Несиенің мәні, функциялары және түрлері

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

І. Несиенің мәні және несие қатынастарының пайда болуы ... ... ... ... .. 6
1.1 Несие теориясы және оның дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2 Несие түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9

ІІ. Несие қызметінің түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.1 Несиенің қызметі, шын мәніндегі ақшаларды айналымның несиелік құралдарымен ауыстыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
2.2 Несие мен ақшаның өзара әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.3 Несиенің экономикалық рөлі және оны қолданудың шектері ... ... ..25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
Кіріспе
Несиенің мәнін анықтаған кезде бірқатар әдістемелік принциптерді ұстану керек, несиелердің барша түрі формалардан тәуелсіз оның мәнін көрсетуі керек:
Несие мәселесі тұтасымен алғанда несенің мәнін ашуы керек. Егер бір мәселеде несие қайтарылмаса, онда бұл өзінің қайтарылатын қасиетін жоғалтатының білдіреді;
Несиенің мәнін талдауда несенің құрылымын, қозғалас сатыларын, несиенің негізін қарастырған жөн.
Несиеде өзгермейтін, тұрақты болып қалатын жәйіт – құрылым. Өзге экномикалық категориялар сияқты несиеде бір – бірімен өзара әрекетке түсетін бірнеше элементтен тұрады. Ондай элементтерге ең алдымен несиелік қатанастың барлық субъектілері, сондай – ақ жоғарыда анықтағанымыздай, бұл субъектілерге несие беруші мен қарызға алушылар жатады. Оларды бөлуге және бөлек қарастыруға болмайды. Оларды бірге қарастырған жағдайда ғана несиенің мәнін анықтауға болады.
Несие беруші – несиелік мәміленің қарыз ұсынатын жағы. Мұны іске асыру үшін онда ақшалай қаражаттың белгілі бір қоры болуы керек. Ол ақша өзінікі болуы немесе басқа біреуден қарызға алған болуы да мүмкін.
Қазіргі уақытта қарызға ақша ұсынатын негізгі несие беруші – банк болып табылады. Ол кәсіпорындардың, ұйымдардың, кеңселер мен халықтын уақытша бос қаражаттарын шоғырландырып, оларды қарызға алушыға уақытша пайдалану үшін несие түрінде ұсынады. Бұл ретте банктен алған несиені тек қарызға алушы ғана емес, сондай – ақ соңғысы да меншік иесіне тартылған ресурстарды қайтаруға міндетті. Бұл арада банк бір жағдайға несие беруші болса, екінші жағдайда – қарыз алушы болып көрінеді.
Қарызға алушы – несиелік қатынастар жағы, несие алып, алған қарызды қайтаруға міндетті жағы. Қосымша ақшалай қаражатқа уақытша мұқтаждығы туғандар қарызға ақша алушылар болып табылады. Қазіргі заман талабына сай қарызға алушылар - кәсіпорындар, кәсіпкерлер, халық, мемлекеттер мен банктер болуы мүмкін. Алайда, қарызға алушы қарызға алынған қаражаттын меншік иесі болып табылмайды, өндіріс саласында, айналымда оны ол өз қалауымен қолданады. Бұл жағдайда ол алынған ақшадан гөрі, яғни шаруашылықта ауыспалы айналым қор таусылғаннан кейін оны іске асырып, пайдаланғаны үшін өсімақы төлеп, қарызды артық көлемде төлейді.
Несиелік мәміледе қарызға алушы несие берушіге тәуелді, оған несие беруші өз талаптарын қояды. Алайда, қарызға алушы мен несие беруші несие қатынастарының толық құқықты жақтары болып табылады. Олар міндетті түрде қатысуы керек. Және бұл жағдайда олар орындарын ауыстыруы мүмкін. Несие беруші – қарызгер (кәсіпорындар мен халық бос қаражаттарын есеп және дипозиттік шоттарға сақтай отырып) болуы мүмкін. Несие беруші мен қарызға алушы өзара іс әрекеттерінде қарама – қайшылықтың бірлігі


- 3 -
сипатын көрсетеді. Несиелік мәміленің қатысушылары ретінде олар оның қарама – қарсы жақтарында тұрады. Олардың мүдделері де бөлек, несие беруші неғұрлым жоғары пайыздық несие бергісі келсе, қарыз алушыға мүмкіндігінше арзан несие алып, қосымша қаржылар табу мүддесі болады.
Несие берушілер мен қарызға алушылардан басқа несие қатынасы құрылымының элементі алыс – берістің объектісі – құнның негізгі бөлігі сияқты өзіндік өтелмеген құн – несиеленген құн болып табылады.
Несиенің қайтарылуы – уақытша пайдаланған несиеленген құнды несие берушіге қайтару процесі. Ол өзінен - өзі туындамайды. Ол құнның ауыспалы айналымында аяқталатын материалдық процестерге негіделеді.
Алайда, бұл тек қайтарымның негізін жасайды. Уақытша пайдалануға алған ақшалай қаражатты қайтаруға босаған қаражаттар қарыз алушыға мүмкіндік берген кезде ғана несиені қайтару басталады. Несиенің қайтарылуы объективті процесс болып табылады, яғни оны мәміленің табиғатын өзгертпей, кейінге қалдыруға болмайды. Несие беруші мен қарыз алушы бекіткен келісімшартқа сәйкес ол заңды бекітілген сипат алады. Халық шаруашылығы деңгейінде несиенің қайтарылуы тұтас алғанда қайтарылудың жиынтығын көрсетеді. Бұл жерде ол алынған несиенің бір ғана белгісін көрсетпейді, экономикалық категория сияқты бар несиенің тұтастығын көрсетеді.
Несиенің әлеуметтік – экономикалық негізі оның қоғамдық сипатқа тән екендігінде.
Несиеге толық анықтама берейік. Несие – кеңейтілген қайта өндіру мақсатында жеделдік, төлемдік, қайтару талаптарына сай оларды ақшаны бөлу және халықтың, экномиканың бос ақшалай қаражаттардың жұмылдырылуын қамтитын несие капиталының қозғалысы себепті экномикалық қарым – қатынасты көрсетеді.
Несие мәні қатынастардың несиенің – қайтару, төлемдік, мерзімдік, қолма – қол ақша, мақсатты сипат сияқты маңызды принциптерімен анықталады.
Белгіленген мерзімді бұзу – несие беруші үшін қарыз алушыға өндіріп алынатын пайызды көбейтілген түрде несиені пайызбен мерзімінен бұрын өндіріп алуға саятын экномикалық санкция қолдануға жеткілікті негіз болып табылады. Несиенің қамтамасыз етілу принципі несие келісімшартында қарыз алушы өз мойнына алған міндеттемелерді бұзуы мүмкін жағдайда несие берушінің мүліктік мүддесін қорғауды қамтамасыз етудің қажеттілігін көрсетеді. Бұл принцип жалпы экномикалық тұрақсыздық кезеңінде өзекті мәселе болып табылады.
Несиенің объективті қажеттілігі табиғи және ақшалы түрде жүзеге асатын ерекшеліктерден кеңейтілген өндірістік шығарып тастайды. Ол капитал түрлері үнемі ауысып тұратынын ұйғарады, меншіктің ақшалай түрі тауарға, тауарлы меншік өндірістікке, өндірістік тауарлар және тауарлық қайтадан ақша түріне ауысып тұрады, яғни A - T - Ө - T - A капиталдың ауыспалы айналымы жүреді. Ауыспалы айналымның бірінші кезеңінде ақша өндірісі

- 4 -
қорына (машиналар, шикізат жабдықтары және т.б.) ауысып кетеді, екінші кезеңде - өндірістік процестерді – дайын өнім (тауар) жасалады, өндірістік тауарларға келеді. Үшінші кезеңде тауар сатылып, бастапқы ақша түріне ауысады. Капиталдың осындай ауыспалы айналымы тұрақты түрде бөлек жеке кәсіпорын және жалпы халық шаруашылығында үнемі жүріп жатады. Капиталдың қозғалысы – оның тек ауыспалы айналымы емес, сондай ақ оның айналымы да. Капиталдың айналымы дегенде оның үнемі қаталанатын ауыспалы түсіндіріледі.
Капитал түрінің ауысуы бір шаруашылық субъектілерінде ақша қаржысының уақытша босатылып және басқа шаруашылық жүргізуші субъектілерді ақша деген қажеттіліктің қалыптасуымен қоса жүреді. Әрбір шаруашылық субъектілерде (кәсіпорын) өзінің жеке ауыспалы айналымдағы капитал болады.
Ақшалай қаражаттың уақытша босатылуы және оларға деген өажеттілік тек материалдық өндіріс саласы мен айналымда ғана туындамайды. Ол мемлекетте, бюджеттік және қоғамдық ұйымдарда, сондай – ақ халықта да болуы мүмкін.
Қаражатқа деген қажеттілік пен оның босатылуы арасында туындаған қарама – қайшылық шаруашылық жүргізуші субъектілердің қалыпты қызметі үшін қажет материалдық және қаржылық ресурстарды нақты байланыстыратын несиенің жәрдемімен ғана рұқсат етіледі.
Жеткіліксіз шамада несиенің объективті қажеттілігі несие қатынастарын жүзеге асыратын капитал айналымы мен ауыспалы айналымның бір қалыпты еместігімен түсіндіріледі.
Несиелік қатынастар пайда болатын және дамитын нақты экономикалық негізде қаражат айналымы мен ауыспалы айналым, яғни несиелік қатынастың материалдық негізі болып құн қозғалысы саналатын болады.
Қарызға алушы несиені кедей болғаны үшін алмайды, ол өзінің меншікті қорларының ауыспалы айналым мен капитал айналымының оюъективті күшіне толық шамада жетпей тұрғандықтан өз ісін алға бастыру үшін алады.
Пайдаланған әдебиеттер

1. Ақша, несие, банктер.
Ғ.С.Сейтқасымов.
Алматы: Экономика, 2001 ж
2. Көшенова.Б.
“Ақша, несие, банктер”.
Алматы, 2001ж.
3. Мақыш.С.Б.
“Коммерциялық банктер операциялары”.
Алматы: 2004ж.
4. Мақыш.С.Б.
“Ақша айналысы және несие”
Алматы: 2004ж.
5. Ысқақова. З.Д.
“Банк ісі”
Қарағанды, ж.
6. Ысқақова. З.Д.
“Бағалы қағаздар нарығы”
Қарағанды, ж.
7. Актенов.Н.Г., Пессель.М.А
“Денежное обращение” кредит и банк, 1995.
8. Я. А. Дободиной
“ Денежное обращение” финансы. ЮНИТИ, 1999
9. В. Колесинкова
“ Банковское дело ”, “ финансы и статистика ”, 1996
10. И. И. Повлов
“ Денги, кредит, банк”, Алматы, Казакхстан, 1994 ж

- 29 -
11. Г. С. Сейітқасымов
“ Денги, кредит, банк ” Алматы, Экономика, 1996
12. Ілиясов Қ., Құлпыбаев
“ Қаржы ” Алматы, 2005ж
13. В. Д. Мелинков
“ Основа финансов ”, Алматы, 2005 ж
14. С. С. Сахариев
“ финансы ” Алматы юредическая литература, 2004 ж
15. Романовский
“ финансы ” учебник для ВУЗ 2000 ж
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
«Есеп және қаржы» кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Несиенің мәні, функциялары және ... ... ... мәні және несие қатынастарының пайда
болуы.................. 6
1.1 Несие теориясы және ... ... ... ... ... ... Несиенің қызметі, шын мәніндегі ақшаларды ... ... ... мен ... ... ... ... рөлі және оны қолданудың шектері..........25
Қорытынды...................................................................
............................28
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
........29
Кіріспе
Несиенің мәнін анықтаған ... ... ... ... ... ... барша түрі формалардан тәуелсіз оның мәнін
көрсетуі керек:
Несие мәселесі тұтасымен алғанда несенің мәнін ашуы ... Егер ... ... ... онда бұл ... ... ... білдіреді;
Несиенің мәнін талдауда несенің құрылымын, қозғалас ... ... ... ... ... тұрақты болып қалатын жәйіт – ... ... ... ... ... бір – ... өзара әрекетке
түсетін бірнеше элементтен тұрады. Ондай элементтерге ең алдымен ... ... ... ... – ақ ... ... бұл
субъектілерге несие беруші мен қарызға алушылар жатады. Оларды бөлуге және
бөлек қарастыруға ... ... ... ... жағдайда ғана несиенің
мәнін анықтауға болады.
Несие беруші – несиелік ... ... ... ... Мұны ... үшін онда ... ... белгілі бір қоры болуы керек. Ол ... ... ... ... біреуден қарызға алған болуы да мүмкін.
Қазіргі уақытта қарызға ақша ұсынатын негізгі ... ...... ... Ол кәсіпорындардың, ұйымдардың, кеңселер мен халықтын
уақытша бос қаражаттарын шоғырландырып, оларды ... ... ... үшін несие түрінде ұсынады. Бұл ретте банктен алған несиені тек
қарызға алушы ғана ... ... – ақ ... да ... ... тартылған
ресурстарды қайтаруға міндетті. Бұл арада банк бір ... ... ... ... жағдайда – қарыз алушы болып көрінеді.
Қарызға алушы – несиелік қатынастар жағы, несие алып, алған ... ... ... ... ақшалай қаражатқа уақытша мұқтаждығы
туғандар қарызға ақша ... ... ... ... ... ... ... алушылар - кәсіпорындар, кәсіпкерлер, халық, мемлекеттер мен
банктер болуы ... ... ... алушы қарызға алынған қаражаттын
меншік иесі ... ... ... ... айналымда оны ол өз
қалауымен қолданады. Бұл жағдайда ол ... ... ... ... ... ... қор ... кейін оны іске асырып,
пайдаланғаны үшін өсімақы төлеп, қарызды артық көлемде төлейді.
Несиелік мәміледе қарызға алушы несие ... ... оған ... өз ... ... Алайда, қарызға алушы мен несие беруші несие
қатынастарының толық құқықты жақтары болып ... Олар ... ... ... Және бұл ... олар ... ауыстыруы мүмкін. Несие
беруші – қарызгер (кәсіпорындар мен халық бос ... есеп ... ... ... ... болуы мүмкін. Несие беруші мен қарызға
алушы өзара іс әрекеттерінде қарама – қайшылықтың бірлігі
- 3 -
сипатын көрсетеді. ... ... ... ... олар оның ... қарсы жақтарында тұрады. Олардың мүдделері де бөлек, ... ... ... пайыздық несие бергісі келсе, қарыз алушыға мүмкіндігінше
арзан несие алып, қосымша ... табу ... ... ... мен ... алушылардан басқа несие қатынасы
құрылымының элементі алыс – ... ...... ... ... ... өтелмеген құн – несиеленген құн болып табылады.
Несиенің қайтарылуы – уақытша пайдаланған несиеленген құнды ... ... ... Ол ... - өзі туындамайды. Ол құнның ауыспалы
айналымында аяқталатын материалдық ... ... бұл тек ... ... ... ... ... алған
ақшалай қаражатты қайтаруға босаған қаражаттар ... ... ... кезде ғана несиені қайтару басталады. Несиенің қайтарылуы объективті
процесс болып табылады, яғни оны ... ... ... ... ... ... ... мен қарыз алушы бекіткен ... ол ... ... сипат алады. Халық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жерде ол алынған несиенің бір ғана белгісін көрсетпейді, ... ... бар ... тұтастығын көрсетеді.
Несиенің әлеуметтік – экономикалық негізі оның ... ... ... ... ... ... ... – кеңейтілген қайта өндіру
мақсатында жеделдік, төлемдік, қайтару талаптарына сай оларды ... ... ... ... бос ... ... ... несие капиталының қозғалысы себепті экномикалық қарым – қатынасты
көрсетеді.
Несие мәні ... ...... төлемдік, мерзімдік,
қолма – қол ақша, мақсатты ... ... ... принциптерімен анықталады.
Белгіленген мерзімді бұзу – несие беруші үшін қарыз алушыға өндіріп
алынатын пайызды ... ... ... ... ... ... алуға саятын экномикалық санкция қолдануға жеткілікті негіз болып
табылады. Несиенің қамтамасыз етілу ... ... ... қарыз
алушы өз мойнына алған міндеттемелерді бұзуы мүмкін жағдайда несие
берушінің ... ... ... ... ... ... Бұл ... жалпы экномикалық тұрақсыздық кезеңінде өзекті
мәселе ... ... ... ... табиғи және ақшалы түрде жүзеге асатын
ерекшеліктерден кеңейтілген өндірістік шығарып тастайды. Ол капитал ... ... ... ... ... ... түрі тауарға, тауарлы
меншік өндірістікке, өндірістік тауарлар және ... ... ... ... ... яғни A - T - Ө - T - A капиталдың ... ... ... айналымның бірінші кезеңінде ақша өндірісі
- 4 -
қорына (машиналар, шикізат жабдықтары және т.б.) ... ... ... - ... ...... өнім ... жасалады, өндірістік
тауарларға келеді. Үшінші кезеңде ... ... ... ақша ... ... ... ауыспалы айналымы тұрақты түрде бөлек ... және ... ... ... ... жүріп жатады. Капиталдың
қозғалысы – оның тек ауыспалы айналымы емес, сондай ақ оның ... ... ... ... оның үнемі қаталанатын ауыспалы түсіндіріледі.
Капитал түрінің ауысуы бір шаруашылық субъектілерінде ақша қаржысының
уақытша босатылып және басқа шаруашылық ... ... ақша ... ... қоса ... ... ... субъектілерде
(кәсіпорын) өзінің жеке ауыспалы айналымдағы капитал болады.
Ақшалай қаражаттың уақытша босатылуы және оларға деген өажеттілік ... ... ... мен ... ғана ... Ол мемлекетте,
бюджеттік және қоғамдық ұйымдарда, сондай – ақ халықта да болуы мүмкін.
Қаражатқа деген ... пен оның ... ... ...... шаруашылық жүргізуші субъектілердің қалыпты қызметі үшін
қажет материалдық және қаржылық ресурстарды нақты байланыстыратын несиенің
жәрдемімен ғана ... ... ... ... ... ... несие қатынастарын
жүзеге асыратын капитал айналымы мен ауыспалы айналымның бір ... ... ... ... ... және ... нақты экономикалық
негізде қаражат айналымы мен ауыспалы айналым, яғни несиелік ... ... ... құн қозғалысы саналатын болады.
Қарызға алушы несиені кедей болғаны үшін алмайды, ол ... ... ... ... мен ... айналымының оюъективті күшіне толық
шамада жетпей тұрғандықтан өз ісін алға бастыру үшін ... 5 ... ... мәні және ... ... пайда болуы.
1.1 Несие теориясы және оның дамуы.
Несиені зерттеу барысында таным әдісі ретінде ... рөлі ... ... ... әлі жас. Ол ... экномиканың қалыптасуымен пайда болды.
Несиенің ұдайы өндіріс процесімен, құндылықтың қайта ... ... ... ... ... несиенің қажеттігін түсінудің
демеушісі, қоғамдағы несиелік қатынастардың туындауын, несиенің табиғаты
мен ... ... ... ... ... ... қуат көзі
болып табылады.
Ғалымдар бүгінгі таңда экномика ғылымының алдында бір ... ... ... ... жүргізіп, екінші жағынан банк
ісін дамытып, жетілдірудің керек екнін айтуда.
Теоррияны тәжірибеден оқшау қарыстырмау керек ... ... ... проблеммалырдың соңы тек тәжірибелік ... ... ... ... мен тәжірибе арасында диалектикалық бірлік бар.
Экномикалық әдебиеттерде несиенің ... ... мен ... ... орын ... Несиенің мәнін зерттеуде натуралистік ... ... ... ... ... ... ... теориясы ХҮІІІ ғасырдың екіші ... ... Бұл ... ... А. Смит пен Д. ... ... Одан әрі оны
француз экномистері Ж. Сэй, Ф. Бастия және американдық Д. Мак – ... Бұл ... ... ... ... ... натуралистік
түсінігіне үйлесті яғни несие заттай игіліктердің қозғалысын ... бұл тек ... ... бар ... ... бөлу ... Бұл ... несие объектісі заттай емес игіліктер болып табылады.
Несие капиталы өндірістік капиталға тең. Бұл ... ... ... ... қозғалысын емес, табиғи түрде материялдық құндылықтарды
қайта бөлудің әдісі сияқты қарастырады. Несиенің мәні мен рөлі ... қате ... ... ... тауарлы, өндірістік және ақшалай
түрдегі ауыспалы айналымын жете ... ... ... ... ... ... капиталының ақша түріндегі ерекше бөлігі деуге болады.
Бұған қарамастан ... ... ... ... ... ... ... мен дамуына байланысты еш кемітуге болмайды.
Натуралистер ... ... ... несие нақты капиталды
құрамайды, деп ... ... Олар ... ... ... несие пайызының
түсетін табыстың көлемімен өзгерістеріне тәуелді екенін дәлелді ... ... ... ... ... ... ... ұстанады. Оның тұжырымдамасы бойынша несиеге экономиканың дамуында
шешуші рөл беріліп, оны ұдайы ... ... ... ... және байланыспен теңестіріледі. Бұл теорияның негізін
- 6 -
салушы, ағылшын экономисі Дж. Лонның ... ... ... ... ... ... ... байлық пен капиталдың
жиналуына себеп болады. Ол банктерді делдалдар ... ... ... деп қарастырады.
Бұл теорияның қолданушылары а ғылшын экономистері Г. ... ... Ф. ... И. Шумперет(Австрия), А. Ган (Германия) болды. Олар ақша
мен несиені сатып алу күшіне сай ... деп ... ... ... ... ол ... ... болып табылады, ал, банктер ... Бұл ... де ... яғни ... ... Олар ... депозиттерді, яғни капитал жасайды деп пайымдайды. Сондай – ... ... ... ... ... сәйкес несие мен капитал жасайды
деп ... ... ... ... ... ... кеңеюі қайта өндірудің,
экономикалық дамудың қозғаушы күші ... ... ... ... әсер ... ... ... теориялары “өтемпаздық теориясы”
деген атауға ие болды.Олар несиеің шегін, несие ... ... ... мен оның ... әкелетінін ұмытып кетті.
1929 – 1933 жж. ... ... ... ... ... ... жоққа шығарды. Алайда, оның оңтайлы ... ... жоқ. Оны Дж. ... пен оның ... ... дағдарыстарстың және
екінші дүниежүзілік соғыстың зардаптарын жою үшін ... ... ... ... ... ... экономикаға несие
салымдарының инвестициясын кеңейту жолымен несие пайызын ... Дж. ... ... ... ... ақша жиынтығы
пайызға, пайыз – инвестицияға, инвестиция - ... ......... әсер ... ... – ақ ол ... белгілі бір деңгейге
дейін пайызға әсер етпейтінін, ал инвестицияның ... ... ... ... және ... 24 – тен ... дамыған елдердің қамтитын Еуропа
Одағы АҚШ – тан капитал қорланымының кіші көлемімен және несие ... ... ... ... ... дамымауымен
ерекшеленеді. Мұндай тенденциялар Жапонияның несие капиталы нарығына ... ... ... нарығына тоқталатын болсақ, онда оның
сараланымдары әр түрлі деңгейде ... ... – ақ ол енді енді ... ... ... ... ... Қазақстан ақша және капитал нарығының
сараланымы елдегі өндірістік және жеке ... және банк ... ... ... ... жетілді.
Ипотека нарығы алғашқы даму сатысында, оның инфрақұрылымы мен заңдық
базасы ... ... ... даму ... деп айтуға
болмайды,ол ипотекалық несиелеудің Батыс үлгісінен алшақ жатыр.
Қор нарығы кенжелеп қалған. Оның ... ... мен ... ... ... ... болса да, ол әлі даму
- 7 -
тұрғысынан енді – енді оянып келе ... Егер ... ... ... ... ал ... ... қағаздар түрлі объективті
себептерге байланысты ... ... ... теорияны ары қарай монетаристер дамытуда.
Оқулықтың ... ... атап ... М. ... экономиканы
реттеудің негізгі құралдары – несиенің пайыздық ... ... ақша ... ... ... ... деп ... Шын
мәнісінде пайыздық мөлшерлемелерді реттей отырып, экономикаға салынатын
несие салымдарының ауқымын кеңейтуге немесе аясын тарылтуға болады. ... ... ақша ... ... ең ... ... және баға ... деңгейіне де әсер етуге болады.
Монетаризм теориясы дамыған елдердің экономикалық ... ... ... ... оның ... ... ... мөлшерлемесін
өзгерте отырып, ақша жиыны мен инфляцияның өсуін ... қол ... ... да несие теориясының жемістерін тәжірибеде кеңінен
пайдаланып отыр. ҚР ... ... мен ... ақша ... ... ... қолдана отырып, 1994 – 1997 ж ж. өршіген инфляцияны
басты және елдегі макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізді.
- 8 -
1.2. ... ... ... ... ... ... ... болады.
Несие түрлері – бұл оның несиелерді жіктеу үшін ... ... ... ... ең ... сипаттамасы, яғни,
несиенің іс - тәсірибедегі нақты ... ... ... ... ... жіктеледі: несиелену объектінің
экономикалық белгілірі бойынша:
- айналым қаражатын қалыптастыруға берілетін несие;
- негізгі құрал жабдықты қалыптастыруға берілетін несие;
- ТМҚ ... ... ... ... – ақ, нормативтен тыс
қорлардың аясында уақытша қажеттілікке берілетін несие;
- өндірістің маусымдық шығыны аясында ... ... жол ... (жолдағы) есеп айырысу құжаттары аясында берілетін
несие, аккредитивтер;
- төлем несиелері;
ә) ... ... ... ... және ... ... ТМҚ – пен, кепілдікпен,
сақтандыру келісімшартымен толық қамтамасыз ... ... ... ... қамтамасыз етілуі болмайтын банкілік .
б) қайтарылу мерзімі бойынша:
- қысқа мерзімді;
- орта ... ұзақ ... ... тәртібі бойынша:
- бөліп бөліп төлеу (мерзімінің ұзарту);
- бір жолғы өтеу
- кезең сайын бір ... ... ... өтеу.
г) тәуелді деңгейі бойынша:
- субстандартты;
- стандартты;
- күмәнді;
- сенімді;
- cенімсіз;
- ұзартпалы.
ғ) ақылығы бойынша:
- қалыпты пайыздық мөлшерлемесі ... ... ... ... ... ... (пайыз мөлшерлемесі жоғары);
- төмен пайыздың мөлшерлемесі (пайыз ... ... ... 9 ... ... ... бойынша:
- сауда - саттық несиесі;
- өнеркәсіп несиесі;
- ауыл шаруашылық несиесі;
- құрылыс ... ... шот ... ... жай ... шот ... ... арнайы ссуда шоты бойынша несие;
- контокорренттік шот бойынша несие;
- овердрафт бойынша несие;
- несие желісі ... ... ... ... жылдам сатылатын жылжымалы мүлікпен немесе
құқықпен қамтамасыз етілген, қысқа ... әрі ... ... бойынша
тіркелетін ломбардтық несие жатады.
Ломбардтық несиені негізгі әр алуан түрлеріне ... ... ... ... ... ... (жинақ ақша салымы,
сақтандыру келісімшарты, ипотека және т.б.) ... ... ... ... ... ... өз ... шектеусіз пайдалана алады.
Жаңартпалы несие ( ағылшынша revolve – айналыста болу, кезең сайын
ауысып отыру) – ... ... ... және ... ... жаңғыртпалы несие. Ол белгіленген берешек лимиті шегінде және
өтеу мерзімі шегінде несие ... ... ... ... қосымша
келісімсөзсіз автоматты түрде беріледі.
Несие желісі ... ... ... ... ... оған ... ... әрекет ету кезеңі ішінде белгілі бір мақсатқа
және келісілген мөлшерде несиені беру жөніндегі заң тұрғысынан ресімделген
міндеттемесі. ... ... ... ... беруші мен қарыз алушының ұзақ
уақытқа созылатын тығыз ынтмақтастығын білдіреді.
Овердрафт (ағымдағы банк шотының ... ... ... ... шот ... оның ... банк ... қойылатын талап ақшалай
қаражат болмаса, шот иесінің ... ... ... ... ... ... қаражаттың есебінен кейін оған ... ... ... ... ... ... ... формаларына қарағанда коммерциялық
несие олардан бұрын пайда болды. Оны бір шаруашылық жүргізуші ... ... ... мен ... ... үшін ... мерзімін
ұзартумен береді. Осы несие формасының объектісіне өнеркәсіп және ... ... ... ... ... ... ... Коммерциялық
несие тауарларды өндіру мен өткізу процесінен тікелей пайда болады. Ол
тауарлақ формада беріледі және оның ... шегі ... Ең ... ... ... болады, өйткені әрбір ... ... өзге ... ... ... 10 ... ... шегінде ғана бере алады.Коммерциялық несиені тиісті
тауарларды сатып алған кәсіпорындар ғана ... ... ... ... құралына вексель жатады. Вексель ...... есеп ... ... ... және ... ... кемітуге
жағдай тудырады.
Вексель – бұл сатып ... ... ... ... ... ... борыштық міндеттемесі. Онда борыш сомасы, ... ... ... ... мерзімі мен шарты көрсетіледі. Вексель
несиелерге тиесілі қаражатты алу үшін ғана ... ... ... ... ... ... ... оған өтуі барысында табыстау жазбасы–индоссамент
жасалады. Вексельде индоссамент неғұрлым көп ... оның ... ... кең әрі оның ... кепілдігі соғұрлым жоғары болады.
Коммерциялық несиенің басты ...... ... ... және пайданың жылдам алынуын қамтамасыз ету.
Оған тән белгіге оны пайдаланғаны үшін сатылған тауарлардың немесе
қызмет ... ... ... банк пайызынан төмен болатын
пайыздың қосылуы жатады.
Коммерциялық несие дамыған елдерде ... ... және ол ... мен тауар айналымының көлеміне тікелей ... ... ол ... ... ... пен ... ... және шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасындағы сенімінің
азаюынан тиісті деңгейде дамымай қалды.
Коммерциялық несие көбінесе ауыл ... ... Азық ... корпарациясы фермерлерге, шаруа ... ... ... ... ... ... ... және өсімдікті қорғайтын
құралдарды тауарлық несие түрінде ұсынады. ҚР Азаматтық Кодексіне сәйкес
коммерциялық несие ... ... ... ... ... тауарлардың,
жұмыстың және қызмет көрсетулердің алдын – ала төлемін қамтиды.
Коммерциялық несиені тауар жеткізушілер сатып ... ... үшін ... ... ... ұзартумен береді. Бұл арада соңғысы
алғашқысына вексельді,яғни, төлем міндеттемесін табыс етеді.Бұл вексель
банкте ... ... ... баға бойынша ескерілуі (банктің сатып ... ... оның ... ... ... банк несиесін алуға
болады. Дамыған нарықтық экономика жағдайында ... ... ... ... ... болады.
Банк несиесі. Нарықтық экономикада ... ... ... ... Бұл жағдайда несие қатынасының объектісіне сауданы ақшалай
қаражатпен беру ... ... ... ... ... қаржылай көмекке
мұқтаж мамандандырылған қаржы несие ұйымдарына, көбінесе банктерге, қарыз
алушы кәсіпорындарға, ұйымдарға, ... ... ... 11 ... ... ... ... – банк өз қарыз алушыларына
несиені өзінің капиталынан ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... несие ресурстарындағы өзіндік капиталының
үлесі шамамен алғанда 18-20% - ті құрайды, ал, ...... ... ... ... ... ... формасының екінші ерекшелігі – шаруашылық айналымға әлі ... ... ... және ... ... орналастырылған
уақытша бос қаражатын банк саудаға береді.
Банк несиенің үшінші ерекшелігі – банк ... ... ... ... құн ... ... ... формасында береді. Қарыз алушы
бұл ссуданы пайдаланғаны үшін ... ... ... ... алушы осы несиені
өндіріс саласында пайдаланғаннан кейін пайда ... оның ... ... төлейді. Несиеге қажеттілік оның ажырағысыз атрибуты болып
табылады. Банк ... ... ... ғана ... ... ... ... ол, сонымен қатар, өндіріс саласына және жинақтау
саласына да қызмет етеді. Банк несиесінің ... аясы ... ... ... кең, ... ... несие – несие
мәмілесінің ... ... және ... шектеліп қалған.
Банк несиесі банк пен қарыз алушының арасында ... ... ... ... ... ... ... Банк несиесінің
мақсаты: негізгі және айналым капиталына арттыру, ... ... ... есебі және оны қайта есептеу халықты несиелеу.
Ол материалдық тұрғыдан қамтамасыз етілуі, ... ... ... қайтарылуы және ақылы принциптері негізінде банктің қарызға
беретін ссудалық капиталдың қозғалысын білдіреді.
Банк ... ... ... ... ... ... және ... бөлінеді. Мәселен, қысқа мерзімді несие қарыз алушының ... ... ТМҚ ... ... ... ... және өзге ... өтеуіне байланысты уақытша қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін
бір жылға ... ... ... мерзімді несие ұзақ мерзімді активтердің ұлғайтылған ұдайы
өндірісіне арналған, яғни ол бір жылдан да көп ... ... ... ... ... ... әрі ... беріледі.
Банк несиесінің есебінен залалдардың ... ... ... ... ... ... ... өтеуге, айыппұл, өсімақы,
тұрақсыздық төлемдерін және т.б. төлеуге болмайды.
Несие есеп айырысу құжаттарының төлеміне қолма – қол ... ... ... ... ауыл ... ... сатып алуға,
еңбекақы төлеуге және тұтыну ... ... – қол ... ... ... тек ... келісімшартында қарастылған
мақсаттары үшін беріледі. Және несие қарыз алушының заң тұрғысынан
- 12 -
құқық қабілеттілігі болған жағдайда, несиені өтей ... ... ... ... өтей ... қабілеті болған жағдайда, несиені өтей алатын
қабілеті болған жағдайда және ... ... ... ... ... ... ... шарттары әрбір қарыз алушыға жеке
анықталады.
Банк несиесі маңызды ерекшеліктерін сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... мұндай несиені тек банктің
қаржы несие ... ғана ... ... ... ... оны ... да, несие серіктестіктері де, ... ... ... ... да және т.б. ... Алайда, бұл осы несие ... ... ... – ақ, қарыз алушылырдың құрылымы да өзгереді.
Акционерлік қоғамдардан, компаниялардан, фирмалардан және xaлықтан өзге ... те, ... де, ... ... да және т.б. ... ... ... мқлшері несие ресурстарына байланысты
болады. Бүгінгі таңда банктердің мұндай ресурстарын депозиттер ғана емес,
сонымен ... ... ... ... бос ... ... нарықтағы қарыз ақшалар, шетелдік қаржы несие институттарынан
алынатын ... ... ... бір ... ҚР ... банкі өзінің ақша несие ... ... ... ... да ... отырады. Ол банктердің
несие қоржынының сапасы нашарлаған жағдайда депозиттерді міндетті түрде ең
аз ... ... ... ... ... ... несиелеудің
аясын тарылтады. Бұл несиенің тек экономикалық қана ... ... ... ... ... да көрсетеді.
Банк несиесі негізінен тікелей болады, яғни, ссуда ... ... ... ал, ... түрі делдал арқылы беріледі, мысалы, ... ... ... несие сауда желілері арқылы немесе ... ... ... ... соңғы бес жылда (2001- 2004жж.)
экономикадағы ... ... күрт ... ЖІӨ - дегі ... қоржын
1.01.2002ж. 15,0% - ды құраған болса, ... ... ... ... ... құрылымы:
- қысқа мерзімді несие - 499%;
- орта мерзімді неисе(1жылдан 5жылға дейін)- 30,2%
- ұзақ мерзімді ... ... ... Несие қатынасы банктер мен кәсіпорындардың, ұйымдардың
арасында ғана болмайды. Ол, сондай – ақ, бір ... ... ... және
екінші жағынан, халықтың арасында да пайда болады. Несие алушыға халық, ал,
несие ... банк ... ... тұтыну несиенің мазмұны құрайды.
Айрықша жағдайларда банк пен ... ... ... ететін үшінші
тарапта болуы мүмкін, мысалы, тауарларды
- 13 -
несиеге сататын, яғни мерзімін ... ... ... ... беретін
сауда ұйымдарын айтуға болады.
Тұтыну несиесі халыққа оның ағымдық ... ... үшін ... Оның ... жеке ... ... ... салуға, тұрғын үйді ... ... ұзақ ... ... ... ... ... беріледі.
Халықты несиелеу халықтың өмір деңгейін арттыруға бағытталған
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Өнеркәсібі
дамыған елдерде тұрғындар (халық) өзінің жыл сайынғы табысының 10 – 12 % ... ... ... ... ... ... ... бұл формасы мүлдем
дамымай қолды десе де болады. Халық борышқор болудан қорқады, оның үстіне,
тұтыну несиесінің пайыздық мөлшерлемесі ... ... ... 16 – 18
% - ды ... ... тауарлы формада және ақшалай формада берілу мүмкін.
Тауарлық форма халыққа тауарларды оның ... ... ... ... ... бұл ... ... болып табылады. Ақшалай форма
банк несиесі секілді халыққа тікелей ... ... ... ... ... ... ... қосарлы қызметі бар: бір жағынан, ... ... ... несие мөлшері де өседі, өйткені, тауар сұранысы несие
сұранысын тудырады, екінші ... ... ... ... ... қабілеті бар сұранысты арттырады.
Несиелеу объектісі бойынша Қазақстанда тұтыну несиесі мыналарға: ... ... ( ... мұқтаж ) несиесіне, құрылыс салу және
тұрғын үй сатып алу несиесінде, ұзақ пайдалануға жарамды ... ... ... ... және ... ... ... арналған
несиеге бөлінеді.
Тұтыну несиесі белгілі бір дәрежеде табыстары ... ... өмір ... ... ... теңестіреді, әр түрлі
әлеуметтік топтардың тұтыну ... мен ... ... ... ұзақ ... жарамды тауарлардың салыстырмалы түрде жоғары
бағасы мен ... ... ... арасындағы және халықтың бір тобындағы
ақша ... мен оны ... ... ... ... ... екі
қарама қайшылықты шешіп береді. Тұтыну несиесі банк ... ... ... Мәселен, сатып алушылардың ұзақ мерзімі борыштық
міндеттемесін сауда ... ... ... алу үшін ... ... ... ... беретін болса, сауда фирмасы мен
банктің арасындағы несие қатынасының артық буыны жойылады.
Несиеге ... ... ... ... ... олардың ссудасын
қамтамасыз етуші ретінде қарастырады.
- 14 -
Сондықтан да сонғы жарна төленгенше тауардың меншік ... ... ... ... ... ... ... бірнеше түрі пайдаланады.
Алайда, олардың арасында тауарды төлем мерзімін ұзату мен ... ... ... ... ... алуда сатып алушы тауардың құнын ай ... мен ... ... сонымен бірге, ол несиені пайдаланғаны үшін пайыз
төлейді. Көптеген жағдайларда төлем мерзімін ұзарту мен ... ... ... сауда ұйымының мөлшеріне несие үшін ... ... ... ... ... елдерде маңызды роль атқарады. Осыған орай, ол
мемлекет тарапынан реттеліп ... ... Ол ... әрі банк ... ... ... ... құлдыраған жағдайда мемлекеттің саясаты халықтың іскерлік
белсенділігін арттыруға оларды ынталандыруға бағытталады. Бұл үшін ... ... атап ... ... қол ... ... ... бағасын
арзандату, несие мерзімін ұзарту, оның құнын кеміту ... ... ... ... керісінші, қолма қол ақша мен төлеудің үлесі
артады, несиені пайдаланудың ... ... және ... ... ... ... тауарға деген сұранысын ынталандырады әрі
олардың өндірілуі мен сатылуын арттырады.
Қазақстанда тұрғын үй ... ... және оны ... ... ұзақ
мерзімді тұтыну несиесін беру үшін ... ... ... ақша ... құрылды. 2004 жылғы халыққа берілген тұтыну несиесінің
мөлшері 122,1 милрд. теңгені құрады, 2003 ... ... 9,4% - ... ... ... ... кепілге салу арқылы болатын ссуданы
ипотека несиесі ретінде ұғуға ... Ол ... үй ... ... ... ... жер сатып алуға беріледі әрі ұзақ мерзімді сипатқа ие.
Ипотеқалық ... ... ... ... ... ... Оның мынадай ерекшеліктері бар:
- ипотекалық несие бұл қатаң анықталған кепілзатпен берілетін ... ... ... кепілге салынған жылжымайтын мүлік сатылады
және одан түскен қаражатпен несиеегердің алашағы ... Сол ... ... несиесі несиегер үшін ең сенімді несие ретінде саналады:
- ипотекалық ссуданың көбісі қатаң мақсатты тағайындауға ие, ... ... үй мен ... үй ... қаржыландыру, сатып алу, тұрғын
үшін және жер учаскелерін игеру үшін пайдаланылады;
- ... ... ... – 30 жылға дейін ұзақ мерзімге ... ... ала ... кестеге сәйкес біртіндеп өтелетін болады.
- 15 -
Ипотеканың айрықша маңызды принциптеріне мыналар ... ... ... ... болу ... яғни ... ... құқығының
объектісіне жататын нақты мүлікті ауыртпалығын үшінші тұлға оңай танитындай
болуы керек.
Ипотекалық ... ... ... ... үшін ... жетілдіріп
отырады. Мәселен, дамыған елдерде мыналар болады:
- өлемдері кезең сайын өсетін ссуда: алғашқы бес ... ол ... ... тұрақты өсіруді қарастырады;
- төлам сомасы өзгеріп отыратын ссуда: жеңілдікті ... ... ... ... тек ... ғана ... ... мұндай тәсілі борышқорға үлкен пайда береді;
- пайыз мөлшерлемесі өзгермелі ипотека ... ... ... ... шама ... ... әрі ... да бір нақты
көрсеткішке немесе ирдекске ... ... ... ... бір рет ... ... ... негізгі құжаттарға кепілхат, вексель
және өзге де бағалы қағаздар жатады. Бұл құжаттарға ... ... ... ... ... құнды қағаздардың қайталама
нарығында баға белгілеуі мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... меншік құқығын несиелерге беруді ұйғаратын ... ... ... ... ... ... ... несиенің
негізгі қамтамасыз етушісі болып табылады. Онда несие келісімшарты бойынша
борыштарды төлеу жөніндегі ... ... ... ... ... және ... өндіріліп алынатын өзге де ... ... ... ... оны ... ... сақтау, жылжымайтын
мүлікті сақтандыру, оны ... ... ... ... ... ... және т.б. айтылады.
Өзіндік қаражат, ипотекалық облигациялар және клиент шотына тартылған
ресурстар банктің несие ... ... ... ... заңы шыққаннан кейін Қазақстанда ипотекалық
несиелеу қарқынды дамыды.
Республиканың ірі банктері ипотекалық бағдарламаны ... ... ... ... ... ... ... ҚР Ұлттық банкісі жарғылық капиталы 100%-ды
құрайды Қазақстандық ипотеке компаниясын (ҚИК) құрды. Ол алғашқы ... ... ... үшін ... ... мөлшерлемелерін кеміту бағытындағы
саясатты жүргізіп келеді. 2005 жылы ҚИК толықтай ҚР Қаржы ... ... Бұл ... үшін ... ... ... ... бәсекелестік ортаның құрылуына өз ... ... ... баяу ... да ... түрде кеміп келеді. ... ... 2003 жылы ... ... ... ақша ... ... әсер етті. ҚИК 300 және 500 млн
- 16 -
сомаларында ипотекалық облигацияның екі шығарылымын шығарып үлгереді және
оларды ... ... ... ... ипотекалық несиелеу Қазақстан
Республикасы Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасының ажырағысыз бөлігі болып
табылады.
Халықаралық ... ... ... несиегер ретінде мемлекет, банк,
басқа елдердің жеке және заңды тұлғалары алға ... ... ... саласындағы ссудалық капиталдың қозғалысын білдіреді.
Осылайша, халықаралық несие қайтару, мерзімді және ... ... ... арасындағы ссуда капиталының қозғалысына ... ... ... әр ... ... субъектілері бойынша біріктіретін
үлкен үғым. Халықаралық несие жаңа техника, технология, тауар мен қызмет
көрсету ... ... ... ... ... балансының
тапшылығы(экспорт пен импорттың арасындағы айырмашылықты) жабудың құралына
және жинақтаудың қосымша көзіне айналды.
Шетелдік инвесторлар үшін халықаралық ... ... ... ... инвестицияға мұқтаж дамушы елдерге капитал салудың ең тартымды
формасы ... ... Бұл ... ең ... ... ретінде саналады,
өйткені, ол тек компаниялармен, фирмалар және банктермен ғана емес, сонымен
бірге, үкімет кепілдігімен ... ... ... ... ... ірі ... филиалдар және
банктер халықаралық несиені жиі пайдаланады. Бұл белгілі бір реттеуді ... ... ... ... ... берешектердің жинақталуы және
сыртқы қарыздың ағымдағы қызмет ... ... өсе ... ... ...... ... қиындатып, оны тұрақсыз етеді,
тіпті, үкімет, яғни мемлекет тарапынан саяси және ... ... ... ... ... көмегі арқылы немесе тікелей берілуі
мүмкін. ... ... аса ірі ... және ... ... халықаралық
және аймақтық валюталық – несие әрі қаржы ұйымдары алға шыға алады.
Меншік формасы бойынша халықаралық несие мемлекеттік, жеке және ... ... ... жеке ... ... жиі ... несиені жекеше компаниялардан, фирмалардан, банктерден алады. Ол қарыз
алушы елдің ... ... ... ... ... ... ... формасы бойынша коммерциялық және банктік несиелерге
бөлінеді.
Коммерциялық немесе ... ... ... ... және ... ... байланысты болады. Оны, әдетте, басқа елдердегі әр
түрлі коммерциялық ... ие ... ... ... көмегімен
тауарлы формада береді. Экспорттаушы тауарды тиегеннен кейін аударылатын
вексельді ... ... ... ... 17 ... алғаннан кейін оның векселін акцептейді, яғни оның ... бір ... ... ... ... ... тек ... – импорт операциялар бойынша есеп
айрысулармен ғана байланысты.
Экспорттық банк ... бұл – ... ел ... ... ... машина, құрал – жабдық жеткізілімін несиелеу үшін беретін
несиесі. Ол, сонымен бірге, байланысқан несие деп аталады, өйткені, ол ... мен ...... үшін ғана ... банк ... – бұл импорттаушы елдің фирмаларына және
банктеріне тікелей ... ... ... ... ... да бір
тауарларды сатып ... ... ... ... ... ... несие,
несие желісі, сондай – ақ, ... және ... ... ... оны ...... жеткізумен береді.
Қазақстанның халықаралық жетекші ұйымға кіруі ... ... ... ... қаржыға жол ашты.
Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) “стенд - бай” несие аясында 185,6 млн
қарыз алудың ... ... ... ... қол қойылды.
Бүгінгі таңда Қазақстан халықаралық қайта құру және Даму банкі, Азия
даму банкі, Ислам даму банкі, Жапонияның экспорт ... ... және өзге ... ...... мекемелері беретін несиені пайдаланады.
Қазақстанның және банктердің ... ... ... ... ... да, оның ... бойынша да пайдалы шартқа құрылған
халықаралық несиеге жол ашты.
Халықаралық несие ... ... ... ... қамтамасыз ету,
қолма қол ақшасыз есеп айырысуды ... ... есеп ... ... шығынын үнемдеу, сондай ақ, капиталдың және шоғырлануын
орталықтандырылуын күшейту мақсаттарында капитал елдерге қайта бөлінеді.
Қазақстан 2003 – 2015 ... ... ... ... ... жүзеге асыруда халықаралық несиені қосымша құны жоғары
әрі бәсекеге жарамды ... ... бар ... өндірістің жаңа машина,
құрал – ... және ... ... үшін ... ... ... ... шектеулі неисе мүмкіндіктері мен бірінші
класты қарыз алушылардың ауқымды қажеттіліктері ... ... ... ... ... ... 2000 ... бері лизингілік несие
қолданылып келеді. Лизинг – бұл ... ...... ... сатып алу
және оны жеке заңды тұлғаларға белгілі бір төлем үшін нақты ... ... ... ... ... алу құқығын қарастыратын келісімшарттың
бекітілуіне себепкер болатын ... бір ... ... ... ... ... инвестициялық қызметінің түрі.
Қызметтің бұл түрі ҚР «Қаржылық лизинг туралы» заңымен, Азаматтық,
- 18 -
Салықтық және ... ... ... ... ... және «Инвестиция туралы» заңдарымен реттеледі.
Лизинг бұйымына кез келген ... ... оның ... қызметте пайдаланатын машина, құрал жабдық, сайман, үй
ғимараты, ... ... ... ... объектісі лизинг берушінің балансында ... және ... ... ... ... ... ... көрсету» жұмысының өзіндік құнына қатысты болады, лизингтің әрекет
ету мерзімі лизинг объектісінің толық амортизациясының мерзімімен ... ... ... – бұл ... ... иесі мен ... ... келісім.
Бұл келісім – мүлікті делдал болып табылатын ... ... ... ... және ... үшін ... беру. Лизингілік мәміле
лизинг беруші, лизинг алушы және сатушы қатысады.
Лизинг өзінің ... ... ... ... ... келеді және мәні
бойынша ссудаға ұқсас. Лизинг осы экономикалық мағынасы лизинг берушінің
лизингалушыға ... ... беру ... ... несиені
білдіреді.
Лизингтің банк несиесінен артықшылықтары:
- мүлік кепілге салынбайды, яғни мүлікті кепілге ... ... ... ... ... ... болмайды;
- лизингілік төлемнің жүйесі икемді ... және ол ... бұл ... ... базаны кемітуге мүмкіндік береді,
- жүз пайыздық несиелеу және төлемдерді ... ... ... ... ... ауыл ... өндірушілер комбайн,
трактор және өзге де ауыл ... ... ... ... ауыл
шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар технологиялар үшін, шығын және
орта бизнестің субъектілері пайдаланылады.
Бүгінгі таңда лизинг кез ... ... ...... ... ... капитал салымдарын салуға ... ... мен ... – жабдықты сатып ... ... ... ... ... елеулі артықшылықтары бар:
- лизинг кәсіпкерге – жалдаушыға өндірісті аса ірі бір ... ... ... ... ... қаражаттардың шектеліп қалу мәселесі жұмсарады;
- негізгі құрал жабдықты сатып алуға кеткен ... ... ... ... мерзімге бірдей бөлінеді;
- қарыз капиталы тартылмайды және ... ... ... ... ... ... ... барысында мүлік лизинг алушының балансына өтеді;
- қосымша құн салығының босатылады;
- лизинг компанияның несиелеуінен табыс және ... ... ... 19 ... Несие қызметінің түсінігі.
«Функция» («қызмет») деген сөз латынның «functio» - деген - ... ... ... ... білдіреді. Несиенің қызметін айтқанда, әдетте
оның мәнінің арнайы көрінісі ұғылады. Қызмет несиенің мәнімен өзара тығыз
байланысты; ... ... ... қатынастардың мәнінсіз ол өмір
сүре алмайды. Қызметтің несие мәні сияқты ... ... бар. ... өзінің өрістеу барысында несие барлық қызметінің мәнін емес, бір
немесе бірнеше ... ғана ... ... - ... қалған емес,
өзгеріп тұратын құбылыс. Несие мәнінің өзгеруімен қатар, оның көрініс
танытудың да ... ... ... ... ... ... ... арнайы
көрінісін байқатады, яғни қызмет несиелік қатынасқа бүтіндей қатысты. Несие
қызметі оның барлық формалары мен ... ... ... ... ... ... өндіріс процесінде алатын орны жайлы ... ... жоқ. ... ... оны ... белгісіне жатқызса,
басқалары бөлу белгісіне жатқызады. В.М. Тарасов несиені ... ... бөлу ... ... бөлу категориясына жатқызады. Және де
соған қарамастан, несиенің айырбас қатынастарына тән ... ... ... ... бөлу ... ... бөлу) қатынастарының сәтін
айрықшалап көрсету мүмкін болғандықтан, несиелік қатынастарды да дәл осыған
жатқызуға болады. Сондықтан несие бөлу ... бола ... ... де ... ... екі жақтылық ерекшелікке де ие. Мұның өзі
несиенің қызметіне тән екендігін көрсетеді.
Несие туралы ... оның ... ... саны мен ... орныққан біркелкі көзқарас жоқ. ... екі ( ... ... ... ... ... ... үш түрлі (осы
аталған екеуінен бөтен бақылауды қосады), үшіншілер - төрт (және капиталды
шоғырландыру мен орталықтандыру бөліп ... ... ... ... авторлар несиенің қызметін: айналымдағы шығындарды үнемдеп,
экономиканы ретке келтіру, уақытша бос ... ... т.б. ... бақылау қызметі: дегенде ол – ақша, қаржы сияқты басқа ... тән ... ... ... Ал, шынында бақылауды несие
емес, банк жүзеге асырады.
Өндірістік қорлар ... ... ... ... ... ... да, қаржыларға да тән – бұл ... ... ... құндылық категорияларының мазмұнына да енеді.
- 20 -
2.1. Несиенің қызметі. Шын мәніндегі ақшаларды айналымның несиелік
құралдарымен ... ... ... ... шын ... ... ... айналысқа түспейді, олдардың несие негізінде шығарылған ... ... ... Нарық ақшалардың шығарылуы, немесе қолма – қол
есептегі ақша қорларын ұлғайту сол мезетте экономиканы несиелеудің ... ... ... қызметінің дамуы банк жүйесінің пайда ... ... ... жөн. ... ... есеп шотында сақтау
ақшалай міндеттемелер бойынша тауарлар мен қызмет үшін қолма – қол ... ... ... ... ... ... ... жойып отыруға
мүмкіндік береді. Мұның өзі ақшаны қолмен санап алыс беріс жасау айналымын
және айналым шығындары мен ... ... ... азайтты. Шаруашылық
жүргізу субъектілерінің және халықтың есепшоттардағы қаржылық банкілердің
несиелік ресурсы болып саналып, есепшоттардағы көрсетілген ақша ... ақша ... ... ... ... болып қалады.
Несиелеу процесі кезінде ақша массасының құрылымына, ... ... ақша ... ... әсер ... сол ақша ... үшін
түрліше төлем қаржылары құрылады. Яғни нағыз ақшаларды несиелік ақшалармен
және несиелік операциялар ауыстыру жүзеге ... ... ең ... ... ... ... қазіргі электрондық ақшаларға
дейінгі несие ақшаларының түрліше формалары пайда болады.
Экономиканың ... ... ... бұл ... ... шығарумен байланысты болды. Қазіргі кезде ... ... ... ... ақша тасқындарының қозғалысын тездететін қолма
қол ақшасыз есептер, ... ... ... ... ... қолдану арқылы көрініс танытады.
Осы кездегі шаруашылықта қолдағы аұшаны несие ... ... ... ... Ақшаларды бір есепшоттан
екіншілеріне қолма-қол ... есеп ... үшін ... ... талаптарды
қанағаттандыруға байланысты, ақша айналымының құрылымын ... ... ... ... ... жәйт – ... осы қызметінің барысында
ақшаларды жалпылама ауыстырудың емес, оларды экономикалық айналымда уақытша
ауыстыру қызметін, яғни несие ... ... ... ТМҚ – ны ... ... еңбекақыларды, зейнетақыларды төлеу үшін пайдалануды
және т.б.
Демек, нағыз ақшаларды ... ... және ... ... ... екі түрлі жолмен жүзеге асырылады:
- 21 -
- ... ... ... ... ... ... ... шығарылады, олар тауарлармен және қызметтермен қамтамасыз етіліп,
міндетті түрде банкідегі эмитетке қайта ... ... ... ... ... ... ... жасалады, яғни, қолма – ... есеп ... ... байланысты айналымға ақшасыз қолма ... ... ... ... келіп түседі.
- 22 -
2.2. Несие мен ақшаның өзара әрекеті.
Адамдар көп жағдайда ... ақша ... ... Бір ... - ... ақша ... ұсынылатынбанк және несие – түрлі ұғымдар
ғана емес әртүрлі қармы – қатынастар да болып ... мен ақша – ... ... категориялар. Ақшаға қарағанда
несие тарлау болып келеді. Себебі, ... ...... ... ... заңды емес және тұлғалар болып табылады.
Осыған байланысты несие және ақша ... ең ...... құрамының әр түрлі екенін атап өткен жөн. Ақша
қарым қатынасына ... ... мен ... ... ал ақша ... ... ақшаны алушы мен сатушы субъектілері арасындағы ... ... ... ... енеді. Бұл жағдайда ... мен ... ... ... ...... ... несие беруші мен қарыз ... ... ал ... ... ... қозғалысының себебі бойынша
ерекше қарым – қатынасты көрсетеді. Бұл жағдайда құн ыңғайластық қозғалысқа
түспейді, ... ол ... ... ... ... ... және ... өткеннен кейін өз иесіне қайтады. Несиеге ақшалай қарым – ... ... ... ұзартылған төлем тән. Соған қарамастан ақша мен
несие бір – бірімен қатар ... ... ... ... ... ... сату ... төлем құралы ретінде несие мен ақша қатысады.
Несие мен ақша әр ... ... ... ие. Несие пайыз
келтіретіндігімен ақшадан ерекшеленеді.
Несие ақша түрінде де, тауар түрінде де ұсынылуы ... ... ... ... ақша ... талаптарында ақша
мен несие тығыз байланыста дамып , ұдайы ... ... ... ... ... ... бір бірін толықтырады.
Банк берген несие клиенттерге банктің депозит есепшоттарына жаңа ақша
салуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ретінде
жеткізушілердің шоттарын және басқа да төлемдерді өтеу үшін пайдаланады.
Банк клиенттері, яғни банк ... ... бір ... ақша ... қарым-қатынасының субъектілері де ... ... ... жағдайында несие мен ақшаның өзара әрекет етуінің алдағы
уақытта күшейе беру тенденциялары көрініс ... Оған мына ... ... ... – қол ... есеп ... кеңеюі, Интернет арқылы есеп
айрысудың электрондық жаңа жүйелерінің, ... ... ... ... болуы, бір жағынан, банк шоттарына ақшаны тартып, оларды
несие ресурстарына айналдыру себеп болса, екінші жағынан ақша
- 23 ... ... ... ... бір ... есеп айрысу үшін керексіз
болып қалады және ... ... ... несие ресурстарын көбейтіп,
тұрақталып қалады;
- орталық банктер несиені экономиканы ақша – несие ... ... ... ... ... Оның шегі ... немесе кеңеюі арқылы
айналымдағы ақша жиынтығына банктің эмиссиялық қызметіне, әсер етеді.
Болашақта несие мен ... ... ... ... ... береді.
- 24 -
2.3. Несиенің экономикадағы ролі және оны қолданудың шектері
Несиенің ролін несиелік қатынастардың жұмыс істеуіне әкеліп соқтыратын
нәтижесімен анықтауға ... ... ... ... ... ... өндіріс
процесіне әсер етеді. Жоғарыда аталып өткендей, несиенің өз қызмет саласы
бар, ол қозғалыстың ... ... ... ... ... ... қайта айналып құйылудың бастапқы кезінде ... ... ... ғана ... ... көмегімен шешілетін
міндеттер қоғамдық дамудың әр түрлі ... ... ... ... ... ... қарамастан, несиенің арқасында қарыз беру
капиталы құрылып, оның өнім өндіруге пайдалануы қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... мен ... ... ... бос материалдық және ақшалай қаржыларды қайтарымдық және төлемдік
негізде қайта бөлуді қамтамасыз етуші несие кез – ... ... ... ... ... ... мен табыстардың арасында,
өндірістің маусымдық сипаты мен экономика саласында тауарларды ... ... ... ... қажетті көлемі мен қолда бар
жиынтықтардың арасында болатын қарама ... ... ... ... процесін несие арқылы түзету ең ... ... ... қуаттап отырудың арқасында қамтамасыз етіледі. Жоғарыда
көрсеткеніміздей, қорлар ... ... ... бір ... бос ... ... ... болады, екіншісінде оларға
деген тапшылық орын алады. Уақытша қаржылық қиыншылықтарға ұшыраған
кәсіпорындарға ... ... ... ... ... ... жалғастыруға
ТМҚ үшін ақы төлеудің қамтамасыз етуге, ... ... және ... ... ... ашу мен оларды кеңейту ісінде де несиенің атқаратын ... ... ... ... ... ... ... мен
орталықтандыру жаңа өндірістердің ірі жобаларын іске асыруға, жаңа
техниканы ... ... ... құны бар өнімдерді өндіруді қайта
жарақтауға байланысты салынатын мол ... ... ... мүмкіндік
береді.
Қазақстанда экономиканың шикізаттық бағытынан арылып, жоғары дамыған
өңдеу секторын құру мақсатын көздейтін ҚР – ның 2003 – 2015 ... ...... даму ... ... асуда. Бұл
ретте өзінің несиелік қаржыларын осы ... ... ... несие жүйесіне үлкен үміттер артылуда. Несиені капиталдық
салымдар есебінен пайдаланудың бюджеттік ... ... ... ... артықшылықтар бар. Ол капиталдық шығынның ... ... ... есебінен қарызды
- 25 -
өтеудің мүмкіндіктерін анықтаумен әрі неесие шараларының өтелу мерзімі
шегінде қарызды өтеудің ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
Несиенің ақша айналымы саласында да ... орын ... Ол ... ... көрінеді. Неисе өзінің қызметі – айналысының
құралын құруға ... ... аұша ... ... ... есеп ... мен
сақтау шығындарын қысқартады;
- екіншіден, несие бос ақша ... сан рет ... ... қол ... ... ... айналым шығындарын азайтады;
- үшіншіден, айналымның ... ... ... ... ... ... қорлардың кемуіне байланысты қысқарады.
Кәсіпорындар мен халықтың қаржыларын банкілердің есепшотында ... ... ... есебінде жазу арқылы, яғни қолдағы бар ... ... ... ... береді. Қолма – қол ақшасыз ... ... ... ... ... ... қарыз беру қорын арттырады.
Қолдағы ақшалардың айналымға түсуі және ... ... ... ... жүргізіледі, мұның өзі айналыстағы ақша көлемін реттеп
және оларды басқаруға, дәлірек айтқанда валюта мен ... ... ... мүмкіндік береді.
Экономиканың төмендеп, инфляцияның өрлеген кезінде мемлекет пайыздық
ұтысты көтеру арқылы айналымдағы ақша көлемін қысу үшін ... ... ... қысқартады. Ал, экономикалық өрлеу кезінде
экономиканы жандандырып, әрі ... үшін ... ... ... яғни ... ... ... арқылы несие тасқыны көбейіп,
ақша көлемі ұлғаяды. Осылайша ақша айналымы ... ... ... – 1997 ... ... ... ал 1998 жылдан бастап несие
экспанциясы саясаты жүргізіледі.
Несиенің (ипотекалық тұтыну несиесі) арқасында ... үй ... ... және ... да ... ... мен ... алу
мен шаруашылықты қалыптастыру ... ... ... ... ... қол ... ... көмегімен басқа мемлекеттермен байланыстар нығайып, әлемдік
экономикаға араласуға мүмкіндіктер туып келеді.
Сонымен, ... ... ... экономикалық
субъектілердің өмір сүруі мен жалпы халықшаруашылығының ... ... ... ... сондай – ақ халықтың әл ауқатын
көтеруде несиенің атқаратын ролі өте зор ... ... ... ... ... шегі ... ... мәселе
- 26 -
туындайды. Үйлесімді деңгейлерде ғана несиенің экономикаға ... ... ... Несиенің дамуын, оның ролінің күшеюін экономикаға ... ... ... ... ... өзі несиені пайдаланудағы
сапалық емес, сандық өзгерістерді көрсеткен болар еді. Несие салымдарының
ұлғайғаны жайлы мәліметтер мен ... ... ... ... ... дамуында оның ролінің артқандығы осы процестердің несие
объектілерінің кеңеюімен, жаңа өнімдер шығару үшін жаңа да, ... ... ... ... да ... ... Бұл ... қатынастардың дамуы, жаңа салалардың пайда болуы, капиталдың ... ... ... ... қайта құйылатындығы жүзеге асатындықтан, несие
ролінің артқандығы туралы айтуға болады.
Бұл жерде несие шектерінің сапасы мен саны жайлы. ... ... даму ... ақша ... кері ... тигізеді. Ол қарыз
алушылардың қаржыларды үнемдеп пайдалануға деген ықыласын бәсеңдетеді.
Ал, несие саласы мейлінше ... да кері ... бар, ... ... ... ... субъектілер ТМҚ – ны,
жабдықтарды сатып ала алмайды, ... ... ... ... негізгі қорларды жалға ала алмайды және т.б. Сайып келгенде мұның
бәрі өндірісте, ... ...... өз ... байқатпай
қоймайды.
Несиенің шектерін негіздеп анықтау мен сақтаудың сұраныс ... ... ... мен ақша ... ... пен ... – таратудың араларындағы үйлесімді тепе – теңдіктерді ... ... ... ... сандық шегі несиелік қаржыларды сандық жағынан шектеумен
байланысты. Шектеулердің әдісі әр түрлі, тура әдіс ... банк ... ... ... арттырып, соның нәтижесінде несие көздерінің көлемін
азайтады, экономикалық әдіс пайыздық мөлшерлемені көтерудің ... ... ... Сапалық шектері бұл жағдайда несие тар ... де, кең ... ... де кері әсер етуі ... ... циклінің тиісті кезеніне байланысты кең көлемді
деңгейде оң немесе ... ... ... әсер ететіндігі жоғарыда атап
көрсетілді.
- 27 -
Қорытынды
Қорытындылап айтып келетін болсам. ... ақша ... ... дәреже болып табылады. Кредит деген сөз, қарыз несие деген
сенемін ... ... ... болып: латынша деген сөзден ... ... ... ретінде әр түрлі экономикалық қоғамдарда қызмет етеді.
Ол тауар өндірісінің пайда болған ... ... ... ... бай және
кедей қоғамдарда көрінеді. Несие қатынастары ақша қатынастары сияқты ... ... ... ... ... ... ... алынған қаражаттың мақсатқа
сай пайдалану ... ... ... ... ... сәйкес
бөлімде берілетін, несиенің нақты мақсаты, сондай ақ ... ... бұл ... ... ... ... белгіленеді.
Несиенің тауарлық формасы шарты жағынан алып қарағанда оның ақшалай
формасынан бұрын пайда болған. Несиенің тауарлық ... осы ... ... ... ... ... тауарларды сатуда машина ... ... ... ... ... ... ... тұрғын үй құрылысын салуға және оны сатып ... ... ... ... беру үшін ... ... ... ақша бөлінісі құрылады. Жылы халыққа берілген тұтыну несиесінің
мөлшері млрд теңгені құрады, жылмен ... ... ... ... ... қол ... ... үлесі
артады несиені пайдаланудың мерзімі қысқарады және ... ... ... ... ... ... кейін жинақ кассалары
қызметінің негіздері қайта құрылды. Акционерлік ... банк ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктерден аса
өзгешеленбейтін бөлікке мекемелерге айналды.
- 28 -
Пайдаланған әдебиеттер
1. Ақша, несие, банктер.
Ғ.С.Сейтқасымов.
Алматы: Экономика, 2001 ж
2. Көшенова.Б.
“Ақша, несие, ... ... ... ... ... ... Мақыш.С.Б.
“Ақша айналысы және несие”
Алматы: 2004ж.
5. Ысқақова. З.Д.
“Банк ісі”
Қарағанды, ж.
6. Ысқақова. З.Д.
“Бағалы қағаздар нарығы”
Қарағанды, ж.
7. ... ... ... ... и банк, 1995.
8. Я. А. Дободиной
“ Денежное обращение” финансы. ЮНИТИ, 1999
9. В. Колесинкова
... дело ”, “ ... и ... ”, ... И. И. ... Денги, кредит, банк”, Алматы, Казакхстан, 1994 ж
- 29 -
11. Г. С. Сейітқасымов
“ Денги, кредит, банк ” Алматы, ... ... ... Қ., ... ...... ... В. Д. Мелинков
“ Основа финансов ”, Алматы, 2005 ... С. С. ... ...... ... литература, 2004 ж
15. Романовский
“ финансы ” учебник для ВУЗ 2000 ж
- 30 -

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктiк несие және оның экономиканың дамуында алатын рөлi жайында27 бет
Банктік несие мәні және экономикалық ролі25 бет
Банктік несиелеу31 бет
Банктік несиенің нарықтық экономикадағы ролі 23 бет
Банктегі несиелік процестер54 бет
Комерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастырудың теориялық негізі72 бет
Несие экономикалық категория ретінде40 бет
Несиенің түрлері және қызметтері22 бет
Несиенің формалары мен қазіргі кезеңдегі дамуы22 бет
Қазақстандағы несие жүйесінің дамуы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь