Тура және ауыспалы мағыналы сөздер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І тарау. Сөз және оның мағынасы
І.1. Cөз . лексиканың ең басты зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
І.2. Сөз мағынасы . тілдің ұзақ даму кезеңдерінің нәтижесі
І.3. Сөздің тура және ауыспалы мағынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ІІ тарау. Сөз мағыналарын оқыту жолдары
ІІ.1. Сөз мағынасын оқытудың мақсаттары мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ...
ІІ.2. Тура және ауыспалы мағыналы сөздерді оқытуда қолданылатын әдіс.тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қосымша беттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе. Зерттеудің өзектілігі. Сөз мағынасы – белгілі бір зат, құбылыс, сан, сапа, мөлшер, көлем, шама, қимыл, әрекет туралы түсінік беретін дыбыстар, қимыл, әрекет туралы түсінік беретін дыбыстардың жүйелі тіркесі.
Мағына өзгеріп, жаңарып, жоғалып та отырады. Қазіргі қазақ тілінде қолданылып жүрген сөздердің бірқатары алғашқы мағынасын сақтаса, енді біреулері қосымша, үстеме мағыналармен өзгерген. Сөздердің беретін лексикалық мағыналары, өзгеру ерекшеліктері, шығу тектері түсіндірме, этимологиялық, диалектологиялық сөздерде көрсетіледі.
Сөздің мағыналығы оның пайда болуымен бірге өмір тәжірибесімен тығыз байланысты жағдайда ғана білінеді. Ойдың мазмұны тілдік формада берілетін болғандықтан, ұғым сөз арқылы беріледі де, сөзге тіркеулі, бекітулі болады. Айтушы мен тыңдаушының қатынасы тіл қалпында беріледі.
Зерттеудің мақсаты: cөз мағынасы жөнінде жазылған ғылыми еңбектерді басшылыққа ала отырып, әдістемелік құралдарды пайдаланып, оқушыларға теориялық білім беру тәсілдерін, оқытудың тиімді жолдарын қарастыру, өз ойын басқаға жетік түсіндіре алатын тұлғаны қалыптастыру, тіл байлығын, сөздік қоры мен шығармашылық деңгейін көтеру жолдарын саралау.
Зерттеудің міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу.
2. Оқушыларға грамматикалық мағынаға байланысты берілетін білім көлемін анықтау.
3. Оқытуда қамтылатын инновациялық технология түрлерін саралау.
Зерттеудің болжамы: егер мұғалім сабақта сөздің тура және ауыспалы мағыналарын оқытудың мақсат, міндеттеріне жетудің тиімді, нақты жолдарын анықтаған жағдайда белгілі бір нәтижеге қол жеткізеді. Мақсатты айқындауда мұғалім оқушының жеке басын, интелектісін, оқу іс-әрекетін өз мүмкіндігінше ескеріп, өтілетін тақырып мазмұнын зерттегені дұрыс. Ал педагогикалық технология ерекшелігі – оның талабы. Осы мақсатқа жетуді оқушының өзі арқылы, оның оқу іс-әрекетін ұйымдастыру арқылы ойлау дағдыларын дамыта отырып жүзеге асыруды қарастырар едім. Берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып отырса, оқушының білімі мен сөйлеу мәдениетін жетілдіру ұтымды әдістер мен ұстанымдар негізінде жүргізілсе, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта түседі.
Зерттеудің әдістері: теориялық әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден өткізу.
Зерттеудің нысаны: сөз мағыналарының түрлері
Пәні : қазақ тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу орны: Тараз қаласы № 38 орта мектеп 5 «Б» сыныбы
Зерттеу кезеңдері:
1. Тақырып таңдап алу, сол бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал жинақтап, жұмыстың жоспарын құру.
3. Жоспарға сәйкес курстық жұмыстың І бөлімін жазу.
4.Диплом алдындағы тәжірибе жинақтау, курстық жұмыстың практикалық бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және қорғау.
Зерттеу жұмысының құрылымы: курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1996.
2.Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары. Алматы, 1982.
3.Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралық қолданылуы.
Алматы, 1994.
4.Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Фонетика. Лексикология.
Алматы, 1993ж.
5.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы,1998 ж.
6.Исаев С. Қазақ тілі. Алматы, 1993ж.
7.Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. Алматы:Рауан, 1996
8. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы,1991ж.
9.Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты.
Алматы, 1998 ж.
10.Аханов К. Грамматика теориясының негіздері .Алматы, 1996 ж.
11. Айғабылова Б. Лексиканы оқыту әдістемесі. Алматы, 1968ж.
12.Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы, 1988.
13.Болғанбаев Ә., Қалиев Ғ. Қазақ тілінің лексикасы мен фразеологиясы. Алматы: Санат, 1997.
14.Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы, 1998 ж.
15.Б.Құлмағамбетова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988ж.
16. Г.Қосымова, Ж.Дәулетбекова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі.
Алматы, 2001ж.
17. «Қазақ тілі мен әдебиеті» 2005ж. №3.41-43-бб.
18. «Қазақ тілі мен әдебиеті» 2005ж. №9.39-42-бб.
19. «Қазақстан мектебі» 1999»ж.»№4. 48-б.
20. Қазақ тілі. Энциклопедия.1998 ж.
        
        Абай  атындағы Жамбыл гуманитарлық колледжі
Гуманитарлық пәндер бөлімі
Қазақ тілі мен әдебиеті ПЦК-сы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Тура және ... ... ... ... ... ... ...
Тараз - 2014
Мазмұны
Кіріспе....................................................................................................................
І тарау. Сөз және оның ... ... Cөз - ... ең ... зерттеу объектісі.........................................
І.2. Сөз мағынасы - тілдің ұзақ даму кезеңдерінің нәтижесі
І.3. Сөздің тура және ... ... ... Сөз мағыналарын оқыту жолдары
ІІ.1. Сөз мағынасын оқытудың мақсаттары мен ... ... Тура және ... ... ... оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер......................................................................................................................
Қорытынды..............................................................................................................
Әдебиеттер тізімі...................................................................................................
Қосымша беттер...................................................................................................
Кіріспе. Зерттеудің өзектілігі. Сөз ... - ... бір зат, ... сан, ... мөлшер, көлем, шама, қимыл, әрекет туралы түсінік беретін дыбыстар, қимыл, әрекет туралы түсінік беретін дыбыстардың ... ... ... ... ... та отырады. Қазіргі қазақ тілінде қолданылып жүрген сөздердің бірқатары алғашқы мағынасын сақтаса, енді ... ... ... мағыналармен өзгерген. Сөздердің беретін лексикалық мағыналары, өзгеру ерекшеліктері, шығу тектері түсіндірме, этимологиялық, диалектологиялық сөздерде көрсетіледі.
Сөздің ... оның ... ... бірге өмір тәжірибесімен тығыз байланысты жағдайда ғана білінеді. Ойдың мазмұны тілдік формада ... ... ұғым сөз ... беріледі де, сөзге тіркеулі, бекітулі болады. Айтушы мен тыңдаушының қатынасы тіл ... ... ... cөз ... жөнінде жазылған ғылыми еңбектерді басшылыққа ала отырып, әдістемелік құралдарды пайдаланып, оқушыларға теориялық білім беру ... ... ... ... ... өз ойын ... ... түсіндіре алатын тұлғаны қалыптастыру, тіл байлығын, сөздік қоры мен шығармашылық деңгейін көтеру жолдарын саралау.
Зерттеудің ...
1. ... ... ... ... отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу.
2. ... ... ... ... берілетін білім көлемін анықтау.
3. Оқытуда қамтылатын инновациялық технология түрлерін ... ... егер ... ... сөздің тура және ауыспалы мағыналарын оқытудың мақсат, міндеттеріне жетудің тиімді, нақты жолдарын анықтаған жағдайда белгілі бір ... қол ... ... ... ... оқушының жеке басын, интелектісін, оқу іс-әрекетін өз мүмкіндігінше ескеріп, өтілетін тақырып мазмұнын зерттегені дұрыс. Ал педагогикалық технология ерекшелігі - оның ... Осы ... ... ... өзі ... оның оқу ... ұйымдастыру арқылы ойлау дағдыларын дамыта отырып жүзеге асыруды ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз дамытылып отырса, оқушының білімі мен сөйлеу ... ... ... ... мен ... ... жүргізілсе, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта түседі.
Зерттеудің әдістері: теориялық әдістер, баяндау, ... ... ... ... ... ... және тәжірибеден өткізу.
Зерттеудің нысаны: сөз мағыналарының түрлері
Пәні : қазақ тілін оқыту әдістемесі
Зерттеу орны: ... ... № 38 орта ... 5 ... ...
1. ... ... алу, сол бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал жинақтап, жұмыстың ... ... ... ... ... жұмыстың І бөлімін жазу.
4.Диплом алдындағы тәжірибе жинақтау, ... ... ... ... ... ... ... және қорғау.
Зерттеу жұмысының құрылымы: курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен ... ... ... ... Сөз және оның ... ... Cөз - лексикологияның ең басты ... ... ... әр ... ... ... байланыста бола тұрып, өздерінің дербестігін, даралық қасиетін ... ... ... ... ... бар. Сөз - ... ең басты зерттеу объектісі. Құбылыстар мен заттардың бәрі де ... бір ... ... ... сөз жоқ, сөз ... ... атау да жоқ. ... сөз тарихы тіл тарихымен, тіл тарихы халық ... ... ... ... ... ... ... Адам баласы өзінің жаратылысынан белгілі қоғамда өмір сүріп келеді. Өмір ... ... ... ... де олар ... ... ... бірлесіп атқарған еңбектің өзі адамзатты ойлай білуге, сөйлеуге мәжбүр еткен.
Тіл адам ... қол ... ... сөздер арқылы көрсетеді. Әрбір тілдің сөздік құрамындагы ... ... ... ... ұзақ ... ... оның ... өмірін, тұрмыс салтын, күнкөріс-тіршілігін, мәдени-рухани өмірін, бүкіл экономикасын айнытпай айқын бейнелеп бере алады. Сөз байлығында біздің ... ... ... ойымыз, идеямыз, ұғымымыз сақталған. Қазақ халқының да көне заманнан бері карай өзімен қоса ... келе ... бай ... ... бар, ... ... ... кешкен бүкіл өмірінің, шаруашылығы мен кәсібінің, материалдық байлығы мен рухани қазынасының нақ ... ... Сөз ... ... ... өтіп, бірден-бірге жоғалмай, сақталып келеді. Адамдар бір-бірін тіл арқылы түсінісетін болса, сол тілдің басты құралы -- сөз. Сөз ... -- ... ... құбылыстың, қимыл-әрекеттердің атауы. Әрбір сөздің білдіретін жеке ұғымы болады. Мысалы: қар деген сөздің білдіретін ұғымы -- түсі ак, ... ... суға ... зат. ... ... ... сөз саны өз ... тіпті мол екенін бекер дей алмаймыз. Ендеше, сол мол сөздің бәрі біркелкі ... ... ... ... ... бар да, ол ... уақыт санап дами береді. Ал кейбір сөздер тұрақты мағынаға ие бола алмайды, олардың мағынасы сөйлем ішінде ғана ... ... ... жүзі ... ... таң қапты,
Бәрі осы-ау деп деген,
Томсарып құз ... ( Абай ... ... төрт ... ... ... саны жеке жазылуына қарай 16 сөз болса, олардың ішінде мағыналары- 11. Қалған ... ... ... ие бола ... ... ішінде ғана мәні бар сөздер. Мысалы, оның ішінде жүз, тер, жартас, із, құз ... ... ... ... ... кәрі ... заттың сынын көрсететін сөздер; томсару, жылау дегендер заттың ісін, қатынасын көрсететін ... т.б. ... ... мағыналы сөздер, мағынасыз сөздер деп екіге бөлуге болады.
Мағыналы сөздер дегеніміз - атау ... ... Олар ... ... ... құбылыстың атауы, немесе оның (заттың) сынының яки әрекетінің атауы болады. Мысалы, кәрі жартас дегенде жартас заттың атауы болса, ... ... ... ... ... ... мәні сөйлемдегі байланысында ғана. Мағынасыз сөздерге шылау, демеу, демеуліктер, одағайлар жатады.
Сөз -- өте күрделі күбылыс. Тілдегі ... ... ... ... мен ... - ... ... ғана емес білдіретін мағынасы жағынан да қилы-қилы. Мәселен, Дәурен сен ертең сағат онда үйге кел, ... ... ... ... істейік деген сөйлемдегі сездерді жеке-жеке алып қарасақ, дыбысталуы жағынан да, морфологиялык тұлғасы жағынан да, мағынасы жағынан да, ... ... ... ... ... ... мен орын ... жағынан да түрлі-түрлі. Осындай сөздерсіз ешқандай ой құрауға болмас еді. Сол сиякты тілдің грамматикалық зандарынсыз айтылатын ой ... әрі ... ... еді. ... да ... ... тән ... мен кызметі бар негізгі элементтер екендігін көреміз. Сөз дыбысталу мен мағынаның бірлігінен турады. Әрбір сөз -- ... бір ... аты. Сол ... ... әрқайсысына тән белгілі - мағынасы бар. ... бұл ... өзі ... зат пен ... ... ... емес, сол ұғымды білдіретін белгі ретінде жұмсалады да, бір тілде сөйлейтін халықтың бәріне бірдей түсінікті болып тұрады. Белгілі бір ұғым ... ... ... ... және сол ... тілде өмір сүреді. Сөз жеке нәрсені байқатады. Сонымен бірге ... мәні де ... Сөз ... - ... ұзақ даму ... ... мағынасын анықтау, тарихи даму барысында сөз мағынасының сапалық өзгерістеріне талдау жасау- ... ... ... ... ... ... В.В. Виноградов. Осы мақсатты алға қойғанның өзінде де, оны қалай ... ... ... ... ... ... сөз мағынасының дамуында толып жатқан шытырмандардың бар екенін, оны дұрыс шешіп, ... ... оңай емес ... де ... I. Кеңесбаев: ,- дейді.
Шынында да, сөздің мағынасы бірімен-бірі ұштасып, бірімен-бірі байланысып жатады. Мысалы, Биыл егін ... ... Биыл ... ... ... Биыл ... мол ... деген сөйлемдердегі астық, егін немесе жақсы, мол деген сөздердің ... өз ... ... мағыналары болғанымен, контекстегі мағыналарына қарай, кейде бірінің орнына бірі қолданыла береді. Ал Совхоз өкіметке астық тапсырды деген ... ... ... ... егін тапсырды деуге болмайды. Бұл- сөздердің контекстік мағыналары. Енді осы сөйлемдегі астық тапсырды дегеннің орнына бидай ... ... ... ... ... ... ... ойымыз нақтылана түседі. Өйткені астық деген жалпы атау ... ... сол ... бір ғана ... ... ... астық деген сөздің абстракт мағынасы болса, бидай деген- нақтылы мағына.
Сондай-ақ қара деген сын ... ... бұны ... ... қара ... түс пен қара саба, қара сиыр, қара күйе дегендердегі түсті бірдей деп айтуға болмайды.
Мысалы, Орта бойлы келген сезімдеу қара ... жүзі ... ... ... ... ... дегенмен: Айранбайдың... таралмай ұйысқан қара сақалы барлық бетін қаптап, тәу көрген адам- елуден асқан қу ғой,- дейтін (Б.Майлин.) дегендегі қара ... ... қара ... ... ... ... ... айыруға болады.
Мұнан шығатын қортынды: сөздің ... ... ... дәл ... түсін, түрін, белгісін нақты көрсете алмайды, бірақ халық тілінде дәстүр бойынша конкрет ұғымға сай ... ... өзі сан ... ... ... ... қолданылады. Бұған мысал ретінде жоғарыдағы қара сөзінің басқа ... ... ... ... қара ... ... ұнатады деген сөйлемдегі қара халықтың түсін көрсетпейді. Бұрын байларды ақ сүйек кедейлерді қара сүйек ... ... ... ... көрсететін қара деген сөз мағынасынан алыстап, тым ... ... ... меңзегенін көреміз. Сөздің осы сияқты мағынасын ауыс ... ... ... бұл ... жекелеген факт ғана болса, жеке мағына бола алмай, контекстік мағына болып қала береді.
Егер бұл сияқты тіркестер көбейіп, қара деген сын ... ... ... ... онда ... мағынадан гөрі, ауыс мағынаға жақындап, бара-бара тұрақтанып, мағынасы ашылып, жеке ... ... ... ... екі жүз аларман бар,
Бас қатар бас-аяғын тексерем деп (Абай).
Сөз мағынасының құбылуы- ... ... ... ... бір сөз табынан екінші бір сөз табына ауыстырып отырады. Бұл жөнінде зат есім мен сын ... Яғни ... ара жігі тым ... (сын ... ... Мысалы, қазіргі қазақ тіліндегі сын есім категориясын жасайтын сапалық сын есімдердің бәрі септік жалғауын ... ... зат ... ... кетеді. Көптеген сын атаулары зат атауымен ұштасып жатады. Мысалы:
Кешегі ... ... ... ... жоқ ... ... ().
Міне, бұл мысалда қара деген сөз заттанып кеткен. Ерболға бір қара атап және екі ... ... ... (М. Әуезов). Бұндағы қара деген мал дегеннің орнына қолданылып тұрғанын көреміз. Бұл- тұрақталған мағына, жеке мағына. ... қара сөзі сан ... ... ... сын ... ... ауытқып, субстантивтеніп кеткен. Бұл сөздің мағыналық ауысу қалпымен қатар, оның ерте күндегі семантикасы да тікелей затпен байланыса айтылып, зат ... ... ... бертін келе сын есімге ауысқан.
Қара көне түркі тілінде де мал дегеннің орнына қолданылғанын XIV ... жазу ... ... көруге болады. Онда жиі қолданылған. VII ғасырда Көлтегіннің ескерткішінде қара бұдун болып жазылған- қара ... яғни хан ... ... ... сөз. Қара ... сөз ... ... хар түрінде айтылады, хар будай- қара бидай, хар сана- қара сана ... ой) ... ... ... әрине, кездейсоқ нәрсе емес, бұлардың барлығы да қара сөзі сын ... ... ... екенін, оның алғашқы мағынасы заттың атауы болып, бертін келе сын есім болған деген пікірді дәлелдейді.
Бұл ... ... бір ... бар. ... ... хар қазіргі қазақ тіліндегі қара деген сөзбен тура мағыналас болғандықтан қара деген сөздің ... қар ... ол сөз- ... қар-ы дегендегі қар-мен, болмаса ұры-қар дегендегі қар-мен мағыналас болмай ма деген күдіктен аулақ болуымыз ... ... ... ... қар ... сөз ... мағынада қолданылады, хун қар- ер адам; хун адам, қар еркек,ер деген мағынада. Мұны ... ... ... ... ... ... әйелдің қары күлегеш дегенмен салыстыруға болады. Қолды хол деумен қатар гар деп те атайды, мысалы, гар буу- қол мылтық ... ... ... ... қара ... сөздің мағынасының динамикалық дамуын шамаласақ, басқа сөздердің де дамуы осы тектес болып келеді ... ... ... ... ... даму ... тұрақты мағына да, жаңа мағына да, ауыс мағына да, контекстік мағына да туып, кеңейіп, тарылып ... ... ... ... ... даму ... жаңа ... табуы да мүмкін; жеке сөздің мағынасы жанды организм ... ... ... бір ғана қара ... сөздің сапа сынының заттық мағынасын шолығанымызда, ол әр түрлі затты белгілейтінін, яғни әр түрлі зат атауының орнына қолданылатынын ... ... ... сөздің мағынасы болып табылады. Өйткені, сөз мағынасының негізгі белгісі ең ... ... ... ... заттың, құбылыстың атауы болуға тәуелді екенінде. Егер оны ол қасиетінен ажыратсақ, мағына шықпайды. Ал грамматикада шын мәнінде мағына ... ... яғни ... ... ... орын ... Оған ... ретінде оқыдың деген бір сөзді алсақ, оқы- түбір сөз; оның мағынасы айқын, ал - ды-етістіктің өткен ... ... тұр; -ң- ... ... ... ... Біз, ... бұл қызметтерін ұғынамыз, бұл да ұғым. Бірақ бұлар мағына емес, грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... тәуелділік жоқ.
Кейбіреулер сөздің ұғымы мен мағынасын шатастырып, бірінің орнына ... ... ... ... ... алып жүр. Бұл сияқты кемшілік А.И. Томсонның деген еңбегіндегі теріс пікірден басталған сияқты. Оның айтуынша, ... ... ... ... мәні ... ұғымның өзгеруімен бірге тілдің мағынасы да өзгереді дегенді айта ... ол: ... ... ұғым мен мағынаны, сөзді бір-бірімен тепе-тең деп, ажыратпай қарағандықтан, олардың ерекшеліктерін елемей, ... ... ... ... ... ... Сонымен, сөзде грамматикалық, лексикалық мағына, сөздік (негізгі) мағына, ... ... ауыс ... ... ... және ... абстракт мағына болады. Енді осылардың бастыларын жекелеп қарастырайық.
І.3. Сөздің тура және ... ... ... -- ... (заттың, сапаның, қатынастың, қимыл-әрекеттің, қалыптың) белгілі бір құбылысының сөзде бейнеленуі. Сөз мағынасының грамматикалық және лексикалық түрлеріболады. Грамматикалық мағына сөздің белгілі бір ... (сөз ... тән ... ... ... ... мүмкіндіктері мен ерекшеліктерін, сондай-ақ оның түрлік өзгеріске түсу қабілетін (жіктелу, есептелу), сөз тіркесі мен сөйлем ... ... ... ... ... ... ... да жалпылықты білдіре беруі мүмкін (айталық, күлу, ыза болу, ашулану, ... -- ... ... ... білдіреді). Соған қарамастан, лексикалық мағынаның жеке қасиеті болатынын теріске шығаруға болмайды, өйткені келтірілген мысалдағы сөздердің әрқайсысына тән мағыналық айырмашылықтары бар. ... ... ... ... мағынаның ұқсас жайлары көп, бірақ олардың да тура және ауыспалы мағыналарының ... анық ... ... қара ... қара (сын ... ... болу т. б.). ... лексикалық мағыналары түсіндірме сөздікте белгілі бір контекстке байланысты ... Сөз ... ... ... ... бола бермейді, Әдетте сөз мағынасы екі тұрғыдан екіге бөлініп қаралады: лексикалык мағына және ... ... ... жеке тұрғанда немесе сөйлемде білдіретін негізгі ұғымы оның лексикалық мағынасы болады: тау, тас, орман. Ал осы ... сөз ... сөз ... ... ... ... қарастырғанда, олардың білдіретін мағыналары грамматикалық мағыналар болады: Тау мен тасты жел ... ... -- ел ... деп, ... ... тау, тас, орман, ел, байлық деген сөздер, бір жағынан, жеке-жеке ұғымның атауы болып, лексикалық ... ... ... жағынан, ол сөздердің барлығы да жалпы зат атауы мәнін білдіріп, зат есім болып түр. Бұл -- сол ... ... ... Егер бұларға грамматикалық талдау (грамматикалық тұлғалары мен атқаратын қызметтеріне қарай) жасасақ, ... ... ... грамматикалық мағынаны білдіріп тұрғанын байқаған болар едік. Мысалы: тау және ... ... ... ... ... бір ... ... (бұл -- лексикалық мағынасы), оның үстіне бұл екі сөз де жалпы жансыз зат атауы және табыс септік ... ... бұзу ... тура объектісі мәнін (нені бұзар?) білдіріп тұр. Сондай-ақ жел -- әрі жалпы жансыз зат ... әрі ... ... (бастауыш) -- не бұзар? Бұзар -- ... ... ... және -ар қосымшасы арқылы шақтық (болжалды келер шақ), 3-жақта тұруы арқылы жақтық, баяндауыштық ... тұр. ... ... -- ... ... ... сөзде бір лексикалық және бір я бірнеше грамматикалық мағына болады дейміз. Сөздер толық (лексикалық) мағынасы бар негізгі сөздер және ... ... ... алмайтын көмекші сөздер болып та бөлінеді: Жұмыстан кейін киноға бардым ... ... ... ... бардым дегендер -- толық мағыналы сөздер, өйткені олардың әрқайсысы өздігінен тұрып белгілі бір ұғымды білдіре алады. Ал ... ... сөзі ... тұрып ешбір ұғым білдіре алмайды, өзінің алдындағы сөзге тіркесіп барып ... ... ... ... кейін сөзін көмекші сөз дейміз. Асқар келгенде, Ботагөз ұйықтап қалып еді ... ... ... ... Ботагөз, ұйықтап негізгі толық мағынаны, ал қалып еді сөздері көмекші мағынаны ... тұр. ... еді ... ... толық мағынаны білдіре алмай, ұйықтап көсемшесіне тіркесіп барып бір істі, әрекетті (бір мағынаны) білдіреді. Сонымен, сөздер толық, негізгі, көмекші, ... ... да ... ... Сөз бір ... да, бірнеше мағынаны да білдіреді.
Сөздің қосымша мағыналары негізгі мағынасы арқылы пайда болып, дамиды. Ақ деген сөздің негізгі мағынасы сапа, сын ... ... ... ... ... бәрі негізгі (сөздік) сын мағынасынан дамыған. Ақ торғын, ақ сүт дегендегі ақ- негізгі мағына. Ал ақ болу, ақ көбею, істің ағы ... ... ... ... мағыналарының бәрі ақ деген түспен байланысты ұғынылады. Тағам мағынасындағы ақ та ақ деген ... ... ... ... ақ сүт, ақ ... ... болып айтылып, кейін сөз тіркестерінен бірте-бірте ажырап, дараланып ... ... ... ең алдымен затпен, құбылыспен байланысты мағына жасалады да, абстракт мағына ... ... ... ... ... ақ ішу ... ақ- зат ... сондықтан осының өзі негізгі мағына болып, түсті белгілейтін мағына кейін пайда болмады ма екен деген күмән болмауға тиіс. Өйткені, сапа ... ... ... тани ... бірге жасалған көне атаулар, олар бертін келе зат сипатын ... ... ... ие болған. Сондықтан сапа сындары тым ертеректе жасалған.
Ақ деген сапа сыны тым ерте қолданылғанда, ал зат атауы болған ақ ... ... адам ... ... ... ... оның ... азық ете бастаған, оны сапа сыны арқылы кейін жасалған.
Ауыс мағына дегеніміз де сөздің негізгі ... ... ... жар деген сөзді алайық. Оның негізгі мағынасы- сайдың екі жағында кездесетін тік жаға. Ол қия тас ... да ... тік ... топырақ болуы да мүмкін. Тік болса, жар деп атайды. Осының ауыс ... ... ... жар деу. Ал ... ... ... негізгі мағынасы- қабырға сүйегі болса, ауыс мағынасы- үйдің қабырғасы, қораның қабырғасы. Бас деген сөздің таудың, қарағайдың басы дегендегі ... ... ... ... ... яғни ... заңы бойынша, жасалған мағына. Қырман басына өзі бас-көз болады (Ж. Тілеков). Ер мен еңбек таңғы шақ тоқ басынан табыссын (Ж. ... Бір ... ... үш ... кез ... (Ы. ... ... от басында, көшсе, көш басында (мақал). Бұл мысалдағы басы ... ... ... да- ауыс ... ... бірге оқыған құрбыға бас бәйгені бермедің (А. Құнанбаев). ... ... бас ... ... ... ... ... дейді көруге,
Жерді көріп, өз бағасын беруге (Х. Ерғалиев)
дегендегі бас ... ... ... ... ... Бұл- ... ... тұру қасиетімен байланысып жатады. Әрине, бұл да ауыс мағына. ... ... ... сол, ол ... ... ... ... болуымен бірге, негізгі мағынаға меңзес болады.
Қорытынды
Сөз дегеніміз - ... мол, ... ... категория.Сөздің мағыналық, дыбыстық шығу төркіні, даму тарихы, қолдану ерекшелігі, жасалу ... ... ... және ... ... ... жақтары бар. Сөз айналамыздағы зат не құбылыс жайындағы ұғымның аты ... ол ... ... тән ... ... да бар.
Тіл-тілдегі сөздер дыбыстар тіркесінен тұрады. Дыбыстар тіркесі белгілі бір заңдылықтар мен ережелерге бағына тіркеседі. Сөздің дыбыстық жағы оның ... ... ... ... - ішкі ... ... қарап барлық сөздерде мағына болады ... де ... ... ... ... ... де кездеседі. Шылау, көмекші сөздердің нақты мағыналары жоқ, тек атауыш сөздермен тіркесіп, оларға қосымша мағына үстейді.
ІІ тарау. Сөз мағыналарын ... ... Сөз ... оқытудың мақсаттары мен міндеттері
Ана ... ... ... ... ... да сол ... ... қыр-сырын толық біле береді деуге болмайды. ... сөз ... ... ... ... зор. Оқушы сөз жүйесін түсіну ... оның ... ... ... саналы түсінуге, әр сөздің орынды қолданылуы арқылы ойды толық әрі дәл жеткізуге қызмет ететін сан ... ... ... түсініп, талдап, таңдап қолдана білуге, мәнерлі сөйлеуге, көркем әдеби ... ... ... ... ... дағды алады.Сөз мағынасын меңгертуде қойылатын талаптар жастарды дұрыс сөйлеу, ойын жеткізіп айта ... ... ... ... Өйткені тіл заңдылықтарын, ережелер мен анықтамаларды үйрете отырып, тілдік ... ... бар. Сөз ... ... ұғым ... ... өтілумен бірге грамматиканы оқыту барысында кеңейіп, оның практикалық маңызы барған сайын ... ... ... лексикалық мағынасы бар сөздердің де грамматикалық ... ... ... ... ... ... мағына негізгі белгі ретінде ... ... ... оның ... ... түсіндірумен орай сөздердің бір-бірімен мағыналық жағынан ... ... ... белгілі бір жүйеге бағынып, бірін-бірі толықтырып, мағынасын ... ... ...
Тіліміздегі сөздің жүйесін қарап, ара қатынасын анықтау оның ... ... аша ... ... ... ... ... бірге оқушының ана тіліне деген сүйіспеншілігін арттырады.
Оқу үрдісінде ... ... ... оны ... жүйелеп, оқушының келешекте қажетіне пайдалана алатындай дағдысын қалыптастыру ... ... ... етеді. Оқушылырдың сөздерді дұрыс қолдана білу ... ... сөз ... ... ... ... көңіл бөлуге , мағынасын анық аңғартуға ... ... ... жүйесін кеңейтуге бағытталған лексикалық жаттығулардың маңызы зор. Сөз ... ... үшін ... ... және ... байланысты жаттығу жұмыстары жүргізілуі керек. Берілетін жаттығу ... ... ... сөз жоқ, лексикалық жаттығу болып табылады. Мұнда, негізінен, оқушылардың лексикадан алған теориялық ... ... сөз ... ... ... ... ... ісі игерілу керек. Сөздің тура және ... ... ... ... сөздікпен жұмыс жасалады.
Оқушылардың сөз байлығын арттыруда сөздерді тақырыптық топтармен үйрету ... Ол үшін ... ... тақырыптар алынуы керек. Мысалы, спорт ойындары, өздері тұратын жердегі шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... байланысты сөздерді игеру сөз байлығын аттырып қана ... ... ... ... тілдерін ұстартады. Белгілі тақырыпта әңгіме өткізуге, ... ... ... жасайды. Оқушыға тақырыпқа қатысты барлық сөздермен жаттығатындай мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... қажетті әдеби нормаға сай сөздерді қолданбау.
* Қыстырма сөздерді жиі ... ... ... сай ... ... ... бұзылуы немесе автордың өз ойын, әсерін, көңіл күйін ... ... ... ... ... ... ... қателерді ескеріп, мұғалім қазақ қазақ тілі сабақтарында практикалық жұмыстарға көбірек көңіл бөлуі қажет.
ІІ.2. Тура және ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдер
Мұғалімдер үшін мына мәселелерді білу артық болмайды. Мұғалімнің сөз және оның мағынасы туралы айтылған пікірлерді балаларға ... ... ... жөн. Бұл ... ... ,- ... осы қасиетін ұлы К.Д. Ушинский де жоғары бағалап: ,- ... ... ... алатын ролін біздің лингвист-ғалымдарымыз да жоғары бағалап, ол туралы: ж.>>№4. 48-б.
20. Қазақ тілі. Энциклопедия.1998 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөздің көп мағыналығы8 бет
Теңеу – ерекше стилистикалық тәсіл9 бет
Функционалды-семантикалық өріс проблемасы145 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Сөздің ауыспалы мағынасы3 бет
Сөздің тура және ауыспалы мағыналары, мақал-мәтел5 бет
Тура және ауыспалы сөздердің мағыналары17 бет
Жыраулар толғауларындағы архаизм, тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздерге текстологиялық талдау жасау6 бет
Сөздің семантикалық құрылысы37 бет
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь