Қазақстанның солтүстік – батысында Ресей билігінің күшеюі (хVііі – ғасырдың ортасы мен хіх ғасырдың бірінші ширегі)

МАЗМҰНЫ

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.5
І . Тарау. Қазақстанның солтүстік . батысында Ресей билігінің күшеюі (ХVІІІ . ғасырдың ортасы мен ХІХ ғасырдың бірінші ширегі).
1.1. ХУІІІ ғасырдың екінші жартысындағы Ресей І Петр жүргізген
Реформалар мен өзгрістердің жемісін тата бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ..6 . 7
1.2. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамында біртұтас және орталықтандырылған билік пен мемелекет проблемасы ... ... ... ... ... ... ... 8.9
1.3. 1748 жылдың қазан айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы сұлтанның хан сайлануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10.12

ІІ . Тарау. Нұралы хан билік еткен жылдардағы Кіші жүздегі
саяси жағдай (1749.1786жж).
2.1. Нұралыны хан сайлаған кездегі сұлтандар мен ақсақалдардың
арасындағы пайда болған алауыздық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13.15
2.2. Нұралы ханның Хиуа хандығымен қатынасты дұрыс жолға қоя алмауы ... .16.19
2.3. Қазақтардың Е.И. Пугачев көтерілісіне үн қосуы, Нұралы хан тұсында
Кіші жүздегі қайшылықтардың шиелене түсуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.26

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27.28

IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі.
XVIII ғасырдың екінші жартысында казақ коғамында біртұтас және орталықтандырылған билік пен мемлекет проблемасы өткір қойылды. Билік иелері арасындағы түрлі топтардың үстемдік үшін күресі 1748 жылы Әбілқайыр ханның өлтірілуіне әкеп соқты. Осы арқылы қазақ жүздерін біріктіру жолындағы күш-жігер едәуір дәрежеде әлсіретілді. Жаңа тарихтың әр түрлі кезеңдерінде бұл мәселе түйінді мәселелердің бірі болып келді. XVIII ғасырдың екінші жартысында Қазақ хандығының ыдырауына себепші болған іріткі салушы күштер басым бола бастады. Әбілқайыр қаза тапқаннан кейін Орта жүз иеліктері оның мирасқорларынан аулақтап кетті. Кіші жүздің өзінде де билік таласы асқына түсті. 1748 жылдың қазан айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы сұлтанды хан атағына сайлау өткізілді. Бұл мәселені шешу үшін Ақсақалдар кеңесі жиналды. 1000-ға жуық адам қатысты. Олардың арасында Кіші жүз бен Орта жүздің әр алуан руларының билері, батырлары, сұлтандары болды. Сайлаудың өзі «бұрынғысынша жария өткізілген жоқ, барлық рулардан таңдалған 10 адам, атақты билер ғана қатыстырылып, оның өзінде ханның үйінде өтті... Соның бәрінде барлық билер мен атақты ақсақалдар және ханшайымның төңірегіндегі қазақтар бәрін оған, Нұралы сұлтанның еркіне салды, сонан соң барлығы, әр түрлі шенді 1000-нан астам адам келесі күні тарап кетті». Нұралы өз жағдайының солқылдақтығын сезініп, сайлаудан кейін бірден патша үкіметіне өзін хан атағына бекітуге өтініш жасады. Сонымен бірге 1748 жылдың аяғында Нұралы ханға жылына 600 сом мөлшерінде мемлекеттік айлық тағайындалды. Нұралының саяси қайшылықтары осыдан көрінді — ол қазақ хандарынан бұл атаққа бірінші болып бекітілді, сондықтан да өз қызметінде патша үкіметіне толық тәуелді болды. Нұралыны хан сайлаған кезде сұлтандар мен ру аксақалдары арасында пайда болған алауыздық ондаған жылдарға созылды, соның салдарынан ру шонжарларының Нұралы билігін шектеуге әрекет жасауы тыйылмады.
Тақырыптың мақсаты мен міндеті
XVIII ғасырдың ІІ ші жартысында қазақ қоғамында бір тұтас және орталықтандырылған билікпен мемлекет өткір қойылды. Билік иелері арасында түрлі үстемдік үшін күресі 1748 жылы Әбілқайыр ханның өлтірілуіне әкеп соқты осы арқылы қазақ жүздерін біріктіру жолвндағы күш жігер едәуір дәрежеде әлсіретілді. Жаңа тарихтың әр түрлі кезеңдерінде бұл мәселе түйінді мәселелердің бірі болып келеді. XVIII ғасырдың қазақ хандығының ыдырауына себепші болған іріткі салушы күштер басым бола бастады. Әбілқайыр қаза тапқаннан кейін Орта жүз иеліктері оның мирасқорларының аулақтап кетті. Кіші жүздің өздерінде де билік таласы асқына түсті. Сонымен 1748 жылдың қазан айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы сұлтанды хан атағына сайлауға өткізілді. Сонымен бұл тақырыптың міндеті Нұралы ханның билік еткен жылдардағы саяси жағдайлары өте қатты шиеленісіп кетті.
Тақырыптың Хранологиялық шегі.
XVIII ғасырдың ортасы мен ХІХ ғасырдың бірінші ширегін қамтыды. Бұл дегеніміз 1749 және 1786 жылдар аралығын қамтыды.
Тақырыптың құрылымы:
Жұмыс ІІІ бөлімнен тұрады: 1 Кіріспе , 2 Негізгі бөлім, 3 қорытынды.
Негізгі бөлім екі тарауға бөлінген 1 тараудың бірінші мәселесі XVIII ғасырды екінші жартысындағы Ресей бірінші Петр жүргізген реформалармен өзгерістердің жемісін тата бастауы. Бірінші тараудың екінші мәселесі 1748 жылы қазан айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы сұлттаның хан сайлануы.
Екінші тараудың бірінші мәселесі Нұралы хан сайлаған кездегі сұлттандар мен ақсақалдар арасындағы пайда болған алауыздық.
Екінші тараудың екінші мәселесі Кіші жүздегі қайшылықтардың шиелене түсуі.
Үшінші бөлім қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттерден
Сілтемелер
Түйін. Кіші жүздегі саны мейлінше көп және ықпалды әлім ұлы руы бірлестігінің көпшілік бөлігі Нұралығы тәуелсіз болды. Сонымен Нұралы хан өз билік еткен жылдар ішінде мемлекет қайраткер қасиетін көрсете алмады, әдетте ол оқиғалардың жетегінде кетіп өз тарапынан ешбір өзгеріс енгізе алмады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Бекмаханова Н. Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1991 ж.
2. Жамбылов Д. «Тәуелсіздік және саяси сана» Алматы,1999ж.
3.Мәлімбаев С., «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты» Алматы,1994ж.
4.Мадашев Х «Қазақ халқының арғы бергі тарихы» Алматы, 1995ж.
5. Мағауин М. «Қазақ тарихының әліппесі» А, 1995ж
6. Қазақстан тарихы. 1 том. Алматы, 2001 ж.
7. Қазақстан тарихы. 3 том. Алматы, 2001 ж.
8. Қазақстанның көне тарихы. Алматы, 1993 ж.
9. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы очерктері. Алматы, 1994 ж.
10. «Қазақ совет энциклопедиясы», І,ІІ-том.
11.Қозыбаев М., «Жауды шаптым ту байлап» Алматы, 1994ж.
12. Сабырханов А., «Ұлы бетбұрыс»Алматы, «Мектеп»1981ж
13.Тлепов Ж. «Елім деп еніреген ерлер жыры» Алматы, 1995ж.
14. Тынышбаев М «Ақтабан - шұбырынды» А, 1993ж.
15. Тынышбаев М. «История казахского народа» 1993ж.
        
        МАЗМҰНЫ
І.
Кіріспе.....................................................................
..........................................3-5
І - Тарау. Қазақстанның солтүстік – батысында Ресей билігінің күшеюі (ХVІІІ
– ғасырдың ортасы мен ХІХ ғасырдың бірінші ширегі).
1.1. ХУІІІ ... ... ... ... І Петр жүргізген
Реформалар мен ... ... ... - 7
1.2. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ... ... ... ... пен ... 1748 ... ... айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы
сұлтанның ... - ... ... хан ... еткен жылдардағы Кіші жүздегі
саяси жағдай (1749-1786жж).
2.1. Нұралыны хан сайлаған кездегі сұлтандар мен ... ... ... Нұралы ханның Хиуа хандығымен қатынасты дұрыс жолға қоя ... ... Е.И. ... ... үн ... ... хан тұсында
Кіші ... ... ... ... ... ... ... екінші жартысында казақ ... ... ... ... пен ... ... өткір қойылды. Билік
иелері арасындағы түрлі топтардың үстемдік үшін күресі 1748 жылы Әбілқайыр
ханның өлтірілуіне әкеп ... Осы ... ... ... ... ... ... дәрежеде әлсіретілді. Жаңа тарихтың әр түрлі
кезеңдерінде бұл мәселе ... ... бірі ... ... ... екінші жартысында Қазақ хандығының ыдырауына себепші болған ... ... ... бола бастады. Әбілқайыр қаза тапқаннан кейін Орта жүз
иеліктері оның мирасқорларынан аулақтап кетті. Кіші жүздің өзінде де ... ... ... 1748 ... ... ... Орынбор әкімшілігінің
жәрдемімен Нұралы сұлтанды хан атағына сайлау өткізілді. Бұл мәселені шешу
үшін Ақсақалдар кеңесі жиналды. 1000-ға жуық адам ... ... ... жүз бен Орта ... әр ... ... билері, батырлары, сұлтандары
болды. Сайлаудың өзі «бұрынғысынша жария ... жоқ, ... ... 10 ... атақты билер ғана қатыстырылып, оның ... ... ... ... ... барлық билер мен атақты ақсақалдар және
ханшайымның төңірегіндегі қазақтар бәрін ... ... ... ... ... соң барлығы, әр түрлі шенді 1000-нан астам адам келесі күні
тарап кетті». Нұралы өз жағдайының солқылдақтығын ... ... ... ... ... өзін хан атағына бекітуге өтініш жасады. Сонымен
бірге 1748 жылдың аяғында ... ... ... 600 сом ... айлық тағайындалды. Нұралының ... ... ... — ол ... хандарынан бұл атаққа бірінші болып бекітілді, сондықтан
да өз қызметінде патша үкіметіне ... ... ... ... хан сайлаған
кезде сұлтандар мен ру аксақалдары арасында пайда болған алауыздық ондаған
жылдарға созылды, соның салдарынан ру ... ... ... шектеуге
әрекет жасауы тыйылмады.
Тақырыптың мақсаты мен ... ... ІІ ші ... ... ... бір тұтас
және орталықтандырылған билікпен мемлекет ... ... ... ... ... ... үшін күресі 1748 жылы Әбілқайыр
ханның ... әкеп ... осы ... қазақ жүздерін
біріктіру жолвндағы күш ... ... ... ... тарихтың әр ... ... бұл ... ... бірі ... ... XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... ... күштер басым бола ... қаза ... ... Орта жүз ... ... аулақтап кетті. Кіші жүздің өздерінде де ... ... ... ... 1748 ... қазан айында Орынбор
әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы сұлтанды хан ... ... ... бұл ... ... Нұралы ханның билік
еткен жылдардағы ... ... өте ... ... кетті.
Тақырыптың Хранологиялық шегі.
XVIII ғасырдың ортасы мен ХІХ ғасырдың ... ... Бұл ... 1749 және 1786 ... ... ... ... ІІІ бөлімнен тұрады: 1 Кіріспе , 2 Негізгі бөлім, 3 ... ... екі ... ... 1 тараудың бірінші мәселесі
XVIII ғасырды екінші жартысындағы ... ... Петр ... ... жемісін тата бастауы. Бірінші ... ... 1748 жылы ... ... ... ... Нұралы сұлттаның хан сайлануы.
Екінші тараудың бірінші ... ... хан ... ... мен ... ... пайда болған алауыздық.
Екінші тараудың екінші ... Кіші ... ... ... бөлім қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттерден
Сілтемелер
Түйін. Кіші жүздегі саны мейлінше көп және ... әлім ұлы ... ... ... ... ... ... Сонымен Нұралы хан
өз билік еткен жылдар ішінде мемлекет қайраткер қасиетін ... ... ол ... ... ... өз тарапынан ешбір өзгеріс енгізе
алмады.
І - Тарау. Қазақстанның солтүстік – ... ... ... ...... ... мен ХІХ ... бірінші ширегі).
1.1. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысындағы Ресей І Петр ... ... ... ... тата бастауы.
XVIII ғасырдың екінші жартысында Ресей I Петр жүргізген реформалар мен
өзгерістердің жемісін тата бастады. Соңғы ... I Петр ... мен ... ... ... өріс алды. Бірақ Ресейдің ... бір ...... пен оның идеяларының жаңа, неғұрлым
жоғары деңгейге ... ... ... Өз ... Ресей мемлекеттігі
идеяларының орыс қоғамының барлық топтарына кеңінен ену бұл идеяларды Ресей
мемлекетін кеңейту тұжырымдамасы етіп кең ... ... жөне ... ... ... ... ... енуіне әкеп соқтырады.
Тарихшылар Ресейдің орталығындағы ірі экономикалық немесе саяси сілкіністің
қандайы болсын қоныстандырудың жаңа толкынына әкеп ... атап ... ... ... ... қоныс аудару үшін жаңа үлкен аумақтар, оның үстіне
шаруашылық жағынан ... ... ... болды. Жер туралы мәселенің
Батыс Қазақстан аумағында XVIII ғасырдың екінші жартысында ең басты ... нақ ... ... ... ... ... ... Қазақстан бірыңғай және біртұтас мемлекет ретінде бабалары мұраға
қалдырған дәстүрлі ... ... ... өмірін қайтадан дамыта бастады.
Алайда XVIII ғасырдың 30-жылдарының орта ... ... ... мемлекеті
қазақтардың жеріне де, империяның бодандары ретінде қазақтардың өздеріне де
орыс мемлекеттілігі идеологиясы тұрғысында көз тіге ... ... ... Ресей империясының толық және шексіз билігіне көшкен жерді ұлғайта
түсуге өз ... ... ... Осы ... ... асыру барысында
қазақтар, қалмақтар, башқұрттар дербестігінің қалдықтары толық жойылды, бұл
орайда ресми өкімет ... ... ... қайтпас қарсылығына душар
болды. Сондықтан оны ... ... ... ... ... өз ... құру, отарлаудың басты күші ретінде қазақтарды
біржолата бағындырып, оларды осы мақсатта ... ... ... әдістер
қолданыла бастады. Бұл саясатты. И. Неплюевтің «запастағы» ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі
нұсқауларда жүргізіліп отырды. Алдыменен империяның шекарасына өте жақын
орналасқан аймақ ретінде ... ... ... ... жүзеге аса
бастады. Қазақ рулары мен бүкіл Кіші жүздің ... ... да, ... ... ... де, Ішкі ... (Бөкей
Ордасын) Ресей әкімшілігінің қайта бағындыруы да міне осыдан.
XVIII ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... пен ... ... өткір қойылды. Билік
иелері арасындағы түрлі топтардың үстемдік үшін күресі 1748 жылы Әбілқайыр
ханның ... әкеп ... Осы ... ... жүздерін біріктіру
жолындағы күш-жігер едәуір дәрежеде ... Жаңа ... әр ... бұл ... ... ... бірі болып келді. XVIII
ғасырдың екінші жартысында Қазақ хандығының ыдырауына себепші болған іріткі
салушы күштер басым бола ... ... қаза ... ... Орта ... оның ... ... кетті. Кіші жүздің өзінде де билік
таласы асқына түсті. 1748 ... ... ... ... ... ... ... хан атағына сайлау өткізілді. Бұл мәселені ... ... ... ... 1000-ға жуық адам қатысты. Олардың арасында
Кіші жүз бен Орта ... әр ... ... ... ... сұлтандары
болды. Сайлаудың өзі «бұрынғысынша жария өткізілген жоқ, ... ... 10 ... ... ... ғана ... оның ... ханның
үйінде өтті... Соның бәрінде барлық билер мен атақты ... ... ... ... ... оған, Нұралы сұлтанның еркіне
салды, сонан соң барлығы, әр түрлі шенді 1000-нан астам адам ... ... ... ... өз жағдайының солқылдақтығын сезініп, сайлаудан кейін
бірден патша үкіметіне өзін хан атағына бекітуге өтініш ... ... 1748 ... ... ... ... жылына 600 сом ... ... ... ... ... ... ... жартысындағы қазақ қоғамында біртұтас және
орталықтандырылған билік пен мемелекет проблемасы.
XVIII ғасырдың ... ... ... ... біртұтас және
орталықтандырылған билік пен мемлекет проблемасы өткір қойылды. ... ... ... ... ... үшін ... 1748 жылы ... өлтірілуіне әкеп соқты. Осы арқылы қазақ жүздерін ... ... ... ... әлсіретілді. Жаңа тарихтың әр ... бұл ... ... ... бірі болып келді. XVIII
ғасырдың екінші ... ... ... ыдырауына себепші болған іріткі
салушы күштер басым бола бастады. Әбілқайыр қаза тапқаннан кейін Орта ... оның ... ... ... Кіші жүздің өзінде де билік
таласы асқына түсті. 1748 жылдың қазан айында ... ... ... ... хан ... ... өткізілді. Бұл мәселені шешу
үшін Ақсақалдар кеңесі жиналды. 1000-ға жуық адам қатысты. Олардың арасында
Кіші жүз бен Орта ... әр ... ... билері, батырлары, сұлтандары
болды. Сайлаудың өзі «бұрынғысынша жария өткізілген жоқ, ... ... 10 ... атақты билер ғана қатыстырылып, оның өзінде ... ... ... ... барлық билер мен атақты ақсақалдар ... ... ... бәрін оған, Нұралы сұлтанның еркіне
салды, сонан соң барлығы, әр түрлі шенді 1000-нан ... адам ... ... кетті». Нұралы өз жағдайының солқылдақтығын сезініп, сайлаудан кейін
бірден патша үкіметіне өзін хан атағына бекітуге ... ... ... 1748 жылдың аяғында Нұралы ханға жылына 600 сом ... ... ... /2/.
Нұралының саяси қайшылықтары осыдан кәрінді — ол қазақ ... ... ... болып бекітілді, сондықтан да өз қызметінде патша үкіметіне
толық тәуелді болды. ... хан ... ... ... мен ... арасында пайда болған алауыздық ондаған жылдарға созылды, соның
салдарынан ру шонжарларының Нұралы билігін шектеуге ... ... ... ... Кіші ... өзінде әкесінің барлық иеліктерін сақтап қала
алмады. Шектілер Батырды өздерінің ханы деп мойындады. ... ... пен ... тәуелсіз болуға ұмтылды. Сырдарияның төменгі ағысын-дағы
коныстарды иеленген Ералы өзін ... ... деп ... ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысы мен солтүстік
Арал ... ... ... ... ... болғаннан кейін оны
хан деп жариялауға әзірлік жасалды, олар формальді түрде оны жариялады ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі
қарады. Батыр ханның баласы бір кездерде Хиуаның ханы болды.
Нұралы ... ішкі ... да ... ... Оның ... ... ... ақсақалдарымен қатынастарға тәуелді еді. Батыр ... ... ... ... ... сырттан қолдауды қажет етті.
Оған Хиуа да, Бұхара да мұндай ... ... ... бұл ... ... әкімшілігіне иек артты. Сонымен бірге Нұралы алғашкы кезде өзінің
барлық қазақ жүздерінің аға ханы ... ... ... ... ойға ... ... ... қазақ хандары мен сұлтандары ... ... ... ... да нақты қолдау жасалмады. Нұралы ханның парлары
және олардың нақтылығы жөнінде тарихшы М. П. ... ... ... ... ... ... ғана жетті, бірақ феодалдық
негізде қазақ хандығының бірігуін қайта жаңаруына жете алмады»,—деп дұрыс
атап ... ... ... би ... Жем мен Жайықарасында көшіп
жүретін қазақтармен, байұлы және ... ... ғана ... ... саны ... көп және ... әлімұлы рулық бірлестігінің көпшілік
бөлігі Нұралыға тәуелсіз болды. Ықпалды шекті руы да одан аулақтап ... ... ... айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы сұлтанның
хан сайлануы.
1748 жылдың қазан айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы ... ... ... өткізілді. Бұл мәселені шешу үшін Ақсақалдар ... ... жуық адам ... ... ... Кіші жүз бен ... әр ... руларының билері, батырлары, сұлтандары болды. Сайлаудың
өзі «бұрынғысынша жария өткізілген жоқ, барлық рулардан таңдалған 10 ... ... ғана ... оның ... ханның үйінде өтті... Соның
бәрінде барлық билер мен атақты ... және ... ... ... ... Нұралы сұлтанның еркіне салды, сонан соң барлығы, әр
түрлі шенді 1000-нан ... адам ... күні ... ... ... ... солқылдақтығын сезініп, сайлаудан кейін бірден ... ... хан ... ... ... жасады. Сонымен бірге 1748 жылдың аяғында
Нұралы ... ... 600 сом ... ... ... ... қайшылықтары осыдан көрінді — ол қазақ
хандарынан бұл ... ... ... ... ... да өз қызметінде
патша үкіметіне толық тәуелді болды. Нұралыны хан ... ... ... ру ... ... ... ... алауыздық ондаған жылдарға
созылды, соның салдарынан ру шонжарларының Нұралы билігін шектеуге әрекет
жасауы ... ... Кіші ... ... ... ... иеліктерін сақтап қала
алмады. Шектілер Батырды өздерінің ханы деп ... ... ... пен ... ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысын-дағы
коныстарды иеленген Ералы өзін Нұралыға тәуелсізбін деп сезінді ... ... ... ... ... ... Нұралы ханның патша
әкімшілігімен қатынастары екі түрлі тоқтамға құрылды: бір жағынан ... ... өз ... ... ... ... ... Ресей
ықпалының күшеюіне қазақ қоғамының қарсыласуы ескерілді/6/.
1760 жылдың қыркүйегінде Ресей ... ... ... ... ... ... сұлтан мен қазақтың ықпалды 20 ақсақалын
далада жүргенде ... ... Бұл Кіші ... әр ... ... ... ... туғызды, соның ізінше Орынбордағы губернато ауыстырылды.
Жаңа губернатор Д. В. Волков билігі әлсіз ханды ... ... деп ... өзі ... ... ... отарлауға жәрдемдесетін еді. Орынборда
тұткында жатқан аманаттарды Ресей ... ... ету ... болды.
Қазақ-орыс саудасын кеңейтуге күш салу, қазақтар арасындағы ... ... 1763 жылы ... ханның, Айшуақ сұлтанның ... ... ... ... ... ... ... мәселе талқыланды. Керуендер күзетін және оларға көшбасшы беруді хан
өз мойнына алды. Мұның бөрінде нақты жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... талап-тонау сирек
кездеспейтін құбылыс еді. Түрікмендер, қарақалпақтар, өзбектер мен қазақтар
солай істеді, әрине өздерінің ру билеушілерінің мүдделерін ... ... ... ... ... ... ... бір-бірінің малын
айдап әкету де отаршылдық экспансияның көрінісі және оған ... ... ... ... өкімет орындарының реттеуіне илікпеді. ... ... ... шекаралық отрядтары бейбіт қазақ ауылдарына жиі
шапқын ... ... ... жоқ екенін көрген Ресей шекаралық күзет
блімдері үшін далаға шығып, қазақ ауылдарына ... ... ... ... ... Олардың бастамашылары көбінесе Орал қазақ әскерінің
старшиналары болды. М. В. ... ... ... ... ... шекаралық
күзетінің барымтасы «отаршылдық тонау нысандарының біріне айналды»/7/.
Нұралы хан өз саясатында осы факторлардың бәрін ... ... ... оның өзі және оның ... ... ... жалғастыра берді. Оның орнықсыз жағдайы соны талап етті: Нұралы
ханның көшетін қонысы ... ... ... ... ... Сырдарияның
төменгі ағысы мен солтүстік Арал өңірінен Батыр және Досалы сұлтандардың
көшуі ығыстырып шығарды. Кіші жүз үшін ... ... бірі ... яғни ... пен ... төменгі ағыстары арасындағы кеңістікке көшіп
бару туралы мәселе болды. 1756 жылы патша ... ... ол ... кыс ... өз ... ... ... жағына айдап апаруына тыйым
салынды. Жаз кезінде Жайықтың сол ... ... ... жайылымдарды мал
таптап тастайтын, қыскы қыстау үшін қамыс, ағаш және шөп ... жер ... ... мен ... ... мал жаппай қырылып қалатын. Нұралы
ханды, билер мен сұлтандарды орын алған жағдай ... ... Бұл ... мен ру ... ірі байлардың қатынасын ... ... ... түсініктеме қазақтар мен қалмақтар арасында қақтығыстар
болады және өзара барымта күшейеді ... ... ... ... ... ... ... қазақ қауымдарын экономикалық жағынан әлсірету,
оларды сыртқы ықпалдан оқшаулап тастау мағынасы да бар еді. ... жер ... ... ... ... ... ... қысқы ауыр жағдайлардан ең алдымен малшы қазақтар зардап
шекті. Жерді иелену жолындағы рулық қырқыстар ... ... ... ... ... ... ... олардың жайылымдық учаскелері кесіп
алынды, көшу жолдары қысқартылды немесе одан да жаманы — олар жылдан-жылға
өзгеріске түсіп, ... ... ... ... хан ... еткен жылдардағы
Кіші жүздегі саяси жағдай (1749-1786жж).
Нұралыны хан сайлаған кездегі сұлтандар мен ... ... ... ... хан сайлаған кезде сұлтандар мен ру аксақалдары арасында
пайда болған ... ... ... ... ... ... ру шонжар-
ларының Нұралы билігін шектеуге әрекет жасауы тыйылмады.
Қазақ билеушілері «ішкі жаққа» көшу құқығына қол ... ... ... ... болды. Осы ниеттерді білдіре отырып, Нұралы сол
жерлерді қазақтардың пайдалануына рұқсат ету туралы патша әкімшілігіне ұзақ
уақыт хат ... ... ... жолдады. Хат жазысумен және
келіссөздермен ... ... ... ... кешу жолымен қол жеткізді.
Мәселен, 1759 жылдың қысында саны ... ... ... ... Алайда
олар мұнда қалмақтарға тап болып, қалмақтар олардың саны 40 мындай әр түрлі
малын қолға түсірді, мұның өзі екі ... ... ... әкеп ... ... ... жасауға мәжбүр етуге басқа да әрекеттер
жасалды. Мысалы, ... ... ... мен ... ... бара ... ұстап алды. Алайда бұл сауда байланыстарын тоқтатып қана
қоймай, Орталық Азияның Ресеймен ... да ... ... ... ... ... Кіші жүз ... қатынастары
шиеленісті. Патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... бір кезде П. Рычков пен А. Тевкелев арқылы Орынбор
әкімшілігі қазақтарды Ресей ... ... ... ... ... ... ... тарту арқылы мүмкін болады деп санады.
Бұл әкімшілер Жайықтың оң жағасына көшіп баруға ... ... ... ... А. Р. ... ... ымыраға жол
бермеді. Бірыңғай пікірге келу керек болды. Императрица ... ... ... ... ... ... ... былай деп ұсынды: «Маған
қырғыз-қайсақ ханына оның өз малымен Жайықтан ... ... беру ... ... ... оңай ... ... болатын тәрізді. Ол Ресей
бодандығын мойындайды, демек ол тындайтын болады және өз ... ... ... ... кез ... ... боданы сияқты өзіне рұқсат
етілмеген жерге өте алмайды.
Ал егер оларда мал азығы аз ... ... ... сатып немесе
тауарға айырбастап алсын немесе қысқа қор ... ... ... ... ... ... ... мен қазақ жүздерінің ортақ шекарасы құрылуына және
олардың неғұрлымт ығыз жанасуына байланысты ... ... ... ... ... Қазақтарда патриархаттық құлдық ерте заманнан бері ... ... ... ... ... түсті, олар сатып алынды, сыйға
тартылды және ауқатты ... ... ... ... оларды христиан дініне кіру шартын қойып қабылдады.
Қашқан құлдардың бәрі іс жүзінде қайтып берілмеді. Олар бос жатқан жерлерге
жіберілді, жер ... ... ... ... ... ... қызмет етуге ілікті. Байлар мен сұлтандар таусылмайтын
хат жазып, құлдардың қайтарылуын сұрады, алайда патша үкіметі бұған көнбеді
/9/.
Жайылымның ... Кіші жүз ... ... бір ... ... ... Жем жағасына, Сырдарияның төменгі ағысына көшіп баруға мәжбүр
етті. Онда қазақ қауымдары бұрын да шашырап ... еді. ... ... ... көп ... кететіндігі, қарақалпақтарды түрікмендермен
қақтығыстар болу ... ... бұл ... ... кетуден
қауіптенді. Оның үстіне, қазақтардың оңтүстікке жаппай көшуінен кауіптенген
патшалық өкімет ... ... шеп ... ... ... ... ... өз
ықпалын жоғалтып алатын және қазақтардың Орта Азия хандықтарымен ... еді. ... ... көшпегенімен, олардың бір бөлігі дегенмен де
оңтүстік шектерге өтіп кетті.
Нұралының ойлағаны Кіші жүздің көшіп жүруі үшін жер ... ... ... біржола ыдыраған жылы Жоңғарияның кең-байтақ бос жайылымдарын
пайдалану туралы ... ... Енді бұл ... Кытайдың билігінде еді /10/.
Нұралы хан сол жерлерді иелену ... ... ... байланысты
алдын ала уағдаластық бойынша императрица Елизавета Петровна арнайы грамота
арқылы Кіші ... ханы мен ... 30 мың ... ... ... әзір ... ... Ералы сұлтанның арада жүруі арқылы Қытаймен
белгілі бір дипломатиялық қатынастар орнатылды. Алайда бұл ... ... іс ... ... ... ... Хиуа хандығымен қатынасты дұрыс
жолға қоя алмауы.
Нұралы Хиуа хандығымен қатынасты жолға қоя ... Хиуа ханы ... ... ... өз әкесі Бараққа ашық ... ... ... Жайықтың сол жағасы мен Сырдарияның төменгі ағысы бойынша ғана
болып қойған жоқ. XVIII ... ... ... бұл ... Жанадарияға қарай жылжу үрдісі күшейді. Бұл арада ... мен ... ... алқапты игеріп, Әмударияның төменгі
ағысына дейін жетті. Қарақалпақтардың бір бөлігі Еділдің ... ... ... ... ... қаракалпақ халықтарының этникалық және мәдени
ортақтығына қарамастан, Кіші жүздің ... ... ... ... ... көршілері арасында шиеленістер пайда болды. 1762 жылы ... ... 20 ... қазақ қарақалпақтарға қарсы аттанды. Өзара
қырқыстар барысында қазақ сұлтаны Бура ... ... ... ... ... ... салған әр түрлі өзара қырқыстарда екі жақта зардап
шекті. Екі халықтың ... ... ... ... де ... ғасырдың екінші жартысында бірнеше қазақ сұлтаны қарақалпақтарға хан
болды.
1766 жылы Кіші жүз ... бір ... ... ... ... ... ... қақтығыстарға Нұралы, Есім,
Ералы, Айшуақ хандар араласты. 1767 жылы түрікмен-жәуміттер қазақтардың
қоныстарына тағы да ... ... ... қазақтар олардың
шапқыншылығына тойтарыс берді, ал сәл кейініректе бірқатар ... ... де хан ... Көршілес екі халық ұзақ уақыт бойы бір ... ... ... ... ... ... жүз ... мен башкұрттар арасындағы қатынастар күрделі болмады.
Башқұрттардың Батырша басшылық еткен көтерілісі ... ... ... ... ... айдап салуды қолданды. Татар ... ... ... ... өскерлерінің тегеуірініне шыдамай, 50
мындай башқұрт Қазақстанға көшті. Олардың ... Кіші жүз ... ... ... ... ... ... қарсы күресті
жалғастырмақ ниетінде болған еді.
Орынбор өлкесінің наместнигі И. И. ... ... ... ... ... ... ... ұсынды. Орта жүз бұл талапты құлаққа
ілмеді. Алайда Кіші жүзде ... ... ... және ... ... қысым көрсете бастады, қолға ... көбі ... мен ... бөліп берілді. Алайда бұған
қарама-қарсы мысалдар да болды. ... ... ... ... ... ... қарсы алынды, тіпті шекаралық шептерге бірлесіп ... үшін ... ... ... Бұл ... екі халықтың
қатынастарына көп жылдарға созылған ізін ... Екі ... ... бастаған көтеріліс кезіндегі ұсақ қақтығыстармен немесе
оқиғалармен сипатталған емес. Оларды туыстық, шаруашылық және мәдени өзара
қатынастардың ондаған жылдары ... ... ... ... ... мен қалмақтар арасында бейбіт қатынас
қалыптасты, алайда оқиғалардың ... XVIII ... ... өзгеріп
кетті. 1761 жылдың өзінде-ақ Калмақ ... мың ... ... Церен келіп, тарихи отаны - Жонғарияға қайтып
оралуға үгіт жүргізе бастағанды. Церен бұрынғы ... ... ... ... ... ... келтіруді мақсат етті. Үміт
қызықтырарлықтай еді, бірақ бастапқыда ол қолдау таппады /12/.
Патша үкіметі калмақ ... ... ... ... ... ... ... соғысқа қатысу үшін саны айтарлықтай әскер бөлуді талап
етті. Ресей қысымының ықпалымен және діни факторларға байланысты ... ... оның ... ... аударуға біртіндеп ойыса берді. Жоспар
мейлінше ... ... оның ... бұл ... ... ... және Солтүстік Кавказ халықтарымен қатынастары өте шиеленіскен
жағдайда еді. 1771 жылдың қаңтарында Убаши хан Іле ... ... ... көшу ... ... ... Әр түрлі авторлардың
мәліметтері бойынша, Еділдің оң жағасында қалған 11 ... ... ... ... ... ... ... қалмақтар саны 30 мыңнан 33
мыңғадейін ... ... ... өтіп, өз табындарымен Жемді бойлай жүрді. Бұл ... ... ... ... қарсы шықты, бірақ тойтарыс тапты.
Бұл жөнінде Убаши хан қазақ ханы ... ... ... тату ... ал енді олар ... ... ... — деп
жазды.'' Алайда Жем өзенінде және Мұғалжар тауларында Нұралы ... ... ... ... зор шығынға ұшырады. Патша
үкіметі ... ... үшін ... әскер отрядын жіберді. Алайда
генерал Траубенбергтің отряды ... ... ... өтіп
кеткенін сылтау етіп,оларды қууға онша күш салмады. Сол арқылы патша
өкіметінің арандатушылық рөлі ... ... ... ... ... Мойынты өзенінің бойында қалмақтарды
Абылай бастаған жасақ, Нұралы ханның, Орыс, Әділ сұлтандардың ... ... Үш ... ... ... ... ... жасалды.
Үшінші тәулік бітуге жақындағанда Убаши өз жауынгерлерімен қоршаудан
шығып, Балқашка қарай ілгерілей ... ... ... ... Каскелең
ауданына өтті. Қалмақтардың Танжи ... ... 20 мың ... ... бөлігі Балқаштың солтүстік жағалауымен, Аягөз, Лепс ... ... ... оларды өкшелеп келе жатқан казақ әскерлер оларды зор
шығынға ұшыратты, соның салдарынан Қытай ... ... ... ғана ... ... алғанда, Қытай шегіне Еділді төменгі ағысынан
шыққандардың оннан бір ... ғана ... ... ... ... әр түрлі қауымдарға бытыратылып жіберілді, олар бір ... ... ... ... ... әлдеқашан-ақ айырылған еді.
Тарихи әдебиетте қалмақтардың соңғы көшуі теріс түсіндіріліп келді,
оңда ол ... ... ... көш деп көрсетіледі. Шынына
келгенде М. Мағауиннің деректері бойынша, ... ... ... ... арасында жақсы қаруланған және жақсы дайындықтан өткен, ұрыска
сақада сай 40 мыңнан астам жауынгер болған. Екі ... екі ... ... ... ... қалмақтардың қазақтармен алда соғыс қақтығыстары бол;
тынын білмеуі мүмкін емес еді. Сондықтан Абылай бастаған қазақ ... ... ... ... ... ... жеңіс
деп карастыру керек.
Алайда Нұралы ханның қазақ сұлтандарының көмегімен ... ... ... ... ... жағымпаздануы оның қазақ коғамын-
дағы жағдайын өзгертпеді. Кіші ... ... ... ... ... ... жағдайы жөнінде губернатор О. А. Игельстром 1785 ... ... ... ... ой-ниеттері туралы былай деп
жазған: «Олардың бірден-бір тілегі қазір ... ... ... игілі мен
тыныштығы үшін Нұралы ханды олардын халқын басқарудан тайдыру болып ... ... ... қоғам атынан маған осы ... ... ... Мен бар ... салып, оларды ханмен татуласты- руға тырыстым,
бірақ ешқандай үгіт оларды басқаша ойға ... ... Олар ... ... ... ... антын ескере отырып, ханға қарсы өз ... ... ... ... ... тартынып отырғанын хабарлады».
Сонымен Нұралы хан өзі билік еткен жылдар ішінде ... ... ... ... ... ол ... жетегінде кетіп, өз
тарапынан ешбір өзгеріс енгізе алмады.
Қазақтардың Е.И. Пугачев көтерілісіне үн ... ... хан ... ... ... шиелене түсуі.
Қазақ даласының батысыңдағы, солтүстігіндегі және солтүстік-шығысын-дағы
кең-байтақ кеңістікте патша өкіметі бекініс ... ... олар ... ғана ... ... ... ... Ресейдің отаршылдық мақсаттарын
жүзеге асыруындағы ... де ... ... ... жағына қарай кеңейе
отырып, орнығып алған қазақ ... ... ... ... жүретін
аудандарын шектеді. Сондықтан өздерінің ежелгі жерлерінен ығыстырып
шығарылып, қуылған қазақтар Жайық пен ... оң ... өз ... ... ... ... ... Верхнеяицкіден Звериноголов бекінісіне
дейін созылып жатқан Үй бекініс шебі ... Оның ... ... ... ... ... жылдары ұзындығы 930 шақырым болатын Ертіс шебі
салынды. 1752—55 жылдарда жаңа Есіл шебі ... оның ...... ... Олар ... кешіп жүретін қоныстарын шектеп тастады.
1742, 1755, 1756, 1765 жылдардағы толып жатқан заң актілері ... ... пен Еділ ... ... ... ... ... Каспий теңізінің солтүстік жағалауы бойына көшіп
баруына тыйым ... Бұл ... ... ... ... мемлекеттік қор
етіп тіркелді. Бұл қазақ қоғамдарының өздеріне көші-қон өрісін тандауына
мүмкіндік ... ... ... ... патшалық өкімет орындары қалмақтармен
қақтығыстарға жол ... ... ... Ал іс ... бұл ... ... сұлтандар мен билерге рұқсат етілгенімен, қазақтардың бұл
жерлерді пайдалануға рұқсат ету туралы әр түрлі өтініштері табысқа жетпеді.
Патша өкіметі ... ... да ... саяси мақсаттарына пайдалануға
тырысты. Дәулетті қазақтар мен ірі көпестер приказчиктерінің қызметі шептер
маңындағы ... ... ... шектелмеді. Далаға тереңдей еніп
барып, саудагерлер баламасыз ... ... ... ... ... туралы былай делінген: «жарлықтарда жылқы сатудан
алынатын баж ... және ... ... кезде жинап алынады
деп көрсетілгенімен, компанейшиктер уезді аралап ... ... ... ... ... түрмен шоқынғандармен басқа діндегілер
деревняларынан ... ... ... ... бес ... ... ... іздеулер» деп аталып ... ... ... ... ... ... ... да, шын
мәнінде, сол мақсатка қызмет етті. Әр түрлі ... ... ... шығынға ұшыратты және қауымдарды әлсіретті. Ал мұндай әрекеттер
патша ... ... ... ... ... ... сәйкес келді.
Қазақтардың Е. И. Пугачев көтерілісіне үн қосуына қазақ жүздеріндегі ішкі
саяси жағдай да себеп ... ... хан ... Кіші ... ... ... Қатардағы шаруалар мен көптеген ақсакалдар ... риза ... ... ... патша әкімшілігінен Жем өзені
ауданында өзіне арнап бекініс салуды және өзін күзету үшін қазақ ... ... ... ... ... ... жағдайдың күрделілігі де кем болмады. Осының бәрімен, ... ... ... ... саясатының қатайтылып, күшейтіле ... ... ... ... оның әр ... ... ... үкіметінің
саясатына наразылық пісіп-жетілді. Қатардағы малшы шаруалар-дың отаршылдық
саясатқа наразылығы патша үкіметінің белгілі бір жеңілдіктерін пайдаланған
қазақ ақсақалдарына, ... ... мен ... ... ... ... Бұл ойды ... бейшаралық халге түскен көшпелі
қазақтар еді.
1773-74 жылдардағы шаруалар соғысына 1772 жылғы жайық ... жол ашып ... Егер бой ... себептері ортақ болса,
қозғалыстардың ұйымдық негізі мен идеологиясы әр түрлі еді.
1772 жылғы бой ... ... ... ... ... ... Көтеріліс басталғанға дейін Нұралы хан өкілінің Пугачев
төңірегінді адамдармен ... ... ... ала ... ... ... кейін қазақтардың көтерілісшілер жағында қимылдауы туралы сөз
етілді. Сондықтан Пугачев Кіші жүз ... ... ... ... ... ... орда бізге қуанатын болады және ол бізді қарсы алға
шығарып ... ... пен оның ... ... ... ... ... еді, патша өкіметінің саясатына өрши түскен наразылықты түсінді.
Олар мұны өз ... ... ... Пугачевтің отряды Жайық
қалашығына аттанар алдында Жоғарғы Богдан бекінісі жанындағы Көшім сайында
оған Нұралы ханнан сыйлықтар ... ... ... мен қазақ Оразгелді Аманов
барды. Осында 1773 жылғы 6 қыркүйекте Е. И. Пугачевтің Кіші» ханы Нұралыға
арналған ... ... ... Онда ... ... «Мен ... қалдырмай, адал, алдамай жер, су мен шөп, азық - ... ... ... тұз бен нан, ... ... бастан аяққа дейін
киіндіремін». Ол 200 адамнан тұратын жауынгерлік қосын жіберуді сұрады.
Пугачев ... ... ... өзін III ... деп ... ... патшасына адалдыққа ант берді. Пугачевтің төңірегіне оның сыбайластары
мен серіктері: И. Зарубин-Чика, А. Овчинников, А. Витасин ... ... Т. ... Г. ... Я. Пономарев, А. Гу нов, М.Шигаев, И.
Почиталин, Б. Караваев және басқалар топтасты.
20 ... ... ... хан адам саны 1000-ға жуық жасағымен Жайық
қалашығына келді. Осы жасақпен бірге Пугачевке ... ... мына ... «Сіз ... ... маған жетті. Мен сіздердің хабарларыңы: ... ... ... ... Егер сіз ... бұрын да патша боі ңыз,өз
күшім қаншаға жетсе — сезсіз қызмет ... ... ... ха ... жаңа ... ... атты ... екенін түс жөне
окиғалардың ... ... өлі ... ... ... хаш ... ... шабуыл жасамакшы болған жоқ, оның үстіне қ; шыкты ... ... ... жағдайда Нұралы хан Е. И. Пугачевке ашық көмек көрсету тартынды.
Казақ ханы, сұлтандар мен оның ... көп ... ... ... ... қалды. Кұжатта бұл туралы былай делінген: «Сондықтан
қарақшы Досалы сұлтанды жеке өзі керуге, қарақшы оны ... ... ... әрекет өзімен, қарақшымен бірге жүруге шақырды, Досалы
сұлтан онымен ... ... ... ... ... қалашығына оның,
қарақшының шабуылы кезінде екі жақта табысқа жетпеді. Сондықтан қаракшы осы
қаладан Досалы ... ... ... ... кешікпей сұлтандар мен билер патшаның отаршыл өкімет орындары-на өз
қызметін үсынды. Осы ... ... ғана ... ... ... да
бүкіл кәтеріліс кезеңіндегі мінез-кұлқының бағыты айкындадды. ... ... ... ол орал ... ... М. ... орал қалашығының
коменданты Симоновкажөне Орынбор губернаторы И. А. Рейнсдорфка өз қызметін
ұсынды.
1773 жылғы 20 ... ... ... жаңа манифест арнады: «Менің
адал қызметшілеріме де, ... де ... ... ... ... мені ... ... барлық еріксіздеріме де әмірім, сендердің
әскерлерің қарсыласпасын, мен солар үшін ренжіп тұрмын, ... олар ... ... ... үшін ... ... Олардың тындамайтындарын қазір де,
алдағы кезде де жазалайтын боламын».
Пугачев Жайық ... ... ... ... ала ... Оны ... ... отряд қалдырып, негізгі күштері Орынборға кетті. Жол-жөнекей
Чернореченск және Татищево бекіністерін ... ... ... Пугачев
өзін «ұлы патша Петр Федорович» деп атады. Ол ... ... ... бостандығы құқығын қайтаруға, ал қазақтарға, ... ... ... ... ... уәде ... И. Пугачевтің қазақтарға алғашқы үндеулері мен манифестері қауымдар
мен ... ... ... ... ... мен ... ... жөніндегі
әрекеттері дала жақтан шептерге, станицалар мен кордондарға шапқыншылықтар
жасауды жандандыра түсті. Құжаттардың дәлелдеуінше, өз ... ... ... ... ... ... ... бекіністеріне,
Кожехаровский форпосына, Красногорди станциясының бекіністері ... ... ... ... өтіп ... ... ... бір шетіне мал айдап әкетті.
1773 жылғы 5 қазанда Орынборды қоршау басталып, ол бес ай бойы - ... ... ... ... ... ... ... әскерінің
құрамында шамамен 500 жайық, 300 елек, 600 орынбор қазақтары, 400 қарғалы
және сақмар ... 700 ... ... ... ... ... үш
мыңдай адам қатысты.
XVIII ғасырдың 80-жылдарында Орынборда «кез келген адамдар, ал көпшілік
бөлігі бойынша қызмет ететін әскери және штаттағы шенді» 2866 адам ... ... ... ... көпестер - 2061 адам. Соның ішінде саудагер
татарлар - 1986 адам, «ал оның үстіне ... ... да, ... адамдар көп, сауда жасауға рұқсат етілген және олар сауданы аз
жасамайды». Орынбор қазақтары ... 15 ... ... -30 ... - 50 ... ... алып тұрды. Бекіністе дуалдарға 55 зеңбірек
орналастырылған еді, ал қаланың өзінде дала ... көп ... ... ... ... шабуылмен алуға әрекет жасалды, алайда ол табысқа
жеткізбеді.
Пугачевтің 1773 жылғы қазан айының басындағы станицаларды алу және үкімет
әскерлерімен қақтығыстар ... ... ... ... өсуіне себепші болды. Қазақтардың бір бөлігі Жайыққа ... және ... ... ... ... қараша айларында
Орынбордың оңтүстік жағындағы бекіністерге барымта жасалған ... орын ... ... ... арғы бетіне жаппай өтті, бұған 1764
жылы арнаулы жарлықпен тыйым салынған еді. Черный яр маңында ... ... ... ... губернаторы 1000 дон қазағын шақырды. Нижнеяицк
шебіне 300 қазақ шақырылды.
1773 ... ... ... ... 1467 ... және 5 ... ... Қардың отряды Қазан жолымен көтерілісші армияға қарсы соғыс
қимылдарын жүргізуге аттаңды. Батыстан Самара ... 3468 ... ... ... отряды келе жатты. Шығыстан бөлімдерімен бригадир
Корф, ал оның артынан ... ... ... бет алды.
Оларға қарсы Пугачев атамандар Овчинников пен Зарубин-Чиканың
көтерілісші ... ... ... ... ... етілді.
Генерал Кар қашып құтылды. Үкімет әскерлерінің 15 зеңбірегі бар, адам саны
2000-дай солдаттан тұратын басқа ... да ... ... киді. Сақмар
өзенінің жағасында көтерілісшілер үкімет әскерін қршап алудың сәтін
түсірді, ... ... ... мен ... өз ... байлап тастап,
бәрі көтерілісшілер жағына өтті.
Алайда көтеріліс басшылары Орынборды алу мен қорғаудың ... ... ... жорық жасаудың бірыңғай нақты жоспарын әзірлей алмады. Ал уақытты
өткізіп алу ... ... еді. ... ... берді. 1773 жылдың аяғы ... ... ... ... ... әр түрлі бөліктерінде бейшаралық
халге түскен және езілген әлеуметтік ... ... ... Пугачев пен
оның армиясының келуін күтіп отырды. Оралда, Алтайда, Дон және Запорожье
қазақтарында ... ... ... ... де ... кезең орнады.
1774 жылдың наурызында қазақтардың үлкен жасағы Өзен арқылы ... ... Еділ ... ... ... ... жағдайға арнап,
қойылған бекіністерді шапты. Олар тіпті Еділдің оң ... да ... Олар ... ... бір ... мың адам еді. ... сол ... да
шағынырақ жасақтар қимыл жасады.
1774 жылдың сәуірінде Орынбордың генерал-губернаторы Рейнсдфорд Нұралы
және Абылай хандарға, Айшуақ және ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласына кетіп, ілгерілеген
жағдайда шаралар қолдануды және ... ... ... Келесі айда
патшалық өкімет орындары 100 адамнан тұратын пугачевшіл-калмақтар жасағын
ұстап беруге ... ... ... ... Абылай хан мен Құлсары батырға
жіберілді. Пугачевшіл-қалмақтарды Орыс сұлтан мен оның нөкерлері тұткынға
алды. ... ... ... ... Патша өкіметі бір ... ... ... ... ... қоғамындағы әлеуметтік
тұрақтылықтың бұзылуынан қорыққан қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... ... Орал тауы және Еділ бойы аудандарына беттеуіне
байланысты Пугачевтің өзі Звериноголов немесе ... ... ... ... ... ... және ... әкімшілігіне жағдайдың қауіпті
екені, «тым күмәнді» жағдайдағы казақ қоныстарының ... ... ... және оған ... «ыңғай» көрсеткені айқын болды.
1774 жылдың маусымында Орта жүз қазақтары Звериноголов және ... ... ... ... ... ... ... редут гарнизонын толық құрамында тұтқынға алды.
1774 жылдың тамызында болыс старшыны Дайыр сұлтан 3 ... ... ... және Петропавл бекіністерін шабуға ниеттенді. Алайда
кейін өз жоспарын өзгертіп, Троицк бекінісіне беттеді. ... соң ... ... болыстарының старшыны Құдайменді басшылық еткен 50 адамнан
тұратын жасақ ... ... ... ... шабуыл жасады.
Редутке жасалған шабуылдарға Құлсары батырдың басшылығымен Саржетім-шақшақ
болысының ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақ және Қарауыл болыстарының қазақтары қатысты. ... ... мен ... ... ... ... ... қол
астындағы ауылдарды бағыныста ұстай алмай отырғанын ... ... ... шапқыншылық жасау себептерін хан Пугачевтің «араласуынын»
әсерімен түсіндірді.
Қазақ жасақтарының Үй ... ... ... ... ... ... жазындағы Кіші жүз қазақтарының шабуылдары неғұрлым белсенді болды.
Шағын отрядтар Орынбор түбінен, Рассыпная, ... ... ... ... әкетіп, адамдарды колға түсірді. Кояицк форпосы, Шаған хуторлары,
Коловертное алқабы шабуылға ... Сол жылы ... ... ... ... патшалық бекіністерге, форпостар мен редуттерге
240 шабуыл ... ... ... қазақтар орыстардан, ... да ... ... ... ... алып ... Елек қорғанысына
көшіп барған Нұралы хан патшалық өкіметорындарынан өзін корғауды сұрады.
Әрине бұл шапқыншылықтардың ... ... ... ... деп ... ... ... бұл шапқыншылықтардың бір бөлігі
шаруалар соғысының ықпалымен жасалды, ал кейбіреулері ... ... ... ... ... ... билік еткен жылдардағы Кіші жүздегі саяси
жағдай, 1748 жылдың қазан айында Орынбор әкімшілігінің ... ... хан ... ... өткізілді. Бұл мәселені шешу үшін Ақсақалдар
кеңесі жиналды. 1000-ға жуық адам ... ... ... Кіші жүз бен
Орта жүздің әр алуан руларының ... ... ... ... өзі ... ... өткізілген жоқ, барлық рулардан таңдалған
10 адам, атақты билер ғана қатыстырылып, оның өзінде ханның үйінде өтті...
Соның ... ... ... мен ... ... және ... ... бәрін оған, Нұралы сұлтанның еркіне салды, сонан соң
барлығы, әр түрлі шенді ... ... адам ... күні ... ... өз жағдайының солқылдақтығын сезініп, сайлаудан кейін бірден ... өзін хан ... ... ... ... ... бірге 1748
жылдың аяғында Нұралы ханға жылына 600 сом ... ... ... ... ... ... ... — ол қазақ хандарынан бұл
атаққа бірінші болып бекітілді, сондықтан да өз ... ... ... тәуелді болды. Нұралыны хан сайлаған кезде сұлтандар мен ру
аксақалдары ... ... ... ... ондаған жылдарға созылды, соның
салдарынан ру шонжарларының Нұралы билігін ... ... ... ... Кіші ... өзінде әкесінің барлық иеліктерін сақтап қала
алмады. Шектілер Батырды өздерінің ханы деп мойындады. Нұралының ... пен ... ... болуға ұмтылды. Сырдарияның төменгі ағысын-дағы
коныстарды иеленген Ералы өзін ... ... деп ... ... ішкі ... да ... ... Оның беделі едәуір
дәрежеде елдің ... ... ... еді. ... ... қауіпті болды, сондықтан Нұралы сырттан қолдауды ... ... Хиуа да, ... да ... ... ... Сөйтіп бұл жағынан ол
патша әкімшілігіне иек артты. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... аға ханы болып сайлануы туралы қияли ойға берілді.
Нұралының мұндай көтерілуіне қазақ хандары мен сұлтандары ... ... ... тарапынан да нақты қолдау жасалмады. Нұралы ханның парлары
және олардың нақтылығы жөнінде ... М. П. ... ... ... вассалдық қатынастарын нығайтуға ғана жетті, бірақ ... ... ... ... ... ... жете ... дұрыс
атап айтқан. Шындығында, Нұралының би иеліктері Жем мен Жайықарасында көшіп
жүретін қазақтармен, ... және ... ... ғана ... Кіші
жүздегі саны мейлінше көп және ықпалды әлімұлы рулық бірлестігінің көпшілік
бөлігі Нұралыға тәуелсіз болды. ... ... руы да одан ... ... ... ... қазақ сұлтандарының көмегімен соғыста жеткен
табыстары, ... ... ... ... оның ... ... ... өзгертпеді. Кіші жүздегі саяси билік дағдарысы айқын болды.
Нұралының жағдайы жөнінде губернатор О. А. ... 1785 ... ... ... ... ... туралы былай деп
жазған: «Олардың бірден-бір тілегі қазір өздерінің жалпы халыктық ... ... үшін ... ... ... халқын басқарудан тайдыру болып отыр.
Олардың депутаттары бүкіл қоғам атынан маған осы ... ... ... Мен бар мүмкіндігімді салып, оларды ханмен татуласты- руға тырыстым,
бірақ ешқандай үгіт оларды басқаша ойға келтіре алмады. Олар ... ... ... берген антын ескере отырып, ханға қарсы өз тілектеріне
оңай жетуге болатындай шаралар ... ... ... ... ... хан өзі билік еткен жылдар ішінде мемлекет ... ... ... ... ол ... жетегінде кетіп, өз
тарапынан ешбір өзгеріс енгізе ... ... Н. ... ССР ... 229-238 ... Жамбылов Д. «Тәуелсіздік және саяси сана» 146 -149 беттер.
----------------------------
3.Мәлімбаев С., «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты» 15-25 ... ... Х ... халқының арғы бергі тарихы» 97-107 беттер.
----------------------------
5. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы очерктері. 213 – 219 ... М., ... ... ту ... 99-111 ... ... А., «Ұлы ... 214-217 беттер.
----------------------------
8.Тлепов Ж. «Елім деп еніреген ерлер жыры» 219-223 беттер.
----------------------------
9.Қазақстан ... 3 том. 207-245 ... ... М «Ақтабан - шұбырынды» А, 471-474 беттер.
----------------------------
12. Тынышбаев М. «История казахского народа» 118-122 беттер
----------------------------
13. Вяткин М.П. ... по ... ... ССР» 217, 242 ... ... ... ... Н. Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1991 ж.
2. Жамбылов Д. «Тәуелсіздік және саяси сана» Алматы,1999ж.
3.Мәлімбаев С., «Патшалық ... ... ... ... Х «Қазақ халқының арғы бергі тарихы» Алматы, 1995ж.
5. Мағауин М. «Қазақ тарихының әліппесі» А, ... ... ... 1 том. Алматы, 2001 ж.
7. Қазақстан тарихы. 3 том. Алматы, 2001 ж.
8. Қазақстанның көне тарихы. ... 1993 ... ... М. ... тарихы очерктері. Алматы, 1994 ж.
10. «Қазақ совет энциклопедиясы», І,ІІ-том.
11.Қозыбаев М., «Жауды шаптым ту байлап» Алматы, 1994ж.
12. Сабырханов А., «Ұлы ... ... Ж. ... деп ... ... ... Алматы, 1995ж.
14. Тынышбаев М «Ақтабан - шұбырынды» А, 1993ж.
15. Тынышбаев М. «История ... ... 1993ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Африка мемлекеті3 бет
Африка туралы мәліметтер9 бет
Батыс Қазақстан4 бет
1926 – 1927 ж.ж. Қытайдың ұлттық- революциялық армиясының Солтүстік жорығы4 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь