С. Торайғыров шығармалары

Кіріспе
1 С. Торайғыров шығармалары
1.1. С. Торайғыров шығармаларының қазақ әдебиетіндегі алатын орны

1.2. С. Торайғыров лирикаларының негізгі арналары

II. тарау. Лирикалық шығармаларды оқытудың жолдары
2.1. Лирикалық шығарманы оқытудың мәні мен маңызы

ІІ.2. Автор шығармаларын оқытуда жаңа технологиялық әдіс.тәсілдерді пайдалану

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Әдебиет тарихында дәстүрдің ерекше орны бар. Қай дәуірдің болсын, әдебиеті өздігінен туа салмайды, ол өзінен бұрынғы әдебиеттің дәстүрлеріне сүйеніп, оның озық үлгілерінен, идеяларын байыта отырып дамиды. ХХ ғасырда дүние жүзіне мәлім болған қазақтың жаңа әдебиеті де осылай бұрынғы әдеби дәстүрлерге сүйеніп жетілді, өсті.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетінің гуманистік дәстүрлері қалың халық бұқарасының патшалық езгі мен жергілікті үстем таптың, әкімдердің құлдығынан құтылуды көздеген азаттық идеяларына негізделеді. Сондықтанда әдебиет мүддесі халық мүддесі мен бір жерден шығып, көркем туындының ел ішіндегі беделі, үгіттік, идеялық әсері күшейе түсті.
Абай бастап айтқан халықтың езгі мен әділетсіздіктен ашынған жан күйігін ХХ ғасырдың бас кезіндегі әдебиет өкілдері бар дауысымен көтеріп жырлады. Жалпы халықтың азаттық идеясының А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, С. Торайғыров, М. Сералин, С. Дөнентаев, С. Көбеев шығармаларында тереңірек қойылуы да осыдан. Осы тұста Сұлтанмахмұт Торайғыров өз қазақ қоғамының іріп-шіріп жаңару күтіп отырғандығын тіпті өткір айтты.
Сұлтанмахмұт «Қайтейін елім, қимаймын, қия алмай жанды қинаймын» дей отырып, халық өмірінің шындығын, оның арман-тілегін терең көрсетті.
Демократ ақындардың сынының өзінде халықтың бақытты болашағын аңсау идеясы бар. Сол дәуірдің халық ағартушылары халықтың, қалың бұқараның надандығын, бой күйездігін, жалқаулығын сынай отырып, оларды еңбекке, оқу-білімге үндеді. Оның сыншылдық сарын мен ағартушылық идея ХХ ғасырдың басындағы әдебиетте кеңінен қойылады.
Өмір шындығына тереңдеп барып, оның күрделі жайларын суреттеуге бет бұру, сол арқылы қоғамдық дамудың сыры жайлы ойлану әдебиеттің көркемдік мүмкіндігін кеңейтті. Жаңа жанрлар туды, ескі жанралар жаңа мазмұнмен
толықты. Абай, Шәкәрім тұсында қазақтың байырғы өлеңі қалай түлеп өзгергенін, оның мазмұны мен түріне қандай өзгерістер кіргенін көрсек, Сұлтанмахмұт өлеңімен жазылған роман мен реалистік поэманың үлгілерін жасады. Ахмет, Міржақып, Сұлтанмахмұт поэзиясында азаматтық лирика басым келеді. Прозалық роман жазуға талап жасалды.Мұның бәрі қазақ әдебиетінде реализмнің дамуын жеделдетті. Жаңа әдебиет өмірді реалистік суреттеу мен азаматтық үлгіні, гуманизм мен демократтық көзқарасты, отан сүю мен туысқандық идеяларын классикалық әдебиет дәстүрінен алып, жаңа жағдайға лайықты дамытты. Сондықтан бұл дәстүрлер жаңа кезеңдегі қазақ әдебиетінің қайнар көзі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты: Оқушыларға Сұлтанмахмұт Торайғыровтың лирикалық шығармалары мен оны оқытудың тиімді жолдарын қарастыру және білім деңгейін арттыру.
Зерттеудің міндеті: Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын, соның ішінде лирикасын оқыту барысында тиімді әдіс-тәсілдерді пайдалана отырып, оның сабақтағы қызметін арттыру.
Зерттеу әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, талдау-жинақтау.
Әдебиеттер тізімі
1. Торайғыров С. Сарыарқаның жаңбыры Поэмалар. – Алматы: Жазушы, 1987
2. Торайғыров С. 2 томдық шығармалар жинағы. – Алматы. Ғылым, 1993
3. Торайғыров С. Қамар сұлу. – Атамұра, 2002
4. ХХ ғасыр әдебиеті
5. Айтжанова Қазақ әдебиетінің оқыту әдістемесі
6. Әдібаев Х., Базарбаев М., Қабдолов З., Нұрғалиев Р. Қазақ әдебиеті – Алматы, 2003
7. 6 сынып әдебиеті. – Алматы: Атамұра, 2002
8. Қазақ әдебиеті журналдары
9. 7 сынып әдебиеті. – Алматы: Атамұра
10. Бітібаев Х. Әдебиетті оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1997
11. Қазақ әдебиеті хрестоматиясы. 10 сынып. – Мектеп баспасы, 2003
12. Торайғыров С. Поэмалар жинағы
13. Исаев Әдебиет тілінің тарихы.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Әдебиет тарихында дәстүрдің ерекше орны бар. ... ... ... ... туа ... ол өзінен бұрынғы
әдебиеттің дәстүрлеріне сүйеніп, оның озық үлгілерінен, ... ... ... ХХ ... ... ... ... болған қазақтың жаңа әдебиеті
де осылай бұрынғы әдеби дәстүрлерге сүйеніп жетілді, өсті.
XIX ... ... ... мен ХХ ... бас ... ... гуманистік дәстүрлері қалың халық бұқарасының патшалық езгі мен
жергілікті үстем таптың, әкімдердің ... ... ... ... ... ... ... мүддесі халық мүддесі мен бір
жерден шығып, көркем туындының ел ... ... ... ... ... ... бастап айтқан халықтың езгі мен әділетсіздіктен ашынған жан ... ... бас ... ... ... бар ... ... жырлады.
Жалпы халықтың азаттық идеясының А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев,
С. Торайғыров, М. Сералин, С. ... С. ... ... ... да ... Осы ... Сұлтанмахмұт Торайғыров өз қазақ ... ... ... ... ... ... ... «Қайтейін елім, қимаймын, қия алмай жанды қинаймын» дей
отырып, халық өмірінің шындығын, оның ... ... ... ақындардың сынының өзінде халықтың бақытты болашағын аңсау идеясы
бар. Сол дәуірдің халық ағартушылары халықтың, қалың ... ... ... ... ... ... ... еңбекке, оқу-білімге
үндеді. Оның сыншылдық сарын мен ағартушылық идея ХХ ғасырдың ... ... ... шындығына тереңдеп барып, оның күрделі жайларын суреттеуге бет бұру,
сол арқылы қоғамдық ... сыры ... ... ... ... ... Жаңа ... туды, ескі жанралар жаңа мазмұнмен
толықты. Абай, Шәкәрім тұсында қазақтың байырғы өлеңі қалай ... оның ... мен ... ... өзгерістер кіргенін көрсек,
Сұлтанмахмұт өлеңімен жазылған роман мен ... ... ... ... ... ... поэзиясында азаматтық лирика басым
келеді. Прозалық роман жазуға талап жасалды.Мұның бәрі қазақ ... ... ... Жаңа ... ... ... суреттеу мен
азаматтық үлгіні, гуманизм мен демократтық көзқарасты, отан сүю ... ... ... ... ... ... жаңа жағдайға
лайықты дамытты. Сондықтан бұл дәстүрлер жаңа кезеңдегі қазақ әдебиетінің
қайнар көзі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты: ... ... ... ... мен оны ... ... ... қарастыру және білім деңгейін
арттыру.
Зерттеудің міндеті: Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын, ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, оның
сабақтағы қызметін арттыру.
Зерттеу әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, талдау-
жинақтау.
Зерттеу орны: №53 орта ... 7 «А» ... ... ... жаңа ... сай ... жаңа
технологияларды орынды қолдана ... ... ... ... ... ... есте ... қабілеті артар еді.
Зерттеу кезеңдері:
1. Тақырып таңдап алу, сол тақырып бойынша іздену.
2.Бекітілген тақырыпқа байланысты материал ... ... ... ... ... ... жұмыстың І бөлімін жазу.
4. Мемлекеттік ... ... ... ... жүргізе отырып,
курстық жұмыстың практикалық бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және қорғау.
1.1. С. Торайғыров шығармаларының қазақ әдебиетіндегі алатын орны
Сұлтанмахмұт ... 1893 ... 28 ... күні осы ... ... ... ... Шоқпыт (шын аты Әбубәкір) ... ... ... дүниеге келген. Торайғыр — арғы аталарының аты. Жастай анадан
жетім қалған зерек ... ... алты ... хат ... ... ауыл ... ... Сондай молдалардың бірі Мұқанның ... да ... ... ... ... соң, ... медреседе
дәріс алады. Бірақ оған әде-биет, заман ... ... ... 1911 ... ... жадит рухындағы мұғалім Нұрғали болған. Ол қазақ, татар
тіліндегі газет, журналдарды үзбей оқып, 1905 жылдан ... ... ... ... отырған.
Осы кезеңде Сұлтанмахмұт әдебиетке ден қойып, өзінің «Дін», «Оқу» деп
аталатын алғашқы ... ... ... ... келеді» деген келесі бір
өлеңі 1905 жылғы әсерімен жазылғаны анық байқалады. Мұнда ол тап ... ... ... бас ... ... ... ... ол ағартушылық
арнаға көшіп оқу-білімді уағыздайды:
Бүгіндегі жастарға оқу міндет,
Тек қана оқуменен өнер білмек.
Жоятын ... қой — ... ... ... ... ... ... өз халқын прогреске, білімге шақырады.
Бұл кезеңде Сұлтанмахмұт Абай, Тоқай өлеңдерімен танысып, орыс ... ... ... 1912 жылы Тройцкіге барып, ... ... ... ... ... ... медресесінде көп оқи алмайды. Бұл
кезде ол көбіне ақындықпен әуестеніп, «Оқудағы мақсат не?», ... ... ... ... рухындағы алғашқы өлеңдерін жазады. Бұл
шығармаларында Сұлтанмахмұт оқу ... ... болу үшін ... ... ... үшін қажет деген ойды басым айтады.
Қараңғы қазақ көгіне,
Өрмелеп шығып күн болам.
Қараңғылықтың кегіне,
Күн болмағанда кім ... ... ... ... деген негізгі ойы сол.
1913-1914 жылдың қыс айларында Сұлтанмахмұттың ауруы асқынып, денсаулығы
нашарлай түседі. Ол ... ... ... ... ... ... ... көзқарасын өсіреді. Журнал бетінде бірнеше өлең-
мақалалары жарияланып, ақын жазушы дәрежесіне жетеді. «Айқап» ұлт ... ... әйел ... ... ... ... би-болыс, ұлықтардың
озбырлығын сынға алған еді. Осы ... ... ... поэзиясына
арқау болған.
1914 жылдың жаз айларында ақын Баянауылдағы өз еліне өкпе ауруынан
емделуге ... ... ... «Шоқ» серіктігін ашпақ болады. Бірақ
оған жергілікті феодалдар жол ... Осы жылы ақын ... «Кім ... сұлу» романдарын бастап, Шорманның Мұсасына арнап «Бір адамға» деген
өлеңін ... ... ... ... орысша оқуға түспек болып, денсаулығы
жарамаған соң елге ... 1916 ... ... ... ... ... болып қызмет істейді. 1916 жылдың аяқ шенінде Томскіде 5-
6 ай ... ... ... ... Сөйтіп, орыс әдебиетімен де танысады.
Ақпан революциясынан соң Сұлтанмахмүт бірер жыл ... ... ... ... 1918 ... наурызында еліне оралады. 1919
жылдын, аяғында ... ... ... ... ... қуған соң,
Сұлтанмахмұт 2-3 ай көлемінде совет жұмысына да араласады. Бірақ денсаулығы
күрт ... 1920 ... 21 ... күні көкірек ауруынан қайтыс болады.
Бұл кезде ол небәрі 27 жаста еді. Ақынның бейіті
Баянауылда.
С. Торайғыровтың ... ... оның ... ... ... біз ... кезеңге бөлеміз:
1) 1912—1916 жылдары ол өзінің көзқарасы жағынан ... ... ... ... ... ... Бұл ... ол көбіне феодализм
қайшылығын басым әнгімелеп, ескіліктің барлық көрінісін қатал сынға алады.
Оның мазмұнды да ... ... ... ... ... «Қамар сұлу»,
«Кім жазықты» сияқты тамаша реалистік ... ... ... «Өлеңмен жазылмақ болған драманың материалы» ... ... ... ... ... ... ... идеясын
жақтайтын саяси-әдеби мақалалары 1905 жыл, одан ... ... ... 1917 ... наурыз айынан 1918 жылдың ақ-
панына дейін ол ақпан революциясын шый бостандық
деп ойлап, осы кезеңде туған кейбір ... ... ... ... ... ... ... революциясының нәтижесі буржуазия өкіметінің қолына
көшіп, енді ... ... ... ... кыза ... ... осы ... жазған
кейбір өлеңдерінде торығу сарыны байқалады. Бірақ
бұл аз ғана шығармаларын әдіс жағынан тұтас кезең
деп алу қиын. Екінші ... ... ... бірі ... ... ... «Алаш ұраны» («Сарыарқа», 1917,
21 қараша) оның қызу ... ... езгі мен ... ... ... де ... 1918 ... ақпан айынан бастап 1920 жыл аралығында Сұлтанмахмұт
сыншыл реализм әдісіне оралып, ... ... ... ... ... (1918), ... (1919) ... еңбекші ха-лықтың азаттық күресін
әңгімелейтін «Дауылдағы әбігер», «Өңім бе, түсім бе?», «Ғайса кім?» сияқты
идеясы жаңа саяси өлеңдер ... ... орыс ... ... ... ... ... программалық еңбегінің анық әсері бар. Сол сияқты
Абай өлеңдерінің де ... ... ... өз. ... әдебиеттің
реализмі, халықтығы және идеялығы деген үш мәселені арқау етеді. Бұл үшеуі
егіз ұғым.
Белинскийдің айтуынша, көркемөнер болмыстың ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым қонымды болса, ол соның
халықтығының белгісі болмақ. Өйткені ондай жерде халық ... мен ... ... орын берілмей тұрмайды. Қонымдылық дегеніміз фотосуреттік
дәлдік, тайыз натурализм емес, ... ... ... өз
тенденцияларымен - көрсету болса, осы белгілер Сұлтанмахмұт шығармаларында
толық ... ... ХХ ... басындағы демократтық әдебиеттің ірі өкілі болып
табылады.
1.2. С. Торайғыров лирикаларының негізгі арналары
Торайғыров ақындығы тән бір қасиет – лирикалық ... ... ... ... ... алғанда субьектінің көңіл-күйін ... ... ... ... ... десекте, Сұлтанм ахмұтта ол барша
өлеңдерін, поэмаларын қамтитын жүйелі құбылыс. С. Торайғыровтың жазушылық
өмірбаянында 1917 ... ... ... мерзім жөнді ілікпей жүр. Басты
себеп бұл уақытта С. Торайғыровтың Семей ... ... ... ... ... ... ... тығыз қарым-қатынаста
болуы.
С. Торайғыровқа «байшыл», «ұсақ буржуазияшыл»,т.б. айдарлардың ... ... ... ... ... ... ... ұраны» 1917 жылғы
Ақпан революциясынан кейін іле-шала жазылған шығарма.
Ақпан төңкерісінен кейін қазақ жерінде кеңінен өріс ... ... өз ... жеке ел ... ... ... ұраны» өлеңінен өзекті түйінің
кесікті байламы.
Алаш туы астында
Күн ... ... ... Алашты
Қорлығына бермейміз!
Жасасын, алаш, жасасын! деп ақынның жігерлене жыр – кестеуі сол заман
ақиқатын көз алдымызға ... ... ... ... «А, ... ... жаңбыры»,
«Жас жүрек», «Неге жасаймын» т.б. өлеңдерін жазып, әлеуметтік сан саналы
жайттарды көтереді.
Ақын «Сарыарқаның ... ... ... бостандықты бар болмысымен
асыға күткенін аңғартады. Өлеңінде ақын ... ... ... ... өмір ... ... ... символдық образ, әрі
табиғатты оятып, сәнге бөлеуші ... күш. ... С. ... ... ... өлеңінде 1917 жылғы ақпанындағы революцияны
қурап, күйіп кеткен, ... ... жан ... ... ... ... жаңбырға теңейді.
Осы бір түбірлі өзгеріс кезіндегі ақынның көңіл күйі «Жас ... ... ... ... тек тәтті үміттің қиялы ғана болып,
«Шындық», «Достық ... ... бойы ... деп ... кейіпкер
жүрек-жарды сырын ақтарады.
БОлашаққа зор сенім арту, келешектен бір сәтте күдер ... ... ... жан ... ... С. ... ... жылдары
дүниеге келген «Осы да әділдікпе», «Өң бе, түс пе», ... ... ... «Кезек қашан келеді» шығармаларынан молырақ аңғарылады.
Ұлы өзгеріс тұсында дүниеге келген туындыларын оқығанда аңғарылатын
түйін С. Торайғыровқа тән ... ... ... дәуір сипаты туғызған
жаңалықтармен астасып, ұштасып жатады.
С. Торайғыров лирикасына тән өз ішкі ... ... бар ... жайып салу тәсілін «Қамар сұлуда» да ... ... ... ... ... көзқарасының да лирикалық, психологиялық
сипаты басым.
Қазақ жұртының бойындағы ... дерт ... ... ... ... көптің көкейіндегі жүрген сауалға суреткер көзбен үңіле қарап, елін
емірене сүйген азаматтық жүрегімен толғана тебіренген С. ... ... ... көбейе түсуін барынша қалады. Қамар, Қасен
сияқты жастардың кейде дәлелі жетңікіремейтін, ... ... ... ... ниеті түзі, көңілі ақ қаламгердің ұнамды кейіпкерлеріне шаң
жуытпау, оларды тек үлгіге ұстау, жастарды тәрбиелеуге пайдалану ... ерте ... тез ... тағдыр тауқыметіне тіреліп шырғалаңға
шырмалуы әйелі өлген Жорға Нұрымға айттыруынан басталады. ... ... ... ... автор көптің аузымен «Шіркін, Қамардай, шынымен сол
дөңкиген өгіз секілді немеге кетеді-ау!» деген күйзеліске, күңіреніске ... ... ... ... ... ширыға түске тұсы Омардың ауылына
«күйеу» Жорға Нұрыммен келуі. Жазушы Қамарды ... ... алып ... санағанымен, ұнамды кейіпкерлерінің зұлымдыққа төзбейтін, еркіндікті
сүйетін өнегелі ... ... ... ... Торайғыров қазақ даласындағы ескілікті салт-дәстүрінің ... ... ... әдет-ғұрыпқа қарсы тұрған Қамар, Ахмет, Қасен
сынды ... ... үлгі ете ... ... ... ... би, ... тағылық әрекеттерін әшкерелейді.
Шағырмада автор бейтарап емес, өзінің ішкі ... ... ... ... ... жеткізеді.
«Қамар сұлу» С. Торайғыров творчествосының ғана емес, бүкіл ХХ ... ... ... ... ... ... сұлудан» кейінгі көлемді шығармасы «Кім
жазықты» (1915).
«Кім жазықты да» қазақ ауылындағы үш ... ... ... ... ... ... ... Қабыш арқылы қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті,
қоршаған ортадағы дертке ұласып, ұшыққан салт-санадағы ресіздікті дөп басып
суреттеп, қатал сынға алған. Тасболат бай ... ұлы ... ... ... үшін оқуға береді.
С. Торайғыров Әжібай бейнесін жан жақты ашуды мақсат тұтқан. ... ... ... тұрлаусыз, пәтуасыз Әжібай ауылдағы әйелдерді
Жаңыл мен Жәнішті місе ... енді ... су» ... ... ... көңілі кетеді. Қанша айла, шарғыға барып, шашылғанымен Әжібай
Әппақайдың ... бұра ... Көп әйел ... ... ... ... әке
малын шашып, тағы бірнеше рет үйленеді. Әкесіне ас беріп атақ аламын,
болыстыққа таласамын деп ... ... ... ... ... айқын
белгі беруі сұрапыл жұттан соң жүген ұстап қалуы.
Мал жинап, байлық құраудағы тапқан ақылы – Қызы ... ... ... ... ... жалғасы қабыштың жексұрын іс-қимылдары арқылы
әжібайшылдықтан безіндіреді.
Романда ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ ... ... ... ... ... Әжібай, Қабыштардың күні өтіп,
шаңырағы щайқалып бара жатқандығы жалпы қоғамның ... ... ... ... ... суреттелген.
Дүниеден тым ерте көшіп, әдебиетте үзіп-жұлып оншақты жыл ғана ... ... С. ... ... ... ... ... марқая түсті. Кер заманның қанжығасына бөктеріліп, ... ... ... ... тапты.
«Таныстыру» (1918) мен «Айтыстың» (1919) ұзақ уақыт жұртшылық назарынан
тысқары қалып қоюының басты себебі қазақ қоғамының өткендегі мен ... ... сол ... саясат пен үйлестік таппағаны. «Таныстыру»
поэмасы Алашорда басшыларын дәріптейтін, ... ... ... әспеттейтін шығармалар деп танылады.
Екі поэманың пішін құрылымы да ұқсас, екеуінде де ... ... ... Қара өлең ... ... ... ақын түр іздеу жағынан С. Бисалиевтің «Жұмбақ әңгімесі», У.
Ғұмаровтың «Екі молданың кеңесі» сияқты дүниелермен сабақтасқан.
«Таныстыру» 1917 жылдың күзі мен 1918 ... ... ... ... ... кезде жазылған.
«Таныстырудағы» Оқыған поэмадағы өзекті ойды ... ғана ... ... ... ... ... түйгені бар, тұжырымы мол
азамат. Ал оның ... ... ... ... ой түрткі болған адамда
көптің бірі ... ... ... ... ... тіпті
сұхбаттасының тұжырымындағы шалалау қарпылған тұстарды ... ... жан. ... ... кеңесшісі сияқты үлкен ғұламалардың
шығармаларына сілтеме жасап отыратын тұстары да бар.
Халық мұңын ... ... ... тізбегін түю тұсында екі
кейіпкердің ... ... ... ... де ... ... қара қазақпен Оқығанның бойындағы мұндай ұқсастықтармен ... ... ... сөз ... ... өзінше. Оқыған өзіне
мәлім мағлұматтарды көңіл таразысына сала ... ... ... ... ... қара ... ... беймәлім дүниені сұрауды жалтақтамай,
кімдерді не үшін ұнатып, не үшін ұнатпайтынын ... ... ... ... иіп ... ... бір ... бар, сенен балам.
Тап біздің осы Семей облысының
Көшбасшы адамдарын айтшы маған,
- деп басталатын бірінші сұрағы төңкеріс ... ... ... ... тарихта баяндауына негіз болады.
Осы шумақтағы алғашқы тармақтың өзі бодандық шеңгелінде ... ... ... туын ... ... ... білдіреді.
Поэмада Ә. Бөкейхановтың және оның алты миллион қазақ үшін жеке басыны
рахатын «құрбан» еткен серіктерінің ... ... ... қарапайым
халық өкілінің атынан да толықтырылған.
Поэмада Оқыған мен Қара қазақтың әңгімесінің жалғасы аты аталған бағып,
мақсаттарын ұстанған, еліне қадірлі Әлихан ... мен ... ... ... Ә. ... қазақтан шыққан тұңғыш профессор,
математик, Томск ... ... ... ел ... ... ... барған адам.
Онан соң Халел Ғаббасұлымен ... ... ... ... ... ... терең ойлы, алыстан болжайтын адам.
Семейде «Алаш» партиясы құрылғанда, ұйымдастырушылық іскерлік ... ... жол ... ... ... университеттен оқып шыққан,
Халыққа қызмет парыз деп миынан ұққан.
Алданбас, алыс ... ... ... да оған ... ... ... ... біліп айла құрғыш,
Табады қайдан болса, содан ілгіш.
Бір іске тура план ... ... ... осы білгіш.
- дейді оқыған Х. Ғаббасұлының сөзі мен ісінің бір жерден шығатындығын,
шешімділігін, бірбеткейлігін жоғары бағалайы.
Поэма желісінен ел ... күн ... ... Х. ... ... жұртқа ғана емес, ақынның өзіне тоқтау бола білгені
байқалады. М. Әуезов естелігі осының дәлелеліндей: «Сұлтанмахмұт 1916 ... ... ... ... ... ... уақыт Семейде тұрады.
Осы орайда қазақ оқығандарының бір жиналысы болып онда ... ... ... ... Жиналыстан кейін алашорда басшыларының бірі ... ... ... ... ... бойынша, «патшаның жарлығына қарсы
болмау керек, майданға ... беру ... ... ... шығып Халелге
қарсы сөйледі. Майданғажігіт бермеу керек, ел көтерілгелі отыр, сендер кері
тартпандар деді, деді. Сонда ... ... ... кейіді, ұрысып
тастады.
Пырызып себебінен білді халық,
Толқынға тоқтатқан ақыл ... ... өз ... ғой ... аман алып, деді.
Ә. Бөкейханов, М. Дулатов «Алаштың азаматтарына» үндеу хат жариялап
елді бекерге қырылып қалудан ... ... ... айтатыңымыз: бұған көнбеске болмайды, мұны бұрында сан
рет айттық. Көнбейміз деушінің сүйгені жан ... ... ... ... ... ... ... бар, көнбегенде қандай ауырлық бар?
Көнгенде шаруаға ... ... ... жігіт қазаға ұшырар деп ауру-
сырқаудан болған ... ... ... ... алмайды,соғыстан
өлмейді.
Көнбегенде көретін ауырлық бағынып тұрған үкіметтің жарлығынан бас
тартсақ, жау ... ... бас ... үйде ... деп ... ұшын ... ... бізге құр өкпелеп қоймас, ол күшті
законға сүйеніп істер.
1916 жылғы ұлт ... ... ... ... ... әрекет
жасауына алашордашылар бөгет жасады деген айып айдар тағылды да, ... сол ... аяғы ... ... мен ... ... елді әуре сарсаңға түсіргенінде ... ... дей ... ... ... ... ... Құдайбердіұлы ерекше ілтипатмен аталады.
Шәкәрім барша қазақтың, бүкіл адамзаттың ынтымағын ... ... ... ... Құлжан келіні мен Нұрғали Құлжанұлына «таныстыруда» лайықты орын
берілген.
Нәзипа Құлжанова Семейдегі оқытушылар семинариясында мұғалім болған.
Халқымыздың тарихына, ауыз ... ... ... ... аса ... ... кейбірін кезінде жариялаған. Нұрғалиды жақсы білген. Кейбір
деректерге қарағанда олар ... ... ... ... ... ... ... Құлжанов жайындағы естеліктер, оның қаржылы ... ... ... ақырына дейін берік болған күрескерлігін растайды. ... ... ... қызмет етті. Н. Құлжанов 1919 жылы ақтардың қолынан қаза
тапты.
Поэманың басты мақсаты өз тұсындағы қоғамдық ... ... ... елді тура ... ... ау ... қазақтан шыққан
қайраткерлерді қалың елге таныстыру, ой салу.
Керісінше ақын Мұқыш Боштайұлы, Жақып Ақпайұлы, ... ... ауыр ... ... ... әлеуметтік көңілінен шығатындай ештеңе
тындырмағанын, жеке бастарының мансабын күйттеуден аса ... ... ... ақын ... ... ... бір ... бояумен
беріп, өзіндік таным-сенім шеберлігінде шектелгені де байқалады.
«Таныстыру» С. ... ... ... ... ... ... талабына сай жедел жауап беріп, төңкеріс тұсында толқыған ел көңіліне
ұялаған жұмбақ ... ... өнер ... ... ... ... Төңкеріс пен оның мәнін бағыт-бағдарын ажырата алмай дел-сал күй
кешкен жұртына елдікке бастар азаматтарды жарасымды түр, ... ... ... ... ... ... поэмалары қазақ әдебиетіндегі мүлдем
жаңа құбылыс. С.Торайғыровтың "Адасқан ... ... - деп ... көрнекті
әдебиет тарихшысы М.Мағауин қазақ сөз ... ... келе ... адам және оның табиғаты, өмір және оның мәні ... бір ... ... ... құймасы, шырқау шыңы тәріздес".
«Адасқан өмір" (1918) лирикалық ... ... ... Поэманың
өнбойында адамның өмірі, қоғамдағы орны, әлеуметтік іс-әрекеті турасындағы
топшылау орын алған. Лирикалық кейіпкер "меннің" дүниеге келген шағынан
бастапжарық дүниеден қайтқанға ... ... ... ... ... ... ... ішкі толғанысы мен қоғамдық
ортамен катынасын ... оның ... ... ... ... ... ... көтеріп жырлауы. Сұлтанмахмұттың қол
жеткен табысы деп ... ... "Мен ... ... ... тән пәк психологиялық сезім
басым.
Ақынның лирикалық "мені" ... ... деп ... келдім, міне!"
деп өмір есігін ашқан! "мен" асқақ сөйлейді: Мен азатпын, мен ... ... Не ... ... бердім міне! Сұлтанмахмұттың сарылып соңына
түскен әділдік, бостандыққа жете алмай жүрген шағында ... ... ... ... ... бала ... ... күйін
көтеріңкі беруі орынды.
Поэманың "Мен жігіт" бөлімінде менің жігіттік шағындағы ... ... ... ... тередеп қамту арқылы ақын әлеуметтік,
философиялық сырларды ашқан. Лирикалық кейіпкер әкім ойлап, ел ... ... ... да ... бар, ... ... дүниеде
ашылмаған сырларды пайда жоқтығын, байлықпен бақыт ... ала ... ... ... ... ... ... ортадағы
жетесіздікті сынаумен шектелмей, халық өмірін жақсартудың басы әділдік пен
бақытта деп түсінеді. Ендеше мен ... ... ... ... ... бақта, күште. Қарғаймын ... ... ... Өңім ... ... ... Бұл "Мен ... бөліміндегі кейіпкер толғанысының
түйіні. Торайғыров суреткердің әлеуметтік тақырыпты жырлау қалтарыстарынан
көш ... ... ... қомақты пікір.
Поэмада "ырқына дүние тұрсын дене көнбес", ұйқы ... ... ... кез қайран жиырма бесті ... ... ... ... ... жеңісі мен жемісі көп суреттелген.
Мен өлік, мен суық тән, ... жан ... өмір жоқ ... қан ... жоқ,, жек көру жоқ, ... жоқ..
Сезім жоқ, кірпігімді қозғар хал жоқ.
Өленнің көрнектілігіне қоса қуатты болуын ... ... ... ... ... ... ... "мені" әлеуметтік, саяси өмірдегі өзгерістерді дұрыс
пайымдайтын және олар жайлы берік көзқарасы бар ... шын ... ... ... үшін оқ ... ... ... жағы жүз мың болса, кедей жалғыз,
Қорықпай-ақ жалғыз жақта ... ... ... ... ... ... шығар сындарлы, салиқалы пікір.
С. Торайғыровтың "Адасқан өмірі" қазақ қоғамының алуан алуан ... ... өнер ... ... ... ... түйіндеудің
озық үлгісі.
С.Торайғыровтың "Адасқан өмір" поэмасымен үндес, өзектес ... 1912 жылы ... ... ... әңгіме аталып
жүргенімен табиғатында проблемалық очерк, мақалаға ... ... ... ... ... ... 25, 30 ... екен.
Ақын «Мен зарландым да» қазақ ауылын қилы-қилы ... ... ... ... ниет еткен.
Ең алдымен Торайғыровты толғандыратын сұрақ – оқу, білімге ұмтылу.
"Зарландым" 1912 жылы жазылған ... ... ... аталып
жүргенімен, табиғатында проблемалық очерк, мақалаға жақын. Немере інісі
Шәймерден ... ... ... ... бес, отыз ... ... "Зарландымда" қазақ ауылының қилы-қилы әлеуметтік эстетикалық,
психологиялық мәселелерін көтеруді ниет ... ... ... ... ... - оқу, білімге ұмтылу. Ата-
ананың балаларын оқытуға құнсыздығы, ... ... ... ... ... ... ... таралуына орасан бөгет туғызғандығына
назар аударады.
"Зарландым" туындысымен үндес, туыстас ойларды "Қазақ ... оқу, ... ... ... ... автор мұғалім жаңаша оқып, педагогика
ғылымынан хабардар болғанымен, ойлаған ісін жүзеге асыруға қазақ ... де ... ... келе ... ашына жазады.
Замандастарынан оза шауып, ... ... ... ... мен әнінің жоқтаушысы бола білген Торайғыров
асыл мүраның тағдыры ... ойын ... ... ... ... ... тіліндегі өлең кітаптары жайынан" мақаласы ... ... ... әдебиеті сыны іргетасының берік ... ... ... ... ... ... көтерілген проблемалар сын өрісінің
кеңейуіне, сыншылық ойдыц бұтақтана ... ... ... ... сыншылдық келбетін танытатын шағын мақала рецензиясы
"Жаңа кітап" ... 1913 жылы ... ... ... ... жинағына
арналған. Мақалада жинақ "бөтен тілден аршыңқы, мағынасы тереңірек", ... мен түрі ... тілі ... ... есебінде бағаланады.
С.Торайғыров көркем әңгіме, очерк жанрларына да қалам тербеген. ... ... ... ... ... қан", ... пен Жантұрсын"
шығармалары қазак, прозасының алғашқы ... жылы ... ... есімнен жаңылғанымның" тақырыбы жесірлік
қасіретін тартқан әйел басындағы ауыр ... ... алты жыл қара ... ... өз ықтиярынсыз көр
соқыр, саңырау ... ... ... ... ... қоспақшы.
Ескі салттың илеуіне түскен бейшара жан қарсылығын ішуге бұйырған неке суын
аспанға атумен білдіреді. Бұл әйелдің ... ғана ... ... ... ... атқан оғы.
"Қазақ" газетінде 1915 жылы жарияланған ... ... ... жете ... сұм ... ... ... құрбаны болған екі жастың
тағдыры баяндалады. С.Торайғыровтың "Әлиханның Семейге ... ... ... ғалым, публицист Ә.Бөкейхановтың елі үшін істеген
әрекеттерін тере отырып, әдемі жеткізеді.
Сұлтанмахмұттың ... ... ... (1918) ... автор
социализм теориясын мансұқтамай, ... ... ... ... ... ... мен ұсақ прозасы қазақ публицистикасының ой-
өрісін жаңа белеске көтерген дүниелер.
С.Торайғыровтың қай жанрда жазылған шығармалары болмасын дәуір шындығы,
ондағы ... мен ... ... ... ... ... да шыншыл бағыт ұстанған.
С.Торайғыровтың "Адасқан өмір" поэмасымен ... ... ... ... ... - кедей аркылы ақын өзінің демократиялық
ой пікірін айқынырақ, таныта ... ... ... берілген картина
үлкен әлеуметтік мәселеге меңзейді. Ақын суық, ... ... ... түн ... басқа жолдасы, үстіне ілер лыпасы жоқ кедейдің ауыр тұрмыс
халі, шығармасының өнбойында көрсетпегі де сол.
Кедейдің аузымен айткызған:
Әкем, шешем, арғы атам ... ... да ... есек ... ... жұмысты олар да істеп,
Мұқтаждықтан құтыла алмай күнін кешкен, деген жолдармен Сұлтанмахмұт
тап теңсіздігінің әріден келе жатқан ата жауы ... ... ... ... ... ... - кедейдің бөліп айтарлық қасиетінің
бірі.
"Көрден тұрған кісідей өңі" бар қаладағы қаналушы кедейдің (жұмысшы)
ауыр тұрмысын поэмаға ... ... ақын ... ... әлеуметтік
көтерер жүгін көбейте түскен.
Поэмада кедейге өмір ... ... ... ... ауыр халді
өзгертуге үндеу идеясы бар.
Байларға өгіз ... өту ... ... ... ... тап ... ойға келуі - кейіпкердің өскендігі. ... ... ... ... ... іске, өмірдегі өзгерту әрекетіне
даярлық үстіндегі адамның қиялы.
Лирикалық кейіпкер "бейнеттен басқа алдымда үміт жоқ" деп ... ... ... ... ... ойынша адамның басты
қасиетінің бірі "бақытқа талпыну"
Жоқ, мен бұған разы тіпті ... ... ... ... жолдан,
Бұл жолда көрге дейін өмірін беріп,
Жан аз ба менен баска әуре болған?
Ақынның ... ... ... ... бүкіл саналы өмірінің ... ... ... атты ... ... қоғам. Суреткер
шығармасымен қоғамды өзгертудің қажеттігін аңғартса, өз міндетін ... ... ... ... ... С.Торайғыров "Кедей" поэмасымен XX ғасыр
басындағы казақ ауылындағы таптық қайшылық, қоғамдық, ... ... ... ... ... шешім жасады. Ақын аулындағы
қаналушы тап ... ... ... ... ... ... ... типті бейне сомдап шығарды.
С.Торайғыров өмірінің ақырында жазып, аяқтай алмай кеткен шығармасы
"Айтыс", (1919-1920). 1922 жылғы "Адасқан өмір", 1933 ... ... ... көп ... бойы ... жол таба ... ... егемендікті аңсаған өрелі ойын ақын "Айтыста" қоюлата түсіп,
ата қоныстың тұтастығы, ана тілі ... ... ... ... сияқты мәңгілік проблемаларды қозғаған. "Айтыс" ... ақын ... ... көне де ... жанр ... ... ... Дала ақыны мен қала ... ... ... қоршаған
ортадағы, өмірдегі, сан қырлы ... ... ... ... екі ... бар - дала ... қала ақыны. Айтысты бастаған
қала ... мен - ... ... менсінбей сөйлейді.
Сен кімсің семіз, толық тән жағынан?
Өгіздей бар шығарсың әл ... ... ... топастығың білінген әр жағынан.
Сыртқы тұрпат бойынша мінездеме берген қала ақынының сіздігіне дала
ақыны ... ... ... "Мен, ... ... деп мактанамын,
Ұранға "алаш"деген атты аламын. ... ... ... өзім ... Мен ... сактанамын?
Поэмадағы Ақ Жайықтан Алтайға созылған шалқар даланы ... ... ... ... дала ... тамаша жеткізген. Қала ақыны өз кезегінде
қарсыласына сол ... ... ... селт еткізерлік не бар, несі
қызығарлық деп қажайды.
Кең тынысты дала ақыны ... ... ... кір ... ата конысын
сипаттауға келгенде кең көсіледі.
Кең дала, шаңсыз ауа, таза ... ... ... сүйген самал желім.
Күндік болып мал менен жанды өсірген,
Жаз жайлау, күзі күзек, қыскы тебін.
Толтырып жағасына ақ ауылды, мың ... ... ... ... көлім ... ...
Манайы малға толып, бие байлап,
Жағалай өзендерді конған елім ...
Поэмаға ғасырлар бойы қалыптасып, екшелген бабалардың ... ... ... ... ... ... ... билік дәстүрін мадақтайды. "Қағазсыз,
полициясыз" екі ауыз сөзбен дау-дамайды тиятын төрелік айтқанда турарлықтан
таймайтын билерді ... ... ... соттарына қарсы қояды.
"Айтыста" ақын өзі талай рет шығармаларында шегіне ... ... тап ... ... мен езушінің, қаналушының дүрдараздығын
жанай өтеді. Поэманың жанрлық сипаты да соны қалайды. Қай кезде де болмасын
айтыскер ақын ... ... ... ... шығу мақсатында жаманын
жасырып, жақсысын асырған. Сол дағды мен дала ақыны да қарсыласы ... ... ... ... ... оның бүкіл адами танымға ұсынуға
үялмай сыятындарын ғана тілге тиек ... Дала ... ... ел ... ... ... тұтқасы болған, оның еркіндігі мен бостандығын армандап сол
бақытқа ұмтылады.
С.Торайғыровтың "Айтыс" поэмасы XX ... ... ... ... ... ... ... Ақын лирикалық қаһармандарының жан
дүниесін ... ... ... ... ... ... ... қозғайды.
С.Торайғыровтың "Таныстыру", "Адасқан өмір", ... ... ... ... ... жаңа ... ғана ... әдебиетіміздегі
бедерлі белес, үрдісті үлес. С.Торайғыровтың публицистикалық мұрасы ... Онда ... ... ... ... әдебиет сыны, рецензия,
мақала репортаж ел аузынан жиған терген, аударма материалдары да ... әр ... ... ... зор ... ... ... тұруын тағы да әйгілей түседі.
С.Торайғыров творчествосын ұзақ жылдар зерттеген профессор Б.Кенжебаев:
"Сұлтанмахмұт публицистикалық шығармаларының бәрі де ... ... ... ... жазылған; бәрі де аса мазмұнды, ... ... ... ... ой ... ... дәлелді, сөз
байламдары, сөйлем құрылыстары нақ, қисынды, көркем суретті деп ... ... ... ... ... жолдары
2.1. Лирикалық шығарманы оқытудың мәні мен маңызы
Лирикалық шығармаларды оқыту ... «Ана ... ... ... ... әр ... жас ерекшелігін ескеру ұстанымына
сай беріледі. Ана ... де, ... де ... ... ... орналастырылады. Мұндағы мақсат белгілі бір ... ... ... ... неше ... оқиғаларды суреттейтін бірнеше материалдарды
оқыту арқылы жан-жақты ұғым, кең мағлұмат беру. Н.В. Гоголь: ... ... ... емес, - деп жазды, ол үшін ақын жүрегін кернеген ... білу ... ... ғана оны ... ... ... ... болады».
Лириканың эстетикалық-эмоциялық құдіреті – тіршіліктегі сан ... ... жан ... ... ... бере ... оқыту лириканың тақырыбына негізделеді. Олар: саяси, әлеуметтік
лирика, табиғат лирикасы, ода, элегия, сатиралық ... ... ... ... ... ... ... мәні, мазмұны, жазушының тілі, стильдік сипаты, өлеңнің эстетикалық
көркемдік қуатына байланысты жүйеленеді. Бір лириканы оқыту, екінші өлеңді
оқытудан ... Әр ... ... ... ... таңдағанда оқушылардың
зейіні ескеріледі. Зейін – ... ... мен ... ... психологиялық категория. Көңілге әсер ететін қасиеттер: эмоциялық
еңсе, нәзік, сезімталдық, айқын ой, ... ... ... тән. ... ... түрі әр түрлі. Олар: әр лирикадағы
азаматтық үн, әлеуметтік мазмұн, табиғат суреті, адамның көңіл-күі, ... ... ... ... өлеңнің жанрлық сипаты (пейзаж, пафос,
сықақ, сезім тебренісі) т.б.
Өлеңдермен жұмыс оның мазмұны мен ... ... ... ... негізделеді. Лирикадағы ой биіктігі, сұлу сезімділігі ... ... Ғ. ... ...... ... табуда, мөлшерін
білдіруде. Мұны білгеннің әр сөзі алтын. Жалғанда не терең? Сөз терең. Не
сұлу? Сөз ... Не ... Сөз ... - ... ... оқытуда: кіріспе сөз, мәнерлеп оқу, мәтінмен жұмыс,
өзіндік жұмыс әрекеті іске ... ... ... ... ... дерек-
мағлұматтармен жұмыс, оқытуды зерттеу әдісімен ұшырастыруы шығармашылық
жұмыстар жүргізіледі.
Лирикалық шығармаларды өтпес ... сол ... ... таныстырады.
Лирикалық шығармаларда автордың өмірінен, шығармаларынан қысқаша ...... сөз. Ол ... ... тұжырымды, мазмұны, тілі тартымды
болған жөн. Екінші өлеңнің дәуірі қоса айтылып, ... сөз ... ... ... ... өлеңдерді оқу әдістері мәнерлеп
оқу. Ол – әтін негізінде жүзеге асады. Оқудың ... түрі ... ... ... ... ... оқу; іштей оқу. Әрбір
лирика түрліше ой, ... ... ... ... етеді.
Өлеңнің мәтіндеріндегі ой құрылысы бейнелі сөздері, ақынның тілі ... ... ... ... ... ... ... өз
дәрежесінде мәнерлеп оқу үшін жаттығу қажет. Мұғалім өлеңді өзі оқып
жаттықтырады не ... ... ... есте сақтау қабілетін дамытады.
Магниттаспада өлеңді мәнерлеп оқуда оқушының ... ... ... дұрыс айтылуы, сөздің айқындылығы, үйлесімді ырғақ, сазды үн айқын
болса ... есме ... ... Сол ... ... ... оқып ... салыстырады, тексереді, сын айтылады.
Мәнерлеп оқу – мәтінді талдау жұмысының бір ... ... ... айту ... есте ... ... ... көркемдік мәнін ашады. Көркемдік
мәні – мәтінді түсініп ... ... ... әдісі арқылы мәтінді
талдау, өлеңнің құрылысын, тақырыбын, идеясын айқындау, ... ... ... жасалады. Әдеби-теориялық ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін ұйымдастырады. Лирикалық шығармалардың жұмы
ІІ.2. Автор шығармаларын оқытуда жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерді
пайдалану
Поэзия – әдемі, сұлу, көркем әдебиеттің ... ... ... ... ішкі ... ... оның ... мен формасының бірлестігінен
туады. Мазмұн сыртқы сұлулық арқылы да, ... ... ...
искусствоның арқылы ең жоғарғы саласы» - ... ... ... ... ... идея беріп, өмірді танытып, шындықты көрсетеді.
Поэзия көркемдік құрамына қарай – ... ... ... болып бөлінеді:
сұлу образ, сұлу манера арқылы берілген поэзия жанды поэзия, көркемдігі
төмен, бейнелі ... жоқ ... ... поэзия.
Поэзияға қиял керек, сұлулық қажет. Нағыз сұлулық, терең идея, тұтас образ
жүйесінде жасалады. Поэзияның негізі – ... ... мен ... Оның ... ұқтыру – оқытушы міндеті. Поэзия ... ... ... ... ... ... поэзия болып
бөлінеді. Эпикалық поэзиядағы оқиға уақыт жағынан ешқандай да шектеусіз.
Эпикалық поэзия ... ... ... ... отырып, байсалды,
маңыздылыққа еліктейді. Оның ерекшелігі- ... ... ... ... Трагедиялық поэзия – әрекетке еліктеуден ... ... ... ең ... тұсы ... ажырамас бөліктері –
перипетия мен тануға байланысты. Фабула – ... түп ... ... соң характерлерден тұрады.
Методологиялық негіздер – қазақ әдебиетінде қолданылатын әдістер құрамы.
Зерттеу әдістері – оқу үрдісінде ... ... есте ... ... ... ... Қиялдың физиологиялық механизмі өте ... ... ... ... ... орны бар. ... ... дүние,
құбылыс туралы елестері мен білімдерінің жиынтығынан тұрады. ... ... ... ... ... ... өзгеріп, күрделеніп
отырады. Жаңа бейненің қалыптасуын қамтамасыз ететін физиологиялық механизм
поэзияда бұрын қалыптасқан уақытша бейнелердің жаңа үйлесімінің құрылуы.
Поэзия ... ... ... ... қасиеттерін тәрбиелеп, дамыта
оқытуда мына міндеттер жүзеге асырылады: поэзиялық ... ... ... ... ... ... ... поэзия жанрына, мазмұнына, құрылымына дұрыс ... ... ... ... ... Соны ... ... қалыптастыру;
шәкірттің поэзияға деген ынтасын байқау; зерттеу; поэзия материалын жекеден
жалпыға, ... ... ... ... жүйесін меңгерту; оқушының
шығармашылық белсенділігін арттыру, әр шәкірттің
Дәйек
1. Жасынан зейіні алғыр, тілге шешен
2. Өлеңшілік бар еді ... ... ... ... ... ... ... қорытындысы «Әйелдердің ауыр да аянышты халіне, Әжібайдың
тәрбиесіздігіне кім ... ... ... ... ... ... эксперименті бойынша білім сапасының көрсеткіші.
Бұдан көріп отырғанымыздай білім сапасы өте төмен деңгейде, өйткені «3»-
тің саны «5»-те, «4»-де көп. «5» тым аз. ... «2» те ... - 5 - ... - 6 – 26 ... - 9 - ... - 3 – 13 % ... сапасы 48 %
Мен Қалыпқа келтіру экспериментінде оқушыларды топқа бөліп, топпен
жұмыс жасадым. Оқушыларды 2 ... ... Әр ... С. ... ... ... ... топ мүшелері сол өлеңдерді мәнерлеп оқып, түсінігін
айтады. Тіпті бір-екі шумағын жатқа айтуы да қажет.
Сабақтың қорытындысы ... - 9 - ... - 8 – 34,7 ... - 5 – 22%
«2» - 1 – 4,3 % ... ... 74 ... ... сөз ... ... ... білім дәрежесі едәуір
көтерілген. «2» тің саны азайып, «4» саны артқандығын байқаймыз.
Бір сөзбен айтқанда қалыпқа келтіру экспериментінде ... ... ... ... ... ... ... деңгейінінің көрсеткіші
Бұл нәтижеден оқушылардың білім сапасының жақсарғанын, үлгерім
деңгейінің көтерілгенін ... ... ... - 9 - 39%
«4» - 10 – 43,5%
«3» - 4– 17,4%
«2» - 0 – 0 % ... ... ... ... пайыздық көрсеткіші
Анықтау, қалыпқа келтіру эксперименттеріне қарағанда оқушылардың білім
дәрежесі ... ... ... ... көтерілгенін осы бақылау
экспериментінде байқап отырмыз.
Ең маңыздысы «2» лік бағаның мүлдем болмауы және «5» тік пен 4 ... ... ... ... өзге ... ... да ... білім сапасының қорытынды көрсеткішін шығаратын болсақ,
Анықтауда - ... ... - ... – 82,6 %.
Ал, негізгі үлгі бойынша 100 %.
Бақылау экспериментінде тест алу арқылы білім ... тез әрі ... ... Сол ... мен ... оның ... жайлы, ХХ
ғасырдағы - әлеуметтік жағдаймен ағартушы-жазушылар ... 20 ... тест ... ... ... ... қуантарлық болды.
«5» - 8 - 36%
«4» - 9 – 41 %
«3» - 5 - 23%
«2» - 0 – 0 % ... ... 77 ... ... бұл пайыздық көрсеткіші білім деңгейінің біршама
көтерілгендігін байқатады.
Жалпы білім сапасы
Қорытынды
|Оқушылар тізімі ... ... ... | |
| | ... | | ... ... М. |5 |5 |5 | ... Аязбаев А. |4 |4 |4 | ... ... А. |4 |5 |5 | ... ... Ж. |5 |5 |5 | ... ... Ә. |4 |4 |5 | ... ... С. |3 |4 |4 | ... ... С. |3 |4 |4 | ... ... А. |4 |3 |3 | ... ... А. |3 |4 |4 | ... ... Ә. |3 |3 |3 | ... ... А. |3 |4 |4 | ... ... С. |5 |4 |5 | ... Сағаттегі Н. |4 |5 |5 | ... ... Д. |2 |3 |3 | ... ... Е. |5 |5 |5 | ... ... Ф. |3 |4 |4 | ... ... М. |5 |5 |5 | ... Тоқтарбаева С. |3 |3 |4 | ... ... С. |2 |3 |4 | ... ... Н. |2 |2 |3 | ... ... Ш. |3 |3 |3 | ... Шаңырақбаева А. |4 |3 |4 | ... ... ... С. ... ... ...... Жазушы,
1987
2. Торайғыров С. 2 томдық шығармалар жинағы. – Алматы. Ғылым, ... ... С. ... ...... 2002
4. ХХ ғасыр әдебиеті
5. Айтжанова Қазақ әдебиетінің оқыту әдістемесі
6. Әдібаев Х., ... М., ... З., ... Р. ...... ... 6 сынып әдебиеті. – Алматы: Атамұра, 2002
8. Қазақ әдебиеті журналдары
9. 7 сынып әдебиеті. – Алматы: Атамұра
10. ... Х. ... ... ... – Алматы: Рауан, 1997
11. Қазақ әдебиеті хрестоматиясы. 10 сынып. – Мектеп баспасы, ... ... С. ... ... ... Әдебиет тілінің тарихы.
Қорытынды
Мен сабақ барысында С.Торайғыровтың шығармаларына шолу жасай отырып,
лирикалық сарынында ... ... ... жан-жақты түсіндіруге
тырыстым.
Сұлтанмахмұт лирикасының басты ... ... ... сол ... ... жағдайға тоқталып өттім.
Сол кезеңдегі саяси оқиғаларды халықтың жағдайын ашып көрсеткен ақынның
бірқатар өлеңдері саяси-әлеуметтік лирика сарынында ... ... ... жаппай сауаттандыру, ағарту істеріне
қосқан елеулі үлесін, жасаған игі істерін атай отырып, ... ... ... ... жеткізе білдім.
ТЕСТ
1. «С.Торайғыров-қазақ тарихында ой- санасы ең қырағы,ең ... ... ... деген пікірдің авторы.
А) Т.Нұртазин
Б) М.Әуезов
В) А.Рахманқұли
Г)Ә.Бөкейханов
Д) С.Көбеев
2.Сұлтанмахмұт екі жасында кімінен айрылды?
А) ... ... ... ағасы
Д) бауыры
3.Баянауылдағы Әбдірахман молданың медресіне қай жылы түсті?
А) 1908
Б) 1911
В) 1912
Г) 1918
Д) 192қ
4.Қанша жасында хат таныған?
А) 6
Б) 12
В) 5
Г) ... ... ... шын ... Әбубәкір
Б) Шоқпыт
В) Ахун
Г) Нұрғали
Д) Торайғыр
6.1912 жылы Сұлтанмақмұт бір қыс бойы кімнен сабақ алады?
А) Нұрғали
Б) Ахун
В) Әлихан
Г) Ахмет
Д) ... қай жылы ... ... ... орналасты?
А) 1913
Б) 1918
В) 1916
Г) 1919
Д) 1914
8. Кімнің көмегімен 6 жасында хат ... ... ... ... ... медресе
9.Сұлтанмахмұт таьардың Ахуан Рахманқұрли медресесіне қай жылы түседі?
А) 1912
Б) ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт қандай қызмет атқарады?
А) бала оқытады
Б) патша үкіметіне қарсы қозғалыс бастайды
В) ''Шоң серіктігі''шаруасы
Г) редакторлық
Д) қара жұмыс
11.Шорманның Садуақасына ... ... ... өлең ... ... ... бұлты шатырлап’’
Г)’’Алты аяқ’’
Д) ''Ауырмай есімнен жаңылғаным''
12.Сұлтанмахмұт қандай ауыруға шалдығады?
А) өкпе
Б) бауыр
В) жүрек
Г) шекшек
Д) жүйке
13.Қай өлеңінде Сұлтанмахмұт қазақ халқының ... ... ... ... оның басқалардан кейін тұрғанын баяндайды?
А)’’Анау-мынау’’
Б)’’Шәкірт ойы’’
В)’’Соқыр сопы’’
Г)’’Ендігі беталыс’’
Д) ''Тұрмысқа''
14.Сұлтанмахмұттың қанша ... ... ... ... 2
Г) 6
Д) 1
15.’’Ауырмай есімнен жаңылғаныш’’ әңгімесі қай журналда жарияланды?
А)’’Айқап’’
Б)’’Сарыарқа’’
В)’’Абай ’’
Г)’’Алашорда’’
Д)''Зар-зар''
16.Байқоңыр Сұлтанмахмұтқа ... ... ... ... ... ... балалық шағы қайда өтеді?
А) Баянауыл
Б) Семей
В) Проицк
Г) Зайсан
Д) Арқа
18.Сұлтанмахмұт орысша оқу үшін қай ... ... ... ... ... Қатанқарағай
Д) Баянауыл
19.Кімнің көмегімен Сұлтанмахмұт қазақ татар тілдерінде шыққан көркем
әдебиеттерді оқуды ... ... ... ... ... ... ... оқуға, мәдениетке бастар мәдени ағарту ұйым қалай
аталады?
А)’’Шоң серіктігі’’
Б)’’Оқытуда мақсат не?’’
В)’’Шығамын тірі болсам адам болып’’
Г)’’Таныстыру’’
Д) ''Алаш ұраны''

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С.Торайғыровтың шығармалары18 бет
Торайғыров шығармалары – 20 ғасырдың басындағы қазақ қоғамы шындығын, ондағы жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын үлкен белес34 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Бөкей Оралхан9 бет
М. Жұмабаевтың лирикалық өлеңдеріндегі психологиялық қырлары6 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
С.торайғыров пен а.байтұрсынов, м.дулатовтың шығармашылығына арналған бейне фильм сценариі4 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама). Міржақып пен Көкбайдың айтысы10 бет
Сұлтанмахмұт Tорайғыров өмірі туралы15 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың педагогикалық көзқарастары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь