Қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастыру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ТАРАУ
ҚОР БИРЖАСЫ ЖӘНЕ БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Биржасының мәні және қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Қор биржасының түрлері және оның ісін мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ...16
1.3 Биржалық сауданың мәні және даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2 ТАРАУ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОР БИРЖАСЫНДАҒЫ БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫН ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34
2.1 Қазақстан Қор биржасының қызметін және ондағы биржалық сауданы жүргізу механизмін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
2.2 Биржалық саудаға қатысушылар және биржалық тауарды саудаға түсіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
2.3 Биржалық тауарлар . биржалық сауданың объектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
3 ТАРАУ
ҚОР БИРЖАСЫ ЖӘНЕ БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ ДАМЫТУДЫҢ БОЛШАҚТАҒЫ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ...68
3.1 Қазақстанның қор биржасы және биржалық сауда қарқынын ағымдағы жағдайы және оның қызметін болжамдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68
3.2 Қазақстанның қаржы нарығын тұрақтандырудағы негізгі міндеттердің бірі қор биржасы және биржалық сауданы дамыту перспективалары ... ... ...76

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .88
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..91
Қосымшалар
КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. «Биржа» деген сөздің екі түрлі этимологиясы бар. Біріншіден, кейінгі латынның «bursa» сөзі әмиян деген мағынаны білдірсе французша да, грекше де әмиян және студенттік шәкірт ақы деген мағынаны білдіреді екен. Екіншіден, қазіргі Бельгияның Брюгке қаласындағы Вандер Бурзе деген дворяниннің үйінде үш әмиян салынған белгі ілінген. Сол үйдің алдындағы алаңда Еуропа қалаларынан келген саудагерлер сауда – саттық жүргізген, әсіресе ақша айырбастаумен шұғылданған. Сөйтіп алғашқы биржа 1406 ж. пайда болып, онда Еуропаның әртүрлі қалалары мен елдерінен тауарлар айырбасталған. Ал қазіргі биржа – сауданың ұйымдасқан түрі, сұраныс пен ұсыныстың негізінде белгілі бір тәртіппен және еркін баға белгілеу принципіне сай стандартты биржалық активтерді сатып алу – сатуға биржалық саудагерлер кездесетін орын.
ҚР Президентінің кезекті жолдауында ұлттық бағалы қағаздар нарығын дамыту бағыттары мен міндеттері айқындалды. Соған қарамастан, бағалы қағаздар нарығының дамуын тежейтін факторлардың болуы тұтастай қаржы нарығының даму серпініне әсер ете алмайды.
Тақырыптың ғылыми зерттелу дәрежесі. Қор биржасы бойынша шетелдік, ресейлік, қазақстандық ғалымдардың көптеген ғылыми еңбектері бар. Биржа саудасы, оның қатысушылары, биржа саудасының жүргізілу механизмі ресейлік ғалымдар А.А. Галанов, Я. Миркин, Е.Ф. Жуков, М.В. Романовский, Т.С.Селеванова, Б.Б. Рубцов еңбектерінде көрініс тапты. Шетелдік экономистер Д. Кидуэлл, Э. Найман биржалық сауда және шетелдік қор нарығының даму сипатын көрсетті. Шетелдік және ресейлік экономистермен қатар, көптеген қазақстандық ғалымдардың да бағалы қағаздар нарығы бойынша ғылыми еңбектері аз емес. Қор биржасы және биржалық сауданың теориялық және тәжірибелік тұстарын зерттеуде Г.Т. Абдрахманова, У.М. Искаков, Д.Т. Бохаев, Э. Рузиева, Б.А. Көшенова, А.А. Ильясов, А.А. Адамбекова, А.А. Арыстанов, Г.Н. Шалгимбаева, Г.С. Сейтқасымов ғалымдардың еңбектері қарастырылды.
Диплом жұмысын жазуда Қазақстанда дамымай отырған қор биржасы проблемасының маңыздылығы “Қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастыру” тақырыбын таңдауға себепші болды.
Аталған мәселелердің маңыздылығы мен тақырыптың осы күнге дейін толыққанды зерттелмегендігі дипломдық жұмыстың тақырыбын таңдауға, оның мақсаты мен міндеттерін айқындауға мүмкіндік берді.
Зерттеу жұмысының мақсаты ретінде Қазақстан Республикасы қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастырудың теориялық-әдістемелік және тәжірибелік жақтарын зерттей отырып, бағалы қағаздар нарығының даму бағыттарын анықтау болып табылады. Аталған мақсатқа жету барысында зерттеудің алдында келесідей міндеттер анықталған:
- қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастырудың теориялық пен тәжірибелік мазмұнын қарастыру;
- Қазақстан қор биржасындағы сауда жасаудың үлгілерін, оны құрушы факторларды зерттеу;
- Қазақстан қор биржасындағы сауда жасаудың дамуы жағдайында Қазақстанда мемлекеттік реттеудің сипатын айқындау;
- Қазақстан қор биржасындағы сауда жасаудың жағдайына талдау жүргізу;
Зерттеу жұмысының пәні Қазақстан Республикасының Қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастырудың теориялық және экономикалық қатынастардағы ролін қарастыра отырып, Қазақстан қор биржасының дамыту процесстері болып табылады.
Зерттеу объектісі болып Қазақстан Республикасының Қор биржасы және ондағы биржалық сауданы жүргізілуін талдау саналады.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік негізі ретінде әлемдік экономикалық ғалымдардың еңбектері, отандық және шетелдік ғалымдар монографиялары мен мақалалары, қор биржасы және биржалық сауда қатынастарын реттейтін заңнамалық және нормативтік-құқықтық құжаттар алынды.
Жұмыстың ақпараттық базасы ретінде ҚР Президентінің жарлықтары, ҚР Үкіметінің қаулылары, басқа да нормативтік құжаттар, ҚР Қаржылық қадағалау Агенттігінің, ҚР Алматы өңірлік қаржылық орталықтың, ҚР Алматы өңірлік қаржылық орталықтың қызметін реттейтін Агенттіктің, Қазақстан қор биржаның материалдары пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш негізгі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Дипломдық жұмыстың бірінші бөлімде Қазақстандағы қор биржасының мәні және оның Қазақстанда пайда болуының маңыздылығы ашылып жазылған. Сонымен қатар биржалық сауданы ұйымдастыру, биржалық сауданы жүргізудің тәртібі, Биржа мүшелерінің және биржалық саудаға басқа да қатысушылардың өзара есеп айырысу тәртібі жолдары келтірілген.
Екінші тарауда Қазақстандағы қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастыру үрдістерін талдау туралы қаралған. Нақтылағанда биржалық саудаға қатысушылар, биржалық тауарды саудаға түсіру, сауда тапсырмасы, биржалық сауданы жүргізу механизмдеріне талдау жасалған.
Үшінші тарау Қазақстандағы қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастыру үрдістерінің даму бағыттары жөнінде қарастырған. Қазақстандағы қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастырудың қазіргі жағдайы және оларды дамыту шаралары, Қазақстандағы қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастырудың әлемдік қаржы дағдарысындағы қазіргі жағдайы туралы қарастырған
Диломдық жұмыс көлемі 93 бетті құрайды. Онда 18-суреттер, 4-кестелер және 4-қосымшалар келтірілген.
Пайдаланған әдебиеттер

1. Биржевая деятельность: Учебник / Под ред. проф. В.А.Галанова. - Москва: Финансы и статистика, 1996. - 20с.
2. "Бағалы қағаздар рыногы туралы" Қазақстан Республикасы Заңының жобасы туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы. 2003 жылғы 29 желтоқсан N 1424
3. Биржевое дело: Учебник / Под ред. В.А.Галанова, А.И.Басова. - М.: Финансы и статистика, 2001. – 14с.
4. Бердникова ТБ. Рынок ценных бумаг и биржевое дело: Учебное пособие. - М.: ИНФРА -М, 2002 - 70с. (Высшее образование ).
5. Бороздин П.Ю. Ценные бумаги и фондовый рынок. _ Москва: 1994. - 60с.
6. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. с.: Совмен, 1992 - 160 С.: ил.
7. Алексеев М.Ю. Рынок ценных бумаг. - М.: Финансы и статистика, 1995 г.;
8. Балабанов В.С. Рынок ценных бумаг: Коммерческая азбука /В.с.Балабанов., И.Е.Осокин., А.И.поволоцкий. - Москва: Финансы и статистика., 1994. - 128с. ил.
9. Сейткасимов г.с., Ильясов АА. Формирование фондового рынка. Учебное пособие / Экономика. Алматы, 1996. - 28с.
10. «Тауар биржалары туралы» Заң N2172, 1995ж. 7 cәyip 1 бал. «Ведомости Верховного Совета КазССР». 1995. N 3-4.
11. Ценные бумаги и фондовый рынок /Сейткасимов г.С. и др. Алматы: Экономика, 1998. - 84с.
12. Шалгимбаева г.н. Рынок ценных бумаг: Механизмы государственного регулирования. Алматы, Қаржы -қаражат. 1997. - 17с.
13. Абдрахманова ГТ, Жумабаева З.С. РЦБ: особенности функционирования в Казахстане. - Алматы: LEM, 2002 r. - 21 Ос.
14. Қазақстан Қор Биржасының Жаршысы, Астана, 2008 жыл
15. Адамбекова А.А. Рынок ценных бумаг в Казахстане (учебноометодическое пособие) - Алматы: Институт математики Министерства Образования и Науки РК 2003. - 220 с.
16. Бункина М. Деньги, банки, валюта. Учебное пособие. Москва: «ДИС», 1994.
17. 13.Ефремов И.А. Операции коммерческих банков с ценными бумагами. Москва: Ист-Сервис, 1995. - 341 с.
18. Искаков УМ., Бохаев Д.Т, Рузиева Э.А., Финансовые рынки и посредники: Учебник. - Алматы: Экономика, 2005. - 98с.
19. Карагусова Г. Что нужно знать о ценных бумагах: Вопросы и ответы. - Алматы: Қаржы -қаражат, 1996. - 28с.
20. Карагусов Ф. Ценные бумаги и регулирование их обращения в Республике Казахстан. - Алматы: Қаржы - қаражат, 1995. - 46с.
21. Көшенова Б.А. Бағалы қағаздар нарығы: Оқу құралы. Алматы: Экономика. - 1999. - 134б.
22. 0бщая теория денег и кредита. / Под ред. проф. Жукова Е.Ф.. - Москва: Банки и биржи. ЮНИТИ. ]. 995. - 350с. 22.Миркин Я.М. Ценные бумаги и фондовый рынок - М.: Перспектива, 1997.
23. Мусатов В.Т Фондовый рынок: Инструменты и механизмы - Москва: Международные отношения, 1991. - 92 с.
24. Рынок ценных бумаг: Учебник. / Под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. 2-е изд., перераб. и доп. - М: Финансы и статистика, 2002. - 256с.
25. Рынок ценных бумаг: Учебник. / Под ред. Е.Ф.Жукова - М: ЮНИТИ -ДАНА, 2005. - 123с.
26. Рынок ценных бумаг. Круглый стол в сенате парламента РК./ Аргументы и факты Казахстан. N2 6 (7]. 3) от 7 февраля 2007г.
27. Агадилова Н.Г. Қазақстан Республикасы бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу: қажеттілігі, алғышарттары және мәселелері // Қаржы-қаражат журналы, 2008, -№5. - 67-72 бб., 0,44 б.т.
28. Сундетов А.Г.Қазақстан Республикасы бағалы қағаздар нарығының үлгісі: теориясы және мемлекеттік реттеуді қолданудың тәжірибесі // ҚазЭУ Хабаршысы, 2008, -№5. - 72-76 бб., 0,44 б.т.
29. Кырыкбаева Р.А. Бағалы қағаздар нарығының халықаралық үлгілері және Қазақстан нарығында мемлекеттік реттеуді жетілдірудің бағыттары // Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігі: ұлттық экономиканы жеделдетілген жаңғырту және корпоративтік құрылымдардың дамуы: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция. Алматы: әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, 2008. - 2 бөлім. – 208-211 бб., 0,3 б.т.
30. Дерек көзі: Thomson Financial Ltd. (DataStream)
31. Дерек көзі: www.rbc.ru
32. «Қазақстан Республикасының қаржы секторын дамытудың 2009-2011 жылдарға арналған тұжырымдамасы туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 25 желтоқсандағы № 2284 Қаулысы
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ҚОР БИРЖАСЫ ЖӘНЕ БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
1 ТАРАУ
ҚОР БИРЖАСЫ ЖӘНЕ БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ.................................................................
.................................6
1.1 Биржасының мәні және
қызметтері.................................................................6
1.2 Қор биржасының ... және оның ісін ... ... ... мәні және ... ... ҚОР ... БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫН
ТАЛДАУ..................................................................34
2.1 Қазақстан Қор биржасының қызметін және ондағы биржалық сауданы жүргізу
механизмін
талдау......................................................................
.............34
2.2 ... ... ... және ... тауарды саудаға
түсіру......................................................................
................................................46
2.3 Биржалық тауарлар - биржалық сауданың
объектісі...................................53
3 ТАРАУ
ҚОР БИРЖАСЫ ЖӘНЕ БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ ДАМЫТУДЫҢ БОЛШАҚТАҒЫ
НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ...............................68
3.1 Қазақстанның қор биржасы және ... ... ... ... жағдайы
және оның қызметін
болжамдау..........................................................68
3.2 Қазақстанның қаржы нарығын тұрақтандырудағы ... ... ... биржасы және биржалық сауданы дамыту перспективалары...........76
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
..................................88
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
....................91
Қосымшалар
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. «Биржа» деген сөздің екі ... бар. ... ... ... ... сөзі ... ... білдірсе французша да, грекше де әмиян және студенттік шәкірт ақы
деген мағынаны білдіреді екен. ... ... ... ... ... ... ... дворяниннің үйінде үш әмиян салынған белгі
ілінген. Сол үйдің алдындағы ... ... ... келген саудагерлер
сауда – саттық жүргізген, әсіресе ақша ... ... ... ... 1406 ж. ... ... онда Еуропаның әртүрлі қалалары ... ... ... Ал ... биржа – сауданың ұйымдасқан
түрі, сұраныс пен ұсыныстың негізінде белгілі бір тәртіппен және еркін баға
белгілеу принципіне сай ... ... ... ... алу – ... ... кездесетін орын.
ҚР Президентінің кезекті жолдауында ұлттық бағалы қағаздар нарығын
дамыту ... мен ... ... ... ... ... нарығының дамуын тежейтін факторлардың болуы тұтастай ... даму ... әсер ете ... ... ... дәрежесі. Қор биржасы бойынша шетелдік,
ресейлік, қазақстандық ғалымдардың көптеген ғылыми еңбектері бар. ... оның ... ... ... жүргізілу механизмі ресейлік
ғалымдар А.А. Галанов, Я. Миркин, Е.Ф. ... М.В. ... Б.Б. ... еңбектерінде көрініс тапты. Шетелдік
экономистер Д. Кидуэлл, Э. ... ... ... және шетелдік қор
нарығының даму сипатын ... ... және ... ... ... ... ғалымдардың да бағалы қағаздар нарығы бойынша
ғылыми еңбектері аз емес. Қор ... және ... ... ... және
тәжірибелік тұстарын зерттеуде Г.Т. Абдрахманова, У.М. Искаков, ... Э. ... Б.А. ... А.А. ... А.А. Адамбекова, А.А.
Арыстанов, Г.Н. Шалгимбаева, Г.С. Сейтқасымов ... ... ... ... ... ... ... қор биржасы
проблемасының маңыздылығы “Қор биржасы және ... ... ... ... ... болды.
Аталған мәселелердің маңыздылығы мен ... осы ... ... ... ... ... ... таңдауға, оның
мақсаты мен міндеттерін айқындауға мүмкіндік берді.
Зерттеу жұмысының мақсаты ... ... ... қор ... ... ... ... теориялық-әдістемелік және тәжірибелік
жақтарын зерттей отырып, бағалы қағаздар нарығының даму бағыттарын анықтау
болып ... ... ... жету ... зерттеудің алдында
келесідей міндеттер анықталған:
- қор биржасы және биржалық сауданы ... ... ... ... ... Қазақстан қор биржасындағы сауда жасаудың үлгілерін, оны ... ... ... қор ... сауда жасаудың дамуы жағдайында
Қазақстанда мемлекеттік реттеудің сипатын айқындау;
- Қазақстан қор ... ... ... ... ... ... жұмысының пәні Қазақстан Республикасының Қор биржасы ... ... ... теориялық және экономикалық қатынастардағы
ролін қарастыра отырып, Қазақстан қор биржасының дамыту процесстері болып
табылады.
Зерттеу объектісі болып ... ... Қор ... ... биржалық сауданы жүргізілуін талдау саналады.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік ... ... ... ... ... отандық және шетелдік ғалымдар
монографиялары мен мақалалары, қор ... және ... ... ... ... және нормативтік-құқықтық құжаттар
алынды.
Жұмыстың ақпараттық базасы ретінде ҚР ... ... ... ... ... да ... ... ҚР Қаржылық қадағалау
Агенттігінің, ҚР Алматы өңірлік қаржылық ... ҚР ... ... орталықтың қызметін реттейтін Агенттіктің, Қазақстан қор биржаның
материалдары пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы. ... ... ... үш негізгі бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... ... ... қор ... мәні
және оның Қазақстанда пайда болуының маңыздылығы ашылып жазылған. Сонымен
қатар биржалық сауданы ұйымдастыру, биржалық ... ... ... мүшелерінің және биржалық саудаға басқа да қатысушылардың өзара есеп
айырысу тәртібі жолдары келтірілген.
Екінші тарауда ... қор ... және ... ... ... ... туралы қаралған. Нақтылағанда биржалық
саудаға қатысушылар, биржалық тауарды саудаға түсіру, сауда ... ... ... механизмдеріне талдау жасалған.
Үшінші тарау Қазақстандағы қор биржасы және биржалық ... ... даму ... ... ... ... ... және биржалық сауданы ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... қор ... және биржалық сауданы
ұйымдастырудың әлемдік қаржы дағдарысындағы қазіргі жағдайы ... ... ... 93 ... құрайды. Онда 18-суреттер, 4-кестелер
және 4-қосымшалар келтірілген.
1 ТАРАУ ҚОР ... ЖӘНЕ ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
1.1 Биржасының мәні және қызметтері
Қор биржасы нарықтың ауыстырылмайтын қаржылық делдалы болып табылады,
өйткені қаржылық құралдардың негізгі үлес ... ... ... ... ол ресурстардың бір субъектіден екіншісіне қозғалысын реттейді.
«Биржа» терминінің пайда болуы жайлы екі ... ... ... жаңа ... ... яғни әмиян деген сөзіне негізделеді.
Сонымен қатар, француз ... ... сөзі де ... және ... мағынасын береді; неміс тілінде «bursе» және итальян тіліндегі
«borsа» да сол ... ... ... ... ... қаласында тұрған Вандер Бурсе атты
голландық көпестің атынан пайда болды делінеді. Ол тұрңн үйде үш ... бар ... ... Оның үйі ... жер ... ... алаң ... мұнда олар ақшаларын ауыстырып, ... ... ... ... ... ... мүмкнідігін жібермей өз
істерін жасайтын, сондықтан көпес мүмкіндігін жібермей өз үйін ... ... ... биржашыларға берген.
Қазіргі заман талаптарына сай сырт көрінісі өзгергенмен, бұл ... сол ... ... заң ... қарайтын болсақ, биржадағы операциялар қомақты
табыс ... ... ... ол өз ... ... мен ... отырып, тек қана өзін өзі қаржыландыра алатын, шығынсыз мекеме болып
қана ... ... ... ... ... бола ... ... барлық
түсімдерін қызметшілер жалақысына жібереді. Кірістер ... ... ... сол ақша ... ... ... ... және оған
қызмет көрстеуге, ондағы айырма биржа қызметкерлеріне сыйақы беруге, сауда
алаңдарын кеңейтуге, жаңа ... ... ... жаңа ... және ... кетеді.
Биржаның табысы мен мүлігі листингтегі бағалы қағаздарды оны қалыпты ұстап
тұру және тағы ... ... ... ... ... ... палатаға түсіп тұратын төлемдерден, пайлық қабылдау және ... ... ... ... ... операциялар алымдарынан,
көрстеілетін қызметтер үшін төлемдерден, сауда ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығы туралы» Заңына сәйкес қор ... ... ... ... ... ... ... қатысушыларымен
құрылған және қызметі өзін – өзі қаржыландыру қағидасына ... емес ... Қор ... ҚР мемлекеттік органдарына тәуелді
емес. Оның ... ... ... ... және ... да ... ... келмейді. Ол лицензия негізінде әрекет етеді және басқа биржалар
қызметін атқара алмайды. Қор биржасы бағалы ... ... ... ... ... бөлімшелерді ашуға құқығы бар, ... ... мен ... де аша ... ... ... қор биржасы төмендегілермен айналыса алады:
бағалы қағаздармен мәмілелер жүргізуге арнайы ... ... ... ... ... ... саудасын ұйымдастыру;
бағалы қағаздарға баға белгілеу;
өз мүшелеріне ұйымдастырушылық, ақпараттық кеңес беруші қызметін көрсету;
жеке талдаулықзерттеулерді жүргізу;
құқықтық қатынастар субъектілері ... ... ... ... қор биржасы мына функцияларды атқарады:
баға белгілеуші – биржа экономикалық тұрғыда негізделген ... ... ... ... және ақпраттық – талдаулық – биржа мүмкін ... ... ... даму ... анықтау бойынша ғылыми – зерттеу ... ... ... ... функция – биржада бағаның ауытқу амплитудасы ескеріле
отырып, күн сайынғы баға тербелісі анықталады. ... ... тыс ... ... ... ... кез ... заңды тұлға ретінде өз клиенттері алдында белгілі
бір жауапкершілікте ... Ол ... ... ... субъектісінің шеккен
зиянының орнын толтыруға және өз ... ... ... ... ... ... ... немесе коммерциялық құпияны ашып ... ... ... ... ... ... – қызметтер көрсетуден алған табыстары оның
шығындарын өтеуге, биржа мен биржалық инфрақұрвлымды ... ... және ... дамытуға пайдаланатын субъект» деп жазылған.
Әлемде алғашқытауар биржалары 16 ғасырда ... ... 1531 жылы – ... ... 1549 жылы – ... ( Францияда), 1556 жылы – ... ( ... ... ... алғашқы биржа I – Петрдің басшылығымен Санк – ... 1703 ... ... құрылды. АҚШ – та (Чикагода) 1848 жылы пайда болды [3].
Әдетте көп мөлшердегі тауарларды сату арнайы орындарда, мыс., базарда,
жәрмеңкеде, ... ... ... осындай жерлердің бірі биржа деп
аталады. Осыдан биржа ұғымының негізіне сауда жүргізілетін және ... мен ... ... ... орын жатады. Міне осы белгілер биржа
деген ұғымды басқа да сауда ... ... ... Әйтсе де,
әшейін саудадан биржалық сауданың ерекшеліктері ... ... өзі ... ... ... немесе арнайы
сипаттамасы бойынша тауарды сатып алу – ... шарт ... ... ұсақ тауар өндірушілер немесе жеке ... ... ... оған ... ... партияларын сататын және сатып
алатын сатушы – делдалдар қатысады.
Биржа ұғымы оның мәнін, яғни ... ... алаң ... ... кез – келген сауда жүргізетін орын ... деп ... ... ... ... ... болады.
| ... ... |
| |
| |
| ... орын |
| ... қатысушылардың ұйымы |
| |
| |
| |
| ... ... ... |
| |
1 ... ... ... құрамдас элементтері
Алғашқыда тауар биржасы саудаға нақты тауар түсетін орын ретінде, яғни
онда тауарлар сатылатын және сатып алынатын ... ... ... ... ... ... ... және сауда көлемінің жедел өсуіне
байланысты ... ... ... ... арқылы ұйымдастыру мүмкін емес
еді. Нәтижесінде XX – ғасырда нақты тауарлар саудасы ... тыс ... ... ... ... ... жойылған жоқ. Әрі қарай ол екі түрлі
жолмен дами бастады. Еуропаның көптеген тауар биржалары тауар ... ... ... ... және т.б. іс – ... ... ... Бірсыпырасы фьючерстік тауар нарығын меңгеріп, яғни
фьючерстік тауар нарығын меңгеріп, яғни фьючерстік шарт жасасу ... ... алу – ... ... ... биржалық сауданың
механизмі әмбебап болғандықтан оны қор биржалары да, ... ... ... Нәтижесінде бір жағынан әртүрлі биржаның арасындағы көптеген
өзгешеліктер жойылса, екінші ... ... ... ... ... ... етуде [4].
Тауар биржасы қазіргі биржалардың алғашқы ... ... ... түріне (тауар, бағалы қағаз, валюта) байланысты кейін қор биржасы
және валюта биржасы бөлініп шықты.
Биржа дамуының болашағын ... ... ... кезде ғылыми –
техникалық прогресті пайдалану электрондық биржаны тарихи аренаға шығарды,
яғни биржалық сауданың ... ... ... Осы ... ... ... тыс ... айырмашылығы жойылып, нарықтық активтердің
барлық түрін сататын, басқаратын және ұйымдастыратын бірегей электрондық
нарық ... ... ... 16 ... ... ... ежелгі «биржа» атауы
жаңа типтегі бірегей электрондық нарық компаниясына өтуі мүмкін. ... ... мәні ... ... басқаша түсіндірілетін болады. Осы
айтылғандарды 2- суретпен ... ... ... ұғымы үнемі өзгеріп отыратын түсінік екенін
аңғартады. Егер 1. суретте сауда өтетін орынға және көтерме сауда ... ... ал ... 2. ... ... сауда формасын пайдалануға
байланысты сауданы қызмет орнында да өткізуге ... ... ... ... ... ... орын – ... залын дайындаудың
қажеттілігі жойылды.ал биржаның көтерме сауда нарығы ... ... де ... ... ... жүйе ... ... активтердің
үлкен партиясы емес, кез – келген мөлшерін сатуға мүмкіндік туды. Айта
кететін жайт, биржаның ... яғни ... ... мен ... бір –
бірімен өзара кездестіретін биржалық делдардар қазіргі уақытта да ... ... ... өз ... ... жоқ. Алайда автоматтық жүйе
арқылы сатушы мен ... ... ... ... ... сауданың бұл
негізін де керек қылмайтын сыңайы бар.
|Тауар биржасы ... ... | |Қор ... | |Валюта биржасы|
|Әмбебап |
|(опциондық) |
|биржа ... ... ... ... ... ... ... болашақ бірегей|
|электрондық нарықты |
|ұйымдастырушы ретінде |
2 Сурет. Биржаның эволюциясы
Келешекте ... ... ... тек бір нәрсе ғана бар, ол
биржаның мәні. Себебі биржа сауданы ұйымдастырушы, басқарушы және бақылаушы
ұйым. ... ... ... ... даму ... ... болады: [5].
1. XVI ғасырда – биржа – импортталатын көтерме ... ... XVII – XIX ......... ... ... көпшілік ірі сауда ұйымдастыратын ұйым;
3. XIX ғасырдың II жартысы мен XX ғасырдың I жартысында – ... ... ... және ... ... ... ашық,
көпшілік сауда жүргізетін ұйым;
4. XX ғасырдың 70 – 80 ж. – ...... ... ... ... ашық, көпшілік және электрондық сауда
жүргізетін ұйым;
5. XXI ғасырдың бас жағына болжам – ...... ... ... ... электрондық сауда жүргізетін ұйым;
6. XXI ғасырдың орта шеніне болжам – ... ... ... ... ... қызметіне тек биржаның өзі ғана айналысатын, басқа бірде –
бір сауда ұйымдары жүргізбейтін істер ... Оны ... ... ... ... ... ... ... ... |
|материалдармен, кдрлармен ... ... ... | ... ... ... | ... ... | | ... | | ... ... |
|қызметтері ... ... | ... арбитраж |
|сақтандыру) | | ... ... ... ... ... ойын | ... ... |
|ұйымдастыру | ... ... ... қызметі: |
|бағаны анықтау |
|бағаны ... ... ... ... ... |
3- ... Қазіргі биржа қызметтері
Суретте көрсетілген қазіргі биржалардың негізгі қызметтерін таратып
айтатын ... ... ашық ... сауда жүргізу үшін ... ... ... Ол ... сауданы ұйымдастыру;
биржалық сауданың ережесін дайындау және бекіту;
сауданы материалдық, техникалық жабдықтау;
биржа қызметкерлерін оқыту және білімін ... ... ... ... дайындап, оны түсіндіру керек.
Сауданы ұйымдастыру үшін биржа ашық сауда жүргізетін көптеген сатушы
мен сатып ... ... ... ... ... ... ... зал)
дайындауы керек. Қазіргі электрондық байланыс ... ... бір ... ... ... ... – ақ, ... электрондық
компьютерлік терминалмен жүргізуге мүмкіндік тудырады. Сондықтан биржалық
сауда залы жоғары нәтижелі электрондық сауда ... ... ... ... биржадан сауда ережесін, яғни залдағы ... ...... ... және ... дайындап, оның қатаң
орындалуын қадағалауды қажет етеді.
Сауданы материалдық – техникалық қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жабдықтау, биржадағы бүкіл процестерді
компьютермен қамтамасыз ету жатады.
Биржалық ... ... үшін ... ... ... білім
деңгейін қайта жетілдірген қызметкерлер штаты болуы қажет.
Биржалық саудаға қатысатын биржа мүшелерінің биржадағы ... ... ... ... ... ... білімі мен іс – тәжәрибесі болуы
керек.
Екіншіден, ... ... ... ... тауардың сапалық сипаттамасына қойылатын талаптарды стсндарттауды
( бір үлгіге ... ... ... ... ... стандарттауды;
биржалық мәмілелер бойынша есеп айырысуға бірыңғай талаптарды жасауды (шарт
бойынша жүк ... ... ... және ... есеп айырысу мерзімі мен
жағдайларын қоса алғанда) біріктіреді.
Үшіншіден, биржаның арбитраж қызметі, немесе биржалық сауда ... ... ... ... ... ... ... Биржаның бұл
қызметінің маңызы аса зор. Бір жағынан алдау – ... іс - ... ... сатушыларды анықтау шарасы болса, екінші ... ... қате ... ... ... ... және ... әсерінен кеткен кемшіліктерді түзету тәсілі.
Төртіншіден,биржалық мәміленің орындалуына ... беру ... ... және есеп ... жүйесін қолдану арқылы орындалады. ... ... ... – қол ... есеп ... және саудаға қатысушылардың
өзара тараптары мен міндеттерін есептеу жүйелерін қолданады. Сонымен ... ... ... ... баға құру қызметі – ол екі ... ... ... ...... дәл ... анықтау болса,
сонымен қатар бағаны заңсыз ... ... ... міндетін
орындауы.бұл қызметін таратып айтсақ, ... ... ... ... баға ... және оны ... қатысатын бірден – бір
ұйым. Биржада сұраныс пен ұсыныстың шоғырландырылуы, сондай – ақ ... ... ... нарықтан тыс факторлардың әсерін жойып, нақты
бағаның сұраныс пен ұсынысқа сай ... әсер ... ... баға
биржаның ең маңызды қызметі ретінде баға кесу (белгілеу) ... Баға кесу ... ... ... ... валюта немесе
бағалы қағаздардың, биржалық тауарлардың бағасын белгілеуді айтады.
Баға құру ... ... жағы – ... болжау. Биржада тауар
сатушылар мен сатып алушылардың шоғылландырылуы, биржалық мәміленің көптігі
және олардың ... ... ... ірі ... түсірілуі
биржалық тауарлар бағасын өкілетті нарықтық бағаға айналдырып, ол ... ... баға ... ... ... алынады. Нәтижесінде биржа
баға құру қызметін атқарып, ол еңбек ақы ... ... ... және т.б. қатар баға құрудың базасы болады. Биржада мәмілеге ... ... ... ... ... жөнелтілетін тауарлар шарттарымен сауда
жасалынатындықтан тауар жөнелтілетін датаға (күнге) дейін күнбе – күн ... ... ... ... ... немесе биржалық саудаға қатысушыларды
бағаның қолайсыз ауытқуынан сақтандыру қызметін ... үшін ... ... және ... жасалу механизімін қолданады. Биржа сатып
алушы мен ... ... ... өздері таңдауға және бір уақытта тиісті
биржалық саудаға не клиент, не қатысушы ретінде қатынасуға ... ... ... биржаға деген сенімді арттырады. Биржаның хеджерлеу қызметі
фьючерстік шарт механизмін қолданылуға ... Бұл ... ...... бір мезгілде әрі тауар сатушы, әрі сатып алушы ... ... ... тауар бағасының өзгеруі бейтараптанады. Себебі бір мезгілдегі
сатушының ... сол ... ... алушының ұтылысын көрсетеді, керісінше
де болады. Мұндай жағдайда хеджер, мысалы, жай нарықта сатып алушы ... ... ... ... ... ... – қарсы жақта болып қол
жеткізеді. әдетте ... ... өз ... бағаның төмендеуінен
сақтанса, ал сатып алушылар сатып алатын өніміне бағаның өсуінен сақтанады.
Жетіншіден, биржаның саудагерлік қызметі – ол ... ... Оның ...... ... сату және ... алу бағасының
айырмасынан пайда табу. Биржаның алыпсатарлық ... оның ... ... байланысты. Биржадағы хеджердің құтылған қаупін алыпсатар
өзіне қабылдайды. Алыпсатушы – ол биржадағы кәсіби қызметкер ... ... Ол ... алып, қымбатқа сату» принципімен пайда табуды көздеген кез
– келген компания болуы мүмкін.
Сегізіншіден, биржа ақпараттық қызметін орындау ... ... ... ... ... компаниялар, нарықтық конъюктура, әртүрлі
нарықтар бойынша ... және тағы ... іс - ... ... ... ақпарат құралдарында үнемі жариялайды. Қазіргі биржрлардың
ақпараттық қызметінің айтарлықтай жаңалықтары ... мол, ... ... ... ... 30% - ке дейінгі табысын биржалық
ақпараттарды сатудан табады [8].
1.2 Қор биржасының түрлері және оның ісін ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, құрылымын, басқару
органдарының құрамын білу үшін оның ... ... білу ... ... ... белгілерге байланысты жіктеледі:
Біріншіден, биржалық тауар түріне байланысты ... ... ... ( ... – шикізат) биржасы;
2. қор биржасы;
3. валюта биржасы болып үшке бөлінеді.
Қазақстанда 1995 жылы қабылданған « Тауар биржасы туралы» заңда ... ... ... орны деп ... Ол ... ... акционерлік
қоғамдардың құрылып, олардың акциясын ұзақ мерзімді инвестициялауға ... ... ... ... ... ... нарығын
қалыптастыруға себепші болды. Бағалы қағаздар ... ... ... айналысын, тауарлар қозғалысын реттеу және қадағалау мақсатында
арнайы орган – Қазақстан қор биржасына тек бағалы қағаздар ғана ... Ал ... ... ... ... ... қағаздармен сауданы
тауар биржасы да, валюта биржасы да жүргізеді [9].
Екіншіден, ... ... ... яғни ... ... роліне қарай әлемде биржа үш түрге бөлінеді:
а) ашық – ... яғни ... ... ... ... ... заң негізінде құрылып, мемлекет бақылауында болады. Ол биржалардың
мүшелігіне белгілі бір мөлшерде айналымы бар және сауда ... ... ... кез – ... ... кіре ... Биржаға мүше емес жақтар да
кезекті кіру билетін сатып алып бір рет ... ... ... ... Францияда, Белгияда, Голландияда кеңінен тараған.
ә) жеке – ... яғни жеке ... ... АҚШ – қа тән. Бұл
биржаларға мүше болып тек биржалық корпорацияларға енген жақтар ғана ... Ол ... ... аз, ... ғана ... ... бұл ... мүшелік жарна төлейтін қоғам. Оның жарғылық қоры жарнаның (
сертификаттың) мөлшеріне ... ... ... әрбір мүшесі ең құрығанда
бір жарнаның иесі болуы керек, ол иесіне ... ... ... ... ... аралас биржалар – олар континентальды Еуропаға тән. Олар қор
биржасында кең өріс ... Мыс., ... қор ... Егер ... қоғам формасында құрылса, онда мемлекеттің қарауында
акцияларының ... ... Ол ... ... ... ... ... органдарына енуіне және оның ісін бақылауға құқық береді.
Үшіншіден, биржаның ... ... яғни ... статусы бойынша
биржалар негізінен акционерлік қоғамдар немесе ... ... ... ... Мыс., Ресейдің шет аймақтарында биржалар
жауапкершілігі шектеулі серіктестер түрінде құрылған. ... ... ... ... ... төмен деңгейімен, оған қоса олардың құрылуын
және қызмет ... ... ... ... ... ... ... құрылтайшылары қажетті құжаттарды дайындағанда
еркіндікті пайдаланып, өздерінің мүддесін ... ... және ... ... ... ... ... серіктестер формасындағы
биржаның жеткілікті үкімет орындарында тіркелуі де ... Ал ... ... мыс., ... « Алиса» биржасы жеке
кәсіпорын ретінде тіркелген.
Төртіншіден, биржалық саудаға қатысушылар тұрғысынан ашық және жабық
биржалар болып ... ... ... ... саудасына делдалдар ретінде
биржа мүшелері ғана қатысады. Сатып алушылар мен сатушыларға ... ... ... ... қазіргі биржалар негізінен жабық биржа түрінде
ұйымдасқан, себебі биржалық ... ... ... және де олар ... ... ... ашық ... саудасына биржа мүшелерінен және делдалдардан басқа
қатысқысы ... де ... ... Ашық ... екі ... бөлінеді:
а) таза ашық биржа, оған делдалдың қызметінсіз екі жақ қатысады. Онда
сатып алушы және сатушы, яғни өндіруші мен ... ... ... ... ... ашық ... онда ... сатушы және сатып алушылармен
мәмілені делдалдардың екі тобы жасайды:
клиент атынан және оның ... ... ... және өз ... операция жүргізетін дилерлер;
Биржанын ашықтық дәрежесі оның сауда стратегиясына тікелей байланысты.
Биржа өз ашықтығын жарнама мақсатында немесе ... ... ... ... ... ... ... биржа механизмінің дамымағандығымен
де түсіндіруге болады. Сондықтан ... ... ... еместер де қатысады.
Биржалық сауданы мейлінше жетілдіру ... ... ... ... ... ... қатысушылардың өзара сенімі ... ... ... ... Одан ... ... биржа
сауданы ұтымды ұйымдастыру және екі ... ... ... ... ... ... ... өз концепциясына сай келледі. Сондықтан
сауда-саттықтың ... ... ... ... биржалардың артықшылығы мол
[10].
Бесіншіден, тауарлардың құрамы, яғни номенклатурасы бойынша ... және ... ... та ... ... мұндай жіктеу тауар
биржаларын тән.
Әмбебап биржаларда әртүрлі тауардың мол тобы саудаға ... ... ... не бір ... ... ... не ... әртүрлі тауарлар
тобын сатуға маманданады.
Маманданудың мәні мынада – ... ... оның ... ... ... ... мен тұтынушылар шақырылады. Нәтижесінде биржада
жоғары деңгейдегі тиісті ... ... ... ... ... ... маманданған биржалардың бірсыпыра артықшылықтары
бар екенін дәлелдеуде. Оларда:
а) сауда шығындары ... ... ... өктемдігі шектеледі;
б) сатушы мен сатып алушыға ( өндіруші мен ... ... ... кесіледі;
в) биржалық үлгіні ( стандартты ) меңгеруі жоғары дәрежеде болады.
Алтыншыдан, әлемдік саудадағы биржаның орны және ... ... және ... ... деп те бөлінеді.
Халықаралық биржа – сатып алу – сату ... ... ... ... ... ... ... нарықтың ерекше түрі.
Халықаралық биржалар әлемдік нақты тауар және қор нарықтарына қызмет етеді.
Мұндай биржалардың жұмысына әр ... ... ... ... ... Халықаралық биржалар орналасқан мемлекеттер биржалардың қызметін
қамтамасыз ... ... ... және ... ... орындауы тиіс.
Халықаралық биржалар өз кезегінде тауар, қор және валюта биржалары болып та
бөлінеді.
Халықаралық тауар биржалары негізінен ... үш ...... – та және ... ... ХХ ... 90 – шы ... бүкіл
халықаралық биржалық айналамның 98% осы елдердің үлесіне ... ... ...... Фокс биржасы ( Фьючерс энд Опшнс эксчейндж),
Лондон металл биржасы және басқалар; АҚШ – та – Нью – ... және ... ... ... - әлемдік нарықта айналыста ьолатын тауарлар
мәмілелерімен қызмет ... ... ... [11].
Халықаралық қор биржаларында Нью – Йорк, Лондон, Токио қор ... ... бір ... ... ... етеді. Олар осы
елдегі тауар өндіру, оларды айналысқа түсіру және тұтыну ерекшеліктерін
ескереді. Бұл ... ... ... және ... режимдері арбитраждық
мәміле жүргізуге және биржа орналасқан мемлекеттің резидент емес фирмалары
мен тұлғаларына биржалық саудаға қатысуына кедергі жасайды.
Жетіншіден, қызмет аясы ... ... ... ... ... ... та ... Мыс., Ресейде тауар және қор нарықтары
аймақтық және ... ... ... ... ... мәмілілердің сипатына қарай әлемдік
тәжірибеде биржалардың түрлері төмендегідей болады:
а) нақты тауар ... ... ... ... ... ... ... сауданың алғашқы кезеңіне тән болды. Оның
айрықша белгілері – сауданың жиі – жиі ... ... оның ... ... өтуі, бекітілген ережеге бағынуы және біркелкі, сапа ... бір ... ... ... сауда деп есептелінуі. Атап кететін жәйт,
нақты тауар биржасының ең айрықша белгісі – сауда ... соң, ... ... ... алушыға жеткізіп беру және оны сатып алушының қабылдап
алуы, яғни тауар иесін ... ... және ... ... ... сатып
алушыға ауыстыру.
Қазіргі кезде шетелдерде нақты тауар биржалары тек ... ... ... және ... айналы болар – болмас. Экономикасы дамыған елдерде
нақты тауар биржалары қалмады деп ... ... ... Батыс
Еуропа мемлекеттерінде қазіргі кезге дейін тауар биржалары бар. Олар сауда
жасаушыларды, делдалдарды, сондай-ақ, ... ... және ... фирмаларды біріктіріп, негізінен типтік шарттар дайындаумен және
нақты тауар нарықтары ... ... ... ... сауданың дамуы жаңа типтегі биржалардың, яғни ... ... ... әкеп ... сауданың негізгі белгілері мыналар:
мәміленің жалған сипатта болуы, яғни олар саудаға қызмет ... ... ... Бұндай биржалар ақша қоры шоғырланған жерлерде, яғни
қаржы орталықтарында ... ... бос ақша ... және ... фьючерстік сауда болуы мүмкін емес. Биржаның тауар ... ... ... ... – ақ нақты тауар нарығынан жалған капитал
нарығына айналуы – ол қаржы капиталының ұлғаюы процесінің ажырамас ... ... ... ... ... ... қор, ... және тауар
нарықтарының қажетін қамтамасыз ететін осы активтердің баға ... ... ... ... ... ... ... мәміле бағасына және
фирмалардың бәсекелестік қабілетіне әсер етеді.
Осы айтылғандарды қорытындылай ... ... ... ... ... ... Қор биржасының түрлері
|Жіктелу белгілері |Биржаның түрлері ... ... түрі ... Биржалық тауар |Қор ... ... ... ... ... |
| ... | ... Биржаның құрудағы |Ашық-құқықтық | ... ролі ... | |
| ... (жеке) | |
| ... | ... ... |АҚ | ... бойынша |ЖШС | |
| ... ... | ... ... ... | ... ... ... ашық ... ... ... | ... болған |Мамандаған |Тар ... ... ... құрамы | |кең ... ... ... ... | ... және ролі |Ұлттық | ... ету аясы ... ... | ... ... | |
| ... ... | ... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... | |
| ... | ... ... ... биржаның маңызы артуда, ол баға белгілеу
институты және биржалық сауданы ұйымдастырушы деген көзқарас ... ... қор ... ... ... Ол – бағалы қағаздар нарығын
ұйымдастырушы, яғни азаматтық – ... ... ... ... ... ... ... беретін ұйым. Қазақстан Республикасының «Бағалы
қағаздар туралы» ... ... қор ... ... ... ұйымдастырушы төмендегідей талаптар қойылады:
оның қалыптасқан сауда жүйесі болуы керек: есептегіш құралдар, бағдарлама,
телекоммуникациялық құралдар және басқа жабдықтар туралы ... ... ... алу – сату ... ... және оны орындау үшін қажетті
ақпараттар;
бағалы қағаздарды сатып алу – сату ... ... есеп ... ... ... ... ... өз алдына ұйым құруы мүмкін,
немесе бұл қызметті Қаржы нарығы және қаржы ұйымдарын реттеу және ... ... ... бар ... ұйым шарт ... ... ... бекітілген сауданы ұйымдастыру ережесі, оны орындауға
көмектесетін ішкі ... ... ... – ақ ... ... ... ережесі болуы керек;
өз капиталы болуы керек;
сауданы ұйымдастырушының белгіленген мөлшерден кем емес ... ... ... мүшелерінің реестерін жүргізу керек.
Сауданы ұйымдастырушыларды жылына бір реттен кем емес, сыртқы аудитпен
тексеріп отыру керек.
Биржадан басқа ... ... оның ... қызметін
қамтамасыз етіп отыратын биржалық инфрақұрылым қажет. Оған: депозитарийлер,
тіркеушілері ... ... ... агенттіктер және биржалық
қойма жатады. Енді осы инфрақұрылымдарды таратып айталық.
Депозитарий – ол бағалы ... ... ... ... ... ... ... құралдары бойынша құқықтарын
есепке алу мен растауды, оларды сақтауды, сондай – ақ тиісті ... ... ... қағаздарды ұстаушылар тізімін жүргізуді жүзеге асыратын
кәсіби қатысушы құқықтық тұлға, ұйым. Ол ... ... ... тіркеу және эмитент пен инвестор арасында ... ... ... ... ең ... өзі ... ... биржа
мәмілелерінің орындалуын жеделдетеді.
Тіркеуші – бағалы қағаздар нарығының бағалы ... ... ... ... және ... ... асыратын кәсіби
қатысушысы.
Есеп айырысу –клирингтік ұйым –ол ... ... ... ... ... қор ... барлық есеп айырысу операцияларын
орындайтын заңды тұлға. Есеп айырысу – ... ұйым қор ... ... және фьючерстік нарықтарға да қызмет көрсетеді.
Есеп айырысу – клирингтік ұйымдар тек ұлттық қана емес, сондай ... ал ... ... ... ... мүмкін. Мұндай өзгерістер
ұлттық биржалық нарықтардың интернационалдануын көрсетеді.
Есеп айырысу – клирингтік ұйым – ол коммерциялық ұйым, оның мақсаты –
пайда ... ... қоры ... ... құрылады. Оның табысының
көздері:
мәмілені тіркегені үшін ақы;
ақпарат сатудан түскен табыс;
ұйым ... ... ... ... ... ... ... сатудан, бағдарламалық қамтамасыз етуден және
т.с.с. қызметтен түскен табыс.
Есеп айырысу – ... ұйым ... ... ... яғни
фьючерстік шарттарды және биржалық опциондарды сатуда негізгі орын алады.
Биржа ісін реттеу немесе биржалық ... ... ... ... ... ... қатысушылардың жұмысы мен олардың арасындағы
операцияларды жүргізу тәртібі.
Биржаны сырттан да, сондай – ақ іштен де реттеуге ... Ішкі ... ... ... ... атап айтқанда, жарғы, ережелер және
биржаның өзінің, бөлімшелерінің және қызметкерлерінің қызметін ... да ішкі ... ... ... ... Ал сырттан реттеу деп
биржа өз қызметінде мемлекеттік актілерді, басқа ұйымдардың ... ... ... ... ... ісін реттеуді мынадай өкілетті ұйымдар немесе органдар атқарады:
1) мемлекеттік органдар;
2) ... ... ... ... ... ... нарықты өзін -
өзі реттеушілер;
3) қоғамдық ... яғни ... ... ... ... ... алғы ... – қоғамдық пікірді ескергендігі.
Биржалық нарықты реттеудің міндеттері:
Біріншіден, биржалық нарықтағы тәртіпті қадағалау, биржаға қатысушылар
үшін жұмыс істеуге барлық жағдайларды тудыру.
Екіншіден, биржаға ... ... ... ниеттілерден және
алаятықтан, қылмыстық әрекеттерден және жалпы қылмыстан қорғау.
Үшіншіден, сұраныс пен ұсынысты шоғырландыру негізінде емін – ... ашық ... баға ... ... ... ... ... ынталы болу үшін және кәсіпкердің әрбір
тәуекелі сыйақыға бара – бар ... ... ... ... жаңа ... нарықтарды құру, биржалық құрылымдардың
жаңалықтарын және бастамасын қолдау және т.б. іс - ... ... ... нарықтың кәсіби қатысушыларын таңдап алу. Кәсіби
делдалдар білімі, тәжірибесі және ... ... ... ... қанағаттандыруы тиіс.себебі қазіргі биржалық нарық онсыз қызмет ете
алмайды.
Жетіншіден, барлық нарыққа ... ... ... мен ережелерін
орындауын бақылау. Бақылауды тиісті бақылау органдары жүргізеді.
Сегізіншіден, биржада орнатылған ... мен ... ... ... шараларын қолдану. Ондай шараларға мыналар жатқызылуы мүмкін:
ауызша және жазбаша ескертулер, айыппұл төлеу, қылмыстық жазалау, ... ... ... ... ... ... ... нарықтың сан
ғасырлық тәжірибесінде қалыптасқан. Ол ... ... ... бір ... биржадан тыс нарыққа қатысушыларға байланысты
реттеу тәсілін ажырату ... ... ... ... ... ... ... реттеу.
Екіншісі, биржалық нарықта болып жатқан ақпараттарды мүмкіндігінше
толық жариялау. Нәтижесінде нарыққа ... ... ... ... ... туып қана қоймай, сондай – ақ биржаға және оның
мүшелеріне деген сенім артады.
Үшіншісі, ... ... ... ... және оның ... ... ... ретінде бәсекелестікті қамтамасыз ету.
Төртіншіден, ереже шығармашылығы мен ... ... ... ... реттеу органдарына осы екі істі қатар атқаруға рұқсат бермеу.
Бесіншісі, норма шығармашылығына жариялылықты және ... ... ... ... ... ... тәжірибедегі сабақтастық ... ... ... ... реттеуде қолдану.
Жетіншісі, биржа ісін реттеуді мемлекеттік және мемлекеттік емес
басқару органдары арасында үйлесімді бөлу.
Биржалық нарықты ... ... ... ... ... ... да нормативтік актілер, екіншіден, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... реттейтін негізгі мемлекеттік
органдарға: Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және ... ... ... министрлігі және Қазақстан Ұлттық банкі жатады.
Қаржы ... мен ... ... реттеу және қадағалау Агенттігі ... қор ... ... ... ал ... банк валюта биржасының
қызметін реттеумен шұғылданады. Қаржы министрлігі бухгалтерлік есеп
тәртібін ... ... ... қағаздарды шығаруды ұйымдастырып және
олардың биржадағы айналымын реттейді [13].
Қазақстан биржалық нарығы мынадай негізгі заң ... ... ... ... бөлім. 1995 ж.; «Қазақстан Ұлттық Банкі туралы»
Заң. 1995 ж. 30 ... ... ... және ... қызмет туралы»
Заң. 1995ж.31 тамыз; «Тауар биржалары туралы» Заң. 1995 ж. 7 ... ... ... ... ... ... ... ж. 24 желтоқсан; «Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу туралы»
Заң. 1996 ж. 24 ... ... ... ... ету ... Заң. 1997 ж. 20 ... «Қазақстан Республикасында
сақтандыру қызметі туралы» Заң. 1997ж .20 ... ... ... ... ... Заң. 2000ж. 18 ... қоғамдар туралы» Заң.2003ж.13 мамыр; «Бағалы қағаздар нарығы
туралы» Заң.2003ж. 2 шілде; ... ... мен ... ұйымдарды
мемлекеттік реттеу және ... ... ... ... сауданың мәні және даму кезеңдері
Биржалық сауда – ол әрқашан ... ... бір ... ол ... ... көрсетілген ережеге сай қызмет ететін ... ... ... ... ... жеке меншік негізінде құрылған
өндірістік қатынастардан туындайтын көптеген процестерді қамтиды. Алайда,
биржалық іс - ... ... ... ... деген ұғым сату, сатып
алуға байланысты процестерден тұрады. Осы мағынада ... ... ... ... бір ... ... келген активтерді, яғни тауарларды, қызмет
түрлерін., бағалы қағаздарды және т.б. активтерді ... алу, ... ... ... қай түрі ... түсуіне байланысты оны
ұйымдастыру ерекшеліктері де ... ... ... ... ... ... ... бар. Олар:
• сауда жүргізу, есеп айырысу және активтерді нарыққа түсірудің бекітілген
ережелері ... ... ... басқаратын ұйымның болуы шарт;
• уақыт және кеңістік бойынша сұраныс пен ұсынысты шоғырландыру;
• мемлекеттік органдар және қоғамдық ұйымдар ... ... ... ... ... – ол, ... ... реттелген нарық, бірақ
бұл реттеу деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Мыс., тауарлардың немесе ... ... ... алу – сату ... ... ... реттеліп отырылуы
мүмкін. Сауданы ұйымдастыратын ұйым болуы қажет. Ол ... ... ... бекітіп, нарыққа қатысушыларға жеткізіп, оның орындалуын қадағалап
отырады. Сауда ережесі көп ... ... ... ... Егер
белгілі бір нарықтың конъюктурасының өзгерістерін қадағалап ... ... ( ... ... сатушылар) жаңа ұйымдасқан нарық
болсын сауда жүрмей қалуы ... ... ... екі ... – бір ... ... іс
тұрғысынан, яғни нарық жұмысынан салық алу, екінші жағынан кейбір активтер
нарығын дамытуды ынталандыру мақсатымен саясат жүргізеді.
Ұйымдастырылған нарық ... ... ... ... ... ... ... Өз кезегінде ол –
• ұйымдастырылған тауар нарығы;
... ... ... ( ол әрқашан ұйымдастырылған нарық);
• банктік ссуда ... ... ... ... ... ... деңгейіне қарай шартты түрде үшке бөлінеді:
• шағын ұйымдасқан, онда сауданың барлық процестері ... ... ... онда ... ... реттеледі;
• жоғарғы деңгейде ұйымдасқан, онда сауданың негізгі элементтері ...... ... ... болуына қарай:
• өзара ұйымдасқан, яғни саудаға қатысушылар өздері ұйымдастырған;
• орталықтанған, яғни нарықты мемлекет ұйымдастырған болып бөлінуі мүмкін.
4.Сауданың ... ... ... ... ... ... ... дара сауда;
• биржалық нарық деп бөлінеді.
Айта кететін жайт, ...... ... алғанда нарықты ұйымдасқан
және ұйымдаспаған деп екіге бөлу өткен ғасырдың 30 – шы ... ... ... Ал ... ... ... 50 ... нарық әрқашан
ұйымдастырылған, басқарылатын және бақыланатын ... ... ... нарық жоқ деуге болмайды. Себебі, қазіргі кезде
белгілі бір дәрежеде ұйымдастырылған нарық барлық нарықтық процесте ... роль ... ... ... ... ... ... айтатын
болсақ, ең алдымен, бұл атау осы ... іс – ... ... ... ... сөзінен шыққан. Шын мәнінде биржалық сауда ұйымдастырылған
сауда, себебі оны ... ... ұйым – ... ... қатынастар
жүйесінде биржалық сауданың алатын ерекше орнын 5-суретпен өрнектеп
көрсетелік [15].
|НАРЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР ... ... ... ... ... алу |
| ... күші |
| ... |
| |
| ... |
| ... ... |
|Сату ... ... ... ... |
|Нарықтық ... ... ... ... ... |
|Несиелеу |
|басқалар |
| |
5 ... . ... ... ... ... сауда я капитал тобына ( мыс., бағалы қағаздар, валюта), я
тауарлар тобына ( мыс., түсті ... ауыл ... ... және
т.б.) жататын активтермен жүргізіледі. Барлық саудадағы негізгі операция –
ол ... ... ... алу ... ... ... қатысушылар биржа
активтерін сатып алу – сатуда өзара кез – келген ... ... ... ақша ... ... ... ... сондай ақ кепілге
тауар және т.б. ... ... ... ... – ол ... ... тек
сатып алу – сату процесі.
Биржалық ... кез – ... ... ... ... сатып алу – сатуға қатыса алады, бірақ ... алу – сату ... ... ... ғана ... асырылады. Бұл биржалық сауданың
басқа сауда түрлері мен ... ... ... [16].
Биржалық сауда басқа сауда формаларынан өзінің атауынан басқа да
бірсыпыра белгілермен ерекшелінеді:
• биржалық ... ... ... ... және ... ... жүргізіледі;
• биржалық сауда биржаның өзі бекіткен ережеге сай жүргізіледі. Оған
барлық ... ... ... ... міндетті. Олай
болмаған кезде айыппұл төлейді, ... ... ... биржалық сауданың жариялылығы, яғни биржалық сауда барлық ... ... ... я ... олардың келісімімен
жүргізіледі;
• ашықтығы, яғни ... ... ... ... ақпарат
құралдары арқылы жеткізіледі;
• мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдардың сауданы реттеуі, яғни
биржа мемлекеттік заңдар мен ... ... ... ... ... сай іс - ... жүргізеді;
• биржада сатылатын тауарларға сұраныс пен ұсыныс жинақталып,
шоғырланады. ... ... ... ... мен ... ... орын.
Қорыта айтқанда, биржалық сауда сауданың басқа формаларымен ұқсастығы
да және айырмашылығы да бар ұйымдастырылған нарық.
Алғашында биржалық сауда ... ... ... ... ... қалыптасқан саудадан айырмашылығы болған жоқ. Биржалық сауданың
тек сауда ... ... ... ... яғни ол – ... нарық.
Қазіргі ұғымдағы биржалық тауар саудасының пайда болуының басты
себебі:
Біріншіден, ірі өнеркәсіптің ... және оның ... ірі ... ... отыратын тауарларын сататын нарықтың қажеттігі;
Екіншіден, тауардың бағасы сұраныс пен ұсыныстың ара ... ... ... тауар саудасы түрінде пайда болып, кейін басқа
активтерді сататын, ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... кезде биржалық сауда негізінен бағалы қағаздарды ... ... ... ... ... 20 ... нақты тауар
саудасын биржалық айналымнан ығыстырды. Себебі, сатып алушыға әр кезде
нақты бір ... ... ... ... ... ... ... тауарды
үйлестіру және бір үлгіге салу ... ... ... ... көлемін
ұлғайту, биржалық мәміле санын арттыру мүмкін емес [17].
Биржалық сауданы бір ... ... яғни ... ... жаңа
активтің – биржалық фьючерстік шарттың, яғни белгілі бір ... ... ... ... ... ету ... ... болуына әкеп
соқтырады. Осы активке сай биржалық сауданың жаңа механизмі – ... ... ... Фьючерстік сауданың механизмі биржалық сауданың әмбебап
құралы болып шықты. Себебі, фьючерстік шарттың негізіне кез – ... ... ... оның ... зат ... не болмаса сапалық сипаты
көрсетілмейді. Оның тек белгілі – бір сандық көрсеткіші, мыс., ... ... оның ... ... сауданың өрістеуі барысында бұл сауданың механизмінде де,
объектісінде де ... ... ... ... ... ... ... 16
ғасырда пайда болып, 20 ғасырдың екінші жартысында толығынан ... ... ... ... ... ... биржалық сауда қазіргі бағалы
қағаздар нарығының шамамен алғанда тек жартысын ...... ... биржа ісіне де енді. Оның негізі –
электонды – есептегіш техника және қазіргі ... ... ... ... нәтижесі әлемдегі елдердің биржалық нарығын біртұтас
әлемдік биржалық нарыққа ұштастыру мүмкіндігін ... және оның ... ... істеуін қамтамасыз етті. Енді биржалық сауда сатушының ... ... ... қатысуымен өтпейді. Сауда биржалық ... ... желі ... жүреді.
Осыларға байланысты келешекке мынандай болжау жасауға болады. Нарықты
одан әрі дамыту ... 21 ... ... ... ... ... ... биржадан тыс саудаға айналады. Ал биржалық сауда ... ... ... ... ... ... ... 6-
суреттегідей өрнектеуге болады.
|Тауар саудасының биржаға дейінгі формасы |
|Тауар саудасының | ... ... ... ... | ... ... |
|Биржалык | |Ұйымдаскан сауданың|
|тауар саудасы| ... ... ... | ... шартпен |
|багалы | ... ... ... | | ... | | ... ... ... жүйе |
|саудасы |
|Сауданың ... ... ... ... ... ... даму кезеңдері
ХХ ғасырдың 90 – шы жылдарының басында Қазақстанда қор ... ... ... ... қажетті шарттардың бірі болады.
Нарықтық экономиканы қалыптастыру үшін өндіріс аясымен қатар ... ... ... ... құру міндеті тұрды. Алайда, шаруашылықты жүргізудің
нарықтық формаларына бірден өтудің мүмкіншілігі болған жоқ. ... ... ... ... ... да ... экономикадан нарықтық
экономикаға өтудің жаңа экономикалық жүйесін құру қажет болды. ... ... ... ... жаңа ... ... ... олардың жаңалары
да құрыла бастады. 90 – шы жылдары құрылған тауар биржасы, Қазақстан ... ... ... ... ... ... биржалық сауданың Қазақстанда теориялық және
практикалық негізі болған жоқ. Дегенмен патшалық Ресейдің биржа ісі ... ... ... оған қоса КСРО – ның 20 – шы ... ... – ақ ... ... тәжірибесі болған.
1991 жылы Қазақстанда үш, атап айтқанда Алматы, Қостанай және Қазақ
қор биржалары құрылды. 1994 жылы ... ... және ... ... ... Орталық Азия қор биржасы деп аталды. Ол 1995 жылдың 19
сәуірінде бірінші рет ... ... 1995 ... орта ... ... Повлодарда және Шымкентте оның аймақтық бөлімшелері
ашылып, жұмыс істей ... ... оның ... ... ... ... Азия қор ... басқа мемлекеттік бағалы қағаздармен
операцияларды Қазақстандық банкаралық валюта биржасы валюта ... ... ... көптеген мамандардың пікірінше бағалы қағаздар
нарығының ақша – ... ... ... қажеті жоқ. Қор нарығының
қалыптасуы кезінде көптеген биржалардың болуы ... ... ... ... ... және т.б. ... жағдайға
соқтыруы мүмкін [19].
2 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОР БИРЖАСЫНДАҒЫ БИРЖАЛЫҚ САУДАНЫҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫН
ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан Қор биржасының қызметін және ондағы биржалық сауданы ... ... ... ... елде Қор ... еуроазиялық федерациясының
(FEAS) мүшесі және Қор ... ... ... ... ... ... табылатын жалғыз Қазақстан қор биржасы ... ... ... ... ... мен биржа ісінің үнемі
жетілуіне қарамастан қор биржасының ... ... ... ... ... ... ... 3 қор биржасы болған: Орталық Азия
қор биржасы, Қазақстан қор биржасы, Қазақстандық Банкаралық қор ... ... ... ... модельді қор биржасын ... ... қор ... ... ... ... ... соңғысы
кейінірек өз әрекетін тоқтатты.
1998 жылдың жазында Қазақстан қор биржасы ... емес ... ... ... баға белгілеу әдісі арқылы жасау үшін арналған
сауда жүйесін іске асырды. Бұл республикадағы биржадан тыс ... ... ... құру ... ... ... ... нарығы туралы» Заңына сәйкес, қор биржасының
мүшелері тек қана биржада орындары бар және осы қор ... ... ... ... саудаға қатысатын кәсіби қатысушылар ... ... ... ... саны ... кем емес ... ... Олардың
арасында ҚР бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушысы мәртебесі бар
шетелдік заңды тұлғалар да ... ... ... ... ... туралы
шешімді Биржалық кеңес шығарады. Қазақстан қор биржасының жай күйі ... ... ... ... қабылдау тәртібін, мүшеліктің
тоқтатылуын және уақытша ... ... ... биржа мүшелерінің
құқықтары мен міндеттерін анықтайды.
Қор биржасының мүшелері ұйымдар бола алады. Оның ішінде «С» санатты
биржа ... ... ҚР ... тыс ... ... ... ретінде
тіркелген, қаржы нарықтарында кәсіби қызметтерін жүзеге асыру ... ... да ... ... ... мүшелері қаржылық құралдардың түрлеріне қарай келесідей
санаттарға бөлінеді [21].:
«Р» – ... ... ... ... емес ... бағалы
қағаздармен саудаға қатысу құқығы бар санат;
«Н» – қор биржасының сауда жүйесінің «листингтік емес ... ... ... жіберілген мелекеттік емес эмиссиялық ... ... және жеке ... ... ... ... саудаға қатысу құқығы бар;
«К» – қор биржасында айналыстағы мелекеттік бағалы қағаздармен саудаға
қатысу құқығы бар;
«С» – қор ... ... ... ... ... ... бар;
«В» – шетел валютасымен саудаға қатысу құқығы ... ұйым қор ... ... ... бойынша мүшелікке ие бола
алады.
Қор биржасының мүшесі оған берілген санатқа сәйкес қаржылық ... ... ... қор ... оның ... үшін ... және
қажетті мәліметтерді алуы; Биржалық ... ... ... ... кеңес комитетіне, биржа мүшелерінің жалпы жиналысы мен ... ... ... ... және ... да ... ... ұсыныстарды қарастыруға беруі, сонымен ... ... ... ... сәйкес қор биржасы мүшлерінің жалпы жиналысының
және оның акциясының жұмысына қатысуы мүмкін.
Сонымен қатар, қор биржасы мүшелерінің ... ... ... ... заңдылықтардың, жарлықтың, басқа да ішкі ... ... ... мен биржалық жинақтарды оған берілген мүшелік санатына
сәйкес биржада ... ... ... ... және ... төлеу;
өз уақытында толығымен және ең оңтайлы әдіспен қор ... ... ... ... құралдармен жасалатын мәмілелерді, сонымен қатар, қор
биржасының мүшелері мен оның трейдерлерінің қызметін ... ... ... ... ... да ішкі ... ... басқа да міндеттерді орындау;
үшінші тұлғаларға биржадағы мүшелік күшіне сәйкес осы тұлғамен ... ... ішкі ... сәйкес коммерциялық құпия немесе жасырын санатқа
жатқызылатын ... ... және ... ... ... мен ... ... жағдайда
олардың нотариалды куәландырылған көшірмелерін жедел түрде, сонымен ... мен ... ... ... егер ... ... ... заңдылыққа сәйкес талап етілсе, мемлекеттік тіркеуді ... ... ... оның ... және ... ... ... әрбір дисциплинарлық әрекеттері туралы хабарлау;
өзінің трейдерлер құрамының әрбір өзгеруі ... ... беру ... мәліметтерді уақтылы емес беру немесе бермеу ... ... ... ... мүшелеріне санаттарына сәйкес оның мүшесі болмайтын
тұлғаларға өзінің орныдарын қолдануға беруге тиым ... ... ... ... ... ... сәйкес, мемлекеттік
органдардың қызметкерлері, сонымен қатар бағалы ... қор ... ... ... қоғамның лауазымды тұлғалары биржаның
асқару органдарына сайлана алмайды. Акционер жиналыста өз иеленген ... ... ... акционерлермен тең дауысқа ие.
Қор биржасының ұйымдық құрылымы (7 - сурет).
7 – сурет. Қазақстан қор биржасының ұйымдық құрылымы
Биржалық кеңес ... ... да ... ... оның лауазымды
тұлғаларынан қалыптасады. Одан басқа оның құрамына тұрақты негізде ҚР Қаржы
нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау жөніндегі ... ... ... ... [22].
KASE айналымына жіберілетін бағалы қағаздар:
мемлекеттік;
листинг рәсімінен өткен мемлекеттік емес және биржада сатылатын бағалы
қағаздардың ... ... ... ... ... ... айналымға
жіберілген және басқа мемлекеттік заңдылықтарға сәйкес шығарылған бағалы
қағаздар;
ҚР-да айналымға жіберілген басқа ... ... ... ... ... ... ... базистік активі болып келетін туынды
бағалы қағаздар.
Қор биржасындағы саудаға листинг рәсімінен өткен бағалы қағаздар ... ... қор ... ... ... листингі туралы
жағдайына сәйкес осы рәсімнен ... ... ... саудаға ҚР заңдарына
және ҚР-да айналысқа жіберілген басқа мемлекеттің заңдарына ... ... емес ... ... ... ... ... Республикасы мен ҚР-да айналысқа жіберілген
басқа мемлекеттің заңдарына сәйкес эмитенттелген ... ... ... қатар туынды бағалы ... үшін ... ... компанияның мәртебесін алушы заңды тұлғалар мынадай талаптарға
сай келуі тиіс:
Құрылтайшылық құжаттарына бағалы қағазды ... ... ... ... немесе қысымшылықтар туралы нормалар болмауы керек;
Заңды тұлғаға қатысты заңнамада белгіленген жарғылық капиталдың ең төменгі
мөлшері ... және ... ... ... да ... ... ... биржасындағы ресми тiзiмдегi санатта
белгіленген шарттармен анықталады;
Эмиссияланған бағалы қағаздарды ресми тiзiмге қосуда заңды тұлғаның ... ... ... ... ... биржасының листингтiк комиссиясында
қаралып қабылданады.
Сонымен қатар биржа листингтiк компанияның алдында мыналарға мiндеттеледi:
ресми тiзiмге енгiзілген бағалы ... ... ... ... ... ... қағаздар бойынша биржалыдық сауда ережелерiмен белгіленген бұқаралық
ақпарат құралдарына сауда ... ... ... ... ... ... жасырын немесе жариялауға берілмейтiн ақпаратын үшiншi тұлғаға
бермеу немесе жария етпеуге.
Листингтiк компания биржалық ... ... ... қағаздарын
ресми тiзiмнен алуға, сондай-ақ саудада ... ... ... ... ... жоқ ... ... тоқтатылған жағдайда ... ... ... тiзiмнен шығару туралы өтiнiш, листинг талаптарындағы
сәйкессiздiк, сонддй-ақ бағалы қағаздарды ресми ... қосу ... ... ... ... ... делистинг жүргiзіледi.
Листингтiк комиссия бағалы қағаздардың делистингiсiн 1 жыл ... ... ... да ... алады.
Бүгінгі күнi Қазақстан қор биржасында мынадай қаржылық құралдар
айналыста:
шетел валюталары: АҚШ доллары, Еуропалық ... ... ... өзара келiсiм: АҚШ долларына ... ... ... ... ... мемлекеттiк бағалы қағаздары;
ҚP Ұлттық банкі шығарған бағалы қағаздары;
жергілiктi атқарушы органның ... ... ... ... ... және жекешелендiру ... ... ... ... акция пакеттерi;
екiншi деңгейлi коммерциялық банктердiң депозиттiк сертификаттары;
мемлекеттiк емес бағалы ... ... AҚ ның жай, ... ... қор биржасында мемлекеттiк және ... ... ... - үздiксiз қарсы аукционның электронды әдiсiмен
өткiзіледi. Oл ... ... ... ... баға белгiлеулерiне
сәйкестендiрілген анонимдi ... ... ... ... емес ... ... кезiнде саудаға қатысушылардың өздерi
мәміленің бекітілуі туралы ақпаратты Орталық депозитарийге немесе ... бepyгe ... баға ... ... ... [24].
Қазақстан қор биржасы бағалы қағаздардың сатушысы және сатып алушысы
қызметтерiн атқаратын брокерлермен өзара қызмет жасасады. Саудаға қатысатын
брокерлердiң сәйкес ... ... ... ... біліктілiк, қаржылық және
басқада талаптарға сай келуі керек. ... қор ... бұл ... ... ... ... кепілдiк бередi. Бұдан басқа жасалып
жатқан мәмілелердi аяқтау үшiн ... ... ... және Орталық
депозитарийдiң өзара арақатынасы қажет.
Өзiнiң мәнi жағынан қор биржасы - бағалы қағаздардың ... ... ... Сөйтiп нарыққа өту және бұрынғы жариялылықтан бiртiндеп
босатылу ...... ... ... ... органдардың бipi бола алады. (инвесторлардың ... ... ... ... ... ... кепілдік беретiн тәуелсiз ... ... ... ... ... ... ... қаржылық қызмет көрсету
бойынша өкiлеттi орган құру қажет болады. Мұнда қаржылық нарық қатысушылары
қызметтерiнiң түрлерiн ... ... ... ... ... сәттepдi де есепке aлy керек. ... ... ... ... ... құра ... жағдайда берiлген органның толық тәуелсiздiгiн
(қаржылық орталық банкрот бола қалған жағдайда ... ... ... ... сондай-ақ оның тек ... ... ... ... керектiгiн мақсатқа сай деп шамалаймыз.
Оның мүшелерi, яғни реттеушiлiк және ... есеп ... ... ... бола ... ... Банк, сақтандыру және басқа қаржы
секторларында, бағалы қағаздар нарығы, тұрақты органда жұмыс тәжiрибесi бар
кеңес беру ... ... ... ... көп көңiл бөлу керек.
Халықаралық қаржы орталығын құру - уақыт талабы. Бұл қазiргi уақыттағы
қаржылық кеңiстiкке ену ... Бұл ... ... ғылыми
негiзделудi және Қазақстан экономикасының алдағы уақыттағы дамуын ескере
отырып жүзеге асырылуы тиiс [25].
Биржалық ... ... ... үшін әрбір биржа өзіне биржалық
сауданың ережесін алдын ала бекітіп алады. Биржаның жұмысы тек өзі ... ғана ... ... ... бірге мемлекеттік мекемелердің
ұсыныстарын да ескереді. ... ол ... ... арнайы білімді
талап етеді.
Қазақстан «Тауар биржалары туралы» заңына сай биржалық сауда жан ... ... ... атап ... биржалық сауданы жүргізу тәртібі;
биржалық ... ... ... ... бөлімдері; биржалық
саудадағы қатысушыларға алдыңғы өткен ... ... ... ... ... баға кесу ... ақпарат беру тәртібі; биржалық мәміле
жасасқанда биржа мүшелерімен және басқа да ... ... ... ... ... өзгерту мақсатында тәуліктік ... ... үшін баға ... ... ... және т.б. ... ... көрсетіледі.
Ереженің негізгі бөлімдері:
1. Биржалық сауданы жүргізудің тәртібі. Бұл бөлімде сауданы жүргізетін
орын, сауда сессияның уақыты және жұмыс ... ... ... ... ... ... әкімшілігінің ресми белгіленген уақыттағы жүргізілетін
сауданы айтады. Ол уақытта биржалық саудаға ... ... ... бар. ... сауда кестесін дәл осындай тауарларды сататын басқа
биржалардың жұмыс кестесін ... ... ... Бұл ... ... ... баға туралы ақпаратты пайдаланып, арбитраждық
операциялар жүргізуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... тек бір тауарға арналып, ол тек 5 минут аралығында өтеді.
Биржа ... ... аты ... таблицаны жоғары көтеріп, «Темір,
жентельмендер, темір» ... ... ... ... айтады. Темір сағат 12
– ден 12 сағат 05 минутке дейін; 12 сағат 0,5 минуттен 12 сағат 10 ... – мыс; 12 ... 10 ... 12 ... 15 ... ... ... сатылады.
Сауда биржа залында жүргізіледі. Саудаға ... ... ... ақпаратты пайдалануға мүмкіндік жасалады.
2. Биржалық мәміле түрлері. Биржалар жасалатын ... ... Мыс., ... ... ... ... қағаздармен және
фьючерстік шартпен мәміле. Биржа әрбір мәміле бойынша шарттың ... ... және ... ... ... ... Сауда
сессиясы аяқталған соң мәміле құжатпен рәсімделіп, биржа ... Қол ... және ... ... ... ... сыйақы төлеу
үшін клиенттерге қайтарылады.
3. Биржалық ақпарат. Оның саудаға қатысушылар үшін маңызы аса зор.
Себебі, жасалған мәміле ... дәл, ... және ... ... ... ... талдап, дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік береді. ... ... және ... ақпарат деп бөлінуі мүмкін. Ағымдағы
ақпарат – ол биржада жасалған соңғы ... ... ... ... ... бұл ... электрондық таблода жүгіртпелі жол түрінде
көрсетіледі, оны «тикерлік ақпарат» деп те ... Қор ... ... ... ... акция түрі, мәміледегі акцияның саны ... ... ... ... ... ағымдағы ақпаратта коммерциялық
құпия сақталады, сондықтан оны осы биржалық саудаға аккредитивтенген жақ
қана ала ... ... ... ... бір ... ... Саудаға қатысушылар күнбе – күн ... ... ... ... соңғы, ең аз, ең көп бағасы туралы; сатып ... ... ... ... ... орташа баға туралы және жасалған мәміле
саны туралы ақпарат ... ... ... ... ... ... ... үшін қолданады. Сондай – ақ қорытынды ақпараттар
келешекте ... ... үшін ... ... да ... ... мүшелерінің және биржалық саудаға басқа да қатысушылардың
өзара есеп ... ... Ол ... ... ... құқығы мен
міндеттерін айқындап, олардың мүддесін қорғауды қамтамасыз етеді. Есеп
айырысу жүйесі әр ... Мыс. АҚШ – та есеп ... ... ... ... ... жүргізіледі. Мәміле жасасқаннан кейінгі бес
жұмыс күні ... ... ... ақы ... және оны жеткізіп беру
жұмыстары ... ... ... қор ... да ... беру және ... ... бес күн мерзімде атқаруға көшті.
Биржалық сауда ережесінің талаптарының орындалуын бақылауды биржалық
комитет жүргізеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар орын алғанда әртүрлі жаза қолданады.
Ең ауыр жаза – ... ... ... ... ... ... өтірік ақпарат
таратушыға, алаяқтық жасаушыға және ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар туралы және оны
бұзушы ... ... ... жеке тұлғаның аты жөнін көрсетіп, сондай-
ақ ... ... ... ... ... ... ... – техникалық прогресс, биржа ісінің дамуы биржалық сауданы
ұйымдастыру негіздерін өзгерткен жоқ. Оған ... тек ... бір ... ... ... өту ... деген қатаң талаптың орындалуының нәтижесі
жатады. Биржалық ... ... ... ... ерекше талаптар қойылады.
Олардың аса маңыздыларына тоқталып өтелік:
1. Биржа залы ... ... ... ... Шетел биржаларының
операциялық залы 2-3 мың адамға есептелген. Онда ... ... ... ... ... процедуралары үшін
барлық қажетті жағдайлар жасалған.
2. ... ... ... ... бірден бірнеше тауарлармен
жүргізіледі. Олардың әрбіреуімен мәміле жасау үшін бөлек ... ... ... орын ... Оның ... ... ... сәл төмендеу болады. Сондықтан мәміле жасайтын орынды
«биржалық шұңқыр», «еден» немесе «биржалық ... деп ... орын ... саудаға қатысушының көріп отыруына тең мүмкіндік
болатындай етіп ... ... ... ... ... шеңбер
түрінде салу сауда жүргізушінің оған қатысушыларды түгел көруіне,
тауарларды және оның бағасын хабарлағанда қатысушылардың алған
әсерін (реакциясын) дер ... ... ... ... ... ... шұңқырдың ортасында, я болмаса бір шетінде
үстірт болады. Онда биржаның қызметкерлері, сауда жүргізушілер,
сонымен ... ... және ... ... тұрады.
4. Биржа залында сауда ... ... ... ... ... орындар болуы керек. Олар,әдетте, брокердің орны
немесе бөлмесі деп ... ... ... (қабырғасының
іргесінде) орналасады. Бұндай бөлме саны 400 – 500-ге дейін жетуі
мүмкін.
5. Брокерлерге қажетті ақпараттарды жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... ... таблоға тек осы биржада тіркелген мәміле және баға
турасындағы ... ... қана ... ... ... ... да тауар, қор және валюта биржаларындағы дәл ... ... ... ... ... өзгертуі мүмкін
мәліметтер (мысалы, ауа райы, көтерілістер, ... ... ... және т.б.) ... ... ... залы мен ... әрбір орын телефон және телефакс
байланысы ... ... ... ... ... ... ... клиенттермен және биржа қызметкерлерімен қолма –
қол ... ... үшін ... ... ... жабдықталады.
7. Биржа залымен қатар биржаның стационарлық аппаратындағы
қызметкерлердің ... мен ... ... ... ... ... залында биржа жаңалықтарын шапшаң хабарлайтын ақпараттық
агенттіктердің өкілдеріне ... ... ... ... ... ... сауда биржалық сессия деп аталатын
белгілеген уақытта өтеді. Шетел биржаларының тәжірибесі көрсеткендей биржа
бұл ... ... ... ... ... көрсеткендей биржа бұл
уақытты өз бетінше белгілей алмайды. Себебі басқа елдерде ... ... дәл ... ... ... бар ... ескеру қажет.
Мысалы, АҚШ пен Англия биржаларындағы мұнай және дизель отынымен жасалатын
мәміле уақыты Лондондағы ... ... Нью – ... ... ... ... бекітіледі. Бұндай әрекеттер мәміле жасау уақытын ұзартын,
нәтижесінде биржалық операциялардың өсуіне мүмкіндік туғызады. Ол ... ... ... келісім шарт жасасды. Сауданы биржалық шеңберде
(шұңқырда) брокерлер немесе оған қатысушы биржа мүшелері жүргізіледі [26].
Әлемдік тәжірибеде ... ... ... екі әдісі қалыптасқан:
1. Көпшілік сауда. Онда дауыстап ... ... ... ... ... ... Сыбырласу саудасы – бұл сауда әдісі онша кең таралмаған. Ол
негізінен Оңтүстік шығыс Азия ... және ... және ... ... көтерген қолы ұстау қалпы сату, я ... ... ... егер ... брокерге қарай көтерілсе ол сатып
алады дегенді, ал одан ... ... ... ... Егер ... ... ... көлденең (горизонтальды) жағдайда ұстаса, ол саусақтарымен
ұсынысының ақпараттық таблода ... ... ... ... жоғары
немесе төмен екенін көрсеткені. Қолдары мен саусақтарының тік ... ... ... ... ... ... сатып алушы контрагенттер
санын білдіреді. Бұндай мәмілеге келу жүйесі биржа ... ... ... және ... ...... ... биржа
залында сауда жүргізушінің дәл қызметі үшін қажет.
ТМД елдерінде сауданы жүргізудің бұндай әдісі, яғни мимикамен ... ... ... ... бір тауарға, әдетте, бір сатушы және
бір ... ... ғана ... ... биржа залы – сатып алушы-брокері мен
сатушы-брокері мәміле жасасу ... ... ... ... Сауда
ережесі бойынша сауда біткен соң алдын ала келісілген уақытта (мысалы,
келесі ... ... ... брокерлер құқықтық тұрғыда жазбаша
мәміле шарт жасасады. Арнаулы биржалық комитет және ... ... ... ... бақылайды.
Шетел биржаларында мәмілелерді тіркеу үшін және биржадан тыс ақпараттық
мәліметтерді жазып алу үшін ... ... жүйе ... ... ... ... және биржалық тауарды саудаға түсіру
Биржалық саудаға биржа мүшелері және заңдар мен биржа ережесіне сәйкес
саудаға қатысуға құқығы бар жақтар ... бола ... ... ... құрамы биржаның түріне (қор биржасы немесе тауар биржасы)
және қабылданған заң актілеріне ... ... ... ... ... ... топтарға бөлуге болады.
- мәміле жасаушылар;
- мәміле жасауды ұйымдастырушылар;
- биржалық сауда барысын бақылаушылар;
- сауда жүргізуді қадағалаушылар;
Барлық операцияларды биржалық қызметтің әртүріне маманданған тек ... ғана ... ... ... ... әртүрлі
атайды: маклер, курьте, комиссионер, брокер, маркет-мейкер, дилер. Олар өз
қызметі үшін ... ... не ... немесе мәміленің жалпы
сомасының процентпен ... бір ... ... не өз ... ... [27].
Тауар биржасындағы мәміле жааушы-қатысушылар құрамы биржаның ... ... ... ... ... ... ... сауда залында мәміле жасауға мыналардың құқығы бар:
- биржа мүшелері және ... ... ... ... қатысуға құқық алған ... ... бір ... ... ... брокерлер.
Жабық биржада мәміле жасауға құқы барлар:
- биржа мүшелері және олардың өкілдері;
- биржада аккредитивтенген брокерлер.
Саудаға тұрақты және бір рет ... ... ... ... ... ... ... шектеулі. Біріншіден, заң бойынша
тұрақты қатысушының саудаға қатысуға үш ... ... ... ... ... ... саны ... мүшелерінің жалпы санының отыз
процентінен аспауы тиіс. Одан басқа, тұрақты қатысушылар жарғылық капиталды
қалыптастыруға және ... ... ... ... ... ... құқығы болса, ал бір рет қатсушылардың ондай ... ... олар өз ... және өз ... нақты тауар сатып алуға
құқылы.
Қор биржасының тауар биржасынан елеулі ... бар. Оның ... ... ... ... тек ... қатысушылары ғана саналады. Қор
биржасына мүше болып кіру ... және оның саны қор ... ... саудаға қатысушы-делдалдардың саны және құрамы, ... ... ... елдегі биржалық ... ... және ... ... сай ... болуы мүмкін. Мыс., АҚШ
биржаларындағы ... ... ... ... ... категорияға
бөлінеді. Нью-Йорк қор биржасында олардың төрт категориясы бар:
- комиссиялық брокерлер – олар тек клиенттердің тапсырмасын ... ... ... жүргізуге тиым салынған;
- мамандар (дилерлер) – олар өз есебінен және өз ... ... ... ... ... ... немесе «екі долларлы брокерлер» - олар
комиссиялық ... өз ... ... ... ... ... орындайды;
- тіркелген трейдерлер – олар да ... ... ... ... бір ... ... ... бермейді.
Ресейде сауданың жүру барысын мемлекеттік комиссар иен биржа ... топ ... [27]. ... ... ... биржаның және
биржалық делдалдардың заңнамаларды орындалуын тікелей бақылайды. ... ... ... ... ... ... ... жиналысына және биржа секцияларының
(бөлімдер, бөлімшелер) жалпы жиналысына кеңесші дауыспен қатысуға;
- биржа ... ... ... ... яғни ... және ... мәжілісінің хаттамасымен, олардың шешімімен,
оның ішінде құпия сипаттағыларымен танысуға;
- ұсыныс жасауға құқығы бар.
Мемлекеттік комиссардан басқа ... жүру ... ... ... ... комиссиясының мүшелері, аға маклер және сауданы ұйымдастыру
бөлімінің бастығы бақылауы мүмкін. Сондай-ақ ... ... ... ... биржа қонақтары деп аталатын топ құрылады. Оған
баспасөз өкілдері (биржада ... ... бір рет ... ... ... ... жоқ, ... өздерінің тапсырмасын орындайтын
брокерлерге қажетті үкім беруге құқығы бар ... бір рет ... ... ... ... елде биржалық саудаға қатысушылардың
құқықтары мен міндеттері биржаның ішкі нормативтік құжаттарымен, ең ... ... ... және биржалық сауданың ережесімен айқындалады.
Мыс., ... ол ... ... ... ... және ... ... туралы» заңдардың негізінде шығарылған.
Ресми тіркелген қор биржасының ... яғни ... ... ... ... ... ... айналысқа түсірілуі
керек. Ол жоғарыда айтылғандай листинг деп ... ... сөз ... енгізу» дегенді білдіреді. Кез келген компания шығарған ... ... ... ... ... ... ғана ... қағаз
саудаға түсіріледі. Бағалы қағаздың нақты бір түрінің листингі ... ... ... ... болу фактісі, яғни ол бағалы қағазды саудаға түсіруге
рұқсат берілген дегенді білдіреді [28].
Листинг процедурасы бірсыпыра кезеңдерден құралады:
- алдын алу кезеңі;
- ... ... ... ... келісім;
- листингті қолдау кезеңі;
- делистинг.
Алдын алу кезеңінде биржа эмитентке және оның бағалы ... ... ... ... ... ... мен ... актілердің талаптарына сәйкес
шығарылуы және тіркелуі тиіс.
2) Бағалы қағаздарды шығарудың қорытындысы туралы есеп белгіленген
тәртіппен ... ... ... ... ... ... ... болуы тиіс.
4) Сауда жүйесінде баға белгілейтін кемінде екі маркет-мейкер үнемі
болуы керек.
5) Акционерлік қоғамдардың акциялары ... ... ... дауыс
құқығы бар акцияларының мүдделі жақтың иелігінде 60%-тен артық емесі
болуы керек.
6) ... ... ... заң және ... ... сай
ақпараттарды белгіленген көлемде ғана ашуға міндеттеме қабылдайды.
Листингке ынталы жақ – эмитент немесе саудаға ... ... ... ... ... және оған қоса ... қағаздарды саудаға түсіру
туралы қаулы қабылдау үшін ... ... ... ... экспертиза (сарап) кезеңінде эмитенттің немесе саудаға
қатысушының берген құжаттарын сараптау үшін ... өз ... баға ... ... ... ... Ол ... биржаның, саудаға
қатысушылардың және тәуелсіз сарапшылардың өкілдері кіреді. Олар немесе
сырттан тартылған аудиторлық ... ... ... және ... ... ... Бұл ... қорытындысында бағалы
қағаздарды тізімге енгізіп, биржа ол ... ... ... ... ... екі жақтың – арызданушы мен биржаның
міндеттері айқындалады. Биржа тізімге енгізілген ... ... ... ... алып, нарықтағы барлық ... ... ... ... Ал эмитенттер өз қызметінің нәтижесі туралы
биржаға есеп ... ... ... ... ... тараптардың өздеріне алған міндеттемелерін
орындануы және арызданушының белгіленген жарнаны төлеуі жатады.
Делистинг – ол ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді:
- саудаға қатысушының бағалы қағаз тізімінен шығару туралы арызы;
- реттеуші ... ... ... шығарылымының қанағаттанғысыз екені
туралы шешім қабылдауы;
- бағалы қағаз шығарылымының дұрыс еместігі туралы сот ... ... ... ... ... жойылуы немесе жабылуы;
- биржа арқылы бағалы қағазды айналысқа шығару мерзімінің өтіп ... ... ... ... келісімді орындамауы;
- эмитенттің қызмет көрсеткіштерін тізімге ендіру үшін қойылатын
талаптарға сай еместігі.
Әдетте, ... ... ... ... жиі кездеседі.
Қор құндылықтарының айналымын ең алдымен биржа үнемі бақылап және
реттеп ... ... ... сатып алушы инвестор эмитент-компания
туралы және оның бағалы қағаздарын сатып алатын нарық ... ... ... анық және ... ... ... болатынына көз жеткізуі керек.
Сөйтіп, инвестор эмитентінің экономикалық өрлеу перспективасын және ... ... ... ... мүмкіндік алады.
Эмитент-компания да бағалы қағаздарын қор биржасының ... ... ... ... ... инвестиция салушылардың
арасында олардың атағы көпшілікке ... ... ... ... белгілеу компанияның нарықта тұрақты позиция алуына мүмкіндік
береді. Биржа – акциялардың нарықтық ... ... ... ... ... ... өту ... салық салғанда жеңілдік
беруге негіз болады. Сондай-ақ, тізімде тұрған компания, әдетте, ... ... ... ... ... зор ... ие ... айтқанда, листинг – ол нарықты қолдау жүйесі, ол ұйымдастырылған
нарық үшін ең ... ... ... ең ... әрі ... бағалы
қағаздарды анықтауға және олардың өтімділігін көтеруге мүмкіндік береді.
Биржа – ол делдалдар әлемі, сондықтан сатып ... ... іс ... ... екі ... өтеді. Біріншіден, брокердің шарттасу негізінде
клиенттердің тапсырмасын орындау жөнінде бұйрық алуы және оны ... ... ... ... ... ... ... сауда жүгізу үшін сатып алу тапсырмасын және сату
тапсырысын саудаға енгізу ... ... ... ... ... ондай
құжаттарды рәсімдеудің белгілі бір стандарттары бар. Бағалы ... ... ... ... алуға сұраныс сатып ... ал ... ... сатуға ұсынын сату ... ... ... я ... ... ... я болмаса сауда
барысында беруге болады.
Брокер тапсырманы орындауы үшін клиент ... ... беру ... ... ... ... ... барлық сомасына жазылған жай
вексель беруге немесе мәміле сомасының белгілі-бір процентін ... ... да ... ... брокерге мәміленің толық сомасы
жазылған аккредитив немесе сақтандыру полисін беруге болады. ... ... ең ... ...... ... ол – брокердің алғашқы
талабы бойынша барлық қарызды төлеу жөніндегі міндеттемесі. Есеп ... ... ... ... ... мен ... уақытын бір – біріне
жақындатады.
Биржалық сауда ... беру ... сан – ... Ол ... ... тасушы) қызметін пайдалануға, ақылы хатты почта арқылы
жіберуге, куәландырылған жедел хат ... ... ... ... ... ... ... өз клиенттерінен тапсырыстарды алғаннан
кейін сауда тапсырмасын ... ... ... ... ... ... тіркеу (қабылдау) кезі – сауданың алдыңғы фазасы. Оны кәсіби
тілде «маманданған тапсырыстармен ойын» деп ... ... бұл ... ... ... ... ... тапсырыстарды қайта қарап,
оларға кез-келген параметрі ... ... ... өзгертулерді енгізіп,
ашық бұйрықтың құрамын анықтайды. Алайда ескеретін жайт, бағалы қағаздарды
сатып алу – ... ... ... мен тапсырыстарды клиенттердің
бұйрығы негізінде дұрыс құрумен брокер шұғылданады. Берілген тапсырыстардың
тапсырмаға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... кезінде жүзеге асырылады.
2.3 Биржалық тауарлар - биржалық ... ... ... ... ... ... объектісі болатын тауар, яғни
ол – биржалық сауда да сатылатын және сатып алатын тауар. Өндірілген кез ... ... ... саудаға түспейді. Сонда ол қандай тауар? Ол –
ілгерілікте айтып ... ... ... ерекше белгілеріне және
талаптарына сай келетін тауар.
Біріншіден, биржалық саудаға тауардың нақ өзі ... Олай ... ... және ... ... тауар стандартқа сай болуы тиіс, яғни
сапасы және тағы басқа параметрі бойынша арнайы заң талаптарына сай ... ... ... ... деген белгілі бір тауарлар түрі мен
тобының шеңберінде тауарлар өзара бірін – бірі ... ... ... ... ірі ... саудаға түсіріледі. Ол
деген биржалық тауар көпшілікке арналғандығымен сипатталады, яғни көптеген
өндірушілер тауарларын үлкен көлемде және ... ... ... ... ... ... еркін баға белгілеумен сипатталады.
Сондықтан ... ... ... пен ұсынысқа бәсекелестікке сай
бағасы еркін кесілген тауарлар ғана жатады.
Әлемдік практикада кездесетін ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар;
• шетелдік валюталар.
Егер аталған әрбір тауар класын таратып айтсақ жоғарыда ... сай, яғни ... ... ... және ... ... – ақ бағасы еркін қалыптасатынтауарлар ғана биржалақ
сауданың объектісі бола алады.
Биржалық сауданың қазіргі кезде кең ... ... ... тізімі күрделеніп бірінші кезекте бағалы қағаздар класы көбейе
түседі. Биржалық ... ... ... тізімі қор нарығындағы
индекстерге фъючерстік шарттардың фъючерстік проценттің пайда ... ... ... атап айтқанда, биржалық бағалардың құрамы индекстері
және мемлекеттік облигацияларбойынша проценттік ставкалар. Алайда, ... ... баға ... және ... ... ... сауда
технологиясының басқа туынды құралдармен болатын биржалық сауданың
технологиясынан ешқандай өзгешелігі жоқ. ... ... ... жоғарыда
көрсетілген биржалық тауарлардың негізгі үш класы – заттық тауарлар, ... ... ... ... ... айтылады.
Тауар биржасының объектісі – заттық тауар, немесе тауардың ... ... ... ... ... мен ... ... стандартталуы;
• жақсы сақталуы;
• тасымалдануы;
• тауардың сапалық сипатының нақты тұтынушыға ... ... ... ... ... және ... ... әсерінен бағаның
өзгермелілігі.
Әлемдік практикада тауар биржаларында шамамен 70 түрлі тауарлар
айналыста болады. Бұл тек алғашқы өңдеуден өткен тауарлар, яғни ... ... ... Олар екі ... ... ... ауылшаруашылығы және орман тауарлары, сондай – ақ олардан
өңделген өнімдер. Атап ... ... яғни ... ... ... ... қара ... май тұқымдары, яғни зығыр, мақта, соя, бұршақ, соя майы;
• тірі мал және ет (қара мал, ... ... сан ... тоқыма тауарлары (мақта, жібек, жүн мата, иірілген жіп, ... ...... ... ( шекер, кофе, какао, өсімдік майы, картоп,
жұмырытқа, ... ... ... (құрылыс материалдары);
• табиғи каучук.
Екіншісі, минерал шикізаты және жартылай фабрикаттар. Олар
шамамен 15- 20 түрлі болады:
... ... ... мыс, ... және ... қымбат металдар ( алтын, күміс, платина және басқалар);
• мұнай тауарлары ( мұнай, газ, бензин, мазут және ... ... ... ... ... мен ... көптігімен
және бағаның еркін қалыптасуы сияқты ерекше қасиеті ... ... ... да ... ... ... ... сапасы деген оның анықталған және шамаланған
қажеттілікті қамтамасыз ету мүмкіндігі. Тауардың сапасы оның ... және ... ... ... – ақ тауардың атқаратын
қызметіне, эстетикалық, экономикалық және басқа да ... сай ... ... ... ... оның қасиетіне, сапасына және ... ... ... ... ... ... ... қасиеті
болғанымен, бірақ ол жоғары сапалы болмауы мүмкін. Осған орай биржалық
сауда тауардың ... ... ... ... ... ... Олар:
• ақпараттың толықтығы;
• оның дұрыстығы;
• биржалық саудаға барлық ... ... ... бағалаудағы ауыз
бірлігі.
Қазіргі кезде өнімнің сапасы туралы көптеген ақпарат ... ... ... үшін ... көп қолданылатындары: тауар туралы жарнамалық
дәріптер, тұтынушылардың одақтары мен қоғамдарының сараптық ... ... ...... ... басқа осындай
тауарлармен салыстырғандағы негізгі артықшылықтарын дәріптеп, жаңа тауарға
көпшілік тұтынушылардың көңілін аудару. Алайда, жарнамалық ... ... ... ... ... ... дәріптейді. Сондықтан жарнамалық
ақпарат ... ... ... ... ... ... ... туралы тұтынушылардың одақтары мен қоғамдарының
міндеті – ... ... ... ... келеңсіз жақтарын
сипаттайтын толық және жан – жақты мәлімет айту.
Өнімнің сапасы туралы мейлінше толық және дәл ... ... ... ... ... - ... ... және осы
қасиеттердің мөлшерлік көрсеткіштерін заң жүзінде белгілеу, ...... ... ... сапасына қойылатын стандартты талаптарды
айқындау. Сонымен тауардың сапасы туралы жоғарыда ... ... ең ... ең анығы, ең түсініктісі техникалық жағдайлар түрлерінің
стандарты.
Алайда, ... ... ... ... ... ... көрсетілген өнім сапасы туралы ақпараттар жеткіліксіз. Себебі,
биржа ... ... ... ... ақпарат үшін емес, тауардың нақ өзі,
оның саны және сапасы үшін ... ... ... ... ... бара ... сенімді болуы үшін сол тауарға ... ... ... ... ... кең түрде қолданылып жүрген сараптың бір формасы тауар
өндіретін кәсіпорындарда өнім және сапа ... ... ... Қазіргі уақытта өнімді сертификаттау тауардың сапасын басқаруда
және де сатушының,сатып ... мен ... ... ... ... ... ең тиімді құралы.
Сөйтіп, биржалық тауардың сапасын бағалауда:
• стандарттар мен басқа нормативтік – техникалық құжаттарда ... ... ... ... ... ... ... пн шарттағы талаптарға сәйкестігін
анықтайтын құрал ретінде өнім сертификациясын;
• үшіншіден, өндірушіге ... ... ... және ... ... ... мүмкіндігі бар екенінрастайтын құрал
ретінде сапа жүйесін сертификациялауды үйрену керек.
Тауарлар көп жағдайда буып – түю ... ... ... және ... ... өз сапасын жояды және
құнсызданады. Оған қоса ... ... яғни ... биологиялық
және ауа райының әсерінен сандық және сапалық өзгерістерге де ... ... ... қоймасына қабылдау кезінде өнімнің сапасын қайта
бақылау керек. Атап айтқанда:
• тауар сапасының қолданыстағы мемлекеттік стандартқа сәйкестігін;
• тасымалдау және ... ... ... ... ... ... сапасының прейскуранттағы немесе шарттағы бағаға сәйкестігін;
• тауарды қайта бағалаудың және арзандатудың дұрыстығын;
... ... ... ... ... себебін;
• тауардың дұрыс аталуын, қызметін және таңбасы мен жолдама тауарлы –
транспортты құжатқа ... ... ... ... қазіргі жағдайы туралы ақпарат алудың ... ... оны ... ала бекітілген халықаралық, ұлттық және мемлекеттік
стандарттар талаптарына сәйкестігін ... ... ... тауардың сапасын анықтау үшін биржаның ... ... яғни ... ... зертханасы болуы керек. Тауардың сапасы
туралы ақпараттар ағымын 8-суретпен өрнектелік.
Биржалық ... ... ... көп ... ... және көптеген жоғары
бағаланған активерден ең тиімдісін таңдап ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін көптеген және кенет туындайтын
себептерді қалай талдауға болады? Осы және ... да ... ... қор ... ... мен ... қалыптастырған талдау
әдістерінен алуға ... ... ... ... үшін сапа және ... туралы
қажетті ақпараттар ағымы
|Тұтынушы |
| Қажетті ... ... ... |
|ақпарат ... ... ... | |Тауардың ... ... ... ... | ... ... сапасын сарапттау ... ... ... туралы |
|ақпарат ... ... ... екі ... ... ... ... нарықтық құқын талдау арқылы;
- екіншіден, актив эмитентінің қаржылық-экономикалық жағдайын зерттеп
білудің негізінде оның «ішкі» ... ... ... білу ... ... ... арналған «Қазақстан қор биржасы» АҚ бизнес-жоспары
жасалды (Кесте 1).
Кесте-1. Брокерлік және дилерлік қызметті жүзеге асыру құқығы бар БҚН
кәсіби қатысушылары
| ... ... ... ... және дилерлер, |70 |106 |103 ... ... | | | ... |24 |24 |24 ... ... ... |2 |3 |4 ... ... ... | | | ... жүзеге асырушы ұйымдар |3 |4 |4 ... және ... ... | | | ... |41 |75 |71 ... ... |1 |38 |53 ... қатарында: | | | ... |1 |18 |19 ... |- |20 |34 ... және ... ... | | | ... жүзеге асыру лицензиясын |9 |17 |19 ... ҚРА ... ... ... | | | ... | | | ... ... ... 2008 жылдың ішінде барлық əлем бойынша
қор нарықтарындағы ахуалдың дамуының ... ... ... Қор ... басынан бергі дағдарыстың жаңа кезеңінің ... ... ... ... ағынына жоғары сезімталдығы көп жағдайда нарықты
төмендету жағына бағыттады, нəтижесінде бүкіл əлем бойынша қор ... ... ... дағдарыстың таралауы жəне тереңдеуі туралы
Еуропаға жəне дүние жүзінің басқа да ... ... ... елеулі
шығындарды жəне оларды есептен шығаруды ... ету ... ... ... Bear Stearns ... ... болуы, Northern
Rock ағылшын банкінің мемлекеттің иелігіне өтуі, мұнайдың ... ... ... Fannie May жəне Freddie Mac ... ... иелігіне
өтуі қор индекстерінің күрт төмендеуіне себепші болды. Өз кезегінде, Lehman
Brothers ірі қаржы институтын ... деп ... етуі жəне 2008 ... AIG ... ... ... ... өтуі барлық
нарықтардан жəне активтерден оның даму жəне капиталдандыру ... ... ... əкелді, бұл əлемдік қор нарықтары ... ... ... əсер етті (Сурет-9). Басқа нарықтармен
салыстырғанда ең көбі Ресейдің қор ... -47% ... ... ... қор биржа индекстері[30].
Кесте-2 Әлемдік қор биржа индекстерінің 2008 жылғы 9 ... ... |Ел ... ... 2007|Өзгеріс, % |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | | ... ... ... |Ресей |2290,51 |1211,84 |-47,09 ... ... |4512,98 |2767,76 |-38,67 ... General ... |515,77 |331,45 |-35,74 ... BSE 30 ... |20286,99 ... |-36,61 ... ... |5178,83 |2856,47 |-44,84 ... share| | | | ... Seng ... ... |18016, 21 |-35,22 ... ... |1468,35 |1166,36 |-20,56% ... |АҚШ ... ... |-18,19% |
|Nikkei ... ... ... |-26,44 ... қор ... ... сол сияқты дамушы елдердің бағалы
қағаздары құнының құнсыздануына қарамастан дамушы ... ... ... ... ... ... байланысты нарықтардың баға ... ... ... іс ... ... маңызды болды.
Қазақстандық эмитенттердің бағалы қағаздарына қатысты портфельдерді
қайта теңгеру, қаржы секторының тұрақтылығына қатысты теріс ... ... ... ... ... ... кірістерінің екі ұштылығы
акциялардың бағасының ең аз тарихи мəндерге түсуіне əкелді. Жыл ... - 2008 ... ... ... ... үшін ... эмитенттердің
Лондон қор биржасындағы акциялары бағасының төмендеуі "Казкоммерцбанк" АҚ -
43%, «Қазақстан Халық ... АҚ -78,1%, ... ... – 85% ... ... ... ... Лондон қор биржасындағы
акцияларының бағалары
Валюта нарығындағы турбулентілік кезеңінде 2007 жылғы тамыз-қыркүйекте
банктердің KASE-те АҚШ ... ... алу ... өсуі байқалды. Өсу
клиенттерден сатып алудың жалпы ұлғаюы аясында болды, бұл 2007 ... ... бір ... үшін 119 -120 ... бір доллар үшін 126,25 теңгеге
дейінгі деңгейге шарықтап кеткен айырбастау ... ... ... көзі ... ... ... ... өздері болғандығын
көрсетеді. Өткен жылдың тамыз-қыркүйек айларында бағамның біршама ауытқуы
сыртқы қарыз алуға төлемдер үшін ... ... ... ... ... массасының тапшылығы төмендеді.
Нарықтың өтімділік индексі 2008 жылы ... ... ... ... ... ... ... төмендей отырып, өткен жылғы
деңгеймен салыстырғанда ... ... ... ... ... нарықтағы турбулентілік кезеңінде нарық өтімділігі алыпсатарлық
қысымға жəне америка ... ... ... ... индексінің барлық құрамдас бөліктері өзгерді (спрэд жəне
мəмілелер санының төмендеуі кезінде орта ... ... ... ... оның ... төмендеуіне əкелді, бұл ретте спрэд өзгеруінің əсері ... ... ... ... ... ... өтімділігі
Доллар биржасы нарығының тұтқырлығы ағымдағы жылы ... ... ... ... ... жəне оның ... ұлғайды.
Нарықтың тереңдігі өткен жəне ағымдағы жылдары біршама өзгеріп отырды.
Нарықтың тереңдігі ағымдағы жылдың ... ... ең көп ... бұл ... долларға дейін) көлемге қарағанда ... ... көп ... ... Қыркүйек айында мəмілелердің жиынтық көлемі біршама өсті
(17 млрд. долларға дейін), алайда ... саны күрт ... ... ... ... көрсеткіші мəмілелердің жиынтық көлемінің азаюы
есебінен де жəне олардың ... ... ... де ... ... ... ... нарығы мəмілелерінің көлемі жəне өлшемдері
... | |7 |8 |8 ... ... |1760 |1878 |3472 |6412 ... - $1000000 ... |1056 |1019 |1334 |1309 ... - $2000000 ... |446 |294 |489 |437 |
| $2000000 - $5000000 ... |409 |186 |247 |271 ... ... |234 |181 |407 |227 ... ... саны |3905 |3558 |5949 |8656 ... көлемі |7077,87 ... | |5 |95 |7 ... ... алу ... ... |1098,9 ... |58 | | | ... сату көлемі |108,75 |565,53 |681,9 ... | | | |5 ... ... ... ... ... |417 ... |58 | | | ... ... ... ... ... ... алу + ... |58 | | | ... KASE ... ... |52,93% |10,62% |10,25% |12,65% ... ... ... ... теңге бағамын қолдауға бағытталған
нарықтағы белсенділігіне байланысты бағалау қиын. Кедергі деңгейін бағамның
күндізгі ... мен бір күн ... ... ... көлемінің арақатынасы
жанама түрде растайды. Нарықтың бұл өлшемі ... ... ... ... ... ... өткен жылы біршама өзгеруімен
ерекшеленді. Осылайша валюталық ... ... жəне оның ... ... күйзелісін сіңіріп алу қабілеттілігі ... ... ... ... ... қарағанда біршама төмен болды. Басқаша айтқанда,
доллар бағамының үлкен көлемдегі мəмілелердің əсеріне сезімталдығы азайды.
Доллардың биржалық нарығының ... ... ... ... тұрақтылығына долларға сұраныс немесе ұсыныстың күйзеліс ... ... бас ... рөлін өзіне алатын, біршама алтынвалюта
активтері бар ... ... ... ... ... ... ... ағымдағы жылы KASE-тегі мəмілелерге қатысуы орташа
15,6% (салыстыру ... 2007 ... ... 22,4%) ... ... ... ... биржа нарығы мәмілелерінің көлемі және өлшемдері
2008 жылғы 10 ай ішінде қор биржасының акциялар ... ... ... 076,1 млн. АҚШ ... ... ... ... – 2 932,3 млн. АҚШ
долл. құрады, ал 2007 ... ... ... ... ... 8,9 ... ... облигациялар бойынша – 4,1 млрд құраған еді. РЕПО ... ... ... қор биржасының жалпы айналымының 61,7%
құрап басым болып отыр, оның ішінде 64% автоматты РЕПО жəне 36% - ... 2008 жылы ... Банк ... ... ақша өтімділігін алуды тоқтатты,
бұл мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының көлеміне əсер етті. ... ... ... ... ... ... нарығында айрықша
белсенділік байқалды, бұл шетелдік ... ... ... ... ... ірі ... ... шығаруларымен байланысты. Сондай-
ақ инвесторлардың Қаржы министрлігінің МБҚ нарығындағы қызығушылығын атап
өтуге ... ... 2008 ... 10 ай ... ... министрілігінің МБҚ
үлесі 60% болды. Бұл өсу ... ... қор ... жəне ... тəуекелсіз құралдардың жеткіліксіздігіне байланысты
төмен кірістілігіне қарамастан тəуекелсіз құралдарға инвестициялауына
байланысты. (Сурет-14, Қосымша-2).
Сурет-14. ... мен ... ... және ... мәмілелер көлемі, кезең үшін (млн. тг.)
Қор нарығы жай-күйінің негізгі индикаторлары жоғары сапалы ... ... ... қызығушылықты көрсетеді, бұл ... ... ... ... 2008 жылғы 10 ай ішінде облигациялар бойынша
жасалған мəмілелер саны 2,5 өсті, оның шегі ... ... ... бұл KASE-BY ... ... ... ... нарығы өз
кезегінде 2008 жылғы шілдеден ... 2,68 ... ... əрі ... бұл ... қор нарығындағы көрсеткіштердің жалпы құлдырауымен
түсіндіріледі. Оған қоса, сыртқы нарықтағы жағдайға қарамастан ... ... 2008 ... ... ... өсу ... ... жасалған қағаздардың саны 2008 жылғы қаңтар-тамыз айларындағы
деректерден 2 ... ... ... бұл ... күрт ... əкелді
(Сурет-15).
Сурет-15. Қор нарығы жай-күйінің негізгі индикаторларының динамикасы
Қазақстандық эмитенттердің акциялары ... ... ... ... ... ... институттарының бағалы қағаздарындағы
позицияларын жабуының психологиялық əсерінен, сондай-ақ металл мен мұнайдың
бағасының төмендеуі есебінен ... ... ... банк ... жылдан бастап 2008 жылғы қазанға дейінге орташа сараланған кірістілігі
47% жоғалтып, жылдық -46,02% белгіге жетті, ал банк ... ... ... керісінше осындай кезеңде 1,96% ұлғайды (Қосымша-3).
Акциялардың ... ... ... 2008 ... 10 айы ... ... 40%-ға төмендеуіне əкелді. ... ... ... ... ... жаңа ... пайда
болуымен түсіндіріледі, бұл бағалы қағаздар ... ... ... ... Атап ... ... қор ... жасалған мəмілелер
көлемі бойынша жаңа эмитенттерімен көрінген ... ... ... жəне ... ... ... секторда
белсенділіктің өсуі байқалды, бұл дағдарысқа аз ұшырайтын ... ... ... қызығушылықты байқатады, сондай-ақ инвесторлардың қаржы
секторындағы сенімділігінің төмендегенін көрсетеді (Сурет-16).
Сурет-16. Капитализация KASE к ЖІӨ
3 ТАРАУ ҚОР ... ЖӘНЕ ... ... ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ ДАМЫТУДЫҢ
БОЛШАҚТАҒЫ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
3.1 Қазақстанның қор биржасы және биржалық сауда қарқынын ағымдағы жағдайы
және оның қызметін болжамдау
2008 жылғы 3 ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымның жай-күйі өзгерген жоқ (106
брокер – дилер, 15 тіркеуші, 11 ... 13 ЖЗҚ ... ... ... 68 ... ... басқарушы, 4 трансфер -
агент, 2 ӨӨРҰ). 2008 жылғы 1 ... ... ... ... ... ... ... 440 670 млн. теңге, міндеттемелер - 292
062 млн. теңге болды.
2008 жылғы шілде-қыркүйек кезеңінде 28 ... ... ... ... жəне ... ... бойынша 128 есеп бекітілді,
сондай-ақ 10 акция шығарылымының күші ... ... 2008 ... ... жалпы көлемі 149 540 млн. теңге 25 мемлекеттік емес ... ... ... 1 қазандағы жағдай бойынша қолданыстағы облигация
шығарылымдарының саны жиынтық номиналды құны 1 901 656 млн. ... ... ... оның ... KASE ... ... рейтингтік бағасы бар 19
шығарылым енгізілді, 163 шығарылым – рейтингтік бағасы жоқ ... ... жəне 62 ... - ... бағасы жоқ екінші шағын санат. Сонымен
қатар, үшінші тоқсанда шығарылым көлемі 124 ... ... 3 ... ... ... 1 ... жағдай бойынша қолданыстағы пайлардың санының
өсу тенденциясы байқалды, 219-ға жетті.
KASE айналысқа жіберілген бағалы қағаздардың негізгі үлес ... ... ... ... – 71,77% (244 ... ... акциялары жəне бағалы қағаздар ... ... ... ... (95 ... жəне 0,29% (1 шығарылым) болды. KASE жалпы
капиталдандыру 7 044 940 млн. ... ... ... 46,82% ... ... 1 ... ... бойынша осыған ұқсас көрсеткіш 85,99% болды.
Осылайша, абсолюттік көрсеткіште қор ... ... ... қор ... ЖІӨ-ге капиталдандыру көрсеткішінің кемуі байқалды.
Бағалы қағаздар нарығының даму мəселесі басым бағыттардың бірі болып
табылады, оны ... ... ... бірқатарының күш-қуаты
бағытталған.
Қазақстандық корпорациялардың нарықтық құнын арттыруға ... ... ... ... жəне ... нарықтың аясын кеңейту
бойынша іс-шаралар жүзеге асырылуда. ... ... ... енгізу бойынша шаралар ... ... ... ... бұл өз кезегінде
эмитенттердің санын арттыруға жəне ... ... ... ... ... ... етуі тиіс.
Қор нарығы дамуының міндеттерін шешу үшін Алматы қаласының өңірлік
қаржы орталығы (АӨҚО) құрылды.
Өткен ... ... ... халқының 2007-2009 жылдарға арналған
инвестициялық мəдениетін жəне ... ... ... ... ... оның ... инвестициялық белсенділікті арттыру жəне
еліміздің ... ... ... жинаған қаржысын тартуды қамтамасыз
ету болып табылады.
Бағалы қағаздар нарығының дамуындағы оң сəт ... ... ... қор ... ... ... бағалы
қағаздарын шығару туралы шешімі ... ... 2008 ... 1 ... АӨҚО АСА үшін жаңа листингтік талаптар ... ... KASE ... ... ... ... ... 2008 жылғы 1 қыркүйектен бастап
күшіне енді, бұл АӨҚО АСА жəне KASE сауда алаңын біріктіру ... ... ... ... Бұл ... ... қор нарығының дамуындағы
оң тенденциялардың бар екендігін атап өту қажет. Акциялар нарығы 2007 жылғы
тамызда капиталдың халықаралық ... ... ... дейін
жандана бастады. Қазіргі кезде оң ... KASE ... ... ... нарықты нормативтік-құқықтық реттеуде
байқалуда.
Қор нарығы дамуын жалғастырды, бұл ретте қазақстандық ... ... ... ... ... табылды:
тиісінше бэнчмарк белгілеу үшін жəне МБҚ нарығындағы реалистік қисық
кірістілікті қалыптастыру үшін қажет ... ... ... ... ... қор нарығындағы ... ... ... емес компаниялардың борыштық
нарығының жеткілікті дамымауы, қор нарығында жеке ... ... ... ... ... жеткіліксіз саны, сондай-ақ «free-
float» елеусіз деңгейі (ұсақ инвесторлардың меншігіндегі акциялар үлесі);
KASE сауда-саттықтарында ... ... ... ... ақпаратты толық
бергісі келмеуіне байланысты эмитенттер ... ... қор ... өтімділігінің жеткіліксіздігі. Осыған байланысты,
бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... ... ... қосымша инвесторлар мен эмитенттерді
тарту, инвесторлар мен ... ... ... ... ... ... сондай-ақ бағалы қағаздар нарығының қатысушыларының
əділ бəсекелестігі, ... ... ... ... халықаралық
қаржы жүйесіне бұдан əрі қарай интеграциялануы болып табылады. ... ... ... ... ... нарығында салық жеңілдіктерін
сақтауға бағытталатын болады.
Елдің Ұлттық қорының активтерін қоса алғанда резиденттердің шетелдік
активтерінің ... ... ... ... ... ғана ... жапты, бұл ішкі
валюта нарығындағы шетел валютасына артық ұсынысына ... ... ... ... ... ... нетто-сатып алулар Ұлттық Банктің
халықаралық резервтерін толықтырудың негізгі көзі болды.
Ұлттық Банктің ... ... ... ... ... жүргізілген
операциялар нəтижесінде 3,0 млрд. долларға, оның ... ... ... қор ... (KASE) жəне ... тыс ... ... есебінен 1,1 млрд. долл. өсті. Халықаралық резервтер
қаражатынан ... ... ... сыртқы борышы (0,58 млрд.
доллар) бойынша төлемдер жəне ҚРҰҚ-на қаражат сату (3,02 ... ... ... ... ... қатар алтынвалюта резервтерінің
құнын бағалауға төлем балансында көрсетілмейтін бағамдық жəне бағалық
өзгерістер де əсер ... ... 30 ... ... ... емес өзгерістер ескеріле отырып, алтынвалюта резервтері 22,4
млрд. долларға бағаланды, бұл тауарлар мен қызмет ... ... ... қамтамасыз етті.
2007 жылы ғаламдық экономикалық өсу жоғарғы деңгейде қалыптасты ... ... ... 4,9% құрады. Ғаламдық өсудің қарқыны 2007 жылы 4,9%-
дан 2008 жылы 4,1%-ға дейін бұдан əрі ... ... ... Қытай (11,5% қарсы 2006 жылғы 11,1%) мен Ресейдің (7% ... ... 6,7%) ... ... жоғарғы көрсеткіштері арқылы 2007
жылғы даму қарқынына қол жеткізілді. Экономикалық ... ... ... онда экономикалық өсудің көрсеткіштері екінші тоқсанда
жағымсыз болды, жəне Еуропада, онда ... ... ... ... ... АҚШ-та экономикалық өсудің қарқыны
төртінші тоқсанда байқалатындай төмендеді, бұл ... ... ... жəне ... ... ... ... сондай-ақ
жұмыспен қамту жəне тұтыну төмендегенінің айғағы. Сонымен қоса, өсу Батыс
Еуропада да баяулады. Жапонияда өсу ... ... ... ... ... тұрды, ал тұтынушылар мен кəсіпкерлердің көңілі төмендеді.
Қалыптасып жатқан рыногы бар елдерде жəне ... ... ... ... бəсеңдеуіне қарамастан, осы уақытқа дейін тұрақты экономикалық өсу
жалғасты, онда ... ... ... мен Қытай болды. Осы елдердегі жағдайға
ішкі сұраныстың тұрақты өсу қарқыны, биржалық ... ... ... ... ... ... тамақ өнімдері мен
энергоресурстарға жоғарғы баға тиімді əсер ... ... ... ... ... ... ... елдермен қоса,
қалыптасып жатқан рыногы бар елдерде де өсті. ... өсу ... ... ... ... үшін ... көтеруге
жауап ретінде Федералды резервтік жүйе пайыздық ставкалардың ... ... ал ... жəне ... елдерінде саясат күту
позициясын ұстанды. Сонымен қоса, тамақ өнімдері мен ... ... ... ... ... ... жəне ... ойлануға үлкен себеп болатын, қалыптасып жатқанрыногы бар көп елдерде
орталық банктер ақша-кредиттік саясаттарын ... ... ... ... қор рыноктарының динамикасына да əсер етті. Егер
2006 жылы ... ... ... инвесторлардың оң күтуі
салдарынан қор индекстерінің тұрақты өсуі байқалса, онда 2007 жылдың басы
қор ... ірі ... ... Атап ... 2007
жылғы ақпанда Қытай қор биржасында акциялар бағамының төмендеуі болды, оның
салдары əлемнің басқа қор биржаларында ... ... ... ... ... ... ... салдарынан бұдан да
қомақты болды, ол банктердің қомақты ... ... ... ... ... бас тартуға, жəне салдары ретінде
акциялардың бағасы түсуіне əкелді.
Қазақстан бағалы қағаздар рыногының техникалық инфрақұрылымының ... ... ... ... ... ... ... қор
биржасы» АҚ, «Бағалы қағаздардың орталық депозитарий» АҚ, ... ... жəне ... ... қоса алғанда,
рыноктың кəсіби қатысушылары болып табылады. Бұдан ... ... ... ... ... зейнетақы активтерін инвестициялық басқарушы,
инвестициялық портфельді басқарушы жəне ... ... ... жылы ... ... ... рыногының институционалды
инфрақұрылым субъектілерінің сандық құрамы брокерлер жəне дилерлерді – ... ... ... ... ... Бұл ... жəне ... – АӨҚО қатысушыларының саны 1-ден 19-ға дейін
өсті. Жалпы алғанда бағалы қағаздар рыногы кəсіби қатысушыларының қаржылық
жағдайы 2008 жыл ... ... ... ... дамуындағы үрдісін KASE қор биржасымен деректерді талдау
арқылы анықтауға болады. ... ... ... қағаздары KASE сауда-
саттығына жіберілген қазақстандық ... саны ... ... ... деп ... Қазақстан қор биржасына айналысқа жіберілген ... үлес ... «А» ... ... ... – 77,19% ... «В» санаты бойынша бағалы қағаздар шығарылымдарының үлесі – ... ... ... ... ... ... ... бөлігі – ЕДБ
шығарылымдары құрайтын болады.
3-кесте. KASE сауда-саттыққа жіберілген бағалы қағаздар
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |саны ... ... |229 |92 |247 |93 ... ... |66 |55 |73 |67 ... |295 |147 |320 |160 ... ... арналған «Қазақстан қор биржасы» АҚ бизнес-жоспары
жасалды (Қосымша 4,5) (Кесте -4, Сурет-14).
4-кесте. Қор биржасының көрсеткіштері
|Қор нарығы ... |2008 |2009 |2010 |2011 ... ... АҚШ ... |100 |135 |160 |200 ... ... ... ... АҚШ ... |23 |37,5 |60 |87,5 ... коэффициенті |0,23 |0,3 |0,4 |0,5 ... саны |140 |160 |180 |200 ... ... мәміле саны |120 |150 |500 |1000 ... ... ... |14 |18 |21 |25 ... ... 2007 ... ... өсті, бірақ құбылмалылық
салдарынан əлемдік қор рыноктарында төртінші тоқсанда кейбір төмендеулер
байқалды.
Сондай 2008 жылғы 1 ... ... ... KASE ресми тізіміне
енгізілген мемлекеттік емес бағалы қағаздар рыногын жалпы капиталдандыру 8
264,4 млрд.теңге құрады: 2007 ... ... ... 9,26% (2007 ... ... 1 637,4 млрд.теңгеден 2008 жылғы 1 ... 1 ... ... ... ... ... 9,93% (7 190,0 ... 6
475,8 млрд.теңгеге дейін) төмендеді.
«А» листингі бойынша KASE-ке эмитенттер санының тұрақты жағдайы 2007
жылы ... 3 ... ... ... («ҚАЗЦИНК» АҚ,
«СНПС- Ақтөбемұнайгаз» АҚ, «ГМК «Қазақалтын» АҚ). Бұл ... ... ... «А» ... бойынша эмитенттер саны 4-ке өсті.
Көрсетілгендер ... «А» ... ... ... кіру ... ... жəне көптеген эмитенттер осы талаптарға сəйкес келмейтінін
дəлелдейді. Бұл ретте, ... ... ... саны 12 ... ұлғайды.
2008 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «А» жəне «В» санаттары бойынша ... ... ... емес ... ... ... ... жалпы
капиталдандыру 8 005,6 млрд.теңге жəне тиісінше 258,7 ... ... Қор ... ... (млрд. АҚШ доллары)
Қор рыногының капиталдандырудың төмендеуі абсолюттік көрсеткіште ЖІӨ-
ге аталған көрсеткіштің төмендеуіне əсер етті. 2007 жылы ... ... ... ... ... 87,5% ... Бұл ... «А» санаты
бойынша ресми тізімге енгізілген мəмілелер көлемі 89,23% өсті, «В» санаты
бойынша – 27,44%, «Листингті емес ... ... ... ... 42,1%
төмендеді.
3.2 Қазақстанның қаржы нарығын тұрақтандырудағы негізгі міндеттердің бірі
қор биржасы және биржалық сауданы дамыту перспективалары
Қор биржасының ресми ... ... ... мен облигацияларды
іске асыру кезінде құн өсімінен алынатын табысқа салынатын салықтан босату
жөніндегі ... ... ... ... ... осы ... қағаздармен
операциялар жасайтын тұлғалар тарапынан асыра пайдаланудың ... ... ... негізін беретін бағалы қағаздардың ұйымдасқан нарығының
көрсеткіштерінің белгілі ауытқуға алып келді.
Осылайша, «Қазақстандық қор ... ... ... ... ... ... (KASE) тікелей мəміле режимінде жүргізіледі,
себебі мұндай мəмілелер салықтық жоспарлаудың ... ... ... ... тізіміне енгізілген акциялар мен ... ... ... ... жəне ... ... ... іс-əрекеттер
жасау мүмкіндігіне жол беріледі.
КАSЕ-ке «тікелей» мəміле жасау жəне осындай операциялар ... ... ... ... ... əсер ету ... салық
сызбасын асыра пайдалануды болдырмау мақсатында «Салық жəне ... ... да ... ... ... ... кодексі) Қазақстан
Республикасының Кодексіне өткізілетін күні листингтің ең жоғары жəне ... ... ... ... қор ... ... тізімдерінде
тұрған акциялар мен облигацияларды қор биржасында ашық ... ... ... құн өсімінен түскен табысты салық салудан
босатуды көздейтін өзгерістер мен толықтырулар ... Осы ... ... 1 ... ... ... ... шаралар «А» жəне «Б» санаттағы ... ... жəне ... ... ... кезінде құн
өсімінен табысқа салық салуды оңтайландыру мүмкіндігі туралы қарау.
Бағалы қағаздар нарығын ... ... мен ... ... ... ... ... нарығының негізгі
мақсаттары мен міндеттері:
- қор нарығы арқылы ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығында, оның ішінде ... ... ... ... ... қағаздар нарығында инвесторлардың құқықтарын, оның ішінде
миноритарлық акционерлердің құқықтарын ... ... ... ... жаңа жəне ... ... ... оның ішінде
бөлінген активтермен қамтамасыз етілген ... ... ... ... ... ... облигацияларды,
мемлекеттік кепілдікпен қамтамасыз етілген борыштық бағалы ... ... қор ... ... ... ... нарығының
дамымағандығымен сипатталады. Ресми тізім акциялары атауларының ... ... ... қол жеткізу мүмкін емес. Олардың арасында қазақстандық
экономикада жетекші болып табылатын аса ірі компаниялардың ... ... ... айналымның салалық құрылымы ... ... (ҚҚБ) ... ... ... жауап бермейді. Қор биржасының
жалпы айналымындағы акциялардың қайталама ... ... ... ... ... ... ... басым болуы басты проблема болып
табылады. Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын ... жəне ... ... ҚҚБ тікелей мəмілелерге қарсы күрес жөнінде шаралар қабылдауда, алайда
олардың көлемдік жəне сандық мəндегі ... ... ... ... шаралар
1. Акциялар нарығын дамыту. ... ... ... үлестік нарықты табысты дамыту үшін ... ... ... ... ... сақталуын қамтамасыз ету,
қатаң есептілік стандарттарын сақтау, сыбайлас жемқорлықтың ... ... ... ... жекелей инвесторлардың бұқаралығы болып
табылады. Сондықтан акциялар нарығын ... ... ... ... ... ... ... қаржылық
есептілік стандарттарын (ХҚЕС) енгізу жолымен толық шамада ақпаратты ашу
режимін оңтайландыруға бағытталған іс-шаралар ... ... ... заңнаманы құру, корпоративтік басқару саласында заңнаманың
сақталуын бақылау жүйесін құру ұйғарылады.
2. Ұсынылатын қаржы құралдарының ... ... ... ... ... негізгі міндеттерінің бірі
инвестициялау үшін мүмкіндіктерді ... ... ... ... ... ... ... табылады. Осы мəселені шешу үшін
мыналар басым бағыттар болады:
бағалы қағаздар ... одан əрі ... оның ... қор ... ... белгілеу үшін тұрақты деңгейде үкіметтік қарыз алуды ... ... ... ... ... ішкі ... ... барлық спектрі бойынша нақты қисық ... ... ... жəне ... ... ... ... жəне оның айналымы туралы заңнаманы, көрсетілген кепілдемелер мен
кепілдіктерді пайдалану тетіктерін іске асыру бөлігінде жетілдіру;
секьюрителендіру тетіктерін іске ... ... бар ... ... жолымен мемлекеттік-жеке
серіктестік (МЖС) тетіктерін дамыту;
өтімді қаржы құралдар нарығын дамыту жөніндегі тиімді ... ... одан əрі ... жəне ... ... ... ... заңнамалық нормаларды жою жоспарланады.
Деривативалардың белсенді нарығын құрудың ... ... ... ... жəне ... ... ... бағалы қағаздардың өтімді
нарығын қалыптастыру ... ... ... ... ... Банк жəне Агенттік мемлекеттік бағалы
қағаздар эмиссиясына жəне ... ... ... көзқарастар əзірлейтін
болады, ол нарық субъектілері үшін ... ... ... мүмкіндік береді.
Мемлекеттік бағалы қағаздар (бұдан əрі - МБҚ) нарығын дамыту
Ұлттық қордың қаражатын қалыптастыру жəне пайдаланудың орта ... ... ... ... үкіметтік қарыз алу саясаты
кепілдік берілген борышты ескере отырып, Ұлттық қор ... ... ... ... борыштың 50-70 пайыздық арақатынасына қол
жеткізуге бағдарланатын болады.
Бұл ретте, қаржы нарығын ... үшін ... ... ... қарамастан, МБҚ-ны бастапқыда жоспарланған көлем мен кесте
бойынша тұрақты деңгейде шығару жүзеге асырылатын ... ... ... кірістілікті құру жөнінде қойылған міндетті іске
асыру мақсатында бағалы ... ... МБҚ ... ... азайту
жөніндегі іс-шаралар көздеу ұйғарылады. Бұдан басқа, мемлекеттің қатысуы
бар ұйымдардың да, ... ... ... қоса ... өзге ... да МБҚ ... алуы жөніндегі міндеттерді алып тастаған жөн.
Бұл ретте көрсетілген талаптарды алып ... ... ... ... ... ... қарай кезең-кезеңмен жүзеге асырылуы тиіс.
Мемлекеттік қаржыландыру ... ... ... ... ... ... нарығын дамытуды қолдау үшін елеулі тірек болып
табылады. Мұндай стратегия жаңарған ... ... ... ... бұл қол ... пен айқындылық қағидаттары, сондай-ақ бағалы
қағаздар нарығы арқылы инвестициялық ... ... ... ... жəне ... ... ... тарту жолымен басым
инфрақұрылымдарды дамытуға белсенді инвестициялау.
Мемлекет қол жетімділік пен айқындылық қағидаттары шеңберінде борыштың
құрылымы, ... ... ... қаржыландыру жəне нарық
қатысушылар мен тұтастай алғанда қоғам үшін борышты басқару стратегиялары
туралы ... ... ... ... жəне ... ... мерзімді кезеңде қаржы секторын дамыту мақсатында бағалы қағаздар
нарығын дамытуға ықпал ... төрт ... ... ... ... ... олар ... инфрақұрылымның ақпараттық айқындылығы;
2) қаржы ұйымдарының беріктігі мен сенімділігі;
3) зейнетақы қорларының инвестициялық портфелін ... ... ... ... ... базаны жетілдіру.
Бұдан басқа, айналыс мерзімі неғұрлым ұзақ МБҚ-ны кезең-кезеңімен
енгізу жүзеге асырылатын ... ... ... ... мен ... ... ... қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін борыштық
құралдар нарығында баламалы ... ... ... дамыту жөнінде шаралар қабылданады.
Тиісті бэнчмарканы белгілеу жəне МБҚ ... ... ... құру Айналыс мерзімі неғұрлым ұзақ МБҚ-ны кезең-кезеңімен
енгізуді жүзеге асыру ... Бұл ... ... ... құру үшін
айналыс мерзімі бар ай жəне одан асатын МБҚ ... ... ... ... ... дамытумен дамыған инфрақұрылымның болуы үлкен
мəнге ие. Осыған байланысты бағалы қағаздар нарығының инфрақұрылымын одан
əрі дамыту жөніндегі жұмыстарды ... ... ... ... ... ... бөлінуі тиіс, атап айтқанда Алматы қаласы Өңірлік
қаржы орталығының ... ... ... Алматы қаласының аумағында
жұмыс істейтін қор биржасының сауда алаңында қаржы орталығының ... ... ... қажет. Осыған байланысты өңірлік қаржы ... ... ... ҚҚБ ... ... ... ... жүргізу қажет, атап айтқанда шетелдік эмитенттердің бағалы
қағаздарын айналдыру, сондай-ақ сауда-саттыққа шетелдік брокер ... "Т+3" ... ... бар сауда жүйесінде мəмілелер жасау, сондай-
ақ клирингтік жүйелерді пайдалану мүмкіндігін қарауды талап етеді. Орталық
депозитарий қызметінде сондай-ақ оның ... ... ... ... ... ... сəйкес келтіру жөніндегі жұмыстарды жүргізу
қажет.
Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... қағаздарға құқықтарды есепке алу, сондай-ақ олар ... ... ... ... ... алу ... табылады, ол бағалы
қағаздарға құқықтарды тіркеу процесінде туындайтын тəуекелдерді азайтуға оң
əсер ... ... жəне ... ... ... ... құрылымының
айқындылық деңгейін арттыруға, инвесторлардың ... ... ... ... ... əр ... бойынша қаржы құралдарының əділ
(нарықтық) құнын ... ... іс ... ... жəне ... қағаздар нарығы кəсіби қатысушыларының қызметін пруденциалдық
реттеуді жетілдіру, сондай-ақ тəуекелдерді басқару ... ... ... ... ... ... мəселелерін жетілдіру мақсатында
тəуекелді қадағалауға ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығының кəсіби ... ... ... ... жəне ... тəуекелдерді басқару
жүйесін енгізу ұйғарылады.
Тəуекелдерді ... ... ... ... ... бір
тəуекелдерді қабылдау мүмкіндігін жəне оларды ... мен ... ... белгілеу болуға тиіс.
Өтімді бағалы қағаздар нарығын дамыту. Халықаралық тəжірибе көрсетіп
отырғандай қаржылық секторды дамыту ... қор ... ... ... ... ... нарығын дамыту деңгейіне барабар. МБҚ нарығында
нақты қисық кірістілікті құру өтімді қаржы құралдары нарығын дамытуға ... ... ... қолданыстағы Қазақстан Республикасының қаржы секторын
дамыту тұжырымдамасында қойылған өтімді қаржы құралдары ұғымын, ... мен ... салу ... ... ... мəселе шешілмегендігін
атап өту қажет. Мүмкін осы ... ... ... ... ... дайын маркет-мейкерлердің болмауы көбіне өтімді ... ... ... түсіндіреді.
Өтімді қаржы құралдары нарығын дамыту бойынша бірінші ... ... ... ... ... ... ... ретінде əрекет
етуі болмақ, ол басқа ... ... ... жəне ... ... ... туындауына ықпал етеді.
Қажетті шаралар:
Қазақстан Республикасының заңнамасына (Азаматтық Кодекс, Салық ... ... ... ... заң) ... мен ... енгізу
жолымен өтімді қаржы құралдары ұғымын, олардың ... жəне ... ... ... ... дейін мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша қисық кірістілікті ... ... ... ... бір ... ... мерзіммен одан əрі
бүкіл қисық кірістілік ... ... ... 1 айға ... бар ... ... ... жүзеге асыру [32].
Бағалы қағаздар эмитенттері, әсіресе листингтік компаниялардың өз бағалы
қағаздарын ұйымдастырылған нарықтың ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар ұстаушылар тізімін
жүргізетін ұйымдардың ... ... ... септігін тигізді. Себебі, 1997
жылдың заңнамасына сәйкес, акционерлер саны 500 ден жоғары акционерлік
қоғамдардың ... ... ... ... ... тек тәуелсіз
тіркеушімен жүргізілуі бекітілді. Кейіннен, 2001 жылы «Акционерлік ... ҚР ... ... барлық акционерлік қоғамдардың бағалы қағаздар
ұстаушылар тізімін жүргізу уәкілетті ... ... бар ұйым ... ... ... анықтады. Сөйтіп, акционерлік қоғамдарды эмиссиялық
бағалы қағаздарын шығару кезінде ... ... ... жасасуға
міндеттеді (Сурет -18 ).
Осы бағытты жүзеге ... ... ... компания үшін жеңілдік
ретінде – бағалы қағаздар ұстау тізімін жүргізуді өздеріне беру ... Бұл ... ... ... ... ... айналысы жоқ
эмитенттерге қарағанда бәсекелестік артықшылық береді. Аталған шартты
жүзеге асыру үшін келесідей ... ... ... ... серификатты бағалы қағаз мәртебесі бар
құралдардың ішінен шығара ... ... ... ... ... сияқты бағалы қағаздар тізімін енгізу қажет. Сонымен ... ... ... ... ҚР ... ... ... қағаз мәртебесіндегі
құрал ретінде жағдайды енгізе ... ... ... ... ... ... жағдайды жоюға болады. Сондай-ақ, елде инвестициялық
қорлардың акционерлік түрлері қалыптасты. ... ... ... ... ... айырмашылығы «Акционерлік қоғамдар туралы» ... ... табу ... бар. ... ... тек акционерлік
қоғамдар ғана емес, сондай-ақ инвестициялық қорлар ... ... ... және бұл ... тек «Инвестициялық қорлар туралы» заңда ғана
қарастырылмай, бағалы қағаздар нарығын реттейтін басқа ... ... 18 – ... ... ... ... ... жүйесін жетілдірудің
қадамдары
Келесі қағида – бұл нақты қажеттіліктерді және мүмкіндіктерді ескеру.
Бағалы қағаздардың сан алуан түрлері бар. ... ... ... ... ... ... ... варранттар бар. ҚР-
да тек акция, облигация және пайлар даму серпіні бар. Облигацияның ішінде
мемлекеттік бағалы қағаздардың үлес ... ... ... ... ... ... ... туынды бағалы қағаздар даму үстінде.
Алайда, олардың дамуын келесідей факторлармен ... ... ... ... ... ең алдымен тауар нарығының дамуынан
шығады. Көптеген мемлекеттерде фьючерстік немесе опциондық биржаға ... ... ... ... ... ... кейіннен тауар нарығы өсе
келе, бағаның жағымсыз жағдайынан сақтану жолы ... ... ... шығаруына әкелді. Тек 20 ғасырда, туынды бағалы қағаздар нарығы
тауар нарығының негізгі қызметін (тауарды сату мен ... алу ... ... ... ... ... тауар нарығының келеңсіз оқиғаларды ... ... ... ... ... ... ... қағаздар биржалар
дамуының, мемлекеттегі тауар ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың дамуы тек ... ... ... ... ... бір ... ... бағалы қағаздар нарығы өндіріс
жағдайын білдірсе, екінші жағынан қаржылық ресурстарға деген сұраныс пен
ұсыныстың ... ... ... ... ... базистік активтері
ретінде негізгі бағалы қағаздарға да тиесілі. Әсіресе, депозитарлық қолхат
тек акцияға негізделеді. Сондықтан да, туынды бағалы ... ... ... ... ... нарығын дамыту кезеңінен кейін жүргізу қажеттілігін
қарастырамыз.
Келесі қағида – бұл экономикалық тиімділікті ... ... ... нарығын дамыту. Мемлекет инвесторлардың және ... ... ... ... шаралар жиынтығын атқарады. Бірақ,
олардың құқықтарын қорғау кезінде бірнеше балама нұсқаларды дайындау керек.
Агенттіктер міндетті өзара ... ... ... олардың бағалы
қағаздар нарығына әсер ету мүмкіндігін жан-жақты қарастыруы керек. Бағалы
қағаздар нарығында ... ... – бұл ... пен ... ... ... Ал, ... арасындағы институттар мен ұйымдар бағалы
қағаздар нарығының тиімділігін арттыру мақсатында енгізіледі.
Эмитенттер немесе ... ... ... ... бар
қатысушылардың санының көп болуы, осы ... ... ... ... ... ... алу ... түсіреді. Осы орайда, бағалы
қағаздар ұстаушылар ... ... ... ... ... ... бас тартуды ұсынамыз. Бағалы қағаздар ұстаушылар тізімін жүргізуге
эмитенттің өз құқығында болуы керек. Ал, ... ... ... екі ... яғни ... пен ... депозитарийде жүргізілуін
анықтаймыз. Сонымен қатар, брокер-дилерлердің 2 санаты сипат ... ... ... ... – 1-ші ... ұйым номиналды ұстаушы
ретінде қызмет атқарып, бағалы қағаздармен мәмілені тіркеу құқығы бар. ... ... ... тек ... ... ... алу мен сату
мәмілесін жүргізуге ғана құқығы бар. Осыған орай, 2-ші ... ... ... жыл сайын қысқарылуы байқалады. Мемлекет тарапынан
санаттарға ... ... ... бекіту арқылы бағалы қағаздар
нарығының ... ... ... ... болады.
Қаржылық тәжірибеде тәуекел мен белгісіздік түсініктерін ... ... ... ... ... ... салдарынан
жоғалту ретінде анықтайды. Жоғалту объективтік, яғни сыртқы факторлардың
әсерінен болуы мүмкін. Мысалға, ақшаның сатып алу ... ... ... ... ... ... ... таңдау
кезінде болады, сондықтан да тиімді шешімді қабылдау ... ... ... ... ... белгілі бір келеңсіз жағдайдың болу
ықтималдылығы деп түсінеді. Ықтималдылық ... ... ... тәуекел де
жоғары болады.
Бағалы қағаздар нарығының үлгісін тек қатысушы ... ... ... ... ... ... ... нарығының
құрылымына байланысты анықтау қажет. Осыған байланысты, ... ... ... республиканың бағалы қағаздар үлгісі – жапон-немістік
үлгі деп танысақ, ал корпоративтік басқару жағынан – немістік үлгі ... ... ... ... стратегиялық маңызы бар мәселеге
айналды. Экономиканың нақты секторларына инвестицияны тартуды ... ... ... қатар, қаржы дағдарысын алдын-алу үшін келесідей шаралар
жиынтығы жүргізілуі тиіс:
бағалы қағаздар нарығының қызмет ету механизмін зерттеу;
бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... ... тиімді дамуына әсер ететін мемлекеттік әсер ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің
маңыздылығын, қажеттілігін байқауға болады. Қазақстан ... ... ... ... даму ... ... ... қағаздар нарығының қалыптасуы мен дамуы мемлекеттік реттеуді
жүргізуіне байланысты. Бағалы ... ... ... ... және ... ... нарыққа ғана емес, мемлекеттің бүкіл
экономикалық жүйесіне әсер етеді. Бағалы қағаздар ... ...... қатысушылардың қызмет процесінде пайда болатын қарым-қатынастар
жиынтығы болып табылады. Бағалы ... ... ... ... ... ... қызметтері мен операциялары қамтылады. Реттеудің
2 негізгі үлгісі бар: мемлекеттік және өзін-өзі реттеу.
Қаржы нарығын мемлекеттік реттеу ... және ... ... ... Тікелей мемлекеттік реттеуге келесілер жатады: нарық
субъектілерінің ... ... ... ... ... ... инвесторларды қорғау шараларын жасау және т.б.
жатады. Ал, жанама мемлекеттік реттеу мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... ... Мұндай тұтқалар мен капиталдарға
салық, ақша саясаты, мемлекеттік сатып алулар, мемлекеттік меншік, ... ... ... ... ... ... ... келесі негізгі
қорытындылар мен ұсыныстарды жасауға мүмкіндік береді:
1. ҚР «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңына сәйкес қор ... ... ... ... ... ... ... қатысушыларымен
құрылған және қызметі өзін – өзі ... ... ... емес ... Қор биржасы ҚР мемлекеттік органдарына тәуелді
емес. Оның қызметі ерекше болып саналады және басқа да ... ... ... Ол лицензия негізінде әрекет етеді және ... ... ... ... Қор ... ... ... операциялар жүргізе
алатын қосымша құрылымдық бөлімшелерді ашуға құқығы бар, сонымен қатар
филиалдар мен ... де аша ... ... ... болашағын айтатын болсақ, қазіргі кезде ғылыми –
техникалық прогресті ... ... ... ... ... ... ... сауданың бүкіл процесі компьютерленген. Осы бағытта биржалық
және биржадан тыс нарықтардың айырмашылығы жойылып, нарықтық активтердің
барлық ... ... ... және ... ... ... пайда болады. Сөйтіп, 16 ғасырда пайда ... ... ... ... ... ... электрондық нарық компаниясына өтуі ... ... ... мәні қазіргіден мүлдем басқаша түсіндірілетін болады.
3. Биржалық сауда тауар саудасы түрінде пайда болып, ... ... ... ең ... ... қағаздарды сататын сауда ұйымы болып
дамыды. Қазіргі кезде биржалық сауда негізінен бағалы қағаздарды ... ... ... ... ... ... 20 ... нақты тауар
саудасын биржалық айналымнан ығыстырды. Себебі, сатып алушыға әр кезде
нақты бір ... ... ... ... ... сауда биржалық тауарды
үйлестіру және бір ... салу ... ... ... ... көлемін
ұлғайту, биржалық мәміле санын арттыру мүмкін емес.
5. Биржалық сауданы бір үлгіге ... яғни ... ... ...... фьючерстік шарттың, яғни белгілі бір мерзімнен кейін
келешекте биржалық тауармен қамтамасыз ету шартының ... ... ... Осы ... сай ... ... жаңа механизмі – фьючерстік
сауда пайда болды. Фьючерстік сауданың механизмі биржалық ... ... ... ... ... ... ... негізіне кез – келген актив
алынады,бірақ шартта оның нақты зат сипаты, не болмаса ... ... Оның тек ... – бір сандық көрсеткіші, мыс., активтердің
проценті немесе оның индексі алынады.
6. Қазақстан қор биржасы ... ... ... және ... ... ... ... өзара қызмет жасасады. Саудаға
қатысатын брокерлердiң сәйкес лицензиясы ... ... ... ... және ... талаптарға сай келуі керек. Осыдан қор биржасы ... ... ... ... көрсетуiне кепілдiк бередi. Бұдан
басқа жасалып жатқан мәмілелердi аяқтау үшiн биржаның есептеу органымен
және ... ... ... ... ... ... мәнi жағынан қор биржасы - бағалы қағаздардың көтерме нарығы
болып табылады. Сөйтiп нарыққа өту және бұрынғы жариялылықтан ... ...... экономикалық қатынастарды реттеушi
динамикалық органдардың бipi бола ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы және
қарапайымдылығына кепілдік беретiн ... ... ... ... жасап шығару болып табылатын қаржылық қызмет көрсету
бойынша өкiлеттi орган құру қажет болады. Мұнда ... ... ... ... ... басқа елдердiң заңнамаларының үйлестiгi
сияқты сәттepдi де ... aлy ... ... ... ... ... ... құра қалған жағдайда берiлген органның толық тәуелсiздiгiн
(қаржылық орталық ... бола ... ... ... ... ... болмауы), сондай-ақ оның тек ... ... ... ... ... мақсатқа сай деп шамалаймыз.
Оның мүшелерi, яғни реттеушiлiк және бухгалтерлiк есеп сұақтары ... ... бола ... ... ... ... және ... қаржы
секторларында, бағалы қағаздар нарығы, тұрақты органда жұмыс тәжiрибесi бар
кеңес беру саласына шетел мамандарын тартуға көп көңiл бөлу ... ... ... ... тәртібі бойынша ең алдымен ... ... ... сессияның уақыты және жұмыс сағаты белгіленеді.
Биржа сессиясы деп әдетте биржа әкімшілігінің ... ... ... ... ... Ол уақытта биржалық саудаға қатысушылардың
мәміле жасауға құқығы бар. Бұндай сауда ... дәл ... ... ... ... жұмыс кестесін ескере отырып жасайды. Бұл саудаға
қатасушыларға басқа нарықтардағы баға туралы ... ... ... ... мүмкіндік береді. Мысалы, Лондон металл
биржасында ... ... тек бір ... ... ол тек 5 ... ... ... хатшысы металдың аты жазылған таблицаны ... ... ... ... ... ... даусын көтеріп айтады. Темір
сағат 12 – ден 12 ... 05 ... ... 12 ... 0,5 ... 12 ... ... дейін – мыс; 12 сағат 10 минуттан 12 ... 15 ... ... ... Сауда биржа залында жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... ... жасалады.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Биржевая деятельность: Учебник / Под ред. проф. В.А.Галанова. ... ... и ... 1996. - 20с.
2. "Бағалы қағаздар рыногы туралы" Қазақстан Республикасы Заңының жобасы
туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы. 2003 ... ... N ... Биржевое дело: Учебник / Под ред. В.А.Галанова, А.И.Басова. - М.:
Финансы и ... 2001. – ... ... ТБ. Рынок ценных бумаг и биржевое дело: Учебное пособие. -
М.: ИНФРА -М, 2002 - 70с. (Высшее образование ... ... П.Ю. ... ... и ... рынок. _ Москва: 1994. - 60с.
6. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: ... в ... ... с.:
Совмен, 1992 - 160 С.: ил.
7. Алексеев М.Ю. Рынок ценных бумаг. - М.: Финансы и ... 1995 ... ... В.С. ... ... ... Коммерческая азбука
/В.с.Балабанов., И.Е.Осокин., А.И.поволоцкий. - ... ... ... 1994. - 128с. ... Сейткасимов г.с., Ильясов АА. Формирование фондового рынка. Учебное
пособие / Экономика. Алматы, 1996. - ... ... ... туралы» Заң N2172, 1995ж. 7 cәyip 1 бал. «Ведомости
Верховного ... ... 1995. N ... ... бумаги и фондовый рынок /Сейткасимов г.С. и др. ... 1998. - ... ... г.н. ... ... ... Механизмы государственного
регулирования. Алматы, Қаржы -қаражат. 1997. - 17с.
13. Абдрахманова ГТ, Жумабаева З.С. РЦБ: ... ... ... - ... LEM, 2002 r. - 21 ... ... Қор ... Жаршысы, Астана, 2008 жыл
15. Адамбекова А.А. Рынок ценных бумаг в Казахстане (учебноометодическое
пособие) - Алматы: Институт ... ... ... ... РК 2003. - 220 ... ... М. Деньги, банки, валюта. Учебное пособие. Москва: ... ... И.А. ... ... банков с ценными бумагами.
Москва: Ист-Сервис, 1995. - 341 с.
18. Искаков УМ., Бохаев Д.Т, Рузиева Э.А., Финансовые ... и ... - ... Экономика, 2005. - 98с.
19. Карагусова Г. Что нужно знать о ценных бумагах: Вопросы и ... ... ... ... 1996. - ... ... Ф. Ценные бумаги и регулирование их обращения в ... - ... ... - ... 1995. - ... Көшенова Б.А. Бағалы қағаздар нарығы: Оқу құралы. Алматы: Экономика. -
1999. - 134б.
22. 0бщая теория ... и ... / Под ред. ... ... Е.Ф.. - ... и биржи. ЮНИТИ. ]. 995. - 350с. 22.Миркин Я.М. Ценные бумаги ... ... - М.: ... 1997.
23. Мусатов В.Т Фондовый рынок: Инструменты и ... - ... ... 1991. - 92 с.
24. Рынок ценных бумаг: Учебник. / Под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. 2-
е изд., ... и доп. - М: ... и ... 2002. - ... Рынок ценных бумаг: Учебник. / Под ред. Е.Ф.Жукова - М: ЮНИТИ -ДАНА,
2005. - 123с.
26. Рынок ... ... ... стол в ... ... РК./ ... ... Казахстан. N2 6 (7]. 3) от 7 февраля 2007г.
27. ... Н.Г. ... ... ... ... ... реттеу: қажеттілігі, алғышарттары және мәселелері // Қаржы-
қаражат журналы, 2008, -№5. - 67-72 бб., 0,44 б.т.
28. ... ... ... бағалы қағаздар нарығының үлгісі:
теориясы және мемлекеттік реттеуді қолданудың тәжірибесі // ҚазЭУ
Хабаршысы, 2008, -№5. - 72-76 бб., 0,44 ... ... Р.А. ... ... нарығының халықаралық үлгілері және
Қазақстан нарығында мемлекеттік реттеуді жетілдірудің бағыттары ... ... ... қабілеттілігі: ұлттық экономиканы
жеделдетілген жаңғырту және корпоративтік ... ... ... ... Алматы: әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университеті, 2008. - 2 бөлім. – 208-211 бб., 0,3 ... ... ... Thomson Financial Ltd. (DataStream)
31. Дерек көзі: www.rbc.ru
32. «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... туралы» Қазақстан ... 2008 ... 25 ... № 2284 ... ... биржа нарығының кедергісін бағалау
Қосымша 2
МБҚ нарығындағы мәмілелер көлемі, кезең үшін (млн. тг.)
Қосымша 3
Қор нарығы негізгі индикаторларының динамикасы
Қосымша 4
Қор биржасындағы эмитенттердің ... ... ... ... саудасының ережесін қабылдау және оны ҚР Қаржы нарығы мен қаржылық
реттеу және ... ... ... ... ... кеңесі
Акционерлердің жалпы жиналысы
Биржа қызметіне жалпы басшылық
- жарғыға өзгертулер мен толықтырулар ... ... ... құрамы мен өкілеттілігін анықтау,
- жылдық қаржылық есеп берулерді бекіту және т.б.
1-ші қадам
ҚРҚҚА бағалы қағаздар ұстаушалыр ... ... ... ... ... қадам
«Бағалы қағаздар нарығы туралы» және «Акционерлік ... ... ... ... енгізу
3-ші қадам
ҚР Ұйымдасқан нарықтағы бағалы қағаздармен сауданы ұйымдастырушыларда
листингтік компанияның Орталық ... ... ... ... ... қадам
Орталық депозитарийдің Ереже жиынтығына жаңа талапты енгізу және листингтік
компаниямен ... ... ...

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АӨҚО инфрақұрылымы9 бет
Тауар биржалары: мәні және даму жолдары30 бет
Тауар биржасы және оның нарықтық экономикадағы орны20 бет
Қазақстанда валюталық операцияларды жүргізу ерекшіліктері10 бет
Қазақстанның биржа қорының қалыптасуы мен дамуы13 бет
Қор биржасы13 бет
Биржа саудасын ұйымдастыру және оның даму бағыттары25 бет
"Қазақстандағы жекешелендіру процесі және оның ерекшеліктері"4 бет
Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізу нарығындағы мәселелер41 бет
Бағалы қағаздар рыногы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь