасы.
Астана, «Фолиант» 2003 ж.
7. Қасымова Т., Дәулетбекова Ж. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. А., 2000 ж.
8. Құлмағанбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы.А., «Мектеп» 1998 ж.
9. Кәтенбаева Б., Нұрғалиев М. Морфологияны оқыту методикасы.А., «Мектеп» 1998 ж.
10. Қараев М. Қазақ тілі. А., «Ана тілі» 1993 ж.
11. Кеңесбаев Д., Мұсабаев. Қазіргі қазақ тілі. «Мектеп» 1996 ж.
12. Құлмағанбетова Б. Қазақ тілі сабағындағы техникалық құралдарды пайдалану. А., «Мектеп» 1983 ж.
13. Қазақ тілі сабағында техникалық құралдарды пайдалану.
А., «Мектеп» 1983 ж.
14.Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. А., 2007 ж.
15. Оразбаева Ф., Сағидулла Г. Қазіргі қазақ тілі оқу құралы.
ЖШС « PRINT-S» А., 2005 ж.
16. Оралбаева Н., Жақсылықова Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі.
А., «Ана тілі» 1996 ж.
17. Исаев С. Қазақ тілі. А., «Рауан» 1996 ж.
18. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі.А,1991 жыл.
19. Қазақ тілі мен әдебиеті, №3, 2011 жыл.
20.Қазақ тілі мен әдебиеті, №5,2011 жыл.
        
        Абай  атындағы Жамбыл гуманитарлық колледжі
Гуманитарлық пәндер бөлімі
Қазақ тілі мен әдебиеті ПЦК-сы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету ... ... ... К – 2 – ... қазақ тілін оқыту әдістемесі
Жетекші: Елібаева Л.
Тараз – ... ... және ... ... ... жолдары
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................. 3
І тарау. Сөз тіркесі – синтаксистік категория
І.1. Сөз тіркесінің зерттелуі
............................................................................
.....5
І.2. Сөз тіркесі - сөйлем ... ... ... Сөз тіркесін оқыту - қазақ тілі синтаксисін меңгертудің
негізгі ... Сөз ... ... ... таныту
.............................................18
ІІ.2. Сөз ... жаңа ... ... ... ... ... ... материалдық негіз болатын – сөз. Сөз тіл
білімінде лексикология мен семасиологияның зерттеу объектісі болумен ... да әр ... ... ... ... ... тұлғасы,
жасалу жолдары, олардың грамматикалық мағыналы ... ... ... сөйлем қызметтерінде жұмсалуы синтаксисте қаралады. Сондай-
ақ тіркескен сөз топтары да әр түрлі ыңғайда ... ... ... ... ... грамматикалық топтағы
сөздердің мағыналық және грамматикалық ... ... ... ... ... ... сапасы әр уақытта бір түрлі болмайды, әр
алуан болады.
Зерттеудің мақсаты: оқушыларға сөз тіркесін ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын
ашу.
2. ... ... ... ... ... берілетін білім көлемін
анықтау.
3. Оқытуда қамтылатын инновациялық технология ... ... ... егер ... ... сөз тіркесін оқытуда
берілетін білім түрлері ... ... ... ... ... ... мен ... мәдениетін жетілдіру ұтымды әдістер мен
ұстанымдар негізінде жүргізілсе, ... ... мен ... түседі.
Зерттеудің әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу,
талдау-жинақтау.
Зерттеудің ... 7 «Б» ... : ... тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу орны: Тараз қаласы №38 орта ... ... ... ... алу, сол бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал ... ... ... ... сәйкес курстық жұмыстың І бөлімін жазу.
4.Диплом алдындағы тәжірибе ... ... ... ... ... ... ... және қорғау.
І тарау. Сөз тіркесі – синтаксистік категория
І.1. Сөз тіркесінің зерттелуі
Сөз тіркесі жөнінде жүйелі зерттеулердің ... ... ... жоқ. ... ... ... ... тек сөйлем мүшелерін,
олардың байланысын, орын тәртібін көбірек сөз қылды да, ал сөз ... ... онша ... алынбады. Түркі тілдерінің сөз тіркестері
тек кеңес дәуірінде ғана ... ... Орыс ... сөз ... қолға алған В.В. Виноградов сөз тіркестерінің түрлері, байланыс
формалары және олардың құрылысы тіл білімінің ең ... ... ... ... сөз ... арнайы түрде тек ұлы қазан ... онда да 1930 ... ... сөз бола ... деп ... тілі синтаксисі туралы арнайы зерттеу жүргізген С. Аманжоловтың
сөз ... ... ... ... ... 1940 жылы ... тілі ғылыми
синтаксисінің қысқаша курсы» деген еңбегінде де сөз тіркесі туралы арнайы
тоқталады. Онда автор «Сөйлем ... ... ... ... беске бөліп қарастырады: қиысу, жанасу, қабысу, меңгеру - ... ... етіп ... ... орын ... де ... ... Бұл
еңбек 1950 жылы түзетіліп қайтадан басылды. Онда арнайы түрде ... ... ... қарым-қатынасы, меңгерілу, қабысу және
жанасу деп төртке бөліп дәлелдейді:
Сөйлемдегі ... ... 1930 жылы ... ... жазған «Қазақ тілі грамматикасы» еңбегінде біраз тоқталған. Бұл
еңбегінде автор сөз ... ... ... деп атай ... ... ... объектілік атрибуттық және ... деп ... ... ... ... туралы мағлұмат мектеп грамматикаларында тек 1939 жылы ... Бұл ... С. ... С. ... Т. Сауранбаев т.б. еңбектерін
атауға болады. Әрине онда дәл ... сөз ... деп ... өзінше сөздер тізбегі, сөздердің қарым-қатынасы, сөздердің байланысы
деп көп уақытқа ... ... ... ... белгілі.
Қазақ тілі синтаксисі туралы арнайы зерттеу жүргізген ... сөз ... ... ... ... ... Бұдан кейінгі
шыққан «Қазақ тілі» еңбегінде сөз ... ... ... ... және
жанаса байланысатынын айтады. Жай сөйлемге енген сөздердің ... орын ... ... ... ... ... байланысу
жолдарына тоқталады.
С. Жиенбаев «Синтаксис мәселелері» деген еңбегінде сөйлем мүшелерінің
байланысу ... ... ... сөз ... Онда ... «жай ... құрмалас сөйлемнің синтаксисі» - деп сөз тіркесінің синтаксисін
жеке қарастырмайды. Алайда ол еңбектің «синтаксистік ... ... ... ... ... ... арнайы тоқталып, өзіндік тұжырымдар
жасайды. Мұның өзі авторлардың бұл мәселеге аз да болса көңіл аударғандығын
аңғартады. Ал ... ... ... ... ... бөлімінде автор
байланысу формаларынан гөрі байланысу ... ... ... ... еңбектерде сөз тіркесі айтылғанымен, олардың толып жатқан заңдылықтары,
атап айтқанда байланысу формалары мен амалдары, түрлері, оның ... ... сөз ... ... Бұл ... ... түркология,
оның ішінде қазақ тіл білімінде көптеген жұмыстар жазылып және одан ... ... да ... сөз ... ... тек 1950 ... кейінгі уақытта
ғана бір жүйеге келе бастады.
Отандық тіл ғылымында сөз ... ... ... ... А.Н. Кононовтың, Е.И. Убрятовалардың еңбектері жарық
көрді. Олар қиыса, қабыса және меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... тілі ... сөз ... (сөйлем мүшелерінің байланысы)
1950 жылдарға шейін тек мектеп грамматикаларының көлемінде айтылып келеді.
Онда да сөз ... ... ... ... оның түрлі жақтарын егжей-
тегжейіне дейін зерттеген ешкім болған емес. Сөз тіркесінің зерттелуі ... ... ... ... отыр.
Сол туралы А.Л. Коклятова: ... ... ... және ... мен анықтауышты конструкциялар түркі тілдерінде әлдеқашан қолға
алынған болатын»,- деген еді. Алайда ... ... тек ... пайда
бола бастады. Соның бірі – профессор М. Балақаевтың «Основные ... в ... ... ... ... Бұл ... автор сөз
тіркестерінің құрылымдық түрлері, есімді, ... сөз ... ... мен ... ... ... көптеген мәселелерін жан-жақты дұрыс
көрсетеді» деген болатын.
М. Балақаевтың еңбегі түркі тілдерінде сөз тіркестері ...... ... ... сөз ... ... ... мәселелерін жан-
жақты ашып берді. Негізінде сөз ... ... ... ... ... ішінде қазақ тіл білімінде профессор М.Балақаевтың еңбектерінен толық
мағлұмат алуға болады. М. ... сөз ... ... ... ... екіге бөліп, оның әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін олардың басыңқы
компоненті мен бағыныңқы компонентінің қандай сөз ... ... ... ... ... қабілетін дұрыс қорытындылайды. Сол сияқты автор
бұл еңбегінде сөз ... ... ... мен ... ... синтаксистік қатынастарын сөз етеді. Сөз тіркестерін байланысу
формаларына ... ... ... меңгеру және матасу деп төртке бөліп
қарастырады.
Осы күнге ... және осы ... ... ... ... ... ... дәл орыс тіл біліміндегідей үшке бөліп берушілік басым
болып келеді. Әрине, мұндай жағдайда әрбір тілдің ... ... ... ... Осы ... алғанда профессор М.Балақаев басқа
тілдерге қарағанда ... ... төрт ... ... ... ... енгізеді. Мұндай бөлудің өзіндік белгілері мен ... ... ... ... ... байқалып жүр. Сөз тіркестерін сөйлемнен
ажырату – жалпы тіл білімінде негізгі ... ... Сөз, ... ... ... негіз болса, сөз де, сөз тіркесі де бірімен-бірі тығыз
байланысты. Сол ... ... ... оны жетілдіре түсу
ыңғайында ғана келесі біреуге ойымызды толық жеткізуге болады.
Профессор М. ... ... ... ... ... ... ... сөз таптары және сөйлем мүшесінің де объектісі
ретінде зерттеді. Сонда сөз тіркесі кемінде толық ... екі ... ... көп ... ... да, олар ... бағына байланысады екен.
Сөйтіп, сөз ... мен ...... ... Бұл екеуі тығыз
байланысты. Бірақ кейбір ұқсастықтары болғанымен әрқайсысының өзіндік
объектілері ... Сөз ... - ... ... ... ... тіркесінде, сөйлемде материалдық негіз болатын – сөз. Сөз тіл
білімінде лексикология мен ... ... ... ... ... да әр ... ыңғайда қарастырылады. Сөздердің құрамы, тұлғасы,
жасалу жолдары, олардың грамматикалық ... ... ... ... сөйлем қызметтерінде жұмсалуы синтаксисте қаралады. Сондай-
ақ тіркескен сөз ... да ... ... ... ... ... ... лексика грамматикалық мағынаны
білдіреді. Олар мағыналық ... ... ... синтаксистік
ережелері негізінде әр алуан лексикалық және синтаксистік топ құру арқылы
сөйлем ішінде ... ... ... үшін ойды ... ... ... ... сөзді сөйлем құраудың материалы деп ... «Ас – ... ... ... сөз ой ... ... Балықтың
өмірі сауда болатынындай, сөздің өмірі сөйлемде ... Ол үшін ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп сөздердің
өзара тіркесе алу қабілеттілігі олардың ең басты грамматикалық ... ... ... ... ... қабілеттілігі әрбір грамматикалық топтағы
сөздердің мағыналық және грамматикалық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... әр ... бір түрлі болмайды, әр
алуан ... ... ... екі ... одан да көп ... ... ... жасалады (ақ қайың, боз торғай, кетіп бара жатыр) ; кейде
екі не одан да көп сөздер тіркесіп синтаксистік ... ... ... ... түн, жыл сайын көріну, саған бола келу).
Лексикалық және басқа түйдекті тіркестер «сөз тіркесі» деген категорияға
жатпайды. ... ... ... ... сөздердің біріне-бірі
сабақтаса бағынып барып жасалған синтаксистік тобы ғана сөз тіркесі ... ... ... ... ... тобын сөз тіркесі деп
тану үшін, оның мынадай белгілеріне қарау керек:
1) сөз тіркесінің құрамында ... ... ... екі сөз ... ... бірі ... ... мағыналық және синтаксистік
байланыста айтылады. Олар салаласа байланыспайды, тек ... ... ... ... пысықтауыштық қатынаста жұмсалады.
Синтаксистік мағына білдіру үшін кемінде толық мағыналы екі сөздің
сабақтаса байланысқан тобын сөз ... ... ... - ... құраудың шоғырланған материалы. Олар сөйлемнен ... ... ... ... ... сияқты да, сөйлем ішінде сөздер
тізбегінің ұласқан бір бунағы ... ... ... ... жайылмаға
айналу қасиеті күңгірттеніп, сөз ... ... жігі ... та ... ... біз сөз ... бір ... екінші сөз
тіркесінің басқа бір сыңарымен тіркесіп, ... ... ... ... ... кең үй, екі ... ... терезе үйдің терезесі ... ... ... ... ыңғайындағы сөз тіркестері. ... ... ... сөз ... ол жігі онша ... ... ... улкен екі терезесі ашық тұр. Бұл сөйлемдегі жоғарыда ... ... өз ара ... ... кең ... терезесі, үлкен екі терезесі.
Сөздер синтаксистік топ құрап сөз тіркесі болғанда, олардың ... ... ... ... Ол сөздер түрлі-түрлі морфологиялық тұлғаларда
айтылады. Сөздердің ол ... ... ... ... ... ... ... келген сөзді бірімен-бірін тіркестіре ... ... ... ... ... ... ... ғана синтаксистік байланыста,
белгілі сөз тіркесінің құрамында айтыла алады. Мысалы, үркек сөзі жанды
заттың ... ... Онда да оны ... ат, ... бие, ... ... ... тіркесінің құрамында айтуға болады, ал үркек ешкі, үркек бала, үркек
тауық деу ерсі ... ... ... құрамы мызғымайтын берік болады, мысалы,
жүрегі ... ... ... ... үзу, ... жұту тілін тигізу, көз қырын
салу. Бұлардың құрамын өзгертіп айтуға болмайды. Мұндай тіркестерді тұрақты
тіркес ... ... ... өз алдына сөз тіркесі болмайды, тек ... бір ... ... ... Балаларға көз қырын сала жүр, әкеңе
тілің тимесін.
Сөз тіркесінің құрамы көбінесе ... ... ... жақсы, биік,
ақылды сөзін толып жатқан зат есімдермен тіркестіре беруге болады: жақсы
кісі, жақсы бала, ... ниет биік жер, биік тау, биік ... ... ... ... ... ... құрамын өзгертіп айтуға болатын тіркестерді еркін тіркес
дейміз.
Өзара ... ... бірі ... ... ... тұрады.
Сондықтан сөз тіркестері сабақтаса байланысқан екі компаненттен ... – сөз ... ... ... сөз ... ... діңгегі –
оның басыңқы сыңары, екіншісі – оған қатысты тәуелді бөлігі оның бағыныңқы
сыңары.
Сөз тіркесінің құрамындағы сөздердің морфологиялық ... әр ... ... сөз ... ... кейде мағынасына үйлесе тұлғаланады.
Мысалы, кітап оқып, хат жаздық деген екі сөз тіркесінің бағыныңқы сөздері
(кітап, хат) ... ... ... айтылған. Солай болуға басыңқы
сөздердің қосымшалары –п (оқып), -дық ... ... ... ... ... жаз ... сабақтастық мағынасы себепкер болып тұр. Сондай-ақ
кітапханадан шықтым, трамвайга міндім деген сөз ... ... ... және барыс жалғауларында айтылған. Сол жалғауларды керек ...... ... қосымшалары –тым (шықтым), -дік (міндік) емес,
шық, мін етістіктерінің лексикалық ... ... ... ... ... тұлғада айтылуына бағыныңқы сөздердің ешқандай әсері
жоқ. Сондықтан кітап оқы, кітап ... ... ... ... басыңқы
сөздерді түрлендіргенмен, олардың бағыныңқылары бұрынғы қалпын өзгертпейді.
Солар сияқты: ... ... ... ... ... білезікке, алтын
білезігім деп есім сөз тіркесінің де басыңқы сыңарын түрлендіріп айтуға
болады, бірақ оған ... ... сөз ... орыс ... (золотой
браслет, золотого браслета, золотому браслету), грамматикалық тұлғасын
өгертпейді.
Қазақ тілінде енді ... сөз ... ... да ... ... ... олар бір-бірімен байланысты болады.
Мысалы, күннің ... ... ... ... сөз ... сыңарларының (күннің, менің) ілік септікте айтылуы ... ... ... ... ... айтылуымен
байланысты және керісінше.
Сөйлем ішінде сөз тіркестері екі түрлі ыңғайда құралады:
1. Сөз ... ... ... ... ... сатылана
байланысады. Мысалы, Жолаушы үлкен ағаштың ... ... ... үлкен сөзі ағаш сөзіне бағынып, бір тіркес болса, ағаштың сөзі
көлеңкесі дегенмен байланысып, екінші тіркес жасалған, ал ... ... екен ... ... ... сол сатылана байланысу жігі былай
болады:
Үлкен ағаш
» тың көлеңкесі
» нде ... ... сөз ... ... ... ... бір
басыңқыға ортақтасып тұрады. Мысалы, кеше театрға апаммен ... ... ... сөз ... бар:
кеше
театрға ... ... ... зат есім мен ... ... ерекше. Олар
көбіне сөз тіркестерінің басыңқы ... ... да, ... ... (сын
есім, сан есім, есімше, сілтеу есімдіктері) мен үстеулер, еліктеуіш сөздер
мен ... ... сөз ... ... ... ... ... бағыныңқы сыңары қара сөзден құралған сөйлемдерде
басыңқыдан бұрын тұрады, өлеңді сөйлемдерде керісінше орналасуы да ... ... ... ... білу ... ... басқа тіркестерден
тұр-тұрпаты қалай болатынын жақсы білу керек.
Өзара байланыста тұрып, ... сөз ... ... енетін
тіркестер түйдекті тіркес болады.
Түйдекті тіркестер құрамындағы сөздердің бәрінің не біреуінің лексика-
семантикалық дербес мағынасы болмайды. ... ... ... ... пайда болмайды. Мысалы, көз тігеді, жаңа ... ... ... тіркестер екі-екі сөзден құралған. Олардың құрамындағы
жеке сөздердің, бөлек алғанда, белгілі мағыналары бар, бірақ ... ... әр ... ... ... деп ... болмайды.
Ерлік жолдасының көзіне күлімсіреп көз тігеді. Пештегі отын лаулап
жана бастады. Қракер шапқан ... ... Көз ... - идиомалы тіркес,
баяндауыш – ол күлімсіреп дегенмен бір сөз ... ... ... жана ...... етістікті тіркес, баяндауыш, онымен лаулап
деген сөз тіркескен; шапқан сайын – күрделі ... ... ол ... ... ... ... айтылған. Осылардай, лексика-
граматикалық топ болып, сөз тіркесінің бір ... ... ... түйдекті тіркес дейміз.
Түйдекті тіркес қалпында айтылатын сөз ... ... ... болады:
1. Күрделі етістіктер тобы. ... ... ... түркі
тілдеріндегідей, етістіктердің бірнешеуі ... бір ... ... ... оқып ... оқып келе ... келе бер, келе беретін
болды; көріп отыр, көріп отыра бер.
Осылар ... бір ... топ ... ... ... бірі
негізгі, екіншісі (басқалары) оған көмекші болады да, сол түйдегімен олар
сөз ... бір ғана ... ... оқып жүр, ... ... ... ... тіркес құрамындағы етістіктер өзара көсемше кейде
есімше тұлғалар арқылы ... Есім мен ... ... ... ... істеу, уәде беру, мақұл
көру, жақсы көру, қонақ болу, құлақ салу, қол қою, жол жүру ... де сол ... ... ... ... ... ... сөз
тіркесінің бір-бір тіркесінің сыңары болып тұрады: бізге қонақ болды,
айтқанын мақұл ... ... тбы. ... ... ... ... ... күнге, жылдан-жылға, қолдан- қолға сияқты тіркестер де,
бау-бақша, ыдыс-аяқ, құрт-құмырсқа сияқты қос ... де ... ... енеді. Мысалдар:
«Айтайын, айтпайын» деген екі сөз бірін-бірі жеңе алмай тұрғанда, жер
қайысқан топтың ауылды ауылға кірді. (С. Мұқанов.) Кәрібай мен ... ... ... жымыңдасты да кете берді. Шығанақ қыс бойы өзімен-өзі болып
шықты. (Ғ. ... Ешкі ... ... ... деп, тастан-тасқа секірген
шұнағым деп. (Фольлордан.) Күннен- күнге жұмыс қарқыны үдей түседі. Жылдан-
жылға мәдениетіміз дамып келеді. Біз ... жете ... сөзі ... ... ... қолдан-қолға кетті.
Осы мысалдарда біріне-бірі, ... ... ... ... бірі септік жалғаулар арқылы екіншісіне
бағынып, сол жұбын жазбай, орталарына басқа сөз ... ... топ ... да, сол ... ... сөз тіркесінің құрамына еніп тұр (табыстан-
табысқа жету, қолдан-қолға өту, біріне-бірі ... ... ... тобы. Бұған енетін сөздердің тобы барыс, шығыс, ілік
септіктеріндегі есім болып, екінші ... осы ... ... ... ... не ... болады. Олар да түйдекті тіркес күйінде күрделі
сөз тіркесінің бір сыңары болады.
Үшін, сайын, арқылы, ... ... ... түгіл, сияқты
(секілді), тәрізді демеулер де ... ... ... атау септіктегі
сөздермен тұтасып бір түйдек болады: сен үшін, ... ... үй ... ... сен ... тау ... ... туралы, бала сияқты, келген
сияқты, сен тәрізді т.б.
3. Тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ... тобы ... тіркес қалпында жұмсалады. Мысалы: Төбеден
түскен түнек жаудың үрейін ұшырып, есінен тандырды. ... ... ... ұшырып, есінен тандырды деген тіркестер олардығы жеке
сөздердің тіке мағынасына сәйкес ұғымда ... сол ... ... жұмсалған: үрейін ұшыру – қатты қорқыту, есінен тандыру – ... ... бір ... сол ... сол ... кез ... ... тіркестіріп айта беруге болмайды.
Тұрақты тіркестердің құрамындағы жеке сөздерде сөйлемнің бөлек-бөлек
мүшесі болмай, сол ... ... ... ... тұрады. Сонымен
қатар олар сөз тіркесінің бір-бір сыңары болып, ... сөз ... ... ... ... үрейін ұшырды, айтқаның есімнен шығып кетті.
Тұрақты тіркестер екі түрлі болады:
а) Идиомалық тіркестер: қабырғаңмен кеңес (ойлан), қой ... ... ... салы суға етіп отыр ... ... ... ... жүр
(өшігіп жүр), тіс қаққан ( ысылған), сиыр құйымшаққа салу (бір ... ... іші күю ... ету), қас пен ... арасында (лезде),
беті бері қарады (айыға бастады).
Идиомалық топтағы сөздердің байланысы ... ... ... ... топ
болып тұрғандығы мағыналарына ... ... ... бөтен мағынаны
білдіреді.
ә) Фразеологиялық тіркестер. Тұрақты ... ... ... ... ... ... бірі ... бірінің лексикалық
мағынасымен байланысты болады. Ондай тұрақты тіркестер фразалық тіркестер
болады: таяқ жеу (соғылу), жаны ашу (аяу), ... ... ... қорқыту),
есіне алу (ұмытқанын қайта алу), есінен шығу ... ... ... түймедейді түйедей ету (асыра сілтеу), көзі жету (нану), қолым
тимейді (уақытым жоқ).
Тұрақты ... ... ... байланысу амалдары мен
синтаксистік байланыс формаларының қазақ тілінің осы күнгі грамматикалық
нормаларынан ... ... ... ... ... ... ... қалған болады да, қызметі мен мағынасы мүлде өзгерген болады».
Фразалық тұрақты ... ... ... тіс ... ... таяқ жеу, жаны ашу) сол ... мызғымайтын, мағыналық тұтастығы
берік сөздерден құралса, бірқатары ... ... ... ... ... ... ... де құралады. Мысалы, тісін қайрау –біреуге
қаһарын тігу және тура мағынасы (мысалы: Ол ұйықтап ... ... ... алу – ... ... ... ... Ол бұл жұмысты қолына алды)
және тура мағынасы (Ол қағазды қолына алды) , тілі қышу – ... ... ... Оның тілі ... ... және тура ... ... тура
мағынада жұмсалған жағдайда тұрақты тіркес есебінде қаралмай, еркін тіркес
есебінде ... ... ... ... ... құрамы құбылып,
өзгеріле бермейді, бірақ бір сөз әр түрлі тұрақты тіркестердің ... ... ... ... күлкі болу, ұят болу, алаң болу, мәз болу, тісін
қайрау, тісін қадау, тісін батыру.
Сөз тіркесін бірқатар ... ... ... ... Олар тіркескен сөздердің өзара мүшелік қарым-қатынасына
қарай, сөз тіркесін «предикативті» және ... ... деп ... де, ... ... ... ... сөз
тіркестерін шығарады. Сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелерінің өзара тіркесіне
негізделген болады. Егер сөз ... ... ... ... ... ... оның синтаксистік ерекшеліктерін елемей, сөйлемнің
синтаксисімен араластырып жіберген боламыз. Бұл – бір. ... ... мен ... ... жігі бір ... ... кен байлығы, мал
дәрігері, қос ауыз, қазан пышақ сияқты сөз тіркестері ... ... мүше ... ... ... ... ол ... деп айтуға болмайды. Рас, сөздер бір-бірімен ... ... ... ... ... Бұл ... сөз тіркесінің
синтаксисінде еленеді, бірақ оның ең басты белгісі бола алмайды. ... ... ... ... ... үшін сөз ... зерттеу
объектілері нелер екенін, оның басты-басты ерекшеліктерін нелер екенін ашу
керек.
Сөз тіркесі синтаксисінің негізгі объектісі – ... ... ... Сөздердің өз ара тіркесуі – олардың ... ... ... ... синтаксисінде және сөз таптарының, ... ... ... және өз ара ... ... ... ... сөз құраудағы қызметі айтылады. Осыларды негізге ала отырып, сөз
тіркесінің құрамын, ... ... ... ... ... ... тілінің сөз тіркестері сөздердің өз ара ... ... ... және ... ... екі ... салаға бөлінеді. Есімді сөз
тіркесінде есім сөздердің бірі басыңқы болады да, етістікті сөз тіркесінде
етістік ... ... ... ... сөз ... ... түр-тұрпаты әртүрлі
болады. Сөз тіркесіндегі сөздердің ... ... және сөз ... критерий болатын ситкасистік тірек – ... ... ... және ... сөз ... сол ... формаларына
қарай өзара бірнеше топқа бөлінеді.
Есімді сөз тіркестері қабыса, ... және ... ... сөз ... ... және меңгеріле байланысады (соңғы шылаулы,
шылаусыз болуы мүмкін).
Жинақтап айтқанда, сөз тіркестерінің басты-басты сызбасы ... ... ... ... ... ... тек ... мағыналы сөздердің не түйдекті тіркес
пен толық мағыналы сөздердің сабақтаса байланысуы ... ... ... ... ... ... бар сөздерден басыңқы-
бағыныңқылы сөз ... ... ол ... ... ... жаңа ... ... пайда болмайды; мүшелік қарым-қатынасты
білдіретін қосымша грамматикалық (Мысалы, анықтауыштық, пысықтауыштық не
болмаса ... ... ... т.б.) ... ... болады.
Сөйтіп синтаксистік мағына білдіру үшін кемінде толық ... екі ... ... ... сөз ... ... ... - сөйлем құраудың шоғырланған материалы. Олар ... ... ... сөздің жайылмаға айналуы сияқты да, сөйлем ішінде сөздер
тізбегінің ұласқан бір ... ... ... ... ... сөз ... болғанда, олардың құрамына әр алуан сөздер енеді. Ол
сөздер түрлі-түрлі ... ... ... ... ... ... мағыналары тіркескен сөздердің ... ... ... ... ... сөз ... ... өз
ара тіркесу қабілетіне қарай есімді және етістікті болып екі ... ... ... сөз тіркесінде есім сөздердің бірі басыңқы ... ... сөз ... ... ... ... болады.Есімді, етістікті сөз
тіркестерінің құрамдары, түр-тұрпаты ... ... Сөз ... ... ... және сөз ... жіктеуге критерий болатын
ситкасистік тірек – сөздердің байланысу формалары.
ІІ тарау. Сөз ... ...... тілі ... ... ... Сөз ... өзіндік ерекшелігін таныту
Сөздер бір-бірімен мағыналық және синтаксистік байланысқа ... ... ... Ал сөз ... ... жоқ. Жеке ... сөз
тіркесінің материалы болса, сөз ... - ... ... ешбір құрылыс болмайтыны сияқты сөздерсіз сөз тіркесі, ... ... ... тілінде сөз тіркесі деген термин бір-ақ ұғымды білдіріп
қоймайды. Сөз ... ... ... лексикалық сөз тіркесі және
синтаксистік сөз тіркесі есімізге түседі.
Сөз тіркесін оқушыларға алғаш танытқанда, оны сөйлемнен ... ... ... тіркестің өзін ғана мысалға келтіру арқылы білдіруге
болмайды. Өйткені сөз тіркесінің өзі ... ... ... ... ... болу үшін құрылады. Сондықтан да сөз тіркесі жайында алғаш дерек
берілейін деп ... ... ... ... бір сөйлемді мысалға
келтіріп, соны ... ... сөз ... неше сөз ... ... ... ... мысалға мынадай сөйлем алған екен делік. Сіздерді ... ... ... ... төменгі сыныптарда синтаксистен
алған біліміне сүйене отырып, ... ... ... ... ... алдымен мұның қандай сөйлем екенін, мұнда толық
мағыналы неше сөз, сөйлем мүшесі ... ... ... сұрауларға жауап
болып тұрғанын оқушыларға айтқызады.Төменгі сыныптан білімі бар ... өз ... ... ... ... ... хабарлы сөйлем,жай
сөйлем екенін,мұнда 5 толық мағыналы ... ... ... ... ... ... ... айтып береді.Егер сыныпта осы ... ... ... ... ... мұғалімнің өзі талдайды.Сонан
кейін сол сөйлемдегі қай сөздерді бір-біріне қосарлап айтуға болатынын
оқушылардан сұрастырады.Немесе н е г е қ у а н ы ш т ы ? қ а й д а к ө ... е н г е ? қ а й О т а н д а? к і м д і к ө р г е н г е? ... ... ... ... да,осылай бір-біріне қосақталып, өз ара
топ жасап айтылған толық мағыналы сөздердің немесе сөйлем ... ... оның ... ... сөз ... деп ... мұғалім қорыта
айтады.
Мұнан соң сөздер бір-бірімен қалай болса солай тіркесе салмай, белгілі
бір ... ... ... ... ... ... ... сондықтан да олардың синтаксистік сөз тіркесі деп аталатынын
мұғалімдер түсіндіреді. ... сөз ... ... ... ... ... ескертіп, бір ғана сөз тіркесінен жасалынған Самолет ұшты,
Оқушы оқыды, Күн жылынды ... ... ... ... ... ... мағыналы сөзден, сөйлем мүшелерінен жасалынған сөйлем сөйлем есебінде
де, сөз тіркесі ретінде де қарастырылатыны ескертіледі.
Осы сабақта сөз тіркесін ... ... және ... ... ... ... ... отырып, сөз тіркесінің ... ... ... ... ... кестенің бірінші және екінші бағанындағы ... ... ... ... бағанындағы боз қырау сын есім мен ... ... ... сан ... ... сын ... үшін-зат есім мен шылаудан,айта бастады-күрделі ... ... сөз ... ... есім сөздер мен көмекші
етістіктер,үстеу мен ... ... ... ... ... сөздердің септеулік шылаулармен байланысуы арқылы да
күрделі сөздер,яғни лексикалық сөз тіркестері жасалынады.
Бұлардың лексикалық сөз ... ... ... ... бір ғана ... ұғымды білдіреді; күрделі сөздің құрамындағы
компоненттер бір-бірімен бірлесіп ... бір ғана ... ... бір ... ... ... ... сөйлемнің бір ғана
мүшесі қызметін атқарады.
Дәл осы ... ... ... ... қас пен көздің
арасында,қабырғаңмен кеңес,тонның ішкі ... ... ... сөз
тіркестерінің әрқайсысы бір лексикалық мағынаны білдіреді;қас пен көздің
арасында ... ... ... өте жылдам; қабырғаңмен кеңес-ойлан, ойлана
түс; тонның ішкі бауындай-өте тату ... ... ... сөз ... ... ... келгенде құрамында неше ... ... бір ... ... ... бір ғана ... мүшесінің
қызметін атқарады.
Сөйтіп, көрнекі құралдың бірінші,екінші бағанындағы тілдік фактілерді
талдай және ... ... ... ... сөз ... ... айтылғандай өзіндік белгілері оқушыларға алдымен танытылып ... ғана ... ... сөз ... ... ... ... отырып,оны саналы меңгере алатын болады.
Көрнекі құралдың үшінші бағанындағы тілдік ... ... ... сөз ... неше ... барын, қандай мағынаны
білдіріп ... ... ... бола ... ... құрамына
енгенде,қандай-қандай сөйлем мүшелері қызметін ... ... ... ... бар оқушылар бұл сұрауларға жауап бере алады.
Егер жауап беруге оқушылар қиналса,осы жер ... екі сөз бір ... ... осы ... құралдың І-ІІ бағанындағы сөз ... ... өзі ... жөн. Осы ... ... ... да синтаксистік тіркестердің жасалуына, құрамында неше сөз барына,
қай тұлғадағы сөз табы ... ... ... ... тіркестегі
сөздердің қайсысы бағына, қайсысысы бағындыра байланысып ... ... ... арқау ете отырып, сөз тіркесіне мынадай анықтама беру
лайық:
Біріне бірі бағына байланысқан толық мағыналы ... ... ... дейміз.
Синтаксистік сөз тіркесін лексикалық сөз тіркесімен шатастыратын
фактілердің бірі-олардың ... ... ... ... Оқушылар
синтаксистік сөз тіркесін лексикалық сөз ... яғни сөз ... ... мен ... ... ... ... олардың бір-
біріне сырттай ұқсас,ортақ белгілерін айтып қоюдың зияны жоқ.Олар:
1.Синтаксистік сөз тіркесі де, лексикалық сөз тіркестері де екі я онан ... ... ... ... ... ... ... (біріне-бірі бағына)
байланысады.
Оқушылардың сөз тіркесі мен оның жасалуынан алған білімін берік есте
қалдыру үшін, ... ... ... жұмыстарын орындатудың
пайдасы мол:
1.Мәтінде берілген сөйлемдерде неше сөз, олардың нешеуі дара,нешеуі
күрделі екенін айтқызу; 2.Берілген сөйлемдерде неше сөз ... ... сөз ... қай ... ... ... және неліктен біреуінің ... ... ... 4.Сөз ... әр ... ... ... және қай сөз табынан
жасалғанын аңғартатын ... ... сөз ... сөз ... ... ... ... сөйлем болып тұрған сөздері бар жаттығу ... ... әрі жеке ... сөз ... деп ... сөз ... ... аз да ... ... сөз ... ... ... ... ьір ... еске
түсіруге және морфологиямен алған білімді синтаксистен білім берерде таяныш
етуге ... ... ... ... жас ... қазақ тілін оқытуға арналған сағат санының тым ... ... тек қана ... сөз ... мен ... ... ... түсінік береміз.
Сөз тіркестерінің түрлерін түсіндіретін сабақта мына сияқты көрнекі
құралды пайдаланудың көмегі мол:
| Сөз | ... ... | ... ... сөз ... |Еті ... тіркестер|
| | ... ... |ол |
| ... ... |үш рет ... ескі ... ... ... ... ... ... ... ына | ... ... сөз тіркесінің басыңқы компоненттері қызылмен жазылады.
Ал кітапта қою қарамен берілген.
Сөз ... екі ... ... үшін ... ... ... ... да, сызба арқылы берілген сөздердің әрқайсысын өз ... ... және ... сөз тіркестері болатынын сұрастырады.
Сонан кейін ... ... сөз ... ... компоненті қай сөз
табынан жасалғанын айтқызады. ... ... ... ... фактілерді
талдап алғаннан кейін, басыңқы сөзі зат есім немесе есім сөздердің ... ... сөз ... ... сөз ... деп ... бірі ... айтуы керек. Сонда ғана оқушылар сөз тіркестері
нені негізге алып түрге бөлінетінін ... ... ... үшін осы сияқты ... ... Атап ... ... ... ... ... сызбамен берілген
сөз тіркестерін оқушыларға оқытып, олардың ... ... қай ... ... және оның ... сөз ... тіркес жасап тұрғанын
айтқызу керек. Сонан кейін басыңқы сөзі етістік ... ... сөз ... сөз ... деп ... ... жөн.
Міне, осылайша балаларға қазақ тіліндегі сөз тіркестері есімді сөз
тіркестері,етістікті тіркестер болып үлкен екі ... ... ... ... ... оқушыларға берік дағды беру үшін
төмендегідей жұмыстар орындатқан жөн:
1.Берілген сөйлемдердегі сөз тіркестерін тапқызу және ... ... ... ... қай сөз табынан болғанын дәлелдету;
2.Сөздер беріп, солардан сөз тіркестерін жасату, олардың қайсысы есімді
сөз тіркесі, ... ... ... деп аталатынын айтқызу;
3.Есімді сөз тіркестерінің бағыныңқы компоненттерінің қай сөз ... ... ... ... ... компоненттерінің қандай тұлғада, қай
сөз табынан жасалғанын сұрау;
5. Өлеңді сөйлемдердегі сөз тіркестерін атату,олардың сөз тіркесінің ... ... ... ... және дәлелдету т.б.
Сонымен жоғарыда баяндалған жүйемен оқушыларға сөз тіркесін және ... ... ... ... ... ... беруге болады.
Қазақ тілі синтаксисі қарастыратын ең қиын да ... ... ... ... ... да бұл ... оқушыларға
жүйелі білім беру үшін, алдымен олардың морфологиядан терең де ... ... ... ... жалғаудың төрт түрін және шылауларды жете
білмеген оқушыларға сөйлемдегі сөздердің ... ... тым ... ... оны өтер ... мұғалім оқушылардан жоғарыда аталынған
материалдарды міндетті түрде қайталауды талап етуі керек.
Сөйлемдегі сөздердің бір-бірімен байланысын оқушыларға тереңірек таныту
үшін, тақтаға ... ... ... ... ... көрнекті құралды
пайдаланып түсіндірген дұрыс. Талдауға қара ... де, ... де ... онда ... ... ... ... әр жанрындағы сөздердің
байланысын таныту мақсатын көздейді.
Сөйлемдердегі сөздердің байланысын түсіндіргенде, ... ... ... ой не ... айтылғанын, ол ой неше сөзбен білдіріліп тұрғанын,
сонан соң әр сөздің қандай ... ... ... ... қай ... айтылатынын, сөйлемде өздігінен сұрауға жауап бере алмайтын сөздер
қай сөздермен байланысып тұрғанын ... ... ... ... оқушылардың көзін жеткізсе, сонда ғана олар өтіліп отырған материалды
саналы ұғады.
Анықтау эксперименті
Мақсаты: ... ... ... ... үшін ... ... алдым.
Нәтижесі төмендегідей болды.
«5»- 5- 21,7% ... 6 - 26,1 % ... ... 9 - 39,1% ... ... 3- ... |Оқушылардың аты-жөні ... ... ... ... ... ... |4 | ... ... ... |5 | ... ... ... |4 | ... |Күндебеков Әділбек |3 | ... ... ... |5 | ... ... ... |3 | ... ... Әли |4 | ... |Қазбек Ислам |4 | ... ... ... |3 | ... ... ... |5 | ... ... ... |4 | ... ... ... |5 | ... |Нұрғали Заманбек |3 | ... ... ... |4 | ... |Сапарқұл Рахат |2 | ... ... ... |2 | ... |Тұрғынбаев Батыржан |5 | ... ... ... |3 | ... | ... ... |3 | ... |Індітбаева Ақшолпан |3 | ... ... ... |2 | ... |Шоқанова Нұрсая |3 | ... ... ... |3 | ... белгілер:
- «5»
- «4»
- «3»
- ... Сөз ... жаңа ... ... ... ... технологиясының басты мақсаты – оқушылардың теориялық
ойлау мен соған сай тілін қалыптастыру. Л.С.Выготский былай деді: «Бағбан
өз бақшасында тек биыл ... ... ... ... ғана ... келесі жылы
жеміс беруге мүмкіндігі бар ағаштарды қалай даярлап баптаса, мұғалім де
өз алдындағы оқушының бұрынан қалыптасқан ... ... ... ... саналы адам ретінде бар, бірақ әрі сыртқа айқын танылмаған
қабілеттерді жетілдіру дамыта оқыту болып табылады».
Сөз тіркесі туралы түсінік беріп, сөз ... ... ... ішкі ... ... мақсатында оқушылардың алдымен
тізбек дегенді қалай түсінетіндіктерін анықтап аламын.
Тізбек екі, одан да көп тіл ... ... ... білдіреді.
- Фонемдер тізбегі: а+н+а; ә+к+е, т.б.
- Морфемдер тізбегі: үй+шік; су+шы, т.б.
- Сөз ... ... ... ... ... Сөйлем мүшелерінің тізбектеле орналасуы: Үй+салдық; Екі+үй+салдық;
Екі+үйді+биыл+салдық, т.б.
- Құрмалас сөйлем компоненттерінің тізбектеле ... ... беті ... ... ... Ғалымның түпкі мәнісін
түсінбегендіктен, + жалған ғалым деген атты ... ... ... қой, т.б.
Сөздердің тіркесім қабілетінің
аясы
|Сын есім сөздер ... ... Әр ... ... ... |1. ... ... бір ғана ... ... ... мағыналық ... ... ... | ... ... ... ... |2. Даяр ... ... ... ... | ... ... орын ауыстыруға бейімді. |3. Компоненттерінің орны тұрақты |
| ... ... ... Әр ... сөз тіркесінің бір |4. ... ... сөз ... ... ... ... |Бір ғана ... бола ... |
1. ... ... дербестігін сақтайды – сөз тіркесі.
8.Компоненттері тіркесе келіп бір ғана компонент ... ... ... ...... сөз.
Тіркесім арқылы жасалады – сөз тіркесі – күрделі сөз.
Сөз тіркесінің бір ғана сыңары болуы – ... ... ... ...... ... орыны әрдайым тұрақты болады – күрделі сөз.
Сөйлеу барысында жасалады – сөз тіркесі.
Компоненттері алмасады – сөз тіркесі.
Универбизация үдерісі тән – ... сөз ... ... сөз.
Модельдері тұрақты – сөз тіркесі, күрделі сөз.
| Сөз ... | ... сөз |
| 1.Әр ... ... ... | ... ... ... |
| |Қ қана бір ... |
| ... |
| ... арасындағы | ... ... ... ... мен ... ... |мен ... ... |
| ... ... қажеттілігіне |3. 3. Ол үдерісті тірілту |
|байланысты жандандырылуы мүмкін. ... ... |
| ... орын ... ... |4 4 ... белгілі |
| ... |
| ... ... ... кезеңі
Сөз тіркесінің ережесі. Сөйлемде кем дегенде екі толық мағыналы ... ... ... ... ... ... сөз ... дейміз.
1-тапсырма. Төмендегі тіркескен сөздердің ішінен сөз тіркесін ажырат.
Тасбақа, Арал теңізі, ит арқасы ... ... ... жаңбырлы күн,
кітап оқыды, жиырыма сегізінші, қас қаққанша айтты, Асқардың баласы.
2-тапсырма. Берілген сөз тіркесінің қай ... ... ... ... ... ... болып тұрған сыңарының мағынасын нақтылап,
синтаксистік қатынастың мәнін айқындап тұрған сөз ... ... ... басыңқы сыңары қандай сөз таптарынан
жасалған?
4-тапсырма. Берілген сөз ... ... ... сұрақ қойып,
қандай сөйлем мүшесінің қызыметін тақарып тұрғанын анықтау.
5-тапсырма. Оқулықтан 244-жаттығуды ... ... ... ... ... ... бағыныңқы сөзге сұрақ қою. Байланысу
түрлері мен ... ... ... Сөз ... деген ұғымның белгілерін толық етіп ... ... ... ... ... ... тізбек, сөз тіркесі деген ұғымдарға Венн диаграммасын
пайдалану.
Бүгін мен не ... ... ... қою ... оқушылар бүгінгі
сабақта не меңгергенін бір-біріне айтады.
Қалыпқа келтіру ... ... ... ... ... , ... түсу.Әр түрлі
жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерді пайдалана отырып, ... ... ... арттыру. Бұл мақсатты жүзеге асыру үшін «Интервью»,
«БҮҮ», «Рөлдегі оқушылар» ... ... Оның ... төмендегідей
болды.
«5»- 8- 27,6% ... 13 - 44,8 % ... ... 6 - 20,6% ... ... 2 - ... эксперименті
Мақсаты:
Анықтау, қалыпқа келтіру экспериментінде ... ... ... әр түрлі жұмыстар жүргізу арқылы ... ... ... ... эксперименті барысында тест тапсырмасын алдым.
Оқушылармен қосымша сабақтар өткіздім. ... ... ... алған
тест нәтижесі төмендегідей болды.
«5»- 10- 34,5% ... 15 - 51,7 % ... ... 4 - 13,8% ... 4,2
«2»- 0
Білім сапасының қорытынды
көрсеткіші
Анықтау
эксперименті - 47,8%
Бақылау
эксперименті - 72,4%
Қалыпқа келтіру
эксперименті -86,2%
Қорытынды
Сөз тіркестерін оқыту - ... тілі ... ең ... ... басқа синтаксистік бірліктерден ішкі
ерекшеліктерін меңгерту
басты назарға алынады. Оқушылардың синтаксистік сөз ... ... ... ... ... үшін ... өзіндік ерекшеліктері саралана
көрсетіледі. Лексикалық сөз тіркестері, яғни күрделі сөздер мен ... ... ... ... иеленеді:
1.Лексикалық сөз тіркестері өзара байланысқан екі я онан да көп сөздерден
жасалады;
2.Құрамында неше сөз ... ... ... бір ғана ... ... ... ... болады;
4.Сөйлемде бір ғана сөйлем мүшесінің қызметін атқарады.
Синтаксистік сөз тіркесінің төмендегідей ... ... ... саралай айту керек:
1.Синтаксистік сөз тіркесі өзара байланысқан екі я онан көп ... сөз ... әр ... ... ... ... сөз тіркесінің әр сыңары жеке сұрауға жауап бола алады;
4.Синтаксистік сөз тіркесінің әр сыңары ... ... бір ... ... ... сөз ... әр сыңары дара сөз де, күрделі сөз де ... ... сөз ... бір ... ... екіншісі басыңқы болып
келеді.
Сөз ... ... ... ... білім алуына,
ізденуіне, топпен, жеке жұмыс түрлерін жүргізе білулеріне көңіл бөлініп
отырады.
Тест
1.Анықтауыштық қатынастағы сөз ... ... ... ... ... Ғалымды көрсеңіз
Д.Ғалымнан басқа
Е.Асығып сөйледі
2. Толықтауыштық қатынастағы сөз тіркеін анықтаңыз
А. Пайда ойлама, ар ... Өзің үшін ... да ... Түс ауа ... Бәрі тыныш аяқталды.
3. Қай қатарда тұрақты тіркес бағыныңқы сыңарда ... ... көк ... ... ... ... Айтқанын есімнен шығып кетті.
С. Науқастын беті бері қарады
Д. Бізге тісін қайрап жүр
Е. Дұшпанның салы суға кетті
4. ... ... ... Басы ... ... ... орамал
Д. Жаманның ашуы
Е. Жаманның басы
5. Сөз тіркесінің белгісі қайсы?
А. Толық мағыналы ең кемі екі сөз ... ... Зат , ... атауы болуы керек
С. Зат есімнің қосарлы сыны ретінде жұмсалады
Д. Сөз мағынасын басқа сөзбен дәлдеп түсіндіреді.
Е. Синтаксистік қызметі бірдей сөздермен құралады.
6. Сөз ... ... ... Ақ ... тоғыз
Д. Жәрдем ету
Е.Қара ала
7. Басыңқы сөзі сын есімнен құралған тіркесті табыңыз.
А. Оқуға зерек.
В.Көгілдір көл
С. Орамалға ... ... ... Елге ... ... сөз ... ... етті
В.Күзге дейін келеді
С.Ойын үшін айтады
Д.Бізге көз тігеді
Е. Күнене- күнге жаңаруда
9. Бір сыңары болжалдық сан есімнен болған сөз ... ... ... ... Қартайған сайын түсінбек
С.Шамдарды сөндірдік
Д.Сазгерлік өнер
Е. Бала өсіп келеді
10. ... ... ... ... сөз ... ... ... шыдамды
С.Белгілі кісі
Д.Түрлі бұйымдар
Е. Қиын есеп
11. Қайсысы сөз тіркесіне қатысты ... ... ... ... ... Етістікті тіркес
12. Тұрақты сөз тіркесін табыңыз
А.Мұзға отырғызып кету
В.Дархан дала
С.Ғұмырнама
Д.Кедей-кепшік
Е.Самал ... ... ... тіркесті көрсетіңіз
А.Тасыл-гүрсіл дыбыстар
В.Екі беті ду етті.
С.Жүзі жайнаң қақты
Д.Тез ... От ... ... ... ... ... ... тіркес
С.Күрделі сөз
Д.Мәтел
Е. Етістікті тіркес
15. Еркін сөз тіркесінг табыңыз
А.Жүрегі соғу
В.Жүрегінің түгі бар
С.Жүрегі тас төбесіне шығу
Д.Жүрек жұтқан
Е.Тас жүрек
16. Сөздердің жалғау арқылы байланысуын ... Ол ... ... ... ... адам
Е.Отан үшін
17. Сөздердің септеулік шылау арқылы байланысын ... ... ... мәнін түсінді
С.Ел арасына сыйлы
Д.Ұлттық ойын ойнады
Е.Ақылды сөз айтылды
18. Қандай байланысу түрі
Мен естідім
А.Қиысу
В.Матасу
С.Жанасу
Д.Меңгеру
Е.Қабысу
19. Меңгеруді табыңыз
А.Бейбастыққа төзбеді
В.Елдің іші
С.Қараңғы түн
Д.Сағынған ... Аты ... ... ... қара құстар
В.Үйінің қасына жетті
С.Халықпен бірге жасайды
Д.Дүниенің өзгеруі
Е.Қиыннан қиыстыру.
Диктант
Қоштасу
Күн шыққан жоқ. Қиқу үдей түсті. Көкжиекке ... ... ... ... мұң ... ... айдынынан ең алдымен ырғала-ырғала
қаңқылдап, қоштаса сұңқылдап, үнін әсемдікпен әндете созып, ... ... Олар ... ... ... қарай көтерілді де, керуен басы алға
шығып, санын түгендеп алған соң, тұп-тура ... ... ... ... бет алды. Аққулар тізбегі көл үстін бір айналып өтіп,
бетін өз ... ... ... шақта, ұшқыр үйректер топ-топ боп, өздерінше
тізбек-тізбектер жасап, жол бастаған аққу-арулардың соңынан асығыс ұшты. ... ... ... ... көл ... у-шу боп, бейберекет көтерілді
де, жоғарылай-жоғарылай келіп, сапын түзей бастады. Кейбірі тым ... ... ... таласты. Бірін-бірі итермелеп, сапты түзеп,
батыры мен ... алға ... ... ... ... ... түсіп ап,
оңтүстікке қарай бұлар да самғай тартты. Сәске түске дейін көл үсті ... боп, ... ... ... 145 ... тақырыбы: Сөз тіркесі туралы түсінік
Мақсаты: 1. ... ... сөз ... ... ... ... нақты түсінік беру.
2. Дамытушылық: сөйлеу тілдерін жетілдіру, шығармашылық ... ... ... тапқырлық, ізденімпаздық ... ... ... ... ... ... ... ерлікке
тәрбиелеу.
Сабақ түрі: жаңа білім беру.
Сабақтың әдісі: іздендіру, сөйлеу, талдау, шығармашылық жұмыс, ... ... сөз ... ... ... ... сызбалар.
Сабақ барысы: Ұйымдастыру.
Оқушыларға сабақ мақсатын айту.
Жаңа сабаққа даярлық ... ... ... ... ... айырықша белгілері қандай?
Жаңа сабақты түсіндіру
1.Сөз тіркестері қандай сыңардан ... ... ... ... ... сөз ... тіркесінің күрделі сөздерден айырмашылығы неде?
Әр қатардан бір-бір оқушыға карточка беріледі. Берілген ... ... ... сатылай талдау.
1-карточка
Тапсырма.
«Он екі» сөзін сатылай талда.
2-карточка Тапсырма.
Келе жатыр сөзін сатылай талда.
3-карточка
Тапсырма.
Көк ала сөзін сатылай талда.
Кестемен жұмыс
Сөз ... ... ... ... ... ... ... талдату.
Еркін тіркес ... ... ... ... ... ... ... қимылдады.
Есімді тіркес ... ... ... жас ... кітап ... ... ... ... ... талда:
І.Сөздердің арасындағы синтаксистік қатынас- толықтауыштық қатынас.
ІІ. Грамматикалық мағынасы.
-қимылдық объектіге қатынасы.
ІІІ. Құрылымы:
1.Басыңқыға байланысты сөз тіркесінің түрі: етістікті тіркес;
2.Моделі: зат есім + ... ... ... ... ... ... ... дара
Оқулықпен жұмыс: жаттығулар.
Үйге тапсырма: 2,3- деңгей «Отан үшін от ... ... ... 255 – ... Сөз ... ... есімді не етістікті сөз
тіркесі екенін анықтап жазу. Олардың жалаң сөз ... не ... ... екенін ажырату.
СӨЗ ТІРКЕСІ, КҮРДЕЛІ СӨЗ, ТҰРАҚТЫ ТІРКЕС
Сабақтың мақсаты : а) сөздердің ... сөз ... тән ... ... ә) ... ... сипатын,өрісі кең өнегелі
лебіз-ғибратты ойларын тану, тіл ... ... ... ... б) сөз өнерін ... ... ... ... ... тануға,ана тілінің қыр-сырын меңгеруде
ізденімпаздылыққа тәрбиелеу.
Сабақ әдісі: сұрақ-жауап, сипаттау, дәлелдеу, баяндау, шығармашылық әдіс.
Сабақтың түрі: ... ... ... кесте, үлестірме тапсырмалар, шағын мәтіндер.
Сабақтың барысы.
Үй тапсырмасын тексеру.
Күрделі сөз және сөз тіркесінен өтілгенді қайталау.
Сырттай қарағанда сөз ... ... ... сөздер барын ескере
ерекшеліктерін айқындау мақсатында білімділер сайысы ... екі топ ... Олар ... ... ... бес кезең тапсырмаларын
орындайды.
Екі топқа берілетін тапсырма.
1 кезең ... ... сөз, оның ... Сөз ... тән ... ... ... сөздерді байланысу тұрғысына қарай талдау. ... ... зат, ... жайында кеңірек, нақты түсінік
беретіндігіне мысалдар ... ... ащы су, жылы жел таза ... ... ... ... берілген тапсырмалар орындалады. Онда сөйлемдер берілген.
Әр топ өзіне қатысты берілген тапсырмаларды сөйлем ішінен ... ... | | ... сөздің жасалуы |Зат есімнен|Сын есімнен Есімдік Етістік |
| | | ... ... ... |Сын ... тіркес |Етістікті тіркес |
2 кезең ... ... сөз ... ... ... ... 1) ... сөзге айландыру, 2) үзіндіні өлеңге айналдыру жұмыстары орындалады,
күрделі ... ... бір ... сөз ... арқылы жасалған сөздің астын
екі сызықпен сызу ұсынылады. Тапсырма бірден ... ... ... ... ... ... жаңа сабақ сабақтастырыла жүргізіледі. Топ мүшелері өз-
өздерінің білімін жетілдіруге, ізденуге бағыттайды. ... ... ... тапсырмаларға ортақ шолу ... ... ... тапсырма (оқушыларға ұсынылған сөйлемдер).
Әкесі ат үстінен кішкентай Айбекті көтеріп алды. Сабаққа ат үсті ... Асан ... ... ... жұып алды. Ержан- қой аузынан шөп
алмайтын бала. Талдау алгоритімінде ... ... ... ... ой ... қандай жаңалық әкелгендігі дәптерлеріне жазылады,
оқылады.
Екі топ кезекпен-кезек еркін сөз ... мен ... ... ... береді, тіркестерге ерекше мән беруіңіздің себебін айқындайды.
“Өтілген тақырыпқа байланысты қандай ... кету ... деп ... ... арқылы ойларын әрі қарай дәлелдеп, жаңа сабақтың өзіне тән
белгілерін айқындайды.
Екі топқа пысықтау тапсырмасы беріледі.
Қай тіркес ... ... ... ... ... ... ... сөздер
Етбетінен жату ... ... ... Қол ... ... ... ... ... ... ... кезеңге бірінші жауап беру құқығына ие болу үшін жай ... ... ... тіркесті тап”ойыны жүргізіледі.Топтардың
ұшқырлық қабілеті сыналады.
Зерігу- мойыны жар бермеу ... ... ... ашып ... ... от ... жүрек ... ... ... ... ... Шаршау-сіркесі су көтермеу.
3- кезең тапсырмасы. “Көңілдегі ... ... ... ... ... ала ... Ұлы ... ұлағатты
сөздерінен мысалдар жазады және жазған мысалының мағынасын ашады. Жазған
жұмыстарында күрделі не тұрақты ... ... ... ... бойы қалыптасып, тұлғасы ... ... ... тіркестердің құрамын орынсыз өзгертіп, мақсатсыз ... ... ... ... ... ... ... бұзып қолдану ұшырасып отыр. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... қолдана алу әрекетіне жетелейтіні айдан анық.
Екі топқа үлестірме қағазда жазылған тапсырма таратылады. Ұсынылған
тапсырманың ... ... ... ... ... ... жазу
тапсырылады.
Өтірікті судай араластырады (Өтірікті судай ... ... ... ... өрге ... ... түю ... шүберекке түю)
Қылтасы қалтырап (Тізесі қалтырап)
Көлеңкесінен қалтырап (Көлеңкесінен қорыққан)
Абыройын айрандай ақтарып алды (Абыройын айрандай ... ... ... топ ... ... ... ортақ сұрақты мұғалім қою арқылы өтілген
тақырып бекітіледі. Әр кезең тапсырмаларын жинаған ұпай арқылы үздік ... ... ... ... жарыс жүлдесін алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.
2. Асқарбаева А. Сыныптан тыс оқыту методикасы.А., «Рауан» 1991 ... ... А. ... ... ... әдістемесі. «Санат» 1995 ж.
4. Әлімжанов Ө., Маманов Н. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. А., 1965 ж.
5. Бектұров Ш., ... М. ... ... А., ... 1994 ... ... Ш. Қазақ тілінің қолданбалы грамматикасы.
Астана, «Фолиант» 2003 ж.
7. Қасымова Т., ... Ж. ... ... ... ... А., 2000 ... ... Б. Қазақ тілін оқыту методикасы.А., «Мектеп» 1998 ж.
9. Кәтенбаева Б., ... М. ... ... ... ... ... Қараев М. Қазақ тілі. А., «Ана тілі» 1993 ж.
11. Кеңесбаев Д., Мұсабаев. ... ... ... ... 1996 ж.
12. Құлмағанбетова Б. Қазақ тілі сабағындағы техникалық құралдарды
пайдалану. А., «Мектеп» 1983 ж.
13. Қазақ тілі сабағында ... ... ... ... 1983 ... Н. ... ... тілінің морфологиясы. А., 2007 ж.
15. Оразбаева Ф., Сағидулла Г. Қазіргі қазақ тілі оқу құралы.
ЖШС « PRINT-S» А., 2005 ж.
16. Оралбаева Н., ... Қ. ... ... ... ... «Ана ... 1996 ж.
17. Исаев С. Қазақ тілі. А., «Рауан» 1996 ж.
18. ... А. ... ... ... жыл.
19. Қазақ тілі мен әдебиеті, №3, 2011 жыл.
20.Қазақ тілі мен әдебиеті, №5,2011 жыл.
-----------------------
Сөз ... ... ... ... ... ... ... байланысқан с.т.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет
Синкреттік дәстүрлер және оның мектептері. Потебняның психологиялық әдісі. Психологиялық мектептердің туып, қалыптасуы10 бет
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары18 бет
Айғақтарды оқиға болған жерде тексеру мен нақтылау тактикасы5 бет
Малайзия мемлекетіндегі туризм6 бет
Оттегімен емдеу әдісі4 бет
Фирманың әлеуметтік-экономикалық дамуы23 бет
Шыңғыстау обаларының құпиясы3 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь