Есі дұрыстық қылмыстық жауапкершіліктің шарты ретінде

МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1 СУБЪЕКТ ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫНЫҢ МІНДЕТТІ ЭЛЕМЕНТІ
РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.1 Қылмыс субъектісінің жалпы түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.2 Қылмыс субъектісінің негізгі белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2 ЕСІ ДҰРЫСТЫҚ ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІКТІҢ ШАРТЫ
РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.1 Қылмыстық құқықтағы есі дұрыстықтың түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.2 Есі дұрыстықтың заңи негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
2.3 Есі дұрыстықтың медициналық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.4 Шектелген есі дұрыстық жағдайындағы қылмыстық жауаптылық ... ... ... ...40
2.5 Мас күйінде жасалған қылмыстар үшін жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... ... .52

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
КІРІСПЕ

Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Берілген дипломдық жұмыста қылмыс құрамының маңызды элементі қылмыс субъектісінің басты белгілерінің бірі болып табылатын есі дұрыстық мәселесі теориялық тұрғыдан талданған. Сонымен қатар, жұмыстың мазмұнына есі дұрыстықтың қылмыстық қуғындауды жүзеге асырудағы пратикалық мәселелері де кірістірілген.
Дипломдық зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жалпы қылмыстық құқық ғылымында қылмыс субъектісі, соның ішінде есі дұрыстық мәселесі маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Қылмыс субъектісі болып, қылмыстық құқық бойынша, қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті жасаған және сол үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуға қабілетті тұлға саналады. Бұл қабілеттілік екі жағдайда бұзылады: Егер тұлға белгілі бір жасқа жетпесе (Жалпы ереже бойынша 16 жас, бірақ ҚР – ның ҚК – ң 15 – бабы 2 – тармақта белгіленген тізім бойынша, кейбір қылмыстық әрекетті жасағаны үшін кінәлі тұлға 14 жасқа толғанда жазаға тартылуы мүмкін [1, 7б.].
Екінші белгі бойынша сот тұлғаны есі дұрыс емес деп таныса, яғни медициналық белгілері бойынша, қылмыстық заңда төрт түрлі ауру жатқызылған атап өтетін болсақ: Созылмалы психикалық ауру. Бұл ауруға жазылмайтын немесе жазылуы өте қиын, аурулық жағдайы өрістей беретін аурулар жатады. Бұған шизофрения, желікпе, депрессиялық есалаңдық, ми мерезінің салдарынан үдемелі сал ауруына шалдығу, кәрілікке байланысты дамыған есалаңдық және басқалары. Психикасының уақытша бұзылуы. Бұған жататындар: алкогольдік есалаңдық паталогиялық маскүнемдік аурулары. Бұл аурулар тез пайда болады, емделген жағдайда артынан жазылып кетуіде мүмкін. Кемақылдылық бұл адамның ақыл ой қабілетінің төмендеуінен туындайтын аурулар. Мұндай аурулар тұрақты туа біткен ауыр жүйке ауруларының (делбе, энцефалит, мидың зақымдануы) әсерінен пайда болады. Кемақылдылықтың үш түрі бар. Дебилдік (жеңіл түрі), имбецилдік (орташа түрі), идиотия (ауыр түрі). Психиканың өзге де дертке ұшырауы. Бұл сырқаттағы күйге жататындар психикалық аурулардың қатарына жатпайтын, бірақ адам психикасына әсер ететін әр түлі аурулар жатады. Бұған әртүрлі жұқпалы аурудың әсерінен адамның сандырақ күйге түсуі.
Ауыр жарақаттан пайда болған ми ісігі немесе нашақорлық аштығынан пайда болған жарақаттар жатады. Қылмыс субъектісін сипаттағанда оның жауаптылығын анықтау және оған жаза тағайындау үшін қылмыскердің жеке басының белгілері маңызды рөл атқарады. “Қылмыс субъектісі” мен “қылмыскердің жеке басы” бір біріне жақын болғанымен, бірдей емес ұғымдар. Негізінен, “қылмыскердің жеке басы” ұғымы криминология ғылымының еншісінде, ал “қылмыс субъектісі” қылмыстық құқық ғылымында зерттеледі. Қылмыскердің жеке басы дегеніміз – қылмыскерді жалпы адам ретінде сипаттайтын барлық әлеуметтік қасиеттердің, байланыстардың жеке қатынастардың жиынтығы. Оған адамның әлеуметтік байланыстары (саяси, еңбек, тұрмыстық, отбасылық, т.б.) оның өнегелік – саяси қасиеттері
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Алматы. ЮРИСТ. – 2014. –168 б.
2 Шаргородский Н. Уголовное право. Общая часть. М., Юридический. Литература, –1994. – 632 с.
3 Михеев Р.И. Уголовная ответственность лиц с психофизиологическими особенностями и психогенетическими аномалиями. – Хабаровск, – 1989. – 540 с.
4 Ағыбаев А.Н. Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексіне түсіндірме: Жалпы және Ерекше бөлімдер. – Алматы. Жеті жарғы, –2010. – 807 б.
5 Орымбаев О.Р. Специальный субъект преступления. – А., – 1977. – 170 c. 6 Владимиров В.А., Левицкий Г.А. Субъект преступления по советскому уголовному праву. – М., – 1964. – 380 с. 7 Уголовное право Республики Казахстан / Под ред. Рогова И.И., Баймурзина Г.И. Алматы: Жеті жарғы, – 1998. – 250 с. 8 Бұғыбай Д.Б. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. Алматы, –2003. – 354 б.
9 Алауханов Е.О. Қылмыстық құқық ( жалпы бөлім). Оқулық. Алматы: Қазақстан Республикасы сараптама және халықаралық ғылыми зерттеулер орталығы, – 2009. – 456 б.
10 ҚазССР Қылмыстық кодексі. – Алматы. – 1983. – 238 б.
11 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының пленумының «Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстары және оларды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша» сот практикасы туралы 11 сәуір 2007, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы 2007 жылғы 25 желтоқсан №10//Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты пленумының қаулылар жинағы (1968-2013 жылдар). – Алматы: ЖШС «Издательство «Норма-К», -2013. – 110-112б.б.
12 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының пленумының «Қылмыстық жаза тағайындау кезінде соттардың заңдылықты сақтау туралы» 30 сәуір 1999, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы 2007 жылғы 25 желтоқсан №10//Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты пленумының қаулылар жинағы (1968-2013 жылдар). – Алматы: ЖШС «Издательство «Норма-К», -2013. – 202-203б.б.
13 Павлов В. Г. Субъект преступления. – СПб.– 2001. – 318 с.
14 Судебная психиатрия / Под ред. Б.В.Шостаковича. – М., – 1997. — 384 с. 15 Уголовное право России / Под ред. Б.В. Здравомыслова. – М., – 2001. – 480 с.
16 Уголовное право России / Отв. ред. А.Н. Игнатов, Ю.А. Красиков. – М., НОРМА – ИНФРА – М, – 1999. – Т.1. - 632 с.
17 Уголовное право РФ / Под ред. Л.В. Иногамовой – Хегай. – М., – 2002. - Т.1: – 384 с.
18 Шишков С. Понятия "вменяемость" и "невменяемость" в следственной судебной и экспертной практике // Законность. – 2001. -№ 4. – С. 560-566.
19 Козаченко И.Я. Вопросы уголовной ответственности и наказания лиц, страдающих психическими расстройствами, не исключающими вменяемости // Государство и право. – 2001. – С. 480-488 .
20 Спасенников Б. Вменяемость как категория уголовного права – 2003. – 540 с.
21 Улицкий С. Квалификация общественно опасных деяний невменяемых // Законность. – 2003. – №.3 – С. 390-395.
22 Бондаренко Т. Расследование по уголовным делам в отношении лиц с
психическими недостатками // Законность.–2005.-№5.-С.-435-440.
23 Гришковец А.А. Правовое регулирование государственной службы // Журнал российского права, – 1998. - №7. – С. 280-287.
24 Уголовный Кодекс Российской Федерации. – Москва. – 2014 220 с.
25 Козаченко И.Я. Вопросы уголовной ответственности и наказания лиц, страдающих психическими расстройствами, не исключающими вменяемости // Государство и право. – 2001. - №6. – С. 56– 62.
26 Орлов В. С. Субъект преступления по советскому уголовному праву. – М.,
– 1958. – 400 с. 27 Иванов Н.Г. Уголовное право Российской Федерации. – М.,– 2000. – 544 с. 28 Курс уголовного права. / Под ред. д.ю.н., проф. Н.Ф. Кузнецовой, М.М. Тяжковой. – М», – 2002. - Т.1. – 320 с. 29 Антонян Ю. М., Бородин С В. Преступность и психические аномалии. – М., – 2002. 540 с. 30 Ветров Н.И. Уголовное право. Общая часть: Учебник для вузов. – М., – 1999. – 410 с. 31 Молдабаев С.С. Проблемы субъекта преступления в уголовном праве Республики Казахстан. Монография. – Алматы. – 1998. – 156 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................5
1 СУБЪЕКТ ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... ... ... ЕСІ ... ... ... ШАРТЫ
РЕТІНДЕ.....................................................................
..............................................31
2.1 Қылмыстық ... есі ... Есі ... ... Есі ... ... ... есі ... ... қылмыстық
жауаптылық...............40
2.5 Мас ... ... ... ... ... ... ... ... Берілген дипломдық жұмыста
қылмыс құрамының маңызды элементі қылмыс субъектісінің басты ... ... ... есі дұрыстық мәселесі теориялық тұрғыдан талданған.
Сонымен қатар, жұмыстың ... есі ... ... ... ... ... мәселелері де кірістірілген.
Дипломдық зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жалпы қылмыстық құқық
ғылымында қылмыс субъектісі, соның ... есі ... ... ... бірі ... ... ... субъектісі болып, қылмыстық құқық
бойынша, қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті ... және сол ... ... ... қабілетті тұлға саналады. Бұл
қабілеттілік екі жағдайда бұзылады: Егер тұлға белгілі бір ... ... ... бойынша 16 жас, бірақ ҚР – ның ҚК – ң 15 – бабы 2 – ... ... ... ... ... әрекетті жасағаны үшін кінәлі
тұлға 14 жасқа толғанда жазаға тартылуы мүмкін [1, 7б.].
Екінші белгі бойынша сот ... есі ... емес деп ... ... ... ... қылмыстық заңда төрт түрлі ауру жатқызылған
атап өтетін болсақ: ... ... ... Бұл ... ... ... өте ... аурулық жағдайы өрістей беретін ... ... ... ... ... есалаңдық, ми мерезінің салдарынан
үдемелі сал ... ... ... ... ... ... ... Психикасының уақытша бұзылуы. Бұған жататындар: алкогольдік
есалаңдық паталогиялық маскүнемдік аурулары. Бұл аурулар тез ... ... ... ... ... ... ... Кемақылдылық бұл адамның
ақыл ой қабілетінің төмендеуінен туындайтын аурулар. Мұндай аурулар тұрақты
туа біткен ауыр ... ... ... ... ... ... пайда болады. Кемақылдылықтың үш түрі бар. Дебилдік (жеңіл түрі),
имбецилдік (орташа түрі), идиотия (ауыр түрі). Психиканың өзге де ... Бұл ... ... ... ... ... қатарына
жатпайтын, бірақ адам психикасына әсер ететін әр түлі аурулар жатады. Бұған
әртүрлі жұқпалы ... ... ... сандырақ күйге түсуі.
Ауыр жарақаттан пайда болған ми ... ... ... ... ... жарақаттар жатады. Қылмыс субъектісін ... ... ... және оған жаза тағайындау үшін ... ... ... ... рөл атқарады. “Қылмыс субъектісі” мен
“қылмыскердің жеке басы” бір біріне ... ... ... емес ... ... жеке ... ... криминология ғылымының еншісінде,
ал “қылмыс субъектісі” қылмыстық құқық ғылымында ... ... басы ...... ... адам ... ... барлық
әлеуметтік қасиеттердің, байланыстардың жеке қатынастардың жиынтығы. Оған
адамның әлеуметтік байланыстары (саяси, еңбек, тұрмыстық, отбасылық, ... ...... қасиеттері (дүниетанымы, сенімі, ... ... ... мен ... ... ... ... ерекшеліктері, т.б.) оның демографиялық және жаратылыс
ерекшеліктері (жынысы, жасы, денсаулық жағдайы) оның ... мен ... ... ... ... ... еңбегі және т.б. қасиеттері
кіреді. Бұдан ойға ... ... ... ұғымы “қылмыскердің
жеке басы” ұғымынан тар аспектіде қарастырылады, соңғысының ұғымы кең.
ҚР –ның ҚК 15 – бабында регламенттелгендей қылмыс субъектісі тек ... ... ... Қайсы бір кәсіпорын, мекеме, ұйымда, еңбек қорғау
ережелерінің ... ... үшін ... ... ... ... емес сол еңбек қорғау ережелерін кінәлі түрде бұзған ... егер ... ... ... ... жағдайға ұшыраса, жауаптылыққа
тартылады. 1968 жылы жарық көрген М.Д. Шаргородский мен Н.А. ... ... ... ... ... ... тұлғаларды қылмыстық
жауаптылыққа тартқан жағдайда қылмыстық жазаның мақсаттары ... ... ... істеуден алдын алу сияқты өзінің алдына қойған мақсатына
жетпейді” [2, 138с.]. ... ... ... ... ... ... жауапкершілік мәселесі даудамайлы – болып ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке
тартқанда, міндетті түрде оның жасаған әрекетінде қылмыс құрамы болуы
керек. Осы ... ... ... бір ... яғни сол ... жасаған
адам белгілі бір заң жүзіндегі талаптарға сәйкес келуі керек, Мысалы: оның
есінің дұрыстығы яғни ... ... ... ... ... ... дұрыстық мәселесі ауқымы кең маңызды болғандықтан оны зерттеп жүрген
ғалымдар да аз емес солардың бір ... ... ... В.С ... ... ... ... іс әрекетінің мәні мен ... ... ... ... ... – ала білу ... деп ... Қылмыстық құқықтың
теориясында есі дұрыстық ұғымына ғалымдар әр түрлі көзқараспен ... ... ... ... ... ... жөн көрдік. В.С.
Трахтеровтың пікірі бойынша есі дұрыстықты былай түсіндіруге ... ... ... іс ... есеп бере ... және оны ... ... психикалық дұрыс жағдайы» П.С. Дагель есі дұрыстықты былай
қарастырды «Кінәлі және жауапты болатын қабілет». Н.С. ... және ... есі ... ... ... ... іс ... есеп бере
алатын және оны басқара алатын қоғамға қауіпті ... іс ... ... бола ... ... Ю.С. ... өз ... есі дұрыстыққа анықтаманы былай
берген. «Сонымен, есі дұрыстық қылмыс жасауда және қоғамға ... іс ... ... ... ... есеп бере алатын және өзінің қылықтарын
басқара алатын тұлғаның қабілеті, белгілі бір жасқа ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық заңдылықта
қарастырылған мән – жай». Дегенмен, есі дұрыстық – ... ... ... ... ... қоғамға қауіптілігін ұғына алатын және
оны басқара алатын жеке тұлғаның қабілеті, сондай – ақ іс – ... ... ... ... қабілеті деп көрсетеді өз
тұжырымын Р.И. Михеев. Р.И. Михеев есі дұрыстықтың ... ... ... ... мен ... ... Есі ... заңды және
дәрігерлік шарттарын атай отырып, олардың жеке ... тән ... Есі ... ... ... ... іс әрекетінің қоғамға
қауіптілігін ұғына білген және оны қылмыс жасау кезінде ... ... деп ... Есі ... ... ... үш белгіні
жатқызады: интелектуалды, еркін және эмоционалды [3, ... ... әр ... жеке ... ... заңды шарттың
интелектуалды белгісі қылмыс ... ... ... ... ... ... және оның зардабын ұғыну қабілеті.
Заңды шарттың еркін ... ... ... ... ... ... басқара алу қабілеті. Енді заңды шарттың эмоционалды
белгісіне тоқталар болсақ, оны есі ... ... ... ... ... оны ... ... яғни потологиялық аффекты жағдайында
есі дұрыстықты жоққа шығаруы мүмкін деген болжамды көрсетеді. Р.И. Михеев
есі ... ... ... ... қылмыс жасау кезінде
психикалық функциясының даму дәрежесін, ... ... ... есеп бере алатын және оны басқара алатын психикасының
дұрыс ... ... Р.И. ... есі ... ... ұғымын
Ю.М. Антонян және С.В. Бородин де қолдайды. Ю.М. ... мен С.В. ... ... ... «Есі дұрыстық бұл қылмыс жасау кезінде өзінің
әрекеті мен әрекетсіздігіне есеп бере ... және оны ... ... ... ... сондай – ақ, оған ... ... пен ... өтейтін және әлеуметтік психология ... ... ... және ... мен жас ... ... психикалық жағдайы».
Қылмыстық заңда ешқашанда және осы уақытқа дейін есі дұрыстықтың ұғымы
берілген емес. Оған ... 1960 жылы Қаз ССР ... ... 11 ... ... есі ... түсінік бермейді, онда есі дұрыс еместікке
ғана тоқталады. С.С. Молдабаев, Ю.М. Антонин мен С.В. ... ... ... ... ...... сипаттауға байланысты оның
көлемін ... ... ... ... ... – ақ, С.С.
Молдабаев өз пікірінде есі дұрыстықтың ... ... ... ... және оның табиғи заңдылығын белгілеуді көздейді. Яғни,
ондағы құқықтық ой мен мақсатты айтады. Д.С. Теміров С.С. ... ... ... ұғымының бағытын қолдайтынын атайды. Д.С. ... ... есі ... ... ... және оның ... өз ... ... ... ... ... ... 16 – 1 бабын, есі дұрыстық, қылмыс жасау ... ... ... ... болған, өзінің әрекетінің
(әрекетсіздігінің) қоғамға қауіптілігіне есеп бере алатын және оны ... ... ... ... ... ... – деп қылмыстық заңға есі
дұрыстық ұғымын енгізуді сипаттайды. Ал С.С. Молдабеков қылмыстық ... ... ... ... мен ... жетістіктерінің есебінен,
осы кезге ... «есі ... ... ... ... ... ұсынады.
Есі дұрыстық қылмыс жасау кезінде психикасының дұрыс ... ... ... іс ... ... есеп бере ... және ... құлқымен басқара алатын тұлғаны қылмыстық жауапқа тартуын айтамыз.
Тұлғаны есі ... деп ... оның есі ... еместігі анықталмайынша
яғни жоғарыда көрсетілген пікірлер мен ... ... ... бағытына қосыла отырып, біздің пікірімізше, ... ... ... ... есі ... ... ұғымының көлеңкесінен ажырата отырып,
мынадай түрде тұжырымдауды ұсынамыз. 14 – бап Қылмыстық жауапқа ... ... ... ... ... психикасының дұрыс жағдайында болған,
қоғамға қауіпті жасаған әрекетіне (әрекетсіздігіне) есеп бере ... ... ... ... ... алатын, есі дұрыс еместігі анықталмаған
жағдайда ... ... ... ... ... жұмыстың мақсаты мен міндеті. Дипломдық жұмыстың мақсаты
қылмыстық жауапкершіліктегі есі дұрыстық ... ... ... оның ... ... болып табылады, осы мақсатқа жету
үшін, ... ... ... ... қылмыс субъектісінің элементтеріне толықтай зерттеу жүргізу;
– қылмыс субъектісінің маңызды элементі, есі ... ... ... есі дұрыстық мәселесінің заңи негіздемесін талдау;
– есі дұрыстық мәселесіндегі медициналық негіздемесін талдау;
Зерттеудің объектісі – ҚР қылмыстық құқығындағы, қылмыс ... ... есі ... мәселесі болып табылады. Яғни есі ... ... ... ретінде.
Зерттеудің пәні – Қылмыстық ... есі ... ... ... – Осы ... ... ... қосарымыз
егерде жеке тұлға қылмыстық іс – әрекетін заңды тұлғаның мүдделері ... үшін ... ... абайсыздықтан жасаған жағдайда, сөйте тұра,
заңды тұлғаның мүшелері болып табылатын тұлғалар осы ... ... және ...... ... – алу ... шаралар қабылдамаса, қылмыстық
жауапкершілікті заңды тұлғалар алады. Осы ... ҚР ҚК – нің 14 ... ... ... ... енгізуге болады. Заңда міндетті ... ... сол үшін ... алуға болатын қылмыстардың тізбесін
көрсеткен жөн. Заңды тұлғалардың жауапкершілігі тек қана ... ... ... ... жеке ... келтірген зияны мен құқыққа қайшы
мінез – құлығы арасындағы себепті ... бар ... ... ... Заңды тұлғалардың құқыққа қайшы мінез – құлығы, біздің пікірімізше,
олардың мүшелері немесе заңды тұлғаның мүддесі мен мақсаты үшін әр – ... ... ... ... ... іс – ... ... заңды тұлғалардың кінәсін тек қана олардың құқыққа
қабілетті өкілдерінің кінәсі ретінде ұғуға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– Есі ... ... ... ... ... ... бойынша есі дұрыстық (синонимі – «импутабельность» imputabilitas –
латын сөзінде imputо – ... ... ... ... ... іс ... жазалаудың субъективті мүмкіндігін білдіреді. Қылмыстық ... ... – жеке ... ұғым және категория: өзінің маңызы мен ... ... де көп ... Оны әр ... ... сипаттауға болады: заң
институты мен құқықтық категория ретінде; қылмыстық жауапкершілік ... ... ... ... есі дұрыс еместің қоғамға қауіпті ... ... ... ... кінәсіздігін ажыратудағы критериі,
қылмыстық және жазалау көрсеткіші ... ... жеке ... ... ... ... және т.б.
– Есі дұрыстықтың заңи негізі жеке адамға, ... ... ... келтірген не зиян келтіру қаупін төндірген, қылмыстық заңда тыйым
салынған әрекетті жасаған ... ... ... тартылып жазалануы үшін
оның есі дұрыс болуы тиіс. Егерде тұлға қоғамға ... ... ... есі ... емес ... яғни ... жасаған іс әрекетінің мәнін
түсінбейтін жағдайда жасаған болса ол ... заң ... ... ... болып табылмайды, ал қылмыс ... өз ... ... бір ... ... ... қылмыс субъектісі
болмағандықтын қылмыста жоқ деген сөз. ... ... ... ... есі дұрыс емес күйінде жасаған тұлғаларға медициналық мәжбүрлеу
шаралары қолданылады.
– Есі дұрыстықтың ... ... ... және ... ... ... ақыл – есі ... емес деп тануға және ... ... ... ... бола алады. Медициналық
белгісінің осы түсінікке ... ... ... келетін, ақыл – ... ... ... ... ... ... біз оның
көрсеткіші ретінде, бәрінен бұрын психикалық денсаулығы ... ... ... психикасы бірқалыпта тұрғанын белгілеп кету ... ... ... ...... екі ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 СУБЪЕКТ ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫНЫҢ ... ... ... Қылмыс субъектісінің жалпы түсінігі
Құқық қорғау органдары белгілі бір болған қоғамға қауіпті іс әрекетті
қылмыс деп табу үшін, сол ... ... ... құрамы болуы керек. ... ... өз ... маңызды төрт элементтен тұрады. Яғни қылмыстың:
Объектісі, субъектісі, объективтік жақ, және ... ... ... төрт ... ... ... ... біз жасалған қоғамға қауіпті ... ... деп ... аламыз. Біздің зерттеп отырған тақырыбымыз осы
төрт элементтің бірі қылмыс субъектісінің міндетті ... есі ... ... ... ... ... деп ҚР ҚК ... бөлімінің 14
– бабында көрсетілгендей яғни есі ... ... ... ... толған жеке
адам ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылуы тиіс деп көрсетілген [4, 84б.].
Бұдан туындайтын қорытынды, ... ... іс ... үшін ... тек қана тірі адам ... ... ... табиғат күштері келтірген зиян үшін олар
қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды, яғни бұл ... ... ... ... Егер адам жануарларды немесе табиғи күштерді пайдалану
арқылы қасақана немесе абайсыздықпен басқаға зиян келтірсе, онда ... сол ... өзі ... Мысалы, қабаған итке адамды
қасақана әдейілеп қаптырса, онда сол адам жөнінде қасақана дене ... үшін ... ... ... қарастырылады, ал мұндай
жағдайда ит ... ... емес ... ... болып табылады. Сондай –
ақ заңды тұлғалар ... ... ... және басқа да заңды ұйымдар
қылмыстың субъектісі болып саналмайды.
Қайсыбір кәсіпорын, мекеме, ұйымда еңбек ... ... ... үшін ... жауаптылыққа мекеме, ұйым, кәсіпорын емес, сол еңбек
қорғау ... ... ... ... лауазымды адам, егер соның салдарынан
адамдар қайғылы жағдайға ұшыраса қылмыстық жауаптылыққа тартылады. (ҚР ... бабы ... ... ... ... ... заңды тұлғалардың
қылмыстық жауапкершілігін енгізу мәселесі қылмыстық құқық ... рет ... ... ... және ... ... ... заңды тұлғалардың
қылмыстық жауапкершілігі туралы ... ... ... ... [5, 17с]. Осы ... көкейкестілігі, ... ... ... 2003 жылы 10 қыркүйекте өткен құқықтәртібі
және заңдылықты сақтау ... ... ... ... сөз ... ... қайта жандандырылды. Заңды
тұлғалардың ... ... ... ... ... да бар. ... тұра, Республикамыздың ауқымындағы ғалымдар
арасында заңды ... ... ... ... ... басымырақ. Біздің көзқарасымызша, әртүрлі ... ... ... ... экономикалық өрлеуі, өсуі және қоғамдық
өмірде олардың рөлдерінің өсіп – артуы сипатында, олардың іс – ... ... және ... ... туындады».
П.Ф.Повелицинаның пікірінше шындығында, Қазақстандағы туындаған жағдай
(әр – түрлі жеке кіші ... ... ... және ... ... ... құрылуы, осы кезде
олардың көбі қоршаған ортаны ... ... ... сол ... ... ... болып келеді) П.Ф.Повелицина, экологиялық қылмыстар жасаған
үшін заңды ... ... ... ... жөн ... ... тұрғындардың өміріне, денсаулығына ауыр салдар, анағұрлым экономикалық
немесе ... зиян ... ... ... – ақ ... ... ... табиғи ресурстарды пайдалану түрлері мен сипаты туралы
статистикалық есептерді бұрмалаған болса, ... ... ... ... ... үшін заңды ... ... ... ұсынды.
П.Ф.Повелицинаның пікірінше, экологиялық қылмыс үшін заңды тұлғаларды
қылмыстық жауапкершілікке тарту шараларының бірі ретінде экологиялық зиянды
өндірістерді тоқтата тұру ... ... ... ... және ... айыппұлдар салу керек екен [6, 17с].Осы мәселе бойынша басқа да
бірнеше ... де бар. ... ... бұл көзқараспен келесі
себептер бойынша келіспейді: Біріншіден, осындай заңнамалық ... ... қиын ... мәселелер туындайды Қандай түрде жеке кінә
заңды тұлғаның кінәсімен қатысы бар? Заңды тұлғаның іс – ... ... ... абайсыздық дегеніміз не? Жеке немесе заңды
тұлғалардың іс – ... ... ... тарапының белгілері
сәйкес келе ме? Екіншіден, отандық ... ... және ... ... ... ... ... үйлесімсіз идеяларды үйлестіруде
сәтсіз қадам жасалған [7, 58 с.]. Осы мәселеге байланысты бізде өз ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тарту, принципті
тұрғыдан көптеген қылмыстық – ... ... ... ... ... іс – ... субъектісіне және тағы
басқаға қарама – қарсы келеді. Түптеп келгенде, заңнамада ... ... ... ... үшін (бұл әбден мүмкін), қазіргі заманғы
отандық қылмыстық құқықтың ... ... ... қылмыс, сыбайлас,
субъективтік айыптау принциптері және т.б. туралы жалпы ... ... ... ... ... ... осы құқықтық идея іс жүзіндегі ... ... ... делінген. Заңды тұлғаларға ... ... ... ... ...... ... Е.И.
Қайржанов қолдап отыр.
«Қылмыстық құқық ұстанымдар негізінде құрылған. Олардың арасына жеке
тұлғаның жауапкершілігі, ақыл – есінің дұрыстығы ... жай – ... және ... ... ... өзге де жеке ... – құлығы үшін
дербес, аса жеке ... ... ... ... ... туралы ұсынымға қылмыстық жауапкершіліктің тек қана осындай
емес, басқа да ... ... бере ... ... да, ... ... не ... заңды негіздері болмайды». ... ... ... жақтаушылары заңды тұлғалардың
қылмыстық ... ... ... рәсімдеу кезінде, олар жасаған
қылмыстың өзіндік ерекшеліктері болатынын ескеру қажет деп есептейді ... ... ... ... жалпы негіздемесі – заңда
көзделген қылмыстарды жасау болып табылады. Қылмыстық ... ... ... тұлға қылмыс субъектісі болып табылатыны ескертілу керек.
Осыған байланысты, ҚР ҚК – де ... ... ... ... ... қажет екендігін ұсынамыз: Жеке тұлға қылмыстық іс
– әрекетін заңды тұлғаның мүдделері мен ... үшін ... ... жасаған жағдайда, сөйте тұра, заңды тұлғаның мүшелері болып
табылатын тұлғалар осы туралы ... және осы іс – ... ...... шаралар қабылдамаса, қылмыстық жауапкершілікті ... ... Осы ... ҚР ҚК – нің 14 ... оның үшінші бөлімі ретінде
енгізуге болады. Заңда міндетті түрде заңды тұлғалар сол үшін ... ... ... ... ... жөн. ... ... тек қана заңды тұлғаның ... ... ... ... келтірген зияны мен құқыққа қайшы мінез – құлығы арасындағы
себепті байланыс бар ... ... ... ... ... ... ... мінез – құлығы, біздің пікірімізше, олардың мүшелері немесе
заңды тұлғаның мүддесі мен мақсаты үшін әр – ... ... ... ... қайшы іс – әрекеттерінде көрсетіледі.
Демек, заңды тұлғалардың кінәсін тек қана олардың ... ... ... ... ... ... дауласушы адамдар қасақана да,
абайсыздықтан әрекеттенуі ... ... ... ... ... ... туралы мәселенің шешімі әзірше шешілмей қалуда
және осы мәселе бойынша пікірталас ... ... ... күн ... ... ... бойынша қылмыс субъектісі болып қылмысты
жасағанға дейінгі ... ... ... ... ... жеткен ақыл –
есі дұрыс жеке тұлға танылады. ... ... – бұл ... ... тыс ... ... абстрактілік заңды түсінік емес. Қылмыс
субъектісі – бұл ... ... ... өмір ... және ... ... адам.
Қылмыс субъектісінің түсінігі келесі сұраққа жауап береді: Қылмыстық
заңда көзделген қылмыс жасалған жағдайда ... ... ... ... Республикасының Қылмыстық заңнамасында қылмыс
субъектісі деп қылмыс жасағанға дейін ... ... ... ... ақыл – есі дұрыс жеке тұлға танылады. Осы анықтама Қазақстан
Республикасының ... ... ҚР ҚК 14 ... тікелей белгіленеді.
Қылмыстық құқық ғылымы қылмыс субъектісіне тым ... ... ... ... заңда көзделген қылмысты жасаған және белгілері бар ... деп ... Оның ... ... ... ... және міндетті (жасы және ақыл – есінің дұрыстығы)
б) ... ... ... кәсібі және басқа)
Егер міндетті белгілер әрбір жеке тұлғаға тән ... және ... ... ... үшін ... ... табылса, онда арнайы белгілер
тек қана қылмысты саралау үшін ... ... бар, ... ... Қылмыстық құқықта қылмыс субъектісі қылмыстық жауапкершіліктің
негіздерінің біреуінің ғана ... ... ... ... ... ... болып табылады. Құқықтың континенттік жүйесі үшін қылмыс
субъектісін жеке тұлға ретінде түсіну дәстүрлі болып табылады. ... ... ... ... ... ... деп ... жол
берілмейді. Өндіріс барысында қандайда болсын кәсіпорнында қылмыстық құқық
бұзушылық болған ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы апат болған жағдайда, онда келтірілген
зиян үшін жеке ... ... ... егер ол осындай зиянның келтіруіне
кінәлі болып ... ... ... үшін ... ... белгілеу
қылмыстық құқықтың барлық ұстанымдарына, әрі ... ... ... үшін ... даралау ұстанымына қарама – қайшы келер еді.
Заңды тұлғаларға қатысты ... ... ... ... ... кінәсі туралы айтпағанда (оның психологиялық аспектісі
туралы) сотталғанды алуға болады, қылмыс субъектісінің ... ҚР ҚК ... ашық ... ҚР ҚК 14 ... бірінші бөлімінде былай ... ... ... осы ... белгіленген жасқа жеткен,
тек ақыл – есі дұрыс, жеке адам ғана ... ҚР ҚК 15 ... ... сай қылмыстық жауапкершілікке, қылмыс жасағанға дейін он алты
жасқа ... адам ... Тек қана ... анық ... ... үшін он төрт жастан бастап қылмыстық ... ... ... бар іс – ... ... үшін, 14 жасқа дейінгі жас
балалардың қылмыстық жауапкершілігі толықтай ... ... ішкі ... ұсынымы бойынша кәмелет жасқа толмағандардың істері бойынша
комиссия қорытындысы болса, соттың шешімімен ерекше тәрбиелеу шарттары ... оқу – ... ... (11 ... 14 ... дейінгі құқық
бұзушылар үшін арнайы жалпы білім беру ... ... ... ... ... шаралары қолдануы мүмкін.
ҚР ҚК 14 бабының екінші ... ... ... ... бірі заң ... құрылған – бұл заң алдында азаматтардың
тепе – теңдігі: «қылмыс жасаған ... шығу ... ... және мүліктік жағдайларына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, ... ... ...... ... ... қатысына,
тұрғылықты мекен – жайына немесе кез – келген өзге жағдайларға қарамастан
заң алдында бірдей болып ... [8, 96 б.]. Бұл ... ...... болып табылады, себебі ҚР Конституциясының 14 бабына
негізделген. Қылмыс субъектісі ... тек жеке ... бола ... ... ... ... ... азаматтығы жоқ адамдар және
шетел азаматтары жеке тұлғалар болып табылады, бұл ҚР ҚК 6 және ... ... ... ... ... тек жеке тұлғалар
деп тану – қылмыс субъектілері ... ... бола ... ... ... ... партиялар, қоғамдық бірлестіктер.
Қылмыс субъектісінің қажетті белгілерінің бірі ретінде қылмыс жасаған
жеке тұлғаның ақыл – ... ... ... ... Ақыл – ... бұл ... заңда көзделген қоғамға қауіпті іс – әрекет ... өз ... ... ... сипатын және қоғамға
қауіптілігін ұғынатын жеке тұлғаның қабілеттілігі және оларды басқара
білуі. Ақыл – ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартудың
және оны жазалаудың қажетті шарты болып табылады. ... ...... ... ... бар, ... жағдайда дұрыс
бейімделіп кететін, өзінің мінез – құлығының маңыздылығын түсіне білетін
және өзінің іс – ... ... ... ... ... ... жоқ тұлғалар өзінің іс – ... ... ... және ... ... жете
түсінбейді немесе психикасының ауыртпалықты жай – ... ... ... ... ... да ақыл – есі ... емес деп танылып,
қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды (ҚР ҚК 16 бабы). Заң ақыл – ... ... 2 ... ... ... медициналық (биологиялық)
және заңды (психологиялық) тұлғаны ақыл – есі дұрыс емес деп тану ... және ... ... ... қажет. Тек қана медициналық
немесе ... ... ... ... ақыл – есі ... емес деп ... бола алмайды. ҚР ҚК 16 бабына сәйкес заңды (психологиялық) белгісіне
екі белгі жатады: ... және ... ... заңда келесідегідей көрсетілген: «Тұлға ... өз
әрекеттерінің (әрекетсіздіктерінің) ... ... және ... жете ... ... Ақыл – ... ... еместігінің
интелектуалдық белгісі психикалық ... ... сана – ... ... Өз ... немесе әрекетсіздіктерінің нақты
сипатын жете түсіну ... өзі ... іс – ... нақты
тарапын тұлғаның түсінігінің болмауын, оның не жасап ... ... ... пен ... ... арасындағы себеп болған
байланысты түсінбеуін білдіреді. Мысалы, психикалық аурумен азап шегетін
анасының өз баласын ... ... ... ... тұншықтыруы. Заңды
белгінің еріктік түрі – ... өз іс ... ... алмау қабілетсіздігінде болып келеді.
Адамның еріктік әрекеті өзінің санасымен тығыз байланысты. Тұлға
өзінің іс – ... ... ... жете ... ... бұзылған кезде, еріктік іс – әрекеті де қатар бұзылып – ол ... ... ... Ақыл – ... ... және жеке тұлғаның қылмыстық
заңда белгіленген жасқа жетуі, қылмыс субъектісінің жалпы заңды ... ... олар ... ... нышандық құрамына міндетті болып
келеді және ... ... ...... ... нышандық
құрамының болмауын білдіреді. Қылмыстық заң қылмыстық жауаптылыққа өзінің
іс әрекетіне есеп бере алатын және өзін – өзі ... ... ... яғни есі ... адамды ғана тарта алады. Адам қоғамға қауіпті іс –
әрекет істеген кезде ... іс ... есеп бере ... яғни ... ... емес күйінде істесе, онда ол адамның іс әрекетінде кінәнің ... ... пен ... жоқ деп ... ... іс ... ... оның мағынасына жетіп, ақылмен,
естілікпен істеген есі дұрыс адам ғана қылмыс үшін кінәлі деп ... ... ... іс ... ... ... есі ... емес күйде,
өзінің іс әрекеті жөнінде өзіне есеп бере ... өз ... ... адам ... ... бола ... Яғни ... субектісі
болып кез келген адам ғана емес, тек есі дұрыс адам танылады. ... ... сезу және оны ... алу дені сау ... ... кезден бастап
қалыптасады, пайда болады.
Адам белгілі бір жасқа толған ... ... ... тәжірибесі
арқылы өзін қоршаған ортадағы құбылысқа дұрыс баға беру, сол ортаға өзінің
іс әрекетінің ... не зиян ... ... нақты жағдайларға
байланысты іс – қимыл жасап құқық, ... ... ... тыйым
салынғандарды істеу – істемеу немесе ондай қимылдан бас тарту мәселелерін
шешуге толық қабілетті ... ... ... педиатр, педагог және
заңгер мамандардың тұжырымына сәйкес мұнда жас мөлшері 16 жасқа ... деп ... Осы ... ... ... өздерінің қылмыстық
заңға қайшы кез келген іс әрекеті үшін қылмыстық жауаптылыққа ... ... 15 – ... ... ... қылмыстарды істегені
үшін мұндай жауаптылық одан ертерек жаста 14 жасқа ... ... ... ... ... ... белгілі бір жасқа толу қылмыс
субъектісінің қажетті белгісінің бірі болып табылады. Сонымен қылмыстың
субъектісі ... ... ... ... ... ... есі ... жеке
адам саналады.
1.2 Қылмыс субъектісінің негізгі белгілері
Әрбір қылмыс – бұл адамдардың ... ... ...... болып табылады. Сондықтан, қылмыстық заң өз талаптарын ... ...... ... барлық жағдайларда адамға үндейді.
Демек, қоғамға қауіпті іс – әрекет ... ... адам ... деп танылуы мүмкін. Қылмыс субъектісінің түсінігі келесі ... ... ... ... ... ... ... жағдайда,
қылмыстық жауапкершілікті кім алады? Қылмыстық құқық қылмыс ... ... ... көп ... бөледі, себебі кез – келген
қылмыстың қоғамға қаупітілігі, басқа жағдайлармен қатар (тәсілі, ... ... ... ... ... ... қауіптілігімен де
белгіленеді.
Қылмыстық құқық теориясы қылмыстық ... ... ... ... ... ... жеке ... кез – келген қылмыстың субъектісі деп
есептейді және осы әрекеті үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Осыған
қосарымыз, қылмыстық заңда көзделген ... бір ... ... ақыл – ... жеке ... ғана әр – ... ... субъектісі болуы мүмкін. Бірақ
орта ғасырдағы сот хроникаларында тек ... ғана ... ...... бұйымдар және заттарға да көптеген сот процестері болғандығы
мәлім. ... ... ... ... ... шайнап тастаған
шошқаларға, егістікті жойған шегірткелерге, ... ... ... ... ... және т.б. сот ... болған. 1474 жылы
Базельеде өртеу арқылы өлім жазасына әтеш кесілген, ... ... ... ... екен, – бұл оның дүлей күшпен ... ... ... Ресейде 1593 жылы мемлекеттік қылмысы үшін ... ... ... ... ... ... соғылғаны үшін айыпталған.
«Бүлікшіл» қоңырау қамшымен жазаланып, Сібірдегі ... ... ... ... астық егіндерге зақым келтірген егеуқұйрық ... ... ... сот процесі 1710 жылы болған.
Жануарлар мен заттарды қылмыстық жауапкершілікке тартуды тек жаңылыс
деп түсінуге болмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болған, оны әр – түрлі ... ... іс – ... үшін ... деп ... ... қылмыстық
жауапкершілік туралы түсінігі тек адамдарға емес, жануарларға да, тіпті
заттарға да өрістету ... ... Осы ... ... тарихи
үрдіс, қылмыс субъектісінің саласында біртіндеп шектеліп келіп, аз – ... ... ... ... тыс ... ... өсімдіктер,
жансыз нәрселер (анимизм, фетишизм, тотемизм және жалпы антропомрфизм)
болғаны тоқтатыла бастады және ... ... ... – есі ... адамдар,
қылмыс субъектілері бола алады, яғни белгілі бір іс – ... пен ... ... ... ал ... жағдайда оған тиісті мінез – құлық
нормаларына сәйкес келетін қарым – ... ... ... Осылайша
көптеген елдерде заңды тұлғаларды қылмыс субъектілері деп ... ... ... қылмыстық заңнамасы бойынша заңды тұлғалар,
жануарлар, табиғат күштері ... ... ... ... Қандай
болса да кәсіпорында бұзушылық ... ... ... еңбек қорғау
ережелері, кәсіпорын емес, осы ережелерді орындамаған кінәлі жеке тұлғалар
жауапкершілікке тартылады. Егер табиғат күштерімен зиян ... ... осы ... келтіруге жол беруіне кінәлі болса, онда ол үшін жеке
тұлға жауап береді. Заңды ... ... ... белгілеу
қылмыстық құқық ұстанымдарына және ең алдымен өзі соған негізделетін басты
ұстанымдардың бірі – қоғамға қауіпті әрекет ... үшін ... ... ... дара ... ұстанымына қарама – қайшы келер еді.
Оларға ... ... ... мақсатын жүзеге асыру мүмкін емес. Соның
ішінде, жаза ... ... ... ... ... субъектісі – бұл
уақыттан және кеңістіктен тыс болатын абстрактілі ... ... ... ... – бұл ... ... қоғамында өмір сүретін және
қылмыстық іс – әрекеттер жасайтын адам». Оның іс – ... «... ... жай – ... ... ... ... көрсетіледі, оның құқықтарының
біріне ғана ... ... ... ... ... оның ... ... қоғамда жаңа орнына себепші болады [9, 96 б.].
Қылмыс субъектісі ретінде кез – келген адам бола ... тек ... бар адам ... ... – есінің дұрыстығы, жас шамасы) ақыл –
есінің ...... ... ... ... ... оны қоғамға
қауіпті әрекет жасаған кезде қылмыс субъектісі ретінде оны тани алмайды.
Бұл ... ақыл – ... ... қылмыс субъектісін сипаттайтын
құқықтық түсінік. Ақыл – есінің ... ... ... не жасап
жатқандығын сезіну, өз іс – әрекеттерінің «өзіндік ... ... ... және олардың салдарын алдын – ала білу ... Сана – ... ... адамның өз мінез – ... ... өз іс – ... ... ... ... жүреді.
Осыған сәйкес, «қоғамға қауіпті іс– әрекет (қылмыстар) жасау кезінде өзінің
іс – әрекеттеріне есеп бере ... және ... ... алған» адам ақыл –
есі дүрыс болып табылады. Ақыл – есі дұрыс деп – тек ... дені ... ғана ... ... – ақ ... ... ... өзгеше бұзылған,
бірақ оны ақыл – есі дұрыс емес деп тану үшін қажет ететіндей дәреже ... адам ... ... ... ... ... ақыл – ... дұрыстығы, тек
қана адамның қылмыс жасау кезінде сана – сезімінің ... жай – ... ... ... – ақ ... іс – ... сезіну қабілетін
жоймайтын психикалық ауруларды қамтитын кең ... ... ... ақыл ... ... ... тығыз байланысты, яғни осы екі
түсінік қоғамға қауіпті әрекеттер ... үшін ... ... ... ... ... ... байланысты болып
келеді. Ақыл – ... ... ... ... ол ... ... ... бола алмайтын, адамның ажырамас ... – оның жасы ... ... ... ... ақыл – есінің дұрыстығы болуы сияқты қажетті
шарт немесе алғы шарт болып табылады, онсыз ... ... ... ... жауапкершілігі туралы мәселе шешілмеуі мүмкін.
Бұл жерде адамның жасы ақыл – есінің дұрыстығына ...... ... үшін ... және ... деп ... міндетті
шарттарының бірі болып келеді. Тек қоғамға қауіпті әрекет жасаған адам
ғана ... ... ... ... кезде ғана әрбір нақты жағдайға кінәлі
болып ... ... ... жасы деп оның ... бір ... ... сапасын түсінген жөн. Адам туылған ... ... ... әр – ... ... ... ... дене және психикалық
үдерістерінің ерекшеліктеріның арқасында айналадағы болмысқа ... ... ... ... адам тек ... бір ... ... соң
өмірлік тәжірибе жинайды сыртқы өмірдің заңдылықтарын ... ... ... ... ... белгілі бір көзқарасы қалыптасады. Жоғарыда берілгенге
сүйенсек, қылмыстық ... ... ... ... болып екі басты
ерекшеліктері бар адам ғана танылуы мүмкін екенін айта кетуге ... ... ... ... кезіндегі ақыл есінің дұрыстығы; 2) жасаған қылмысы үшін
заң бойынша жауапкершілік алуға ... бола ... жас ... . ... ... жиынтығы олардың ажырағысыз ... ... ... ... ... ... түсінігін құрайды.
Осылайша, қылмыс субъектісі – бұл ақыл – есі ... ... ... және заң бойынша қылмыстық жауапкершілік алатын жасқа жеткен адам.
Қандайда болмасын әрекеттердің нақты орындаушылары ғана ... ... ... ... деп ... – ақ ... ... итермеушілер, яғни топпен қылмыстарды жасаған барлық
тұлғалар танылады. ... ... ... өздері жасаған іс –
әрекеттердің шектеуінде жауапкершілік алады.
Сондықтан да, сот жаза ... ... ... ... сыбайлас
болғандардың әрбіреуінің қатысу деңгейі мен сипатын ескеріп отырады. Кез ... ... ... ... ... екі ... ... зерттеу
аспектісі жатады. Бір жағынан, заңды белгілерін анықтау болса, ...... ... ... – жеке ... ... болып келеді. Қылмыс субъектісінің негізгі немесе міндетті (жасы,
ақыл – ... ... және ... белгілері қылмыс жасаған
тұлғаның қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін екендігін куәландырады.
Бірақ олар ... ... – жеке ... ... ... бере ... ... ұсыныс қылмыс субъектісінің барлық жиынтығынан
құралмайды, себебі олар тек қылмыстық әрекетті ... ... ... ... мен ... жеке тұлғалығы»
деген түсініктердің бір – біріне ұқсас емес ... ... ... – бұл ... жеке ... ... белгілердің ең
аз жиынтығы, олардан тыс қылмыс құрамы болмайды. Қылмыскер, кез – ... адам ... өзін жеке ... ... ... ... бола ... Бірде – бір адамды, оның ішінде ... ... ... қарым қатынассыз қарау мүмкін емес. Адам қаншалықты
жағымды немесе жағымсыз сипатталғанымен, ол ... ... да жеке ... қала береді.
Қылмыскерді қылмыс жасаған адамдардың ішінен белгілейді. Ол ... ... ... бір ... ... бар екендігінің
көрсеткіші болып табылады. Бұл ... ... ... тұрақты психикалық қарым – қатынасы туралы ... оны ... ... ... ... ... ... айта
кететінімізге қарамастан, адамның жеке ... бар ... ... ... ... ... жеке ... деген
түсініктің қолданылуға құқығы бар. Ол екі ... ... ... ... ... ... ретінде, адамдардың белгілі бір түрлерін
сипаттайтын ... ... ... қылмыс жасаған адамның жеке
тұлғасы туралы ... ... ... ... жеке тұлғасы» деген түсінікті (бірінші мағынасы) атап
кету керек – қылмыскерлердің жеке ... ... ... ... тән ... ... ... жеке тұлғасы
кез – келген басқа адамдар тәрізді әртүрлі жағдайлармен сипатталады. Бұл
«оның әлеуметтік байланыстары ... ... ... ... ... оның ...... қасиеттері (өмірге көзқарасы, бағыттылығы,
наным – сенімдері, мүдделері); оның ... ... ... ... ... мен ерік – ... эмоционалдық
ерекшеліктері, қажырлылығы); оның демографиялық және дене бітімі туралы
мәліметтері (жынысы, жасы, денсаулығының жай – ... ... – бұл ... ... ... ... оның ... алдындағы сіңірген
еңбектері мен айыптары». Қылмыскердің жеке тұлғасының ... ... ... ... үшін бәрі ... емес, сондықтан да
заңнама өзінің спецификалық тапсырмаларын шешу үшін жеке ... ... ... бір топтарын таңдап алады. Қылмыстық құқық тарапынан
қылмыскердің жеке тұлғасын зерделеудің мақсаты – ... ... ... ... ... болып келеді, олар қылмыстық
жауапкершілікке тартуға негіздердің ... ... ... ... ... ... ... туралы мәселені шешуде ескерілуі керек.
Демек, «адамды жекеленген монада ... ... ... ол
қоғамнан бөлектенген, өздігінен қоғамдық болмыс, қоғамдық қарым –қатынастар
субъектісі болып табылмайды, ол ... ... ... ... ... да жеке ... тән қасиеттер туа біткеннен қалыптаспаған,
түпкілігіне ... ... ... ... ... сот – ... органдарының барлық жағдайларда қылмыс
субъектісінің жеке ... ... ... ... көрсетілген. Бірақ
сот бірқатар қылмыс жасаған, сүйегіне сіңіп кеткен қылмыскердің және өзінің
кінәсінсіз құрылған жеке және отбасылық ... ауыр ... ... немесе басқаша қылмысты бірінші рет және ... ... жеке ... бірдей көзқараспен бағалай алмайды.
Сонымен қатар, бірқатар ... ҚК ... ... ... ... ... ... белгілерінен басқа, қосымша
белгілері бар тұлғалардың жауапкершілігі көзделеді. Мысалы, әскери қызметке
қарсы ... ... ... тек қана ... ... ... басқа да әскери ... және ... ... немесе келісім – шартпен әскери қызметті өтіп жатқан ... ... – ақ ... ... ... ... кезде запастағы
азаматтар мен кейбір басқа да ... бола ... Осы ... ... ... қылмыстың арнайы субъектісіне айналдырады. Әдебиетте оларды
арнайы субъектінің белгілері деп атайды. ... ... ... ... ... ... ақыл – есі ... және тиісті жасқа толған, ал
қылмыстық заңның айрықша бөлімінде ... ... ... – ақ
қылмыстық жауапкершілікке тарту үшін қылмыстық – құқықтық маңызды өзге ... ... бар ... ... ... құқықта жас шамасы туралы мәселеге, ... ... ... ... ... ... тәрізді зор мән беріледі. ... ... бір ... жету – ... ... жауапкершілікке
тартудың қажетті шарттарының бірі. Жасы кіші тұлғалар қылмыс субъектілері
бола алмайды, себебі өзінің жасына қарай өз іс – ... ... есеп бере ... және өз ... ... ... ... мен кейбір неміс кодекстері бойынша жеті жас ... ... Ескі ... қауым заңнамасының ескерткіштерінде жас шамасының
қылмыстық жауапкершілікке әсері ... ... ... ... ... 1649 ... ... жинағында да жазылмаған. Тек жаңа жарлықтардың
баптарына «Град ... ... ... жеті жасында адам өлтірсе,
онда ол кінәлі деп есептелмейді» деген ... ... ... ... ... ... жасы ... кіші кезінде өмірлерінен айырған,
бірақ бұл тергеусіз соттың немесе соттан тыс озбырлықтың ... ... ... жасаң «жеткіншектерді» соттауға тыйым салатын Корм ... ... ... ... жауапкершілікке тартудың ең
төмен шегі жеті жас ... ... ... ... 15 ... дейінгі жасы кіші
қылмыскерлер сотқа тартылмаған. Қылмыстық жауапкершілікке тартылатын жас
шамасы бұрынғы КСРО – ның ... ... ... ... ... 1918 ... 14 қаңтарындағы «Қоғамға қауіпті әрекеттері үшін, кәмелетке
толмағандардың ісі ... ... ... ... ... жас ... 17 жастан бастап белгіледі. Жетекшілік
бастаулар 1919 жылғы РКФСР қылмыстық ... ... жас ... 14 жасқа
дейін төмендетті. Қазақстанның шекарасында жүзеге асырылған 1922 жылғы ҚР
ҚК бойынша қылмыстық жауапкершілікке 16 ... ... ... ... ... жағдайларда кәмелетке толмағандардың істері бойынша комиссия
14 жастан 16 жасқа дейінгі ... ... ... тапсыруға болатын
еді. 1924 жылғы негізгі бастаулар 8 бапта қылмыстық жауапкершіліктің жас
шамасын белгілеу ... ... ... одақтық республикалардың
заңнамасына ұсынды. 1926 ж. РКФСР ҚК бабы қылмыстық жауапкершілік 14 ... ... ... ... ... 14 жастан 16 жасқа дейінгі
кәмелетке толмағандарды жазалау 16 ... 18 ... ... ... ОАК және ХКК 1929 жылдың 30 қазанындағы қаулысы 14 жастан 16 жасқа
дейін қылмыстық жауапкершілікке ... ... ... РКФСР ОАК және ХКК
«Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығымен күресу шаралары туралы» 1935
жылдың 7 ... ... ... ұрлықтар, зорлықтар, дене бітіміне
зақым келтірулер, жарақаттаулар, адам ... мен ... ... ... жасау 12 жастан, ал ... ... үшін 14 ... ... тартуға жататындығын белгіледі. КазССР ҚК 10 бабының 1
бөлімінде қылмыстық жауапкершіліктің 16 жас ... ... ... ... б.]. ... ҚК осы ... 2 бөлімінде жалпы ережелерінің ерекшелігі
болды, оған ... ауыр ... ... бір ... түрлерін
жасағаны үшін 14 жастан жауапкершілік жүктелген. Қылмыс құрамының осы
тізбегіне ... ... ... ... ... тек бір ... ол – абайсызда кісі өлтіру. ҚР ҚК 15 бабының 1 бөліміне сай, ... ... ... он алты жасқа толған тұлға ... ... ... ... ... ... деген жасқа жеткен кездегі жас шамасын белгілеудің ... ... ... сана – ... ... оның айналада болып
жатқанды сезіну қабілеттілігі және осыған ... ... ... ... да ... ... жоқ жас балалар қылмыс субъектісі
болып танылмайды. Өзінің жүріс – ... ... ... ... мен ... мақсаттарының нәтижесінде, біртіндеп
туындайды. Жас ... үшін ... ... ... балалық шағында
ата – аналарының, тәрбиешілерінің және ... ... ... бөтен
нәрсені алмау, адамдарға қарай рогаткамен атпау, тастар, таяқтар, басқа да
ауыр заттар лақтырмау, ... сақ болу және сол ... ... ... ... ... көріне бастайды. Пайдалы кеңестер, сезім туғызу
ерте жасынан басқа адамның өміріне, денсаулығына, ... ... ... ... ... қолсұғушылықтың қауіптілігін сезінуге
көмектеседі. Белгілі бір жасқа ... ... ... ... ... ... ... сезіну және өз әрекеттерінің
жолдарын азды – ... ... ... ... ... Он төрт ... алты ... дейінгі жас шамасында қылмыстар жасаған тұлғалар, ҚР ҚК ... 2 ... ... ... үшін ғана ... ... Кейбір заңгерлердің арасында 14 жастан бастайтын
қылмыстық жауапкершілік заңда ең ауыр қылмыстар үшін ... ... бар, ... бірнеше негіздемелерге сәйкес тіпті келісуге
болмайды.
Шынында, ҚР ҚК 15 ... 2 ... ... ... ... ауыр және аса ауыр ... ... Бірақ қылмыстық – құқықтық
нормаларды құру ... заң ... ... емес еді. Біріншіден,
егер ... ... ... рөл ... онда ... ... ҚР ... бабының 2 бөлімінде қарақшылық (ҚР ҚК 237 бабы), жаппай тәртіпсіздік (ҚР
ҚК 241 ... ... ... негіздеріне қарсы қылмыстар
көрсетілетін еді, алайда, аталған іс – әрекеттер үшін жауапкершілік он ... ... ... қылмыстардың бір бөлігі ауыр қылмыстарға
жатпайтындығына назар аударған жөн: ... ҚР ҚК 181 ... 1 ... ... алу, ҚР ҚК 258 ... ... ... орта
ауырлықтағы қылмыстарға жатады. Осы таңдауды түсіндіре кетсек, заң 14 жасқа
толған тұлғаның қоғамға қауіптілігін ... ... ... ... атап ... ... бойынша жас өспірімдердің түсінігіне ... ... мен ... ... және жетімді болып
келеді. ҚР ҚК 15 бабының 2 бөлімінде ... ... ... құрамының (ҚР ҚК 257 бабының 1 бөлімі) кірмеуін тек ... ... 14 – 15 ... ... ... ... оқыс қимылдарын қарапайым ... ... ... ... Қарапайым бұзақылыққа тән қоғамдық орындардағы балағат
сөздер, төбелестерде күш ... ... ... ... ... өзін – өзі көрсету, өзін – өзі таныту, бой түзегіштік
тәсілі жиі болып тұрады. Қылмыстық ... (ҚР ҚК 15 б. 2 б) ... жас ... ... ... ... талдау 14–тен 16 жасқа
дейінгі жасөспірімдердің абайсыздан жасаған қылмыстары үшін жауапкершілік
алмайтынын белгілеуге ... ... ... ... ... ... 16 жастан бастап тағайындау – ҚР ҚК 14 ... 2 ... ... кез – ... қылмыс үшін жауапкершілік тек осы жастан басталады
дегенді білдірмейді.
Кодексте субъектінің ерекше белгілерінің немесе объективті ... ... тек ... ... ... ... ... да бар. Кейде бұл туралы қылмыстық кодекстің негізгі
бөлімінде тікелей ... ... ҚР ҚК 131 ... ... ... іс – ... қатыстырғаны үшін жауапкершілікке 18
жасқа толған тұлға ғана тартылуы мүмкін. ҚР ҚК 136 ... 2 ... ... ... ... жоқ ата – ... ... қаражат
төлеуден әдейі жалтарғаны үшін кәмелетке толған еңбекке қабілетті
балаларына ... ... ... ... жас ... ... сот ... жылын, айын, күнін нақты анықтауға міндетті.
Сөйте тұра, нақты туған күні ... ... ... жасөспірім заңда
белгіленген жас шамасына толған деп есептеледі.
Осыған байланысты «Кәмелетке толмағандардың қылмыстары туралы және
оларды қылмыстық және ... ... іс – ... ... ... ... бойынша сот практикасы туралы» ҚР Жоғарғы сотының ... 2 ... ... деп ... ... ... ... жауапкершілікке тартылатын жас шамасы ҚР Қ 15 ... ... ... ... бойынша қылмыстық үдерісті
жүргізетін орган қылмыстық жауапкершілікке тартылатын тұлғаның нақты туған
күнін (туған ... айы, ... ... ... қабылдау керек. Сөйте
тұра, тұлға туған күні емес, келесі тәуліктен бастап ... бір ... деп ... [11, 110-112 ... ... растайтын құжаттар болмаған немесе осы ... ... ... ... ҚР ҚІЖК 241 ... 2 ... сараптама жүргізу керек. Мұндай жағдайларда ... күні ... ... ... ... күні деп ... ... жас
шамасының ең аз немесе ең көп санын анықтаған кезде (мысалы, 14 – тен ... ... ... ... ең аз жас ... келіп тірелген жөн»
Кәмелетке толмағандардың істерін қарастыра ... ... ... қылмысты жасауға түрткі болған себептер мен ... ... ... ... және жаза ... ... ... шараларды қабылдау туралы мәселесін шешу кезінде оларды ескеру
керек. Сондай – ақ иланушылық, ... ... ... ... ... және т.б. сияқты кәмелетке
толмағанның жеке – тұлғалық қасеиттерін анықтау қажет. Осы ... ... ... отырған тұлғалардан және басқа да
тұлғалардан жауап ... оның ... мен ... ... ... ... ... еткені, сондай – ақ оған ... ... ... ... ... ... және ... жөн.
ҚР ҚК 15 бабының 3 бөліміне негізделе отырып, егер кәмелетке толмаған
тұлға осы баптың бірінші немесе ... ... ... ... жеткен болса, бірақ психикалық ... ... ... ... ... қалуының салдарынан, ауыр немесе орта
ауырлықтағы қылмыс ... ... ... іс – ... ... түрін және қоғамдық қауіптілігін ... ... ... ... басқара алмаса, ол қылмыстық жауапкершілікке жатқызылмайды. Бұл
жерде әңгіме өзіндік жас ... ... ... психикалық
бұзушылықмен байланысы жоқ психикалық дамуының ... ... ... болып
отыр. Кәмелетке толмағанның психофизиологиялық дамуындағы кідіріс ... ... ... ол ... толмағанның психофизиологиялық
дамуының жеке жас ерекшеліктері болып табылады, бұл жағдайларда ақыл –
есінің дұрыс ... ... ... ... жоқ, ... ақыл – ... ... медициналық белгісінің жоқ екендігі айқын ... ... осы ... ... ... ... және дәлелді пікірін айта
кеткен, яғни ол «қылмыстық құқық пен қисынының ... жоқ ... ... орта ... қылмыстарды жасауға ҚР ҚК 15 бабының ережелерін
қолдану тәуелділігін ... ... ... [12, 85 ... ... ... заңнамаға осы бөлігін енгізе отырып, заң
шығарушы оның құрылымының негізіне ең алдымен қылмыс жасаған ... ... жоқ ... дамуының артта қалуын енгізген,
яғни тұлға қылмыстың санатын (шағын ... орта ... ... өз іс
–әрекеттерінің нақты түр – сипатын және қоғамдық қауіптілігін ... ... ... ... ... қарама – қайшы жағдай туындап отыр:
егер осындай тұлғалар ... ... орта ... қылмыстар жасаған
болса, онда олар іс жүзіндегі заңнама бойынша жауапкершілікке ... ауыр ... аса ауыр ... ... ... ... ... психикалық дамуының артта қалуына және өз іс – әрекеттерінің
(әрекетсіздіктерінің) нақты түр – ... және ... ... ... ... ... оларды басқара алмауына қарамастан,
қылмыстық жауапкершілік жалпы ... ... ... Бір ... ... қалушылық қылмыстық жауапкершілікке әсер ... ... әсер ... Мұның қисыны бар ма? жоқ сияқты, осындай ... ... ... ... ... ... ... теңдігі сияқты ұстанымдары бұзылады.
Жоғарыда берілгенге сүйене отырып, ... және орта ... ... үшін заң ... мен ... ... ұстанымдарына жауап
беріледі деген нұсқау ҚР ҚК 15 бабының 3 ... алып ... ... ҚР ҚК 14 ... 2 ... ... жасаған тұлғалар заң алдында
шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жай – күйіне, ... ... ... ... ... ...... қоғамдық
бірлестіктерге жататындығына, тұрғылықты мекен – жайына немесе кез – келген
өзге ... ... заң ... тең ... ... түрде
бекітілген.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық ... ... ... жас ... ... – осы ... ... қылмыс субъектісі бола алады және өзінің ... ... ... ... ... ... ... дегенді білдіреді. Бірақ
мүнда, заң бұл ... ... ... ... деп таниды
делінбеген. 18 жасқа толғанға дейін олар ... ... деп ... жасқа толмаған тұлға» және «кәмелетке толмаған» деген түсініктер
мағыналас болып табылады. ... ... ... ... ... жауапкершілік алады. Әрине, бұл кәмелетке толмағандардың ересек
адамдармен қатар бірдей ... ... ... білдірмейді.
Адамгершілік, дарашылдық, жауапкершілік ұстанымдары және жазалау шараларын
үнемдеудің көрінісі – кәмелетке ... жаза ... ... өтеу шарты және тәртібі, жаза мен ... ... ... ... ... нормалар болып табылады. Кейбір
кездерде субъектінің жеке тұлғасының сипаттамасын қылмыс ... ... ... жасалатынын Е.И. Қайржанов белгілеген.
Қылмыстық заңда ... – көп ... ... ... ... жаза ... ... бастамасында ғана қылмыскердің
жеке тұлғасын тіркеу қажеттілігі көрсетілген. Кінәлінің жеке тұлғасы ... ... ... жауапкершіліктен босату мүмкіндігін белгілеуде,
шартты түрде соттауды, мерзімінен бұрын шартты босатуды және т.б. қолдануда
ескерілуі мүмкін. Сот – ... ... ... жағдайларда қылмыс
субъектісінің жеке тұлғасын анықтауға тиісті көңіл бөле ... ... ... тұра сот ... ... ... ... бірінші рет және өзінің кінәсінсіз болған жеке ауыр ... ... бір ... ... ... немесе басқаша қылмыстар
жасайтын қылмыскердің жеке тұлғасын бірдей бағалай алмайды.
Қазақстан ... ... ... пленумының 1999 жылдың 30
сәуіріндегі «Қылмыстық жаза тағайындау кезінде соттардың ... ... ... ... ... жеке ... туралы деректерді,
жазаның түрі мен көлемін белгілеу үшін олардың ... ... ... жан – ... ... және әділ зерттеуді талап етеді [13, 85 ... ... ... жай – күйін, еңбекке қабілеттілігін, еңбекке,
оқуға қатысын, сотталғандығы ... ... ... ... ... теориясы сияқты әртүрлі құқық жүйелерінің, сондай – ақ біздің
еліміздің ... ... да ... ... жас ... жауапкершіліктің болатынын байланыстырады. Осылай, мысалы, ҚК 15
бабына ... ... ... 14 ... 16 ... ... қылмыс жасаған
тұлға ғана қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Қылмыстық заңның өзінде жас
шамасының түсінігін ... ... ... жоқ, егер ... ... да болсын
қылмыс жасаған болса, ол тек қылмыстық жауапкершіліктің басталуының жас
шамаларының ... ... ҚР ҚК 15 ... ... ... жас шамасы – он алты жастан көрсетілгендігін айта
кеткен жөн. Жас шамасының шектеулері ... ... ... олар әлеуметтік
және криминалдық негізделген түрде белгіленген. Он алты жасқа ... ... ... ... төлқұжатын алады, бұл ... ... іс – ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін
әлеуметтік – құқықтық кәмелеттігін заңды түрде куәландырылады.
Алайда, бірқатар қылмыстар үшін қылмыстық жауапкершілік он төрт ... ... Осы ... ... ... ҚК 15 бабының 2
бөлімінде берілген: адам өлтiру (96 – бап), ... ... ауыр ... (103 – бап), ... мән – ... ... денсаулыққа қасақана
орташа ауырлықтағы зиян келтiру (104 – бап, екiншi ... ... (120 ... ... ... күш ... іс – ... (121 – бап), адам
ұрлау (125 – бап), ұрлық жасау (175 – бап), тонау (178 – бап), ... – бап), ... ... (181 – бап, ... ... ... мән – жайлар кезiнде автомобильдi немесе өзге де көлiк құралын
ұрлау мақсатынсыз ... ... (185 – бап, ... ... ... ... мән – ... кезiнде мүлiктi қасақана жою немесе
бүлдiру (187 – бап, ... ... ... ... актісі (233 – бап),
адамды кепiлге алу (234 – бап), ... ... ... жалған хабарлау
(242 – бап), қаруды, оқ – дәрiнi, жарылғыш заттар мен жару құрылғыларын
ұрлау, не ... алу (255 – бап), ... мән – ... ... жасау (257 – бап, екiншi, үшiншi бөлiктер), тағылық (258 – ... ... ... ... ... ... не қорқытып алу (260 –
бап), ауырлататын мән – ... ... ... ... және ... ... қорлау (275 – бап, екiншi бөлiк), көлiк құралдарын
немесе қатынас жолдарын қасақана ... ... (299 – ... ... ... болған санаттар:
1) Олардың қоғамдық қауіптілігінің сипаты мен дәрежесі (аса ауыр,
ауыр, орташа ауырлықтағы қылмыстар);
2) Тек ... ... ... ... ... ... түрін он
төрт жастағы адам жеткілікті шамада ұғына алмауы мүмкін.
3) Қылмыстардың мазмұны, олардың кәмелетке ... ... ... ... ... негіздеме
Кәмелетке толмағандардың статистикалық құрылымы осы ... ... ... ... ... ... ... бірге Қазақстан Республикасының ҚК 15 ... ... ... деп ескертілген: егер кәмелетке толмаған адам осы баптың
бiрiншi немесе екiншi бөлiгiнде көзделген жасқа ... ... ... ... емес ... ... жағынан артта қалуы салдарынан
кiшiгiрiм немесе орташа ауырлықтағы қылмысты жасау кезiндегi ...... ...... ... мен қоғамдық қауiптiлiгiн
толық көлемiнде түсiне алмаса не оған ие бола ... ... ... тиiс ... ... ... ... қалушылығынан көбіне
тәрбиелік қараусыздықтың нәтижесінде болған ауырмайтын психикалық жай ... деп ... жөн. ... ... ... адам өзінің мінез –
құлық актілерінің шынайы қоғамдық қауіптілігінен мүлде ... ... Осы ... балалар және жасөспірімдер психологиясының саласында
сарапшы – ... ... ... Жас ... ... ... ... да әсер етеді. Осылайша, өлім жазасы он сегіз
жасқа ... ... ... ... ... ... құқығы үшін жас
шамасы мен жас ерекшеліктері оның тек ... ... ... ...... ... ... маңызды болып келеді.
Қылмыстық жауапкершіліктің жас шамасының санатын анықтай отырып, ... ... ... ... жас өспірімдер жасаған қылмыстарды
талдау, кәмелетке ... даму ... ... және ... ... ... әрекеттердің қоғамдық маңыздылығын түсіну» .
Әдебиетте тұлғаның жас шамасы туралы және оның жасаған қылмыстарына
қарай ... ... алу ... ... ... кездестіруге болады. Сөйте тұра, көптеген шетел мемлекеттерінде
өткен ... да, осы ... де, ... қылмыстық жауапкершіліктің
басталуының төменгі шектеулері әртүрлі көзделген, бір – бірінен ... ... ... ... ... құқығы бойынша жас
қылмыскер 15 жасқа ... ... ... ... Фукс С.П. осы ... ... «15 ... дейінгі балаларды адам өлтіру және ұрлық жасау
сияқты қылмыстардан маңыздылығы төмен ... ... ... – олардың өздерінің әрекеттеріне есеп бере алмау қабілетсіздігі деп
тануда емес, бұл олардың ... ... ... қабілетсіздігімен
түсіндіріледі, сол кездері көптеген жағдайларда әртүрлі жазаның өндірілуіне
келіп тірелген [14, 57 с.]. 15 жасқа ... ... бұл ... ... ... жас ... деп ... Жас қазақ баланы әкесі бөлек
шығарған. «Он бес жас – отау ... ... ... да бар. Сот ... ... үшін жауап бере алатын, яғни қазақ құқығы бойынша, ... ... ... ... иесі ... ... қалыпты
қылмыстық құқығының нормаларының әсерін РКФСР 1922 ... ... ... мен ... ... ... олар
Қазақстанның аумағында жүзеге асырылған.
Қазақстанның ОАК III сессиясы көшпелі халықтың әлеуметтік өмір сүру
жағдайларын, ауыл еңбекшілерінің ... ... ... ... ... ... толмаған қазақтарды қылмыстық жауапкершілікке ... ... ... Оның ... қылмыстық жаза жас балаларға (14
жасқа дейін) қолданылмаған. Кәмелет жасқа ... ... 14 ... ... ... ... жатқызылса, басқа ұлттың тұлғалары 14 жастан 16
жасқа дейін ... ... ... ... жас, ...
ақ бұрынғы КСРО – ның ... ... ... ... ... ХКК 1918 жылғы 14 қаңтардағы «Қоғамдық қауіпті әрекеттерге
айыпталатын кәмелетке ... ... ... ... ... Декреті қылмыстық жауапкершіліктің жас шамасын 17 жастан бастап
белгіледі. РКФСР – дің 1919 ... ... ... ... ... ... ... 14 жасқа дейін төмендетті. Сондай – ақ 14 ... 18 ... ... ...... ... болса қылмыстық
жауапкершілікке тартылған. Егер «ақыл – естілігі» ... онда ... ... ... ... ... – естілікпен әрекеттену өз
іс – ... есеп беру ... ... 1922 ... ҚК ... ... жауапкершілікке 16 жасқа толған
тұлғалар тартылған, кейбір жағдайларда кәмелетке толмағандардың ... ... 14 ... 16 ... ... ... істерін сотқа
жібере алған. 1924 жылғы негізгі бастамасының 8 ... ... жас ... тағайындау туралы мәселе ... ... ... ... – дің 1926 ... ҚК 8 бабында
қылмыстық жауапкершіліктің 14 жастан ... ... ... сөйте
тұра кәмелет жасқа толмаған адамды жазалау 14 жастан 16 жасқа дейін , 16
жастан 18 жасқа ... ... ... ... – дің ОАК және ХКК ... 30 ... ... 14 жастан 16 жасқа дейін қылмыстық
жауапкершілікке тарту мүмкіндігі ... ... – дің ОАК және ХКК ... 7 сәуірдегі «кәмелетке толмағандардың қылмысымен күресу шаралары
туралы» басқа қаулысында ұрлық ... күш ... ... ... ... адам ... ... адам өлтіруге қастандық
жасағаны үшін 12 жастан бастап, ал қалған қылмыстар үшін 14 ... ... ... Оларға қылмыстық сотта қылмыстық жазаның барлық
шаралары қолданылады. Осы заң кәмелетке ... ... ... және ... жою ... шығарылған. Ол балалар мен
жасөспірімдерді қылмыстық ... ... ... ... және ... ... 1935 жылғы 7 сәуірдегі заңда
аталған қылмыстарды жасаған, кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... пойыздардың апатқа ұшырауына мүмкіндік туғызатын
әрекеттер жасағаны үшін кәмелетке толмағандардың жауапкершілігі 12 жастан
бастап көзделген. (1940 ... 10 ... КСРО ... ... Жарлығы) Қазақ ССР ҚК 10 бабының 1 ... ... 16 жас ... ... болатын.
Алайда, Қылмыстық Кодекстің осы ... 2 ... осы ... ... ... болды, осыған сай ауыр қылмыстардың белгілі
бір қатаң тобын ... үшін ғана ... 14 ... ... ... осы тізбесіне негізінде қасақана қылмыстар кіреді. Бір
ерекшелігі бар – ол абайсыздан адам өлтіру. Бұл ... ... ... ... қасақана ауыр зиян келтiру, ауырлататын мән – жайлар
кезiнде ... ... ... ... зиян келтiру, зорлау,
қарақшылық жасау, ұрлық жасау, тонаушылық, зұлымдық немесе аса зұлымдықпен
бұзақылық ... ауыр ... әкеп ... ... ... ... мүліктерін қасақана жою немесе зақым келтіру, ... оқ – ... ... мен жару ... ... сондай – ақ пойыздардың апатқа
ұшырауыны мүмкіндік туғызатын қасақана әрекеттер жасау.
Қылмыс субъектісінің белгісі ... ақыл – ... ... түсінікте ақыл – есінің дұрыстығы (кінәні жүктеу, есепке алу)
қылмыстық жазаланатын әрекет жасағаны үшін тұлғаның жауапкершілік ... ... ... ... ... құқықтағы ақыл –
есінің дұрыстығы дербес заңды түсінік және көп қырлы санаттағы, ... ... ... мен ... ... кең түсінік. Оны жан – жақты ... ... және ... жауапкершіліктің субъективтік ... ... ... жауапкершіліктің субъектісін сипаттайтын,
қылмыстың құрамының жалпы заңды белгілерінің бірі ... ... ... ... ... ақыл – есі ... емес ... кінәлі және
кінәсіз жасаған әрекеттеріне шек қою санаты ретінде; қылмыскердің ... ... ... ... және т.б. ... бұл тек қана «ақыл – есі
дұрыс» деген бірыңғай құқықтық түсінік пен санатының көп деңгейлі және өте
күрделі сипаттамасы, бұл оның ... түп ... ... ... ... саяси мәнін, қылмыстық құқықта және қылмыскер мен қылмысқа қылмыстық –
құқықтың әсер ... ... оның ... мен ... ...... ... қамтып көрсетеді.
Сондықтан да «әрқашан да тек қалыпты психикалы адамның интелектуалдық
... ... жай – күйі ... ... ақыл – есі ... ... ... түсінікпен келісу қиын. «Ақыл – есі ... ... ... ... ... ...... қарсы
іс – әрекет генезисіндегі субъективтік фактор оның ... ... ... іс – ... ... ... вариантты ерікті түрде
таңдай отыра, заңға қайшы келетін субъект өзінің «жауыз» ... ... оның ... шектеу қажеттілігін қояды. Бірінің ... ... ... ... ... ... әкеп соқтырады.
Сондықтан да жеке тұлғаның бостандығын қоғамдық қажеттіліктен бөліп
қарауға, ...... баға ... ... ... ... ... қатысты институттар, санаттар, механизмдер арқылы әлеуметтік
басқарманың құралы болып келеді және қоғамның мүддесі үшін жеке ... ... ... ... ... ... құқықтың осы
функциясы қоғамның, әрбір жеке тұлғаның мүдделері үшін, ... ... ... түрде қажет. Қоғамдық іс – қимылдың субъективтік факторының
белсенді рөлінің қазіргі заманғы қылмыстық заңнамада аса тым анық ... және ... Ақыл – ... дұрыстығы бәрінен бұрын не жасап
жатқандығын сезіну, өзінің әрекеттерінің ... мен ... және ... ... ... – ала білу ... ... Бұл
қылмыстық жауапкершіліктің қажетті шарты болып табылады.
Қылмыстық – құқықтық маңыздылығы – бұл тұлғаның өзі жасаған қоғамдық
қауіпті іс – ... ... және ... ... қабілеттілігі болып
келеді. Қылмыстық іс – әрекеттің ... ... ... ғана ақыл ... ... және ... ... деген түсініктер болады, себебі
адамның іс – ... ... ... да ... іс – әрекеттерден,
қимылдардан ... ... ... ... ... ... қауіпті
әрекеттер уағдаласқан және оның сана – ... мен ерік – ... ... ... ... жасау кезінде психикасы бұзылған
күйде тұлғаның ... ... ... бұзылуы, психикалық барабар
еместігі, қамтып көрсетілген ... ... ... ... ... құқық тіліне аударылғанда тұлғаның ақыл – есінің дұрыс
еместігі, яғни өзінің кінәсін сезіну ... ... ... ... Ауру ... бар ... субъектінің қылмыстық – құқықтық
маңыздылығы жүзеге асырылмайды, ал келтірілген зияны үшін тағылған кінә мен
жауапкершілік алып ... ... ... ... мен ... ... психиатрлық тәжірибедекінәлі адамның (сынақтан ... ... ... ... үшін ... материал екендігін көрсетеді. Қылмыстың
өзгешелігі, оның дәлелсіздігі, ... тыс ...... бар ... ... себеп болатын бірінші белгілер.
Мысалы, мас күйінде 67 жастағы жұбайын жездесінен ... сол ... ... 70 ... О ... ... бұл ... дұрыс деп санауға
болама? Ақыл – есінің дұрыс еместігінің заңды тұжырымдамасы ҚК 16 ... Ақыл – ... ... ... ... ... ... мен
тәжірибенің кешенді, пәнаралық мәселелерінің қатарына кіреді. Осы ... ... пен ... шегінен тыс шыққан. Ақыл – ... ... ... туралы мәселенің шешімімен заң шығарушы мен сот
төрелігінің азаматтың кінәсі мен жауапкершілігі туралы өзекті ... ... ... келеді. Бұл мәселе ... ... ... мен ... және осы ... ... ... тікелей қозғайды.
Осылайша, ақыл – есінің дұрыс еместігі – құқықтық түсінік, ал ... ... ... ... ... жасаған нақты қоғамдық
қауіпті іс –әрекетіне ... ... мен ерік – ... жай ... сипаттайды. Қылмыстық заң жаза қолдану немесе белгілі бір әрекеттер
жасау ... ... ... ... ... ... әртүрлі әрекеттер
жасаудан тартынуды ақыл – есі дұрыс ... ғана ... ... ...... дұрыстығы – бұл психикалық денсаулығының жай – күйіне ...... ... және ... ... ... сондай
– ақ жас шамасына қарай өз әрекеттерінің ... ... мен ... ... қылмыс жасау кезінде оларды басқара алу және ... ... ... ... алу ... ... ... психикалық жай – күйі. Өкінішке орай, ақыл – ... ... ... ... ... іс – ... қылмыстық заңнамада,
жаңа қылмыстық заңнамада орын табылған жоқ. Ақыл – есінің дұрыстығының анық
– қанығына жету заңды талап ... ... бұл тек ... ... ... – ақ ... мен қылмыстық құқық доктринасы үшін ... ... ақыл – есі ... күйінде қылмыс жасаған тұлғаларға ғана
қылмыстық жауапкершіліктің басталуы және жазалауының ұстанымын тұжырымдауға
мүмкіндік берер еді.
Қылмыстық құқықта ақыл – ... ... ... субъектісінің
көрсеткіші рөлін атқарады. Ақыл – есінің дұрыстығы бұл рөлді заң шығарушы
және сот ... ... ... ... ... ... ... кезінде
тұлғаның психикалық барысын, жай – күйлерін, қасиеттері мен әлеуметтік
–психологиялық қабілеттіліктерін ... ... ... ... орындайды,
бұл заңда басқаша түрде емес, қылмыс ... ... ... ... ақыл – ... ... туралы және кінәлі бола білу ... ... ... ... ... алу ... туралы
мәселенің оңды шешімін табу үшін психикалық нормадан жақын немесе ... ... ... және ... белгілер» принциптік
маңыздылығы жоқ. Олар кінәні және оның дәрежесін анықтау кезінде ... ...... ... ... ... ... (қылмыстық – құқықтық
аспект);
б) жаза орындау кезінде;
в) қылмыстардың алдын – алу кезінде; оңтайлы айқындық пен үнемділікті
қажет ететін ... ... үшін ақыл – ... дұрыстықтың келесі
түсінігі болып табылады: «Ақыл – есі ... деп ... ... ... іс – ... ... ... сипаты мен қоғамдық
қауіптілігін сезінуге және оларды басқара білуге қабілетті тұлғаны айтады.
Сот – ... ... ... үшін ақыл – ... ... формуласы қолданылуы мүмкін, ол «тұлғаның өз
әрекеттеріне есеп беру және ... ... білу ... ... ЕСІ ДҰРЫСТЫҚ ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІКТІҢ ШАРТЫ РЕТІНДЕ
2.1 Қылмыстық құқықтағы есі дұрыстықтың түсінігі
Этимологиялық түсінік ... есі ... ... ...... сөзінде imputо – айыпты арту,
есептеу) тұлғаның жасаған іс әрекетіне қылмыстық ... ... ... ... ... есі дұрыстық – жеке заңды ... ... ... ... мен ... ... ... де көп қырлы.
Оны әр түрлі жағынан сипаттауға болады: заң ... мен ... ... қылмыстық жауапкершілік пен ... ... ... есі ... ... ... қауіпті жасаған әрекетіндегі кінәлі
мінез құлқынан кінәсіздігін ажыратудағы критериі, қылмыстық және жазалау
көрсеткіші ... ... жеке ... ең маңызды қасиеті ретінде
және т.б. Аталған әр түрлі сипаттаулар есі ... ... ... оның
маңызын, мәнін және қылмыстық құқықта тағайындауды бейнелейді. ... ... ... ... ... өріс психикасының қалыпты
жағдайы ретінде ғана әрқашанда ... ... ... деп ... В.С Орлов есі дұрыстықты «өзінің жасаған іс әрекетінің мәні ... ... және оның ... алдын – ала білу қабілеті» деп болжайды
[15, 101 с.].
Қылмыстық құқықтың теориясында есі дұрыстық ұғымы әр ... ... ... ғалымдардың айтқан пікіріне тоқталуды жөн көрдік. В.С.
Трахтеровтың пікірі бойынша «есі ... ... ... ... ... жасаған іс әрекетіне есеп бере алатын және оны басқара
алатын тұлғаның психикалық дұрыс ... [16, 95 с.]. П.С. ... ... ... ... «Кінәлі және жауапты болатын қабілет» [17, 112
с.]. Н.С. Лейкин және Н.П. ... есі ... ... ... іс әрекетіне есеп бере алатын және оны ... ... ... ... іс ... үшін жауапты бола алатын қабілеті» [18, 31с.].
Ал, Ю.С. Богомятков өз ... есі ... ... ... беруін
қалайды. «Сонымен, есі дұрыстық – қылмыс жасауда және қоғамға қауіпті іс –
әрекетті ... ... ... есеп бере ... және ... қылықтарын
басқара алатын тұлғаның қабілеті, белгілі бір жасқа толған, кінәлілік пен
қылмыстық жауапкершіліктің ... ... ... ... ... мән – жай» [19, 87 с.].
Дегенмен, есі ...... ... ... ... әрекетінің
(әрекетсіздігінің) қоғамға қауіптілігін ұғына алатын және оны ... жеке ... ... ... – ақ іс – ... ... өтеудегі кінәлілік қабілеті – деп көрсетеді өз тұжырымын
Р.И. Михеев [20, 92 с.]. Р.И. ... есі ... ... ... оның белгілері мен шарттарын көрсетеді. Есі дұрыстықтың заңды ... ... атай ... олардың жеке өзіне тән белгілеріне
тоқталады. Есі дұрыстықтың заңды шартына жасаған іс ... ... ... білген және оны қылмыс жасау ... ... ... деп сипаттайды. Есі дұрыстықтың ... ... үш ... ... ... және ... Енді ... әр белгісіне
жеке тоқталар болсақ, заңды шарттың интелектуалды белгісі қылмыс жасау
кезінде өзінің ... ... ... ... және
оның зардабын ұғыну қабілеті. Заңды шарттың еркін белгісі қылмыс жасау
кезінде ... ... ... ... алу ... Енді ... эмоционалды белгісіне тоқталар болсақ, оны есі ... ... есі ... ... оны ескеру керек яғни
потологиялық ... ... есі ... жоққа шығаруы мүмкін – деген
болжамды көрсетеді. Р.И. Михеев есі ... ... ... ... жасау кезінде психикалық функциясының даму дәрежесін,
өзінің жасаған әрекетіне ... есеп бере ... және ... ... психикасының дұрыс болуымен сипаттайды. Р.И. Михеевтің есі
дұрыстыққа берген ұғымын Ю.М. Антонян және С.В. Бородин де ... ... мен С.В. ... ... ... тоқталады.
«Есі дұрыстық – бұл қылмыс жасау кезінде өзінің ... ... есеп бере ... және оны ... ... ... ... сондай – ақ, оған байланысты қылмыстық жауапкершілік пен
жазаны ... және ...... даму ... қабілетін
қорытындылайтын және социализация мен жас ... ... ... ... [21, 46 с.]. ... ... ешқашанда және осы уақытқа
дейін есідұрыстықтың ұғымы берілген емес. Оған ... 1960 жылы Қаз ... ... 11 – ... ... есі дұрыстыққа түсінік бермейді,
онда есі дұрыс еместікке ғана тоқталады. С.С. Молдабаев, Ю.М. Антонин ... ... ... есі ... ... ... –психологиялық
сипаттауға байланысты оның ... ... ... ... Сондай – ақ, С.С. Молдабаев өз пікірінде есі ... ... ... ... ашуды және оның табиғи заңдылығын
белгілеуді көздейді. Яғни, ондағы құқықтық ой мен мақсатты айтады. ... С.С. ... есі ... ... ... ... атайды.
Д.С. Теміров қылмыстық заңда есі дұрыстықтың ұғымын беруді және оның
нұсқалық анықтамасын өз ... ... ... ... ... ... 16 – 1 ... есі дұрыстық, қылмыс
жасау кезінде психикалық қызметі дұрыс жағдайда ... ... ... ... ... есеп бере ... және оны басқара
алатын тұлғаны қылмыстық жаупқа тартуға болады – деп ... ... ... ... ... ... [22, 25 с.]. Ал С.С. ... заңға «есі дұрыстық» ұғымын психология мен ... ... осы ... ... «есі ... ... ... төмендегідей редакциалауды ұсынады [23, 139 с.].
Есі дұрыстық қылмыс жасау кезінде ... ... ... ... ... іс ... ... есеп бере алатын және оны ... ... ... ... қылмыстық жауапқа тартуын. Тұлғаны есі
дұрыс деп есептейді, оның есі ... ... ... Яғни ... пікірлер мен бағыттарға сәйкес. С.С. Молдабековтың бағытына
қосыла отырып , біздің ... ... ... есі ... ... ... еместік ұғымының көлеңкесінен ажырата отырып, мынадай ... ... 14 – бап ... ... ... ... Қылмыс
жасау кезінде психикасының дұрыс жағдайында болған, қоғамға қауіпті жасаған
әрекетіне(әрекетсіздігіне) есеп бере алатын және оны ... ... ... ... ... ... жағдайда тұлғаны қылмыстық жауапқа
тартуға ... Есі ... заңи ... ... ... немесе мемлекетке зиян келтірген не зиян келтіру
қаупін ... ... ... тыйым салынған әрекетті жасаған адамның
қылмыстық жауапқа тартылып ... үшін оның есі ... ... ... ... ... қауіпті қылмыстық іс әрекетті есі дұрыс емес ... ... ... іс ... мәнін түсінбейтін жағдайда жасаған болса ол
қылмыстық заң талаптары бойынша ... ... ... ... ... ... өз кезегінде қылмыс құрамының бір элементі болып
табылатындықтан, қылмыс субъектісі болмағандықтын ... жоқ ... ... қауіпті қылмыстық іс әрекетті есі дұрыс емес ... ... ... ... шаралары қолданылады. Есі дұрыстық
дегеніміз бұл адамның ... ... ... іс ... ... ... өз іс ... түсіну және оны бақылай білуі, сонымен қатар өзінің
нақты жасаған іс әрекетінің мәнін түсініп қана қоймай оның ... ... ... ... ақыл есі ... адам ... және ... органдары алдында мынадай сұрақтар туындап жатады
сезіктімен айыпталушының психикалық ... бар ... ... ... ... ... жүргізуші органдар сот психиятриялық сараптама
қорытындысын алуға міндетті болып табылады. ... ... іс ... адам ... жүргізуші орган арқылы есі дұрыс емес деп танылса
онда сот оны ... ... ... ... ... сот ... ... психикалық жағдайын және оның қоғамға
тигізуі мүмкін зардабының ... ... ... ... ... ... ... еместіктің заңды критериін сот анықтайды бұл жағдайда сот
психиятриялық сараптаманың ... ... ... ... ... үшін ... жауапкершілікті тек ақыл – есі дұрыс адамдар
ғана тартады. Ақыл – есі дұрыс ... ... ... ... ... тұлға қылмыстық жауапкершілікке тартыла алмайды. Мұндай тұлғаларға
жаза болып табылмайтын, медициналық ... ... ... ... Ақыл – есі дұрыстық бұл қоғамдық қауіпті әрекет жасау
кезінде өзінің іс – ... ... ... және ... ие болуға
қабілетті болған ... ... күйі . ... ... өзінің
әрекеттерінің нақты мәнін түсінуде ғана емес, ол ... – ақ ... ... сөйте тұра өз әрекеттеріне саналы түрде ие
болуында, бұл тек психикасы дұрыс және ақыл – ойы ... ... ... Ақыл – есі дұрыс еместік түсінігі ҚР ҚК 16 бабында ашып айтылған:
«Қоғамдық қауіпті әрекет ... ... ақыл – есі ... емес ... ... созылмалы психикалық бұзылуы, уақытша психикалық бұзылуы немесе ... ... ... күйлерінің салдарынан өз әрекеттерінің
(әрекетсіздіктерінің) ... ... мен ... қауіптілігін сезіне алмаған
немесе оларға ие бола алмаған тұлға қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды»
ақыл – есі ... ... ... тану үшін ... ... мен заңды
белгілерінің түрлерін анықтау қажет. Заңда белгіленген тәртіппен ... ... ... ... ... ... оның ... қылмыс
құрамы болмайды.
Әрдайым тергеуші мен соттың алдында кінәлінің немесе айыпталушының
психикалық толық ... ... ... ... туындаған кезде, олар осы
адамның психикалық күйі туралы сот – ... ... ... ... ... қауіпті әрекет жасаған тұлғаны ақыл –
есі ... емес деп ... соң, ... ... ... ... болмағандықтан сот қылмыстық істі тоқтады және осы тұлғаны
мәжбүрлеп емдеуге жолдау туралы анықтама ... ... ... сот ... егер ... ауру адам ... ... қауіп төндіретін
болса ғана тағайындайды. Сот тұлғаның жан күйзелісінің ауырлығына, ... ... ... ... ... мен ... қарай
медициналық сипаттағы нақты шара тағайындайды. Ақыл – есі ... ... ... ... және ... ... әрекет жасау уақытымен
қатынаста болады.
Тұлғаның алдағы емделіп кетуі оны ... ... ... ... ... ... Өз әрекеттерінің сипатын сезінуге және оларға ие
болуға қабілетсіз ретінде ол қоғамдық қауіпті әрекет ... ... ... ... заңды белгісін сот анықтайды. Сөйте тұра, өз қорытындыларын
сот ақыл – есі ... ... ... ... негіздейді (сот –
психиатрлық сараптама актісі). Психикалық бұзылулардың заңды ... ... ... ... ... ... ... барлық алуан
түрлі психопатологиялық көріністерді біртұтас бөлгіштерге жинақтайды ... ... ... ... ... ... ... қарайды және құқықтық мәселелерді шешуге жарамды қылады. Заңды
белгісінің көмегімен сот – ... ... ... ... ... белгісі екі түрде сипатталады: 1) интелектуалдық 2)
ерік – жігерлілік 1) заңды ... бар ... тану үшін осы ... ... – не интелектуалдық, не болмаса ерік – жігерлілік ... ... ... ... түрі ... өз ... ... сезіне алмау мүмкіндігін болжайды. Яғни
мұндағы әңгіме ... ... ... ... ... тұлға өзінің
әрекеттерінің заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастарына қауіпті болып
келетіндігін түсінбейтіндігінде. Белгілі бір ... өз ... ... ... ... оның ... ... сезінбейтін жағдайларда
болуы мүмкін. Сонымен, белгілі бір ... ... ... адам
(мысалы, шизофрения) мәселен, темір жол төсемін тексеріп қарау кезінде
немесе жөндеу ... ... жол ... ... ... ... ... бірақ ойы сау емес субъект (психикалық ауру ... ... ... ... ... жалған лаңкестік әрекетінің
алдын – алумен байланыстырады. Осыған байланысты ... өз ... ... деп ... ол қоғамдық парызын орындап жатырмын деп
есептейді. Ерік – жігерлілік түрі бұл өз ... ие бола ... Ерік ... түрі – ... ... әрекет жасаған
кінәлі тұлға өз әрекетінің қоғамдық қауіптілігін сезінуге қабілетті ... оны ... ... ... ... ... өз ... ие
болған жағдайда ғана көрінеді. Бұл абсистенция күйінде, яғни ... ... ғана ... тән күй. ... ақыл – есі ... емес ... үшін ... белгісімен үйлескен заңды белгілерінің ... ... Есі ... медициналық негізі
Ақыл – есі дұрыстықтың медициналық белгісі РФ ҚК – 21 ... ... ... ... ... тізбесін ұсынады.
• созылмалы психикалық бұзылуы;
• уақытша психикалық бұзылуы;
• кемақылдылық;
• өзге де психикалық ауру күйлері [24, 8 ... ... ... – ұзақ ... ... ... үздіксіз
өтетін немесе ұстама ауруы сияқты және күшеюге беталатын жан күйзелісінің
ауруы (аурулар ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа ауру үдерістерінің кезең – еңмен немесе
ұдайы өсуімен байланысқан ... ... ... ... ... жатады.
Оларға: патологиялық мастық (елесті ауру) реактивті –мптомдық күйі, яғни
ауыр жан күйзелістері мен сілкіністерінен ... ... ... ... психикалық бұзылулар сот – ... ... ... ... ... ... Кемақылдылық бұл ақыл –ой
қызметінің төмендеуі немесе толықтай әлсіреуімен сипатталатын психикалық
ауырсыну күйі. Кемақылдылық адамның ... ... ... ... болып келеді. Ақыл –ой қызметінің зақымдану
дәрежесіне қарай кемақылдылық үш түрге бөлінеді: 1) ... ... ... – есі кем), ауыр ... Өзге де ... ... күйлері – бұл
психикалық ауру болып табылмайтын және жоғарыда ... ... ... ... ... Осыған елестеушілік, есінен айырылып қалу
және тағы ... ... ... ... ... түрлері жатады.
Мұндай ауруларға: іш сүзегі, бас жарақаттары, керең – ... ... ... және тағы басқа жатады.
Жоғарыда берілгенге сүйене отырып, мынадай ... ... ... ... және ... ... жиынтығы тұлғаның ақыл – есі дұрыс
емес деп ... және оны ... ... ... ... бола
алады. Тұлғаның ақыл – есі дұрыстығы немесе дұрыс еместігі туралы тұжырымды
сот ... ... ... тергеушінің немесе прокурордың алдын –
ала тергеу жүргізуі кезінде). Сот – ... ... ... ... есінің дұрыстығына күмән туған кезде немесе күдіктенушінің психикалық
күйін бағалау үшін ... ... ... Медициналық белгісінің осы
түсінікке кіруіне негіз болып келетін, ақыл – есі дұрыстықтың белгілерінің
дәстүрлі ... ... ... біз оның ... ... бәрінен
бұрын психикалық денсаулығы болып табылатынын, яғни адамның психикасы
бірқалыпта ... ... кету ... деп ... ... ... ... психикалық күйі ақыл – есі дұрыстықтың ... бірі ... ... және арнайы қарауды талап етеді. «Кез ... ... ... ... ... ... ... деп айтқан
Н.Г.Иванов, сондықтан қылмыс жасау кезінде адамның психикалық удерістері
қалыпты психикалық күйге қаншалықты сәйкес ... ... өте ... ... ... бұл ... ... уақытта психологияда нормалар жайлы
бірегей ұыным болмағандықтан өзекті болып қала береді [25, 56-62 с.].
«Ауру» және «Денсаулық» деген түсініктерді қолдану ... ... ... адамды» «дені сау адамнан» сеніммен ажыратуға болады деп
есептейді, себебі бұл айқын көрініп ... ...... дені
сауды аурудан ажырата алатыны белгілі. Шын ... ... ... ... ... ... бары ... жоғы туралы
қорытынды бере алмайды. «Психиатрия ... ... ... ... дәрігерлерін сұрастырып келгенде, осы диссертациялық
зерттеудің авторына осының анық – қанығына жету ... ... ... ... ... ... (үдемелі сал аурулары және
басқа) және ең ауыр ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді. Осы кезде жеңіл жағдайлардың бірқатарын бәрінен
бұрын психопатия және жүйке ауруларын ... ... ... мәселелер
туындайды. Бұл мәселе психопатия, клиника және ауыр ... ... сот – ... феномендері және тағы басқа аталмыш ... ... ... психиатрия және психология салаларында
туындайды. ... және ... сау» ... ... ... ... ... дегеніміз не, бұл бостандыққа душар болған өмір», – ... бұл ... ... ... [26, 25 – 29 с.].
Сондықтан көптеген ... ... ... ... ... және ғылыми анықтама беруге қабілетті ... ... ... ... ... ... Психиатрия саласындағы денсаулықтың
нормасын анықтау ... ... ... ... атап ... Оның ... ... мен медицинада қалыптасқан түсініктер жатыр.
Қазір «денсаулық» түсінігінің 300 ден астам анықтамалары бар, ... ... ... ... ... ... ... деп
әдетте, бір үлгідегі, орта статистикалық әлдебір нәрсені айтады. Осындай
түсінікте көптеген адамдар қалыпты деп ... тек ... бір ... шеңберіне кірмейтін, аз бөлігі ғана «қалыптан тыс» бола алады.
Сондай – ақ медицина саласындағы зерттеу мынадай тұжырымға ... ... ... ... ... ... ... болады (анатомиялық және
биохимиялық), сондықтан, әрбір қалыпты ... ... ... бір мән ... ... тыс ... мүмкін, яғни, «қалыптан тыс» болуы мүмкін.
Демек, қалыпты психикалық күйді ... ... осы ... ... ... жөн. Екінші жағынан, барлық мүмкін деген нормадан ... ... ... ... жоғалып кетуіне, олардың ауытқуларының
сіңіп кететіндігін ескерген жөн. Осыған байланысты, ... ... ... – жоғы ... ... деген түсінік бар», – деп айтып ... Ол ... да, ... іс – ... нормасы
болатындығын жазған, сөйте тұра, ол норманы ... оңай ... ... мен
құқық бұзушылықтардың арасындағы шектеуді ажырату қиын деген [27, 69 – ... ... – ақ ... ... ... психологтар мен психиатрлар арасында
ұдайы пайдаланатын норманың түсінігі, біріншіден ол ... ... ... орта ... ... ... ... болып келеді) – белгілі бір ортаға ең көп ... ... – ақ ... деген сөздің түсінігін жалпы психиатрлық және сот
–психиатрлық мағынасы жағынан ажыратылатынын ескерген жөн. ... ... бас – ... ... ... ... ... бірақ психикалық аурумен ауырмайтындығы туралы сот – психиатрлық
сараптама қорытындысын ... ... ... ... ... ... адам ... ауру болып табылады, бірак сот ... ... ол ... ... ... ... жүзжылдық
ғалымдары сондай – ақ былай деп кеткен: яғни ... ... ... мазмұндағы түсініктері – ұқсас емес. Психикалық қызметіне тікелей
әсер ететін адам ... кез – ... ... ... ... жағынан – ауру болып келеді, бірақ заңды мазмұны ... ... ... ... ... ... ауру» деген түсінігін
бөлу күрделілігі, біздің көзқарасымызша, олар тек қарама – қарсы түсініктер
болып ... және ... ... ... көріністерінің барлық жиынтығын
қамтымайды.
Психиатрия мынадай позицияларды ұстанады, қалыптан тыс – бұл «Жалпы
деңгейлерге сай ... ... ... ... және ... ортасына және
мақсаттарына қарай біркелкі емес ой – ... және ... ... ... және «тек қана ... үшін ... орта ... немесе
жеке адамның кемшіліктерін қамтитын, әрі ғажап дарындылық пен данышпандықты
қамтитын психикадан ауытқу» деп есептеледі. Сайып келгенде, кез – ... тыс ... ауру ... ... ... әрі керек емес.
Психиатрияда денсаулық пен аурудың арасына айқын шектеу қоюға ... ... және ... ... ... ... шын
мәнінде, әртүрлі және ең көп өтпелі сатылар бар болуы ... ... ... ... қиын. Сөйте тұра, зерттеушілер ауруды нормадан
ажыратуға мүмкіндік беретін белгілерді бөліп шығаруды ұсынды. ... ... ... ... ... ... қарым – қатынаста өзін – ... ... ... ...... мен жеке тұлғалар
арасындағы байланыстардың баламалығы ... Г.Б. ... ... ... ... ... психикалық нормалардың ерекше белгілерін атап
өтті.
Психикалық норманың белгілерін жеке анықтаған П.К. ... ол ... атап ... ... ... детерминдеу,олардың
қажеттілігі, себеп – салдары, ... жеке ... жас ... ... ... ... өмір сүру ортасы, қалыптасқан субъективтік
бейнелердің шын болмыстың объектілеріне барынша жақындай түсуі; болмыстың
мән – ... ... мен ... ... жеке ... ...
қатынасының үйлесімділігі; оның айналадағы физикалық, ... ... ... ... ... және ... есте ... бейнесінің алған әсерлерінің бейнесімен баламалық ұқсастығы;
сыртқы қоздырғыштардың күші мен ... ... және ... ... өзі ... ортада өзін – өзі сезінуі, олармен өзара
қарым – қатынастар ... ... ... жеке ... ... ... деген үмітінің деңгейлерінің сәйкестігі; ... және өзі – ... ... ... қоғамдық мән – жайларға
(әлеуметтік ортаға) әсерінің ... ... ... мен ... ... үшін ... сезімі; өмірдегі әртүрлі ... ... ... ...... өзгерту қабілетіліктері;
өзінің өмірлік жолын жоспарлау қабілеттілігі [28, 75–76с].
Психикалық норманың белгілерінің осы немесе кез – ... ... ... ... ... ... ... бермейді және бұл тізім әрқашанда
толық болмайды. Психикалық норма ең көп кездесетін белгілерінің кейбір орта
статистикалық жиынтығына ... ... Осы ... ... ақыл ... ... медициналық белгісінің көрсеткіші, ... ... ... яғни ... ... бірқалыпта тұрғандығы болып
табылады ... Ақыл – есі ... ... ... ... ауытқулары да болады немесе РФ ҚК терминологиясын
қолдансақ, мұнда «ақыл – есі ... ... ... ... бар. Д.В. ... пікірінше, осындай «қылмыстық
–құқықтық және ...... ... сәйкессіздігі жеңіл
түрдегі ақыл – есі дұрыстық туралы заңнамалық нормалардың енгізілуіне әкеп
соқтырады». «Психикалық норма» мен «психикалық денсаулық» ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осы
«ауру» деген ... шын ... ... күйі ... ... ... ... қорсуға себепші болады. Тұлғаның психикалық
күйлерін зерттеу кезінде, оның денсаулығына ... ... ... ескере отырып, Б.В. Шостакович және В.В. Гориновтың заңгерлері
мен психологтар «қалыпты психикалық қызметтерінің ... ... және ... ... психологиялық тетіктерін көрсетпеген, онсыз өзіне есеп
бере алмаудың аталған мүмкіндігі басталады. Қазіргі заманғы психиатрияның
өзекті ... ... ... ... О.Виггинс пен М. Шварц былай деп
түсіндірді: Қазіргі уақытта «психиатрияда ... ... ... оның жалпы не екендігінің түсінігі жоқ [29, 21–22 с.].
Осы туралы ғасырдан астам уақытта ... ... ... ... ... – жан ... ауруына, не болмаса жан саулығына
анықтама бере алмайды. Егер ... ... ... ... жеткілікті шамада сыртқы себеп – салдарынан жасалса, соңғысына
сай келсе және ... ... ... үйлесімді байланыста болса,
онда біз осындай ... жаны сау ... деп, ... ... ақыл – ... ... ауру деп ... Психикалық денсаулық, норма және
ауытқымалар ... ... Б.Б. ... ... деп кеткен: «Бұл
мәселелердің түбегейлі шешімі жоқ, себебі олар ... ... ... ... ... ... олар да кез – келген уақытта өзекті болып
келеді, ... ... да ... ... ... ... келетін кездер де болады»
[30, 52–53 с.]. Осы ... ... ... ... әртүрлі пікірлерді
мойындай келе, норма болып табылмайтын, бірақ патологияға жатпайтын, орта
деңгейдегі ауытқымалар «норма – ... ... ... екі ...... ... бар деген негізгі ережелерді белгілеп кеткен жөн.
Осыған байланысты Н.Г. ... ... ... ... ... норма, патология және ауытқыма деген ... үш ... ... болу ... ... ... жөн . Н.Г. ... түсініктердің келесі ангықтамаларын ұсынды;
«Норма – бұл «артылып қалған және жетіспеушілік ... ... ... Ауытқыма – бұл патология шектеуіндегі, балансты бұза алатын,
шамасынан тыс ауытқу. Патология – бұл ... ... ...... бұл ... ... сипатталады. Норманың, ауытқыманың ... ... ... отырып, ауытқыма – бұл теңгерімсіздікті
құруға қабілетті, нормадан тыс ауытқу болып табылатындықтан, оны ...... ... ... ... ... Бұл ... белгілерін
жоққа шығаратын, қарастырылатын санаттардың нақты белгілері жоқ, себебі бұл
негізгі ережелер болып ... және ... ақыл – есі ... ... ... ... зерттеу кезінде қажет болады. Ақыл
– есі дұрыстықтың ... ... ... ... ... ... басқа, ақыл – есі дұрыс еместіктің (созылмалы психикалық
бұзылу, ... ... ... ... немесе өзгеде психиканың
ауырсыну күйі) медициналық белгілерін құрайтын аурулар да толықтыруы мүмкін
екендігін айтып кету қажет, ... ... ... бар болған кезде де,
тұлға өз ... ... ... ... мен ... сезіну немесе оларға ие болу қабілеттілігін ... да ... ... бұл ... ... ақыл – есі ... ... Осыған В.С. Трахтеров тікелей сілтеген, яғни, ол ... ... ... ... кез – ... түрі кездессе, ақыл – есі
дұрыстық бар ... – ақ ақыл – есі ... ... ... бірақ психикалық
бұзылулары бар тұлға, егер олар ... өз ... ... сипаты мен қоғамдық қауіптілігін сезінуге
немесе оларға ие болу мүмкіндігіне толықтай ... ... ақыл – ... деп ... ... ақыл – есі дұрыстықтың медициналық белгісіне
психиканың сау күйі ғана ... ... – ақ ақыл – есі ... емес
адамдарда, шектеулі ақыл – есі дұрыс адамдарда да кезедесетін ... ... ... кіреді. ұл жағдай ақыл – есі дұрыстықтың
медициналық белгісі, ақыл – есі ... ... ... ... ... барынша кең ауқымды болады деген тұжырым ... ... ... ... ... белгісіне қарай ақыл – ... ақыл – есі ... ... бөлу ... ... емес ... ... Шектелген есі дұрыстық жағдайындағы қылмыстық жауаптылық
Алғашқы рет отандық қылмыстық заңнамада ақыл – есі дұрыстық және ... есі ... ... түсініктерімен қатар жаңа норма қамтып көрсетілген, (ҚК
17 бабы) мұнда қылмыс субъектісі қылмыс жасаған ... ... ... ... iс – әрекетiнiң iс жүзiндегi сипаты мен қоғамдық
қауiптiлiгiн толық ... ... ... не оған ие бола ... ... – есі ... емес кезінде заң шығарушы бұл ауытқуды сана – ... ... ... Сөйте тұра, психикалық үдерістің
ықпалымен байланысқан ерік – ... ... ... ... ... деген сөз осыдан туындаған. Психика ауытқымалары
субъектіге айналада болып жатқан теріс ... ... ... ... бермейді, нәтижесінде оған қызу жалынды қарбаластықты шешудің
құқыққа қайшы тәсілдері тым ... әрі ... ... ... ... ... заңнамада кемітілген ақыл – есі дұрыстық ... ... ... ... Н.С. Таганцев: РКФСР 1922 жылғы ҚК – де ... мән – ... ... ... ... кемітілген ақыл – есі
дұрыстықтың кодекстегі заңдарға теңестірілуі мүмкін, – деп ... оның ... ... ... алмады. Психикалық ауытқымалармен азап
шегетін тұлғалардың өз әрекеттерінің нақты ... ... ... сезіну және өз әрекеттеріне ие болу қабілеттіліктері бар,
дегенмен ... ... бұл ... ... ... ақыл – ... қатысты медициналық белгілерге келсек, әдетте, жалпы және ... ... ... ... ... ... жай – ... әңгіме болып отыр. Әрине, ... ақыл – есі ... ... ...... мәселелерін тереңдете жасақтауды талап етеді,
бірақ бұл жаңа ғылыми ізденістерге түрткі ... ... ... ақыл ... ... туралы) сарапшылардың теріс пайдаланушылық қауіптілігімен,
олардың нақты диагностикадан өтпеуіне байланысты болып келеді.
Сарапшылардың тарапынан теріс пайдаланушылық ... ... ... соңғы шешімді сот шешетінін, сарапшылардың қорытындысын ... және іс ... ... ... ... ... ... – ақ шешімді дәлелдеу үшін сот тұлғаның осындай немесе басқа
психикалық ауытқуы бар ... білу ғана ... ... ... ... ... бағасын білу керек, бірақ бұл бұрын берілмеген, себебі,
тек «ақыл – есі дұрыс ... есі ... ... ... ... ... ақыл – есі ... санаты сарапшыларға нақты диагностикалауға
және біркелкі күйлерін бағалауға бағыт көрсету керек, бірақ одан ... Ақыл – есі ... ... ... ...... сипаты
мен жеке тұлғасына қарамастан, психикалық ауытқымалары бар ... ... ... әкеп соқтырады деп ... ... ... ... Бұл ... ... ой –
пікірлер бойынша негіздері жоқ. Біріншіден, осындай позицияның ... – есі ... ... ... ... оның ... ... пайымдайды.
Шектеулі ақыл – есі дұрыстық аз деңгейдегі ... ... ... ... ... жауапкершілікпен байланысты келеді
деген сөз. Ақыл – есінің дұрыстығы мен кінә – ... ... ... ... ... Ақыл – есі ... ... ақыл – есі ... іс – ... нақты сипаты
мен қоғамдық қауіптілік және оларға ие болу мүмкіндігін ... ... ... ... – өзге ...... ... болып
келеді, ол қылмыс құрамының субъективтік ... ... ... ... ниет пен абайсыздықтың түрлеріне және өзге ... ... ... ... ... азап ... ... жазасын сөзсіз жеңілдетуден қауіптеніп, осы ... оның ... ... ... ... ... және ... құбылысына қатысты қылмыстық заңның
«қайталануын» ұмыт ... ... ... ... ... ... ... қарай қолданады. Соңында, шектеулі ақыл – есінің дұрыстығы
– бұл объективтік нақтылық ... өз ... ие ... және оларға
есеп берудің жеңілдетілген ... ... ... ... сана – ... ... қамтылған көрсеткіші екенін баса айту
қажет. Ол кертартпа және ... ... ... ... ... осылай 30
– 40 жылдары айтылған.
Шектеулі ақыл – ... ... ... ... ... ... ... яғни қылмыстық құқықтық осы санаты: 1) қылмыс
жасаған психикалық ауытқымалар тұлғалардың жай – ... ... ... ... ... пен дұрыс еместіктің арасындағы аралық санат емес, ол ақыл ... ... ... ... ... табылады. 3) ақыл – есі ... ... ... ... ... ... ауытқымалары бар
тұлғаларды қылмыстық жауапкершілікке тартудың алғышарты ... ... ... жауапкершілікті жеңілдететін мән – жайлар бола тұра, өзіндік ... және жаза ... ... ... пен кінәлінің жеке тұлғасын
сипаттайтын басқа деректер мен мән – ... ... қоса ... ... ... ... ... жауапкершілікті ауырлататын мән –
жайлар ретінде түсіндірілуі мүмкін. 6) бостандығынын ... жаза ... ... ... ... үшін және ... ем қолдану үшін негіз
бола алады; 7) топпен жасалған қылмыстарға қатысушылардың рөлдерін қалай
белгіленгендігін анықтау үшін ...... ... ... ... ... ... дейінгі уақытына қатысты болып келеді
және жаза өтеп болғаннан кейін өздігінен ... ... ... ... ... 9) Тек ... қаулысында және сот үкімінде сарапшы
–психиатрдың осы ... ... ... ... атап көрсетуі
мүмкін.
Нәтижесінде шектеулі ақыл – есі дұрыстық деп қылмыстық жауапкершілік
пен жазаны жоққа шығармайтын ... ... жай – күйі деп ... ... ... ... ... кінәлі тұлғаның өз әрекеттерінің
(әрекетсіздіктерінің) нақты сипатын немесе ... ... ... ... немесе басқа психикалық ауытқымаларға қарай оларға ие
болу қабілеттілігі шектелген болатын. Ақыл – есі дұрыс адамдар ғана ... ... ... үшін ... ... тарта алады және
осылайша қылмыс субъектісі бола алады. Ақыл – есі дұрыс емес ... ... бола ... және қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды.
Қоғамдық қауіпті әрекеттері үшін оларға жаза ... ... ... мәжбүрлеу шаралары ғана қолданылуы мүмкін. Ақыл – есі ... ... ... ... ... кезінде өз іс –қимылының сипатын сезінуге және
оларға ие болуға ... ... ... жай – ... ... тек өз ... қимылдарының нақты сипатын түсіну қабілеттілігі жөнінде ... ... – ақ ... ... ... және өз ... саналы
түрде ие болу қабілеттілігі туралы айтылған, бұл психикалық дені сау ... – ой ... бар ... ғана тән ... ... Ақыл – есі ... бұл қылмыс субъектісінің міндетті белгісі ретінде қылмыстық құқық ... сот ... ... ...... ... Адамның
мінез – құлығы сана –сезімі мен ерік – жігері ... ... ... Сана – ... мен ерік – ... ... мінез – құлығын
анықтайтын психикалық функциялар. ... ... ... ... ... өмір ... адамның өмір сүріп жатқан қоғамдық
ортасы себепші болады. Ақыл – есі дұрыс адам есі ... емес ... ... ... сипаты мен әлеуметтік маңыздылығын түсіну және өз
әрекеттеріне саналы түрде ие болу ... ... іс ... ... мен ... ... атқаратын сыртқы
мән –жайлардың толық жиынтығының әсерінен қылмыс жасалады. Бірақ бұлардың
біреуі де ... сана – ... әсер ... ... ... ... бола ... қалыпты психикалы адам өзі әрекеттенетін мән – жайларды
бағалай алады және өз ... ... іс – ... ... ... Ақыл – есі ... деген түсінік субъектінің қылмыстық
жауапкершілігі үшін маңызды рөл ... ... ... ... деп тек ақыл – есі дұрыс адам ғана ... ... ақыл ... дұрыстық – кінә мен жауапкершіліктің алғы шарты болып келеді. Не жасап
жатқандығын түсіну және саналы ... ... ...... немесе абайсыздан қылмыс жасағанына кінәлі деп тану үшін негіз
болып табылады, өз ... үшін ... ... ... берудегі оның
міндеті осыған негізделеді. Өз ... түр – ... ... ... ие болу қабілетсіздігі тұлғаның кінәлі еместігін білдіреді, мұндай
тұлға ақыл –есі дұрыс емес деп ... және ... ... ... Ақыл – есі ... емес адам ... қоғамға қауіпті
объективтік әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершілік ала ... ... ... ... оның сана – сезімі мен (немесе) ерік – ... ... ауру ... қоғамдық қауіпті әрекеттері олардың
ауру күйлерімен ... ... ... ... ауыр зиян ... ... ... осы зияны үшін кінә тағуға негізі жоқ.
Ақыл – есі дұрыс емес адамдарға жаза қолдану ... әрі ... ... еді, оның тағы бір ...... ... және олардың
жаңа қылмыстар жасауының алдын – алу сияқты оларға қатысты ... бұл ... қол ... емес. Ақыл – есі дұрыс емес ... ... ... ... тұлғаларға, егер бұл тұлғалар ... ... ... және өздерінің психикалық жай – күйіне қарай
қоғамға қауіп төндіретін болса, соттың тағайындауымен медциналық сипаттағы
мәжбүрлеу ... ... ... Осы ... ... жаза болып
табылмайды, ақыл – есі дұрыс емес адамдардың қоғамдық қауіпті әрекеттерінен
қоғамды қорғау үшін және ... ... ... ... ... өздерін қорғау және оларды емдеу үшін іске асырылады. Қылмыстық
заңда ақыл – есі дұрыстықтың анықтамасы ешқашанда берілмеген және ... ҚК 16 ... ақыл – есі ... ... заңды түсінігі былай
көрсетілген: «Осы кодексте көзделген қоғамдық қауіпті әрекет жасау кезінде
ақыл – есі ... емес ... ... яғни өз әрекеттерінің
(әрекетсіздіктерінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін сезіне алмаған
немесе ... ... ... ... ... бұзушылық, кемақылдығы
немесе өзге де психикалық дертке ұшырау салдарынан оларға ие бола ... ... ... ... Ақыл – есі ... ... түсініктің ашып айтсақ, қылмыстық құқық ғылымының екі белгісі бар:
медициналық (биологиялық) және заңды (психологиялық). Заңды ... ... ол өз ... ... ... және оларға ие болуға
қабілетсіз тұлға ... ... ... ... жасаған тұлғаға баға
береді. Медициналық белгісі осы қабілетсіздіктердің ... ... ауру күйі ... ... ... ... жасаған тұлғаның
психикалық дамуының артта қалуын анықтайды. Бірақ адамның кез – ... ауру күйі оның ақыл – есі ... емес деп ... мүмкіндік
бермейді, тек өзінің іс – қимылдарын ... ... ... ... ауру күйі ғана ... ... ... тұлғаны ақыл – есі дұрыс
емес деп тану үшін медициналық және заңды белгілерінің жиынтығы ... ... ... ... заңды белгісінің болуы қылмыс жасаған тұлғаны ақыл
– есі дұрыс емес деп тануға ... ... ... ... белгісі
заңды белгісімен міндетті түрде сәйкес келуі ... Тек ... ... ... ақыл – есі дұрыс емес деп танылуы мүмкін.
Медициналық белгісінің түсінігі психиатрия ғылымының ережелеріне
негізделеді. Ақыл – есі ... ... ... ... ҚК 16 ... ... ... психикалық іс – әрекетінің бұзылғандығының
төртеуінің біреуінің бар екендігін болжайды: 1) созылмалы психикалық ... ... ... ... 3) ... 4) ... ... ұшырауы. Созылмалы психикалық бұзушылықтар ... ... ... ... яғни ... ... үдей ... беталысы
бар, жазылмайтын немесе жазылуы қиын жан ... ... ... Мұндай ауруларды психиатрия: есалаң ауру, желікпе – ... ... ... мерез ауруы салдарынан болған үдемелі сал ... кем ... және ... ... деп ... ... ... – бұл біршама жылдам өтетін және жазылып кететін адамның
психикасының ... ... ... ... ... ... жағдайлар
кіреді: алкогольдік психоз, маскүнемдердің елесті ауруы, патологиялық
мастық, реактивті симптомдық күйлері (патологиялық салдары, яғни ауыр ... ... ... ... Кем ... – бұл адам
интелектісіне зақым келу және жеке тұлғаның ... ... іс – ... төмендеуі және күйзелуінің әртүрлі нысандары деп
түсіндіріледі.
Кем ақылдылық ақыл – ой ... ... ... Ол ... ... ... келеді және тумысынан немесе бастан
кешірілген ауыр неврологиялық аурулардың (менингит, ... миға ... ... өмірінің бастапқы жылдарында пайда болған (деменция).
Кемақылдық кездегі адамның психикасының зақымдануының үш ... ... ... ... ақыл – есі кем ... деңгей), нақұрыс (ақыл –
ойының зақымдануының терең деңгейі) Психиканың өзге де ... ... ... ... жағдайлардан және кемақылдығынан туындамаған, ... ... ... ... ... жүретін күйлер жатады.
Мысалы, инфекция арқылы (іш және бөртпе сүзек немесе ... ... ... мидың ісіктері,нашақорлық (абстиненция – есірткілік ... және ... ... ... ... ауыр ... ... өткір елестеушілік сандырақтар. Ақыл – есі дұрыс еместіктің заңды
(психологиялық) ... ... өз іс – ... нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін сезіну – ... кезі ... өз ... ие болу ...... кезі ... ... тіреледі.
Интелектуалдық кезінің мазмұнында тұлғаның өз әрекеттерінің қоғам үшін
қауіптілігін түсінбейтіндігін баяндалады. Интелектік бұзылуы, әдетте ерік –
жігердің ... әкеп ...... ... өз ... ие ... ... іс – әрекеттің интелектуалдық және эмоционалдық жігерлі
салалары өте тығыз байланысты. Алайда, тұлғаның өз әрекеттеріне есеп ... ... ... яғни өз ... ... ... ауыру
күйіне қарай өз әрекеттеріне ие бола алмайды. Писхикалық аурудан туындаған
ерік – ... ... ... бұзылуы, мысалы импульстік әуестік кезінде
байқалады. Импульстік әуестіктерге ... ... ... ... (пиромания) жатады. Мұндай жағдайлар есірткімен ашығулар кезеңінде
нашақорлықтан азам шегетін адамдарда ғана туындайды. Тұлға есірткі заттарын
тонау ... ... алу ... ... іс – әрекетерінің қылмыстылығын
жақсы сезінеді, бірақ, сөйте тұра, ... ... ... ерік ... ... зақымдануы салдарынан өзін – өзі ұстауға ... ... есі ... ... күйі үшін ... ... (ең ... бір
түрі) түрлерін және заңды белгілерінің (белгілерінің біреуі болғаны
жеткілікті, не ... не ... ерік ... ... анықтау
қажет.
Осылайша, тұлғаны ақыл – есі дұрыс емес деп тану ... ақыл – ... ... екі ... де – медициналық белгінің бір түрі және ... бір түрі ... Ақыл – есі ... ... ... ... ... нақты әрекетке қатысты шешіледі. Ешкімде істеген ісіне ... ... ақыл – есі ... емес деп ... ... емес. Ақыл – есі
дұрыс ... ... ... ... жасау кезіндегі» психикалық ауыру
күйіне негізделеді. (ҚР ҚК 16 бабы) – сондықтан да, ... ... ... ... бұзылу пайда болған тұлғаны «ақылесі дұрыс емес» деген
терминді қолдану дұрыс емес.
Егер осындай тұлғаның ... күйі ... ... ... ... ... онда оған ... сипаттағы мәжбүрлеу
шаралары қолданылуы мүмкін, бірақ, басқа негіз, ҚР ҚК 88 бабы 1 бөлімі ... ... Іс – ... ... ... ... ... ақыл – есі дұрыс емес деп тану туралы ... ... ... ... қорытындысы негізіне сүйене отырып сот қабылдайды.
Сот – психиатрлық сараптаманы тағайындау ... ... ... ... ... сотта тұлғаның психикалық толық күмән
туындаған ... ... ... ... 1997 ... ... ... кодексінде ақыл – есі дұрыстықты ... ... ... ... ... ... бабы ... рет енгізілген болатын. ҚР ҚК 17 бабының 1 ... ... ... ... ... кезінде өз әрекеттерінің
(әрекетсіздіктерінің) нақты сипаты мен ... ... ... ... ... ие бола алмаса қылмыстық жауапкершілікке тартылады.
Осы қылмыстық – құқықтық норманың 2 ... ақыл – есі ... ... ... ... соттың жаза тағайындау кезінде жеңілдететін
мән – жай ... ... және ... ... медициналық
сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындау үшін ... бола ... ... пікірінше, шектеулі ақыл – есі дұрыстық – бұл қылмыс
жасау ... ... ... өз ... (әрекетсіздіктерінің) нақты
сипаты мен қоғамдық қауіптілігін сезіну немесе психикалық ... және өзге де ... ... ... оларға ие бола
алмау қабілеттілігі шектеулі болған ... ... және ... шығармайтын тұлғаның психикалық күйі деп түсінген жөн [31, 52–53
с.]. Ақыл – есі ... ... ... психикалық бұзылу – бұл
психикалық бұзылуының әсерінен ... өз ... ... ... мен ... ... толықтай сезіне алмаған немесе
оларға ие бола алмаған күйі деп ... ... ... ... ... байланыстырылған сана – сезім мен ерік –
жігердің ... ... ... бұл ... ... сөзі де айтылып
кеткен. Психика ауытқулары субъектіге ... ... ... ... бермейді, осының салдарынан эмоционалдық қарбаластықты шешудің
құқыққа қайшы әдісі ол үшін барынша ... және қол ... ... Шектеулі ақыл – есі дұрыс тұлғалар психикалық бұзушылықтардан азап
шегеді, ... ... ... аз ... өз ... ... сипаты мен қоғамдық қауіптілігін және оларға
ие болу (жеңіл түрдегі ақыл – есі дұрыстықтың заңды белгісі) ... ... ... түрдегі ақыл – есі дұрыстықтың психологиялық белгісі
айқын көрініп тұр, мұнда өз ... ... және ие болу ... ... ... да, әлсіреп қалды (төмендеп қалды).
Шектеулі ақыл – есі дұрыстықтың мәні ақыл – есі ... ... ... және ... ... ... байланысты боп келеді. Сөйте
тұра, жеңіл түрдегі ақыл – есі дұрыстықтың заңды белгісінің ... ... ... ... өз әрекеттерінің (әрекетсіздіктерінің)
нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ... ... ...... ... – өз әрекеттеріне ие болудың ... ... ... түрдегі ақыл – есі дұрыстықтың заңды белгісі
болу үшін тұлғаның істелген ісінің ... ... мен ... ... ... ... – ақ психикасы қалыпты емес тұлғаның өз
әрекеттеріне ... ие бола білу ... ... анықтау
қажет. Жеңіл түрдегі ақыл – есі дұрыстықтың интелектуалдық ... ... ... өз ... ... ... жағын
толықтай сезіне алмауы, бұдан басқа, сондай – ақ тұлға «оның қоғамдық
маңыздылығын, ... ... ... ... ... қоғамдық қауіптілігін толық сезіне алмауын анықтау
қажет, сондықтан да осылайша сезіну толық болып есептелмейді.
Қылмыстық істердің материалдары мен сот – ... ... ... ҚР ҚК 17 бабы ... ... көпшілігі өз
әрекеттерінің (әрекетсіздіктерінің) нақты сипаты мен қоғамдық ... ... ... ... ... бұған ҚР ҚК 257 бабының
2 бөлімінің «а» ... ... А., К. және П ... азаматтарды айыптау
бойынша қылмыстық іс мысал бола алады, Қылмыстың мән – жайы мынадай: А., К.
және П есімді ... ... – ала сөз ... ... әзірлеу үшін ит
табу мақсатында Қарағанды облысы, Осакар ауданы, ... ... ... А. ... ... ... қатысушылардың өзімен алып келген
қаруымен Ж. есімді ... ... ... ... итті соның
ауласында атып өлтірді. ... ... ... ... итті ... ... ... кетті. Жолда олар Л мен М есімді ... ... А ... ... Ж ... ... үйіне жақын жерде қарумен
жүргендігін ... Л ... ... ... анықталды. Қылмыстық істі
тергеу барысында, П есімді азамат ...... ... ... сот ... ... өткізу кезінде П ... ... ... өте төмен екені анықталды. Ол әрең, ... ... қате ... ... ... ... Ой – ... нақты, ой –
пікірлері нашар азамат. Заттардың ... ... ... ... ... ... артық сөзді бөліп шығара алмайды, мақалдар мен
мәтелдердің ауыспалы мағынасын түсінбейді. ... ... ... ... ... ... ... бар, интелектісі ұстамдылықпен байқалатын
есуастық ... ... ... ... берілгенге сүйене отырып,
сарапшы –психиатрлар комиссиясы П есімді азамат қандайда болсын психиатрлық
аурумен ауырмайтынын, яғни ... дені сау, ... ... ... ... олигофрениямен ауырады деген тұжырымға
келді. Осыны орта мектеп бағдарламасын ... және ... ... ... ... ... ... төмендігі көрсетіп
тұр.
Сыналушы тұлғаның ақыл – есі кемістігінің көріну деңгейі, оның ... ... ... ... да, өз ... ... қайшы
екенін толықтай сезіну қабілеттілігін шектейді. Сондықтан ҚР ҚК 17 бабына
сәйкес бұны ... мән – жай деп ... ... П ... ... ... психиатрда қаралуды ұсынады. Тәжірибеде ақыл – есі
дұрыстықты жоққа ... ... ... ауыратын тұлға жасап жатқан
әрекеттерін (әрекетсіздіктерін) сезінеді, бірақ толықтай ие бола ... ... ... ... Осылайша, жеңіл түрдегі ақыл – есі
дұрыстықтың ерік – ... ... ... өзі ... ... ие бола ... шектеулі қабілеттіліктеріне келіп тіреледі.
Медициналық белгісі болған жағдайда, ақыл – есі дұрыс деп тану ... ... ... – не интелектуалдық, не болмаса, ерік ... ... ... ... ... ақыл – есі дұрыстықтың
медициналық белгісі психикалық ауытқулар, ... тек іс – ... ... ... ... ... тұлғаның істелген істің нақты сипаты мен
қоғамдық қауіптілігін сезінуі, сондай – ақ ие болу ... ... ... бұзылулар тізбесінде берілген. Жеңіл түрдегі ақыл –
есі дұрыстықтың медициналық белгісі ақыл – есі ... ... ... ... жиі ... психикалық бұзушылықтар
тізбесінде берілген. Бұл тізбе ... ... ... ... – есі дұрыстықты жоққа шығармайтын психикалық бұзылулар тізбесін ... ... ... ... жасақтау керек. Біз ... сот – ... ... және ... істерді зерделеу ҚР ҚК 17 бабын қолдану
тәжірибесі сілтеген жолмен ... келе ... ... ... ... ... (БДҰ) көптеген елдердің
сарапшыларын тарта отырып, әлемнің көптеген ... ... ... ... ... ... (ХАЖ) ... ХАЖ уақыт өте
келе қарастырылып тұрады және қазіргі ... оның ... ... (ХАЖ – 10) М К Б – 10б ... ... құру ... ... бірегей жіктелімнің ұстанымынан бас тарту арқылы ... Бұл ... ... ... яғни ... ... ... дәрігерлердің көзқарастарының барынша толық сәйкестіктеріне
жету үшін топталған. ... ... және ...... он негізгі топқа бөлінген. Психикалық бұзылулардың осы
топтарының ... ақыл – есі ... ... ... психикалық
бұзылу топтарын бөліп шығарды. Сот – ... ... ... және ҚР ҚК 17 ... ... ... отырып қылмыстық істерді
зерделеу келесі тұжырымдар ... ... ... ... деңгейдегі
олигофрения сияқты психикалық бұзылулар; бас сүйек – ми зақымынан қалған
аурулар; орталық ... ... ... ... ... ауыр ... ... шизофрения; психикалық өзгерістерге
әкеп соғатын қан жолдарының аурулары, ... ақыл – есі ... ... ... жиі ... ... ... жеңіл деңгейдегі түрімен ауыратын тұлғалар ҚР
ҚК 17 бабы ... ... ... ... сарапшылар
қоластындағы негізгі контингентін құрайды. Мұндай тұлғаларға ... ... ... мен ... ... және нақтылығы, шығармашылық
пен қалыпты емес іс – қимылға қабілеттілігінің болмауы тән. Егер есуатық
кезінде ... ...... саласындағы бұзушылықтар, жеке
тұлғалық бұзушылықтар, жүйке жүйесінің кемістіктері байқалмаса, олар ... ... ... ... ... ... ... құра алады,
дербес өмір сүре алады. Жеңіл түрдегі ... ... ... ... әдеп ... жақсы меңгереді, қауіптілікті, салынатын
тыйымдарды және барынша ... ... ... ... ... ... олар ақыл – ... жоққа шығармайтын
психикалық бұзылумен ауырады.
Алайда, мұндай тұлғаға өз әрекеттерінің нақты сипатын сезіне ... ... ... ... де кездер болады. Осыған орай,
есуастық деңгейдегі кемақылдылығы бар тұлғалардың ақыл – ... ... мен ... түрдегі ақыл – есінің дұрыстығы туралы мәселе жеке
қаралады Тұлғаны шектеулі ақыл – есі ... деп тану үшін екі ... ... ... ... – медициналық және заңды (психологиялық) белгілері –
ажырамас біртұтастықпен жүзеге асырылуы керек, себебі ... ... ... ... ... ... ... түрін медициналық белгісі сипаттайды. Бұрын айтып кеткендей, ҚР
ҚК 16 бабының 3 бөлімінде, егер ... ... адам ... жас ... ... (14 немесе 16 жас), бірақ психикалық
бұзушылыққа қатысы болмай, психикалық дамуының артта қалу салдарынан ... орта ... ... ... ... өз ... нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толықтай сезіне
алмаса немесе оларға ие бола ... ... ... ... ақыл – есі ... ақыл – есі ... әртүрлілігін
ұсынады, мұнда ақыл – есі дұрыстықты жоққа шығармайтын, ... бар ... ... ... кезінде өз іс – әрекетінің сипаты мен
қоғамдық ... ... ... ... ... ие болуға қабілетсіз
болып келеді. Ақыл – есі дұрыстық сияқты, шектеулі ақыл – есі ... ... ... ... а) ... – психикалық немесе ... ... б) ... – өз ... ... ... ... төмендігі. Шектеулі ақыл – есі дұрыстықтың
себебі (ақыл – есі дұрыс еместіктің сияқты) ретінде ... ... ... созылмалы психикалық ауру, психикалық дамуының артта қалуы
(кемақылдылық) немесе өзге де ... ... ... ... Шектеулі ақыл
– есі дұрыстықтың тұжырымдамасына сәйкес, ақылесі дұрыстықты ... ... ... ауыратын тұлға, сөзсіз қылмыстық
жауапкершілікке тартылады, алайда сот ... ... және оның ... ... ... бұл мән – ... ... жатқан санатты қылмыстық құқыққа енгізу мақсаты – жеңіл
түрдегі ақыл – есі дұрыс деп танылған тұлғалар үшін ... ... – ақ ... ... ... ... медициналық сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын қолдану болып табылады. Шектеулі (жеңіл түрдегі) ақыл –
есі ... ... ... ... XIX ғасырдың бірінші
жылында кірді. Алғашқы рет ... ... ақыл – есі ... ... ... ... кодекстерінде атап өтілді: 1840 жылғы
Брауншвейг, 1841 жылғы Гессен, 1841 ... ... ... ... ... жеңіл түрдегі ақыл – есі дұрыстықты негіздейтін факторлар
арасында кемақылдылық, даму жетіспеушілігі, ... ... ... ... болмауы, адамға бала кезінен әсер ететін өте ебедейсіз
және азғын ... ... ... ... ... 1864 жылғы Швецияның,
1886 жылғы ... 1889 ... ... және 1889 ... ... ... ... Осындай барлық жағдайларда жазаны ... ... ... ... жеңіл түрдегі ақыл – есі дұрыстық
туралы жалпы нормалар жоқ, алайда бұл институт 1957 ... ... ... ... ... ... ... кісі өлтіргені үшін
жауапкершілігін барынша ... ақыл – ой ... ... ... ауыр қылмыс үшін емес, қарапайым ... ... ... ... ... бекітілмеген жеңіл түрдегі ақыл
– есі дұрыстықтың тұжырымдамасын сот тәжірибесінде мойындады.
Осы ... ... ... 1923 жылы ... кісі ... ... ... Лачхманның ісінде көрсетілген. Сот айыпталушы
әрекет жасау кезінде ... ... ... ... ол ... ... ақыл – есі ... емес деп есептейтіндей шамада болмаған деген
тұжырымға келді. ... сот оған өлім ... ... ... ... ... институттың терминологиялық белгісі мен
заңнамалық түрде рәсімдеу жалпы тұжырымдық мазмұны жағынан ... ... бар. ... ... заңнамада келесі белгілер ең көп
кезедеседі. Белорусияның, Германияның, ...... ... ҚК – де – ... ... ақыл –есінің дұрыстығы»;
Арменияның, Грузияның, Латвияның, Литваның, ... ... ҚК – де – ... ақыл – есі ... ... ... Ресейдің ҚК – де – ... – есі ... ... ... ... Пенсильванияның және кейбір басқа
штаттарының ҚК – де – «Кінәлі, ... ... ... ... ҚК –де –
«Жартылай ақыл – есінің дұрыстығы» Жапонияның қылмыстық ... ... ақыл – ... ... ... жалпы түсінік тіпті жоқ, себебі ... ҚК – де осы ... бір ғана ... бар, ол –кемақылдылық.
Заңнамалық рәсімдеуге келсек, тиістіи институттар ТМД ... ...... құқық жүйесінің көптеген басқа елдерінің ҚК – де ... ақыл – есі ... ... ... және ... ... анық
көрсетілген.
АҚШ – тың қылмыстық құқығында тұжырымдамалар өте күрделі болып келеді,
бірақ олардың ... ... және ... сол ... ... ... ... ҚК – нің 314 бабына сай, қылмыстық қуғындаудан
қорғану үшін негіз ... ... ... ауруды ұсынатын тұлға
қылмыстық сот өндірісінің ережелеріне сәйкес, егер сот ... ... ... кінәлі тұлғаның қылмыс жасау кезінде психикалық ... және сол ... ... тәртіппен ақыл – есі дұрыс емес деп
танылғандығын ... ... ... ... ... ауру» деп танылуы
мүмкін. Сөйте тұра, ... ... деп ... ... ... ... ... өз әрекеттерінің дұрыс еместігін бағалау, ... өз іс – ... заң ... сай қылу ... ... ... ... саналады.
Тұлғаны жеңіл түрдегі ақыл – есі дұрыс деп танудың құқықтық салдарының
ұлттық қылмыстық заңнамаларда кейбір айырмашылықтары бар. ТМД – ... ... ... ... ... ... ақыл – ... өздігінен жауапкершілікті жеңілдетіду және жазалау шараларын
автоматты түрде азайтуды алдын – ала ... ... ... ... ... Ресей, Тәжікстан, Түркменстан, Украинаның ҚК
– сі ақыл – есі дұрыстықты жоққа ... ... ... ... ... сотттың ескеретіндігін көздейді. Бұл – істің барлық мән
... ... өз ... ... ... ақыл – есі ... тұлғаны
жазалаудың қажеттілігі және дәрежесі туралы мәселені сот шешеді дегенді
білдіреді. Басқа жағынан ... ... ... ... ақыл – есі ... ... кезде, сот оның жазасын жеңілдетуге құқылы ғана емес, міндетті
болып келеді.
Армения,Латвия, ... және ... ҚК ... ... ақыл – ... жеңілдететін мән – жай деп танылады. Осылайша, Арменияның ҚК –
нің 20 бабы 2 бөліміне сәйкес, шектеулі ақыл – есі ... жаза ... ... мән – жай ... ескеріледі және жазамен қатар
медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындау үшін негіз бола алады.
Боливия, Италия, Корея ... Сан – ... ... ... ... ... ақыл – есі дұрыс деп танылған тұлғаларды жазалауды міндетті
түрде ... ... ... мен ... ... заңнамасы
бойынша жеңіл түрдегі ақыл – есі дұрыстықты дәлелдейтін дерек болған
жағдайда, кісі ... ауыр ... үшін кісі ... жеңіл қылмысы үшін
кінәсіне өзгертілуі керек, ал Уганданың ҚК бойынша кісі ... ... үшін жаза ... ... жеңілдетілуі керек. Ақыры соңында,
үшінші тәсілі Данияның ҚК – де ұсынылған, ... сай ... ... ... толық дамымаған күйінде болған тұлғалар ... мән – ... ... ... атап ... ... ақыл – есі ... деп танудың
салдарының бірі – ... осы ... ... ... мәжбүрлеу
шараларын тағайындауға құқықы болып табылады. ... ... ... ... ... Латвияның, Литваның (Түркменстаннан басқасы) ҚК – де
берілген. Қорытындысында айта кететініміз, кейбір елдердің ҚК – де ... ... ... ... ақыл – ... дұрыстығы, олардың жауапкершілігін
шектей және жеңілдете отырып, іс жүзінде танылады. Осылайша, Италияның ҚК
96 ... ... ... ... ... ... ауруына байланысты сезіну
және қалау қабілеттілігі болмаған керең – мылқау тұлға жазалауға ... ... және ... ... ... әлсіз болса, бірақ жоққа
шығарылмаса, ... ... ... ... ... ... ... босатылған керең – мылқауларға қатысты қауіпсіздік
шаралары қолданылады. ҚХР ҚК бойынша ... ... ...... ... ... өте жеңіл жаза, ең төменгі жаза тағайындалуы мүмкін немесе оны
жазадан босатуы мүмкін. Жапонияда ҚК – тің бүгін күні күші ... 40 ...... ... әрекеттері үшін жазаға тартылмаушылығын және
олардың әрекеттері үшін ... ... ... Бұл баптың
күшінің жойылуының себебі, мамандардың пікірінше, керең – ... ... ... бұл ... психикалық дамуына кедергі
болмайды екен.
2.5 Мас күйінде жасалған қылмыстар үшін жауапкершілік
Мас күйіндегі қылмыстық – ... ... ... ... ... шешімінің маңызды тәжірибелік және теориялық мәні бар,
себебі бұл ақыл – есі ... пен ... ... мәселелерімен байланысты
боп келеді. Патологиялық масаю ... ... ... ... ... ... ақыл – есі дұрыс емес деп таниды, себебі, ... ... ... бар ... ол ... ... болып табылады. Ақыл – есі ... ... ... бұзушылықтардың белгісіне маскүнемдік, ... ... ... Мас ... ... ... ... жеңіл түрдегі
ақыл – есі дұрыстық туралы баптарды қолдану мүмкіндігін ... ... өзін ... ... өз ... ... ескеріледі. Алкогольдік,
есірткі заттарын және басқа да ... ... ... қалып
физиалологиялық масаю күйінде қылмыс жасаған тұлғалар туралы айрықша айтып
кеткен жөн. Мас ... ... ... және ерік – ... ... ең ... ... жүйесі қызметінің өзгеруі,
өзін –өзі бақылауын тежеу ... ... ... ... мас
күйіндегі тұлғаның айналадағы болмыспен байланысы сақталады ... ... ... бар. ... іше ... тұлға өз
еркімен қатты мас күйіне жетеді, дегенмен, бұл психикалық үдерістерді бұзса
да, тұлғаның ... тыс ... ауру күйі ... ... Алкогольдің
теріс әсері өте жоғары. Ол адамдардың денсаулығына зиян ... ... келе ... жастардың тәрбиесіне ерте әсер етеді.
Маскүнемдік қылмыспен тығыз байланысты. Алкогольдің әсерінен ... ... ... ... екі ... денсаулыққа ауыр зиян келтіру, тонау,
қарақшылық ... ... үш ... ... ... ... бестен екі бөлігі жасалған.
Масаюдың дәрежесіне қарамастан ең ауырын ... ... ... ақыл
– есі дұрыс емес деп танылады және медициналық белгісі болмағандықтан
қылмыстық ... ... ҚР ҚК 18 бабы тек ... күйінде ғана емес, сондай – ақ есірткімен және ... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тарту ... ... ... ... алкогольдік, есірткі заттарын немесе басқа
да есеңгіреткіш заттарды ... ... мас ... ... ... жасаған
тұлға қылмыстық жауапкершіліктен босатылмайды.
Бұдан басқа ҚР ҚК 54 бабының 1 бөлімі «м» ... ... мас ... ... ... ... ... ауырлататын
мән – жай болып табылады. Сот қылмыстың сипатына қарамастан бұл мән ... ... деп ... ... ... жауапкершіліктің басталу
жасына жеткен және терең психика бұузышылығымен ауырмайтын кез – келген
субъект алкогольдің ... ... ... ... ... мен
әрекетіне әсер етуін алдын – ала білуге ... ... ... ... басқа, физиологиялық масаю күйлері жауапкершілікті
жеңілдетпеу, не болмаса одан босатпау керек.
Осы ... ... ... ... деп ... және ақыл – есі
дұрыс еместіктің медициналық ... ... ... ... ... ... ... байланыстырылған ерекше күйлер туралы айтып
тұрған жоқ. Патологиялық масаю – ауру күйі ... ... ол ... ... ... ... ... масаю кезінде
жоғарыдағы ақыл – есі дұрыс еместіктің ... де ... ... ... ... екі ... ... эпилептоидтық және
параноидтық түрлері. Тұлғаның патологиялық масаю күйінің эпилептоидтық түрі
кезінде айналадағы болмысты бұрмалап қабылдау, сана – ... ... ... ... ... ... ... әрекетке апаруы мүмкін.
Патологиялық масаю ... ... түрі ... ... ... идеялар туындауы мүмкін. Оның сана – ... ... ... ... қабылдайды, қорқыныш, үрей сезімдері
туындайды, бұл соңғы түрі тұлғаның ... ... өзін ... ... ... ... беруге ынтасын тудыруы мүмкін. П.
Сербскийдің анықтамасы бойынша патологиялық ... бұл ... ... өте ауыр ... ... қызметінің бұзушылығы, бұл сана –
сезімінің терең ... және ... пен ... әсерлері түріндегі
ауырсыну белгісі, осыдан тұлғаның теріс қылықтары байқалады, яғни белгілі
бір ... адам өз ... ... және ... ие болу
қабілеттілігінен айырылады деп тұжырымдаған.
Осының салдарынан, мұндай күйде қылмыс жасаған адам ақыл – есі ... деп ... ... ... күйінде адамның жоғарғы қызметінің
қалыпты үдерісі уақытша бұзылады, кей – кезде адамның орныққан ... ... ... болады. Алайда, мұны уақытша психикалық
бұзылу деп тануға болмайды, сондықтан мұндай жағдайларда ақыл – есі ... ... ... жоқ болып келеді. Ақыл – есі ... ... ... түрлері болмаған кезде істелген ісі ақыл
– есі дұрыс күйінде жасалған деп ... ... ... адам өзін – ... ... мас күйіне дейін жеткізеді, бірақ оның ... мен іс ... ... ететін әсерінің салдарын біледі. Сондықтан ол
алкоголь, есірткі ... ... ... ... да ... ... мас ... күйінде қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілікке
тартылады. ( ҚК 18 ... жеке ... ... ... ... жауапкершілікті жоққа шығармайтынын сендіріп отыр, оның себебі
мұндай күйде нейродинамиканың бұзылуы орын алады, болмысқа тән ... көру ... ... ... ... ... мас ... сын
көтермейді, өзін – өзі басқара алмайды, әрі сана – сезімі ... бұл ... ... ... ... іс – ... нақты
сипаты мен қоғамдық қауіптілігін сезіну қабілеттілігінен айырмайды. Мас
күйінде жасалған қылмыс үшін ... ҚК 18 бабы ... ... ... ... есеңгірететін басқа да заттарды қолдана отырып, мас
болған күйінде қылмыс ... ... ... ... ҚР осы бабы ... ... ... немесе есеңгірететін
басқа да заттарды қолдана отырып, қалыпты мас ... ... ... ... ... ... ... мас күйі, егер бұл тұлғаның өз
әрекеттеріне есеп беру ... ... ие болу ... ... ... жағдайда, ақыл – есі дұрыс еместіктің шегінде қарастырылуы
мүмкін емес, себебі мұнда ақыл – есі ... ... ... ... ... сана – сезімі мен ерік – жігерінің ... және ... ... шектейтін бұзушылығы болмайды. Қалыпты мас
күйі (соның ішінде ең көп ... түрі – ... ... ... және ... ... өз ... пайдалану нәтижесінде
туындайды, олардың мөлшері кінәлінің мас күйіндегі әрекеттерін біршама
дәрежеде анықтайды. ... ... ... оның ... ... және тағы да басқаларына қатысты факторлары ... ... ... мастықтың психикалық ауруларының әртүрлілігімен теңестіруге
мүмкіндік береді.
Мас күйінде қылмыс жасау ҚК 54 бабының 1 ... «м» ... ... ... ... ауырлататын мән – жайлар тізбесіне кірді
(бірақ осы қылмыстың сипатына қарамастан бұны ... мән – жай ... ... ... ... ... да) мастық күйі нақты жағдайда
қылмыстың жасалуына себепші болатын мән – жай болып ... ... ... ... ... арттыру мүмкін. Мысалы кінәлінің
қылмыс жасауына батылдығын еліктіру, яғни ... ... ... және тағы ... кісі ... туралы істер бойынша сот ... ... ... ... осы қылмыстар жасалу кезінде
мастық күйі, әдетте кінәлінің қылмыс жасауға тікелей әсер ететін өзіндік
катализаторы болып ... ... ... ... іске ... ... ССР ҚК – ... соттар, әдетте кінәлінің қылмыс жасау кезінде мастық ... мән – жай деп ... Сот ... ... пен ... ... байланыс болмаған жағдайларда кінәлінің мастығына ауырлататын
мән – ... ... ... ... ... ... бұрын айтып кеткендей патологиялық мастықты ажырату қажет.
Мұндағы айырмашылық – мастықтың қаншалықты ауырлығында емес. ... – бұл ... жиі ... ... ... Калыпты
масаюдың сапасы жағынан ерекше ауырсыну ... ... бұл ... ... ... әртүрлілігі болып танылады.
Қылмыстардың едәуір саны мастықтың кесірінен ... Бұл ... кісі ... ... ... және ... қауіпті қылмыстарға
қатысты қозғалады.
Лауазымдық қылмыстардың жасалуы мастықпен қатысы жиі болып тұрады.
(паралар алу, ... ... ... ... да ... ... ... мастық күйінде қылмыс жасаған тұлғаларды
қылмыстық жауапкершілікке тарту ... ... өте жиі ... Жаңа қылмыстық заңға сәйкес, алкоголь, есірткі заттарын немесе
басқа есеңгірететін заттарды пайдалана отырып, мас ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Осы жағдайда «басқа да
есеңгірететін заттардың» нақты түрінің мән – мағынасы болмайды. Осы ... ... ... ... табылатын және медициналық белгілердің
бірін құрайтын, патологиялық ... ... ... жағдайлар туралы
айтып тұрған жоқ.
Мастық күйі психикалық және қозғалу белсенділігін арттырады, зейінін
жұмылдыруды қиындатады, адам өз ... ... ... ... ... өзі бақылау төмендейді. Мастық күйінде сезік түсініктері тежеледі және
сау кезінде жеке ... ... ... ... мен қайғы –
реніштері айқын көріне бастайды ... ... ... ... ... ... да есеңгіреткіш заттармен қатар қозғыштық пен
тежелу күштерінің ... ... ... ... ... ... ... әсер себеп болатын ... ... ... ... мақсатқа жетудің өте жеңіл, әлсіз, күш – ... ... ... ең ... ... ... іс – ... әлеуметтік маңыздылығын сезінуді және туындаған
ахуалды талдауды қиындатады, бұл ... ... ... бір ... ... ... қылмыс жасаған тұлғаны жазалау туралы мәселені
шешу кезінде ... ... (өз ... ... ... батылдық
үшін, қылмыс жасауды жеңілдету мақсатында) ескерген жөн. Егер ол арам
ниетті болса, ... – ақ ... ... ... ... біршама
әсер етуші катализатор болатынын біле тұра, өзін осындай күйге әкелсе,
мастық ... ... бола ... ... ... ... туралы қылмыстық жауапкершілік
мәселесіне жақында парламентте тағы бір заң қарастырылып жатыр атап өтетін
болсақ. Мас ... ... ... ... ... ... қылмыспен тең
деген Парламент Мәжілісінің жалпы отырысында Қазақстан ... ... ... бірінші оқылымда талқылау барысында ҚР Бас
прокурорының бірінші орынбасары Иоган Меркель осылай ... ... ... ... жаңа ... Қылмыстық кодекс жобасында ... оның ... мас ... ... ... кісі ... ... тудырғандарға қатысты жаза күшейтіледі. Бұл ретте кісі өліміне
соқтыратын аса ауыр ... ... ... ... ... келуі,
мәмілелер жасасуы алынып ... «Мас ... ... ... ... ... ... қатайтты. Егер адам рульге
отырмас бұрын спирттік ... ... ... осының өзі оның әдейі
қылмысқа барғанын көрсетеді.
Ал жауапкершілікті арттыру ... ... ... ... И. ... бөлек, Бас прокурордың бірінші орынбасары мас
күйінде көлікті ... ... ... ... ... ... да
біз бұны қасақана жасалатын ... ... ... ... мас ... ... кісі ... соқтырған жол оқиғаларын
жасағандар үшін тараптардың өзара келісуіне жол берілмейді. Біз ... ... ... ... айыру мерзімін де ұзартып отырмыз. Қазір
бізде қалай? Адам жол-көлік оқиғасын ... да, оның ... ... ... сол қалпында немесе қарастырылмаған күйі қалады. Сол үшін
біз бұл мәселені міндетті түрде ... ... ... ... ... құқығынан айырылатын болады», - деді И. Меркель.  Көлікке
мас күйінде ... кісі ... ... ... қылмысқа барды деп
есептеу керек. Неге дейсіз бе? Мәселен, ... ... жол ... ... жуық адам қаза табады.
Осы апаттардың басым көпшілігі мас күйінде көлік тізгінін ұстаудың
кесірінен орын алып отыр. Бұл бір. ... ... күні ... заң
1996 жылы қабылданған еді. Ол кезде бұл Заң тек жол ... ... ... ... ... Біз заман талабына сай заңның
мүмкіндігін ... ... ... осы Заң ... тек мас ... ... ғана емес, жолға қатысты барлық мәселелерді, әрекеттері
реттей аламыз. ... ... ... ... мас ... ... бір ... немесе екі рет ұсталса, 15 тәулікке ... ... Енді ол ... 30 ... ұзартуды сұрадық.
Мас болып көлік жүргізген азаматтар 10 жылға дейін ... ... еді. Енді ол ... 15 ... ... ұзарып отыр. Бұл
мәселе сіздердің «Алаш айнасы» басылымында да көтерілген болатын ... ... ... ... ... қатаңдату арқылы жол
қауіпсіздігі мәселесін түпкілікті шешеміз дей алмаймын.  ... ... МАИ ... ... бабын асыра пайдалануына апаруы әбден
мүмкін. Сондықтан, бізге ... ... ... ... ... ... 3 рет мас ... көлік жүргізгендерді өмір бойы жүргізуші
куәлігінен айыру жөнінде мәселе қозғаған-ды. Менің ойымша, он бес ... аз ... ... Сол 15 ... ... ... адам болмасын өз қатесін
толық түсіне алады. ... ... неге ... отырмын? Бұл заң жобасы тек қана
бір мәселені ғана қамтып отырған жоқ. Заң ... оның ... ... ... ... болады. Енді бастапқыда қойған
сұрағыңызға оралайын. Қазіргі заң бойынша, мас күйде көлік ... ... ... адам өлсе ... адам денсаулығына ауыр зардап келсе, оны
«абайсызда жасалған қылмыс» деп қарастыратынбыз. Бұл қылмыс үшін жүргізуші
ең жоғарғы ... ... ... 10 ... ... бас ... ... шет мемлекеттерде бұл «қасақана қылмыс» болып есептеледі.
Меніңше, мас күйінде көлік ... өзі ... Ол сол ... амандығына кепілдік бере алмайды. Жаңа Заңның редакциясында
біз мұны ... ... ... ... ... ... ... дейін мас жүргізуші бір адамның өліміне себепкер болса, бар болғаны
5-10 жылға, екі адам өліміне себепкер болса, 10-12 ... ... ... ... бұл заңды қатайту керек. Екі адамның ... ... ... 25 жылға дейін бас бостандығынан айырғаннан, тіпті өмір
бойы түрмеде отырғызғаннан ұтылмаймыз. Бұл өз ... ... де ... ... бұл мәселеде біржақты кетуге болмайды. ... ... ... де ұмыт ... ... ... ... және орта
дәрежелі қылмыстар бойынша жәбірленуші мен қылмыс жасаушы өзара ... ... ... ... ... болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Осы дипломдық жұмысымызды қорытындылай кететін болсақ. Есі дұрыстық
мәселесі, қылмыстық құқық ғылымында ... ... бірі ... себебі қылмыс субъектісінің бірден-бір маңызды элементі ол ... ... ... Есі ... мәселесінің төңірегінде әлі де болса
кемшіліктер жоқ деп айта ... ... ... ... есі ... ... ... норма ретінде түсінік
бермеген. Сондықтанда біз осы дипломдық ... жазу ... ... қылмыстық заңнамасы мен байланыстырып жаздық.
Егерде құқық қорғау органдары белгілі бір ... ... іс ... ... деп бағалап оны жасаған адамды ... ... үшін сол ... ... адам ... ... ... табылуы керек.
Сот және тергеу органдары қылмыстық іс жүргізу әрекеттерін ... ... ... ... ... есі ... ... туралы
күдік туындайтын болса, қылмыстық іс жүргізу әрекеттерін жүргізуші орган
сол адамды ... ... ... іс жүргізу заңдарында
көрсетілген норма бойынша сот психиятриялық сараптама тағайындап ... ... ... ... ... ... ... сараптама тағайындаған тұлғаны есі дұрыс
емес деп қорытынды беретін болса, аталған ... ... ... ... ... қылмыс субъектісі болып табылмайды, ал қылмыс
субъектісі жоқ болса қылмыс құрамы толық болмай қылмыстық ... ... ... ... ... кодексінің 16 – бабының
екінші бөлігінде, егерде тұлға есі дұрыс емес күйінде ... ... ... оны сот ... ... ... шараларын қолданады.
Егерде тұлға есі дұрыс емес ... ... ... ... ... ... аталған тұлғаның психикалық жағдайы қалпына келсе ол қылмыстық
жауапкершілікке тартылуға себеп болмайды.
Есі дұрыс еместігі сот ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының қылмыстық кодексінің 4 – бөліміндегі баптарды қолдана
отырып медициналық мәжбүрлеу шараларын ... Осы ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеп оның заңды және
медициналық белгілерін ашып жаздық. ... ... ... ... ... ... есі ... қылмыстық қуғындауды жүзеге асыруда
үлкен маңызға ие ... ... ... берілген тақырыптың өрісінде әле де
болса зерттеулер қажет ететін мәселелер баршылық.
Біздің ... ... есі ... жағдайында қылмыс жасаған
тұлғалардың жауаптылығы туралы мәселе дербес зерттелуді қажет ... ... ... ... органдар өз қызметтерінде тұлғаның есі
дұрыстығы мәселесіне баса назар ... ... ... ... тұлғаның есі дұрыстығы оны қылмыстық жауаптылыққа тартудағы
ең маңғызды мәселе екендігі туралы ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Алматы. ЮРИСТ. – ... ... ... Н. ... ... ... часть. М., Юридический.
Литература, –1994. – 632 ... ... Р.И. ... ... лиц с ... и ... ... – Хабаровск, –
1989. – 540 с.
4 ... А.Н. ... ... ... ... түсіндірме:
Жалпы және Ерекше бөлімдер. – Алматы. Жеті жарғы, –2010. – 807 ... ... О.Р. ... ... ... – А., – 1977. – 170 c.
6 ... В.А., ... Г.А. ... преступления по советскому
уголовному праву. – М., – 1964. – 380 ... ... ... ... ... / Под ред. ... И.И.,
Баймурзина Г.И. ... Жеті ... – 1998. – 250 ... ... Д.Б. ... ... ... бөлім. Алматы,
–2003. – 354 б.
9 Алауханов Е.О. Қылмыстық құқық ( ... ... ... Алматы: Қазақстан
Республикасы сараптама және халықаралық ғылыми зерттеулер орталығы, – 2009.
– 456 ... ... ... кодексі. – Алматы. – 1983. – 238 б.
11 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының пленумының «Кәмелетке ... ... және ... ... қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту
жөніндегі істер бойынша» сот практикасы туралы 11 ... 2007, ... ... ... нормативтік қаулысы 2007 жылғы 25 ... ... ... Соты ... қаулылар жинағы (1968-
2013 жылдар). – Алматы: ЖШС «Издательство «Норма-К», -2013. – ... ... ... ... ... ... «Қылмыстық жаза
тағайындау кезінде ... ... ... туралы» 30 сәуір 1999,
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік ... 2007 ... ... ... ... ... Соты пленумының қаулылар
жинағы (1968-2013 жылдар). – Алматы: ЖШС «Издательство «Норма-К», -2013. –
202-203б.б.
13 Павлов В. Г. ... ...... 2001. – 318 ... ... ... / Под ред. ... – М., – 1997. — 384 с.
15 Уголовное право России / Под ред. Б.В. Здравомыслова. – М., – ... 480 ... ... ... ... / Отв. ред. А.Н. ... Ю.А. Красиков. – ...... – М, – 1999. – Т.1. - 632 ... ... ... РФ / Под ред. Л.В. ...... – М., – 2002. -
Т.1: – 384 с.
18 ... С. ... ... и ... в ... и ... ... // Законность. – 2001. -№ 4. – С. 560-566.
19 ... И.Я. ... ... ... и ... ... психическими расстройствами, не исключающими ... ... и ... – 2001. – С. 480-488 .
20 ... Б. ... как ... ... права – 2003. – 540
с.
21 ... С. ... ... ... ... невменяемых //
Законность. – 2003. – №.3 – С. ... ... Т. ... по ... ... в ... лиц
с
психическими недостатками // Законность.–2005.-№5.-С.-435-440.
23 Гришковец А.А. ... ... ... ... // ... права, – 1998. - №7. – С. 280-287.
24 Уголовный Кодекс Российской Федерации. – ... – 2014 220 ... ... И.Я. ... ... ... и ... лиц,
страдающих психическими расстройствами, не исключающими вменяемости //
Государство и право. – 2001. - №6. – С. 56– ... ... В. С. ... преступления по советскому уголовному праву. – М.,
– 1958. – 400 с.
27 Иванов Н.Г.
Уголовное право Российской ... – М.,– 2000. – 544 с. 28 ... ... / Под ред. ... ... Н.Ф. ... М.М. Тяжковой.
– М», – 2002. - Т.1. – 320 с.
29 Антонян Ю. М., ... С В. ... ... ... – М., – 2002. 540 с.
30 Ветров Н.И. Уголовное право. Общая часть: Учебник для вузов. – М., ... – 410 ... ... ... ... ... в уголовном праве Республики Казахстан.
Монография. – Алматы. – 1998. – 156 с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ескіру мерзіміне байланысты жауаптылықтан босату24 бет
Кәмелетке толмағандарды жазалаудың ерекшеліктері53 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы жайлы47 бет
Қылмыс құрамы49 бет
Қылмыстық жауапкершіліктен босату77 бет
Қылмыстық жауаптылық24 бет
Қылмыстық жауаптылықтан босату22 бет
Қылмыстық жауаптылықтан босату негіздері және олардың түрлері48 бет
Қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату27 бет
Қылмыстық құқық бойынша қылмысқа қатысушылардың жалпы сипаттамасы147 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь