«Деканат» - автоматтандырылған ақпараттық жүйе


Кіріспе
1. Автоматтанған жұмыс орындарын құру теориясы
1.1 Ақпараттық жүйенің құрамды бөлшектері
1.2 Ақпараттық жүйені жүйелік тұрғыда жобалау
1.3 ДК негізіндегі АЖО нұсқаларын таңдау
1.4 АЖО.ның тілдік құралдары
1.5 Автоматтанған жұмыс орнын сұрыптау
2. «Деканат» . автоматтандырылған ақпараттық жүйесін қамтамасыздандыру
2.1 Аналитикалық шолу және міндеттер
2.2 Деректер қорының жобалау кезеңдері
2.3 Delphi 7.0 ортасында локальды деректер қорын қолданып ақпараттық жүйелер құру
2.4 Программалық қамтамасыздандыру
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қосымша
Ғылыми прогресс - білімнің жоғарылауымен және ақпарат көлемінің көп болуымен сипатталады. Мұндай кең көлемдегі ақпараттарды басқару көп қиындық әкелері сөзсіз. ХХІ ғасыр жаңа технологияның пайда болуы, оның жедел өсуі мұндай мәселелерді шешуге жол ашты. Оны шешудің ең тиімді жолы - автоматтандыру. Қазіргі кезде біздің елімізде, шет елдерде де ақпараттарды автоматтандыруды кеңінен қолданады, оларды пайдаланылу салалары өте көп. Мұндай күрделі ақпарттарды автоматтандыру жүйелерді реттеу функциясын және алдыға қойылған тапсырманы шешу әдісін талдау қызметін атқарады.
Автоматтандыру – техникалық құрал-жабдықтарды, сондай-ақ энергияны, материалды және ақпаратты алу, түрлендіру, жеткізу, пайдалану процестеріне адамның тікелей не ішінара қатысуын босататын экономикалық материалдық тәсілдермен басқару жүйесін пайдалану. /1/
Жалпы автоматтандыру - адамды материалдар, ақпараттарды жеткізу, өңдеу, сақтау, пайдалану процестерінен босату мүмкіндігіне ие.
Автоматтандырудын арқасында адамдар үлкен фирмалардағы тауарларды, мекемелердегі құжаттарды, банкідегі есептеулерді, темір-жол жүйесін басқаруды, студенттердің мәліметін, сессия қортындыларын және т.б. жүйелерді басқара алады.
Автоматтандырудың мақсаты - еңбек өнімділігі мен өнім сапасын арттыру, жоспарлау, басқару жұмыстарын тиімділендіру, денсаулыққа зиянды жұмыстардан адамды босату.
Автоматтандыру – ғылыми-техникалық прогрестің басты бір бағыты.
Автоматтандырудың екінші бір пайдасы: уақытты үнемдейді және де басқаруды жеңілдетеді. Үлкен кешенді орындарды қолмен басқарудан гөрі оны автоматтандырған әлде қайда жеңіл.
Автоматтандыру дәрежесі – автоматтандыру құралдарын пайдаланып орындалатын операциялар мөлшерінің осы процесс операцияларының толық мөлшеріне қатынасымен анықталатын технологиялық процестің сипаттамасы.
Әр түрлі ұйымдардың табысты жұмыс жасауы үшін ақпаратты жүйені дамығанн талап етеді. Сонда сол деректермен автоматтандырылған жинауды, өңдеуді және монипуляциялауды іске асырады.
Мәліметтер қоры - ақпаратты сақтауды және де мәліметтерге ыңғайлы, тез кіруді қамтамасыз етеді. Мәліметтер қоры өзінен белгілі бір ережелерге сай құралған деректер жиынтығын құрайды.
Мәліметтер қоры деп деректердің электрондық сақтаушысын айтады. Оларға қатынас бір немесе бірнеше компьютерлер көмегімен іске асады. Мәліметтер қорын басқару жүйесі деректер базасын құруға, толтыруға, жаңартқанға, жоюға арналған программалық жабдық болып табылады.
Delphi жүйесі деректер базасын басқару жүйесі болып табылмайды, бірақ толық МББЖ ( мәліметтер басқару жүйесі ) мүмкіндіктеріне ие. Ұсынылып отырған Delphi құралы локальдік және тораптық деректер базасын құрып және оның ішінде жұмыс істеуге және кез келген деректер базасымен жұмыс істей алатын қолданба құруға мүмкіндік береді.
Дипломдық жұмыс мақсаты - AСCESS МҚБЖ және Delphi ортасының мүмкіндіктерін пайдалана отырып, деканат құрал-жабдықтарын тізімге енгізу, өзгерту; жарамдылық мерзіміне қарай тізімнен шығару, жасалған өзгерістер бойынша есеп беру, қағаз бетіне шығару әрекеттерін орындайтын қосымша құру болып табылады.
Дипломдық жұмыс өзектілігі – кез келген деканат ақпараттық жүйені есепке ала отырып, жарамдылық мерзіміне қарай есептен шығару жұмыстарын орындау мүмкіндігі.
Диплом жұмысының құндылығы - бағдарламаның қолдануға тиімділігі, қарапайымдылығы.
Бірінші тарауда жүйенің сипаттамасы және ортаға қойылатын талаптар келтірілген. Мұнда қойылған автоматтандыру маңыздылығы, көкейтестілігі және оны іске асыру үшін қойылатын программалық, ақпараттық және аппараттық талаптар келтірілген.
Екінші тарау программаны дайындауға қолданылған Delphi ортасы жайлы қысқаша мәлімет берілген. Мұнда Delphi программалау ортасы, ондағы негізгі түсініктер және мәліметтер қорымен жұмыс істеу принциптері келтірілген. Мұнда программадағы негізгі формалардың дайындалу барысы және олардың қолданылуы жайлы ақпарат береді.
1. Уэйт М., Прата С., Мартин Д. Язык СИ. Москва: "Мир", 1998 .
2. С.В.Федотова. Москва: “ Создание Windows – приложений в среде Delphi ”,2004./201-203 беттер/.
3. Фаронов В.В. Москва, изд.” Нолидж ”: “ Работа в среде Delphi ”,2000.
4. Архангельский А.Я. “ Программирование на Delphi - 7 ”-Москва: Бином, 2004./324-328 беттер/.
5. Гофман В.Э, Хоманенко А.Д. “ Delphi - 6 ”-СПБ:БХВ.2001. /95-103 беттер/.
6. Иванова Т.С, Ничушкина Т.Н, Пугачев Е.К. “ Объектно – ориентирование программирование ”- Москва: изд.МГТУ
7. Им.Н.Э.Баумана, 2003.
8. Фаронов В.В. “Delphi - 6” Учебный курс – СПБ. Питер,2002.
9. Ж.Қ.Масанов , Б.А.Бельгимбаев , А.С.Бижанова , Қ.Қ.Мақұлов
10. “ Turbo Pascal ” Алматы , 2004.
11. “ Автоматизация асновных библиотечно – библиографических
12. процессов в крупной библиотеке ” , Сборник – Москва , 1980.
13. “ Автоматизация проектирования систем управления ” Сборник — статей - Москва ,1979.
14. “ Автоматизация систем управления ” 1,2 том (Теория и методология ) Москва,1972.
15. “ Автоматизированные системы управления ” Международный сборник – “ Ленинград”.
16. Информационно – поисковый тезаурус по информатике.- М.Винити ,1987.
17. 8. Шепитько В.Ю.Криминалистика. Энциклопедия словник. “Право” , 2001.
18. Лавренова О.А. Методика разработки информационного – поискового тезауруса. М.Поликов , 2001.
19. Шемакин Ю.И. Автоматизация системы управления библиотекаря М.Воениздат , 1974.

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




МАЗМҰНЫ
Кіріспе 3
1. Автоматтанған жұмыс  орындарын құру теориясы 5
Ақпараттық жүйенің құрамды бөлшектері 5
Ақпараттық жүйені жүйелік тұрғыда жобалау 9
ДК негізіндегі АЖО нұсқаларын таңдау 12
АЖО-ның тілдік құралдары 16
Автоматтанған жұмыс орнын сұрыптау 19
2. Деканат - автоматтандырылған ақпараттық жүйесін 22
қамтамасыздандыру
2.1 Аналитикалық шолу және міндеттер 22
2.2 Деректер қорының жобалау кезеңдері 23
2.3 Delphi 7.0 ортасында локальды деректер қорын қолданып 28
ақпараттық жүйелер құру
2.4 Программалық қамтамасыздандыру 36
Қорытынды 50
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 51
Қосымша 52


КІРІСПЕ

Ғылыми прогресс - білімнің жоғарылауымен және ақпарат көлемінің көп
болуымен сипатталады. Мұндай кең көлемдегі ақпараттарды басқару көп қиындық
әкелері сөзсіз. ХХІ ғасыр жаңа технологияның пайда болуы, оның жедел өсуі
мұндай мәселелерді шешуге жол ашты. Оны шешудің ең тиімді жолы -
автоматтандыру. Қазіргі кезде біздің елімізде, шет елдерде де
ақпараттарды автоматтандыруды кеңінен қолданады, оларды пайдаланылу
салалары өте көп. Мұндай күрделі ақпарттарды автоматтандыру жүйелерді
реттеу функциясын және алдыға қойылған тапсырманы шешу әдісін талдау
қызметін атқарады.
Автоматтандыру – техникалық құрал-жабдықтарды, сондай-ақ энергияны,
материалды және ақпаратты алу, түрлендіру, жеткізу, пайдалану процестеріне
адамның тікелей не ішінара қатысуын босататын экономикалық материалдық
тәсілдермен басқару жүйесін пайдалану. 1
Жалпы автоматтандыру - адамды материалдар, ақпараттарды жеткізу,
өңдеу, сақтау, пайдалану процестерінен босату мүмкіндігіне ие.
Автоматтандырудын арқасында адамдар үлкен фирмалардағы тауарларды,
мекемелердегі құжаттарды, банкідегі есептеулерді, темір-жол жүйесін
басқаруды, студенттердің мәліметін, сессия қортындыларын және т.б.
жүйелерді басқара алады.
Автоматтандырудың мақсаты - еңбек өнімділігі мен өнім сапасын арттыру,
жоспарлау, басқару жұмыстарын тиімділендіру, денсаулыққа зиянды жұмыстардан
адамды босату.
Автоматтандыру – ғылыми-техникалық прогрестің басты бір бағыты.
Автоматтандырудың екінші бір пайдасы: уақытты үнемдейді және де
басқаруды жеңілдетеді. Үлкен кешенді орындарды қолмен басқарудан гөрі оны
автоматтандырған әлде қайда жеңіл.
Автоматтандыру дәрежесі – автоматтандыру құралдарын пайдаланып
орындалатын операциялар мөлшерінің осы процесс операцияларының толық
мөлшеріне қатынасымен анықталатын технологиялық процестің сипаттамасы.
Әр түрлі ұйымдардың табысты жұмыс жасауы үшін ақпаратты жүйені
дамығанн талап етеді. Сонда сол деректермен автоматтандырылған жинауды,
өңдеуді және монипуляциялауды іске асырады.
Мәліметтер қоры - ақпаратты сақтауды және де мәліметтерге ыңғайлы, тез
кіруді қамтамасыз етеді. Мәліметтер қоры өзінен белгілі бір ережелерге сай
құралған деректер жиынтығын құрайды.
Мәліметтер қоры деп деректердің электрондық сақтаушысын айтады. Оларға
қатынас бір немесе бірнеше компьютерлер көмегімен іске асады. Мәліметтер
қорын басқару жүйесі деректер базасын құруға, толтыруға, жаңартқанға, жоюға
арналған программалық жабдық болып табылады.
Delphi жүйесі деректер базасын басқару жүйесі болып табылмайды, бірақ
толық МББЖ ( мәліметтер басқару жүйесі ) мүмкіндіктеріне ие. Ұсынылып
отырған Delphi құралы локальдік және тораптық деректер базасын құрып және
оның ішінде жұмыс істеуге және кез келген деректер базасымен жұмыс істей
алатын қолданба құруға мүмкіндік береді.
Дипломдық жұмыс мақсаты - AСCESS МҚБЖ және Delphi ортасының
мүмкіндіктерін пайдалана отырып, деканат құрал-жабдықтарын тізімге енгізу,
өзгерту; жарамдылық мерзіміне қарай тізімнен шығару, жасалған өзгерістер
бойынша есеп беру, қағаз бетіне шығару әрекеттерін орындайтын қосымша құру
болып табылады.
Дипломдық жұмыс  өзектілігі – кез келген деканат ақпараттық жүйені
есепке ала отырып, жарамдылық мерзіміне қарай есептен шығару жұмыстарын
орындау мүмкіндігі.
Диплом  жұмысының  құндылығы - бағдарламаның қолдануға тиімділігі,
қарапайымдылығы.
Бірінші тарауда жүйенің сипаттамасы және ортаға қойылатын талаптар
келтірілген. Мұнда қойылған автоматтандыру маңыздылығы, көкейтестілігі және
оны іске асыру үшін қойылатын программалық, ақпараттық және аппараттық
талаптар келтірілген.
Екінші тарау программаны дайындауға қолданылған Delphi ортасы жайлы
қысқаша мәлімет берілген. Мұнда Delphi программалау ортасы, ондағы негізгі
түсініктер және мәліметтер қорымен жұмыс істеу принциптері келтірілген.
Мұнда программадағы негізгі формалардың дайындалу барысы және олардың
қолданылуы жайлы ақпарат береді.

1. Автоматтанған жұмыс  орындарын құру теориясы

2. Ақпараттық жүйенің құрамды бөлшектері

Ақпарат жүйелері (ағылш. Information systems; қысқаша: IS)
- деректерді тарату, құру, өңдеу, фильтрлеу, жинауға адамдар мен
компанияларға қажетті техникалық құрал-жабдықтар мен бағдарламалық
жасақтамаларды оқу. Қойылған мақсатқа жету жолында ақпаратты сақтау, өңдеу
және басқаларға беру үшін пайдаланылатын құралдардың, әдістердің және
адамдардың өзара байланысты жиыны, пайдаланушылардың сұрауы бойынша
ақпаратты сақтауға, іздестіруге және беруге арналған жүйе; мәліметтер
базасы мәтінінің мағыналық бөлігіңде — мәліметтерді сақтау және олармен
амал-әрекет жасауға арналған белгілі бір жүйенің формальды толықтығын
құрайтын тұжырымды схема, ақпараттық база және ақпараттық процессор Ақпарат
жүйесін қашанда дамып отырған жүйе болғандықтан  оған сәйкес ақпарат жүйесі
де дамып, жетілдіріп отыруы тиіс.
Ақпараттық жүйені жобалау деп – жобаланушы объект, жобалау әдістері
осындай типтегі объектілерді жобалау тәжірибелері жайлы кіріс ақпаратты
түрлендіру үрдісі. Ақпараттық жүйені жобалауды осы тұрғыдан алғанда
ақпараттық жүйенің өмірлік циклінің әр түрлі кезеңдерінде жобалық
шешімдерді ретпенен формализациялауға келіп тіреледі. Ақпараттық жүйенің
өмірлік циклінің кезеңдеріне: жоспарлау және талаптарды талдау, техникалық
және жұмыстық жобалау, ақпараттық жүйені ендіру және пайдалану жатады.
Ақпараттық жүйені жобалау объектілері болып, функционалдық және
қамтамасыз ету бөліктерінің дербес элементтері немесе олардың кешендері
табылады. Дәстүрлі декомпозициялауға сәйкес функционалдық элементтерге
есептер, есептер кешендері және басқару функциялары жатады. Ақпараттық
жүйенің қамтамасыз ету бөлігі құрамындағы жобалау объектілері қызметін
жүйенің жүйенің ақпараттық, программалық және техникалық қамту элементтері
мен кешендері атқарады.
Ақпараттық жүйені жобалау субъектісі болып, жобаны жүзеге асырушы
мамандар ұйымы мен ақпараттық жүйені құруға тапсырыс берген мекеме жатады.
Ақпараттық жүйені құрудың мақсаты Қазақстан Республикасының жеке
мүлікті сақтандыру жұмыс істеу жүйесін автоматтандыру. Ақпараттық жүйені
құрудағы мақсатым қазіргі кезде индустриялды экономикадан ақпараттық
экономикаға көшу үрдісі жүріп жатыр, біздің еліміз пайдалы қазбаларға бай
ел болғандықтан тауарлы-ақшалай қатынастар едәуір дамып қалды. Бұл сала
соңғы озық технологияларды пайдаланса бұл жүйе жұмысының өнімділігі және
қауіпсіздігі артады, яғни бұл жүйені автоматтандыру қажет. Бұл жүйені
автоматтандыруда бізге бірнеше талаптарды орындау қажет.
Бұл  талаптар мыналар:
• Ақпараттық жүйелер ресурстарына қойылатын талаптар
• Ақпараттық жабдықтауға қойылатын талаптар.
• Ұйымдастырумен жабдықтауға қойылатын талаптар
• Техникалық жабдықтауға қойылатын талаптар.
• Программалық жабдықтауға қойылатын талаптар.

Ақпараттық жүйелер ресурстарына қойылатын талаптар

Ақпараттық ресурстарды жиынтық мәліметтер деп атайды, белгілі бір
мекеме үшін құндылықты көрсететін және материалдық ресурстар ретінде
көрсетіледі. Оларға негізгі және көмекші мәліметтер массиві жатады, сыртқы
зердесінде кіріс құжаттары жатады.

Ақпараттық жабдықтауға қойылатын талаптар.

Ақпараттың қолдануысыз басқару процесі мүмкін болмағандықтан,
ақпараттық жүйеде ақпаратпен жабдықтауды ұйымдастыру өте маңызды.
Ақпараттық жабдықтау (АЖ) – бұл ақпараттық жүйеде қолданатын
экономикалық ақпаратты жіктеудің және шартты белгілеудің бірыңғай жүйелері
мен құжаттардың және ақпарат массивтерінің үйлестірілген жүйелерінің
бірігуі болып табылады. Ақпараттық жабдықтаудың негізгі бағыты сақталуынан,
ақпараттың жинақталуынан, ақпараттық базаға өзгеріс енгізуден басқару
шешімдерін қабылдау үшін кіріс ақпараттарының берілуінен тұрады.
Ақпараттық жүйені ақпараттық жабдықтау өзіне жүйеде қолданатын
экономикалық ақпараттар және құжаттар сыныптамаларын, нормативті –
анықтамалы ақпараттарды (НАА) қосады.
Ақпараттық база (АБ) – бұл ақпараттық жүйенің функционерлену кезінде
қолданылатын бір қалыпқа келтірілген ақпараттар жиынтығы. Машинадан тыс
ақпараттық база – ақпараттық жүйені жұмыс істеуде қолданатын құжаттар мен
белгілердің бірігуін бейнелеп, есептеу техникасынсыз адамға түсінікті
болатын ақпарат базасының бөлігі. Машинадан тыс ақпараттық базасына жіктеу
мен шартты белгілеу жүйелері, нормативті – анықтамалы құжаттар, жедел
ақпарат жатады. Жіктеу мен шартты белгілеу жүйелері мәліметтерді бірмәнді
жазып, ақпаратты есептеу желісінің жадында тиімді іздеп және белгілеу үшін
қолданылады. Ал нормативті – анықтамалы құжаттар – шартты-тұрақты ақпарат
қатарына жатады және ұзақ уақыт бойы есеп айырысуда өзгеріссіз қолданылатын
әртүрлі тәртіптегі мөлшерлеулерді, мөлшерлерді және басқа да мәліметтерді
құрайды. Жедел ақпарат дегеніміз – ол субъектінің күйін осы уақыт сәтінде
бейнелейтін, яғни бастапқы, өңделмеген ақпарат.
Машина ішіндегі ақпарат базасы – бұл ақпараттық жүйені жұмыс істеуде
қолданылатын, машиналық тасығыштардағы мәліметтер массивінің бірігуін
бейнелейтін ақпарат қорының бөлігі. Мұндағы машиналық тасығыш – дербес
электронды есептеуіш машинаға (ДЭЕМ) ақпаратты автоматты түрде ендіруде
пайдаланылатын материалдық объект.
Ақпарат жүйесі бақа да жүйелер секілді элеметтерден түзелетіндіктен
де, ол элементтер басқару үрдісіндегі есептерді шешуде әр түрлі
функцияларды атқарады. Элементтер өз ерекшеліктеріне қарай және сол
ерекшеліктеріне сәйкес ақпарат жүйесін өңдеу мен жобалауға қарай бөлінеді.
Атқарушы бөлімдер немесе ішкі жүйелер әдетте басқару жүйесінің атқару
үлгісі ретінде сипатталынады. Атқарымдықүлгі арқылы кеңістік пен уақыт
бойынша объектінің ішкі қызметтері мен есептері бейнеленеді. Осы үлгі мен
оған қойылатын талаптар арқылы басқару объектісінің құрылымы қалыптасады.
Дегенмен, бір объект үлгіні тұрғызу мүмкін емес. Сол себепті, басқару
жүйесінің жалпы үлгісі келесі белгілер бойынша бөлінеді:
- үлгінің динамикалық қасиеттеріне сәйкес талаптарды бәсеңдету үшін
басқару деңгейлеріне байланысты;
- үлгінің сызықты емес қасиеттеріне сәйкес талаптарды бәсеңдету үшін
өндірістік сипатқа байланысты.
Басқару деңгейлеріне байланысты атқарымдық ішкі жүйелердегі үлгілер
негізінен былай бөлінеді:
- басқару объектісінің дамуын болжау;
- басқару объектісінің келешекке арнап жоспарлау;
- басқару объектісінің құрылымын ұйымдастыру;
- басқару объектісінің қызметін ағымдық жоспарлау;
- басқару объектісінің қызметін жедел реттеу;
- басқару объектісінің қызметін есептеу, бақылау және талдау.
Өндірістік сипатқа байланысты атқарымдық ішкі жүйелердегі үргілер
былай бөлінеді:
- ғылыми – зерттеу немесе тәжірибелік жұмыстарды басқару;
- объектінің өндірістік құрылымын қалыптастыруды басқару;
- негізгі өнімді өндіруді басқару;
- объектінің қосымша – қызмет көрсетуші өндірісін басқару;
- көлік үрдісін басқару;
- негізгі қорларды пайдалану үрдісі мен өндіріс қуатын басқару;
- математикалық – техникалық жабдықтауды басқару;
- еңбек қорларын басқару;
- өнім өткізуді басқару;
- объектідегі қаржы-қаражат жабдықтарын басқару;
- басқарушы жүйенің дамуы мен атқарылуын басқару.
Ақпарат жүйесінің жабдықтаушы бөліміндегі ішкі жүйелер атқарымдық
бөлімінің әрекет етуі үшін немесе басқару, шешу үшін қажет.
Жабдықтаушы бөліміндегі ішкі жүйелер келесі түрде бөлінеді:
- ақпараттық жабдықтау;
- техтикалық жабдықтау;
- математикалық жабдықтау;
- бағдарламалық жабдықтау;
- ұйымдастырумен жабдықтау;
- ленгвистикалық жабдықтау;
- құқықтық жабдықтау;
- эргономикалық жабдықтау;
Жабдықтау бөліміндегі ішкі жүйелер әрқайсысы өз алдына бөлек тақырып
болғандықтан, олар туралы тереңірек мағлұмат басқа пәндерде қарастырылады.
Дегенмен, жабдықтаушы бөлімдегі ішкі жүйелердің қысқаша сипатын
төмендегідей қарастыруға болады:
- ақпараттық жобалаудың негізгі міндеті – басқарылатын объектіні
сипаттайтын динамикалық ақпаратты тұрғызып, ұдайы жаңартып отыру;
- техникалық жабдықтау – ақпарат жүйесінің атқарымдық және жабдықтаушы
бөлімдеріндегі ішкі жүйелерін қамти отырып, оларды жұмыс істетумен
қамтамасыз ететін барлық техникалық жабдықтар жиынтығын құрайды;
- математикалық жабдықтау деп – жүйедегі есептерді шешіп, ақпаратты
өңдеуде қолданылатын математикалық әдістер мен үлгілер, тәсілдер
қарастырылады;
- бағдарламалық жабдықтау – ақпарат жүйесін жобалау (тұрғызу) мен
жұмыс істеуге арналған әдістер мен жабдықтардың, шаралардың жиынтығы;
- лингвистикалық жабдықтау – есептеу техникасы арқылы ақпаратты өңдеу
тиімділігін көтеру мен адам және компьютер арасындағы қатынасты жеңілдету
мақсатында мәтіндерді сығу және жою әдістерін, кәдімгі тілді қалыптастыру
ережелері мен тілдік жабдықтардың бірігуін бейнелейді;
- құқықтық жабдықтау –ақпарат жүйесінің тұрғызылуы мен қызметін және
ұйымдастырылуын реттейтін сұрақтар мен нормативтік актілерді, сондай-ақ
жүйеге қатысты мамандардың құқықтары мен міндеттрінің және
жауапкершіліктерінің бірігуін сипаттайды;
- эргономикалық жабдықтау – ақпарат жүйесіндегі адам қызметінің
тиімділігін қолдап, көтермелейтін әдістермен жабдықтардың бірігуі.

1.2 Ақпараттық жүйені жүйелік тұрғыда жобалау

Жүйенің даму барысы зерттеу, талдау, жобалау, қолдануға ендіру және
қолдау сатыларынан тұады. Бұл сатылар кейде, яғни прототипті әдіс
қолданылғанда, бір уақытта қатар жүргізілуі де мүмкін.
Бұл сатылардың әрқайсысы өңделу нәтижесінде мақсатты өнімді
қалаптастырады.
Жүйелік зерттеулер сатысында (1 саты) жүйенің жүзеге асырылу
мүмкіндігі туралы қорытынды тұжырымдалып, келесі сұрақтар қарастырылады:
• Мәселе шынымен де қажет пе, немесе оны басқа жолдармен шешуге
болама?
• Жаңа ақпараттық жүйе тұрғызылғаны қолайлы ма?
• Оны шынымен де жүзеге асыру мүмкін бе?
Жүйелік зерттеулер стратегиялық барлау қызметін атқарып, бұл сатыда
өзекті болып отырған мәселе бар ма, оны болашақ жүйе шеше алама және ол
қандай болуы қажет деген сұрақтарға да жауап беріледі. Ол үшін зерттеушілер
жүйені жоспарлаудың стратегиясын таңдап, орындау мүмкіндігін меңгереді, әрі
орындалу мүмкіндігі туралы есеп береді.
Ұйымның мүддесін қолдайтын жүйені жоспарлаудың стратегиясын таңдау
барысында ұйымның ерекшелігімен танысу және қарастырылатын мәселеге ұқсас
немесе оған дайын жобалардың сипаттамасымен танысу жүргізіледі.
Жүйенің орындалу мүмкіндігін меңгеру кезінде оны тұрғызуға кететін
үлкен шығындар мен ұзақ уақыт мерзімі ақталатындай болуы тиіс, яғни келесі
жұмыстар жүргізіледі:
• Қолданушының ақпараттық тұтынушылығын алдын ала анықтау;
• Жаңа өңдеуді жасаудың мүмкіндігін анықтау немесе қолданылып жүрген
ақпараттық жүйені жетілдіру мүмкіндігін анықтау;
• Өңдеу жоспарын тұрғызу.
Жүйенің орындалу мүмкіндігі туралы есеп беруде зерттеу нәтижелерін
құжаттандыру және алдын ала зерттеу нәтижелерін қолданушылар мен жетекшілер
назарына ұсыну шаралары жүргізіледі.
Ондағы есеп беру құжаттарында:
• Ұйымдастырушылық, яғни ұсынылатын ақпараттық жүйенң мүмкіндіктері
мекеменің стратегиялық жоспарымен сәйкес болуы;
• Экономикалық, яғни мүмкін болатын шығындарды, инвестицияны зайтып,
кірісті көбейту;
• Техникалық, яғни техникалық құралдар мен бағдарламалардың сенімді,
келешекке арналған, қорғалған, керек мезетінде қолданылуы секілді
мүмкіндіктердің болуы;
• Амал жасау немесе қолданушыға өз мәселелерін шешуде нәтиделі қызмет
етуі баяндалады.
Жүйелік талдау сатысында (2-саты) жаңа ақпараттық жүйенің жобалау
негізінде қолданушының  ақпараттық тұтынушылығы тереңірек қамтылады.
Сатының қорытынды өніміне – жаңа ақпараттың жүйе қойылатын жүйелік
талаптардың құжаттандырылуы жатады.
Жүйелік талдауда келесі адымдар қарастырылады:
-         ұйымдастырушылық ауқымды таңдау адымы. Бұл адымда жүйені
тұрғызушылар тобы ұйымның қызметін, ерекшеліктерін, басқару құрылымы мен
әдістерін, ішкі бөлімдердің байланысын, қызмет барысындағы ақпараттың
алмасу қозғалысын және т.б жақсы меңгерулері қажеттігі ескеріледі;
-         қолданылып жүрген ақпараттық жүйелерді талдау адымының
қажеттілігі, бұрыннан қолданылатын жүйелердегі барлық жабдықтаушы
бөлімдердің (ақпараттық, бағдарламалық, математикалық, тнхникалық)
ерекшеліктері меңгеріліп, метаақпаратты жинау, ұйымдастыру, сипаттау және
мағынасына зер салу жұмыстарының атқарылуы мен сипатталады;
-         жүйе талаптарын талдау сатысында зерттеуші басқару есептерін
шешетін негізгі типтік әдістерді білуі тиіс. Жүйе талдаушы маман өзі
тұрғызғалы отырған жүйенің атқарымдық ерекшеліктерін де жетік меңгеруі
керек;
-         жаңа ақпараттық жүйеде не қамтылуы тиіс екендігін
қарастыратын жүйелік талап адымында бұрыннан қолданылып жүрген жүйелер мен
жаңа жүйені талдауда шатаспайтын сақтық қажет;
-         келесі, жаңа жүйеге қойылатын талаптарды құжаттандыру адымы.
Ол аналитикалық материалдарды қорытындылап, жаңа ақпараттық жүйеге
қойылатын атқарымдық талаптарды құжаттарда сипаттайды. Жүйеге қойылатын
талаптар немесе Атқарымдық талаптар құжаттары ақпараттық бөлім мамандары
жұмысының негізі болып есептеледі. Сонымен бұл адамда жаңа жүйеге қор (ЭЕМ,
құралдар мен байланыс жабдықтары, бағдарламалар, мәліметтер қоймасы,
мамандар және т.б.), енулер (ақпараттық қайнар көздер, мәліметтерді жинау
әдістері, ену әдістері, мәліметтер көлемі және т.б.), өңдеу, шығу, сақтау
және мәліметтерді басқару тараптарымен қисынды байланысқан және
құжаттандырылған талаптар қойылады.
Жүйелік жобалау сатысы (3-саты) – мағынасы мен өңдеушілерге қойылатын
талаптары бойынша күрделі саты.Бұл сатының мақсаты – жүйелік ерекшеліктерді
өңдеу.
Жүйеге қойылатын талаптар немесе Ақпараттық талаптар құжаттарды
мәліметтерді өңдеушілер үшін жобалаудың бастамасы болып, жүйелік
ерекшеліктерді өңдеу – жүйелік жобалау сатысының мақсаты болып келеді. Ал
жүйелік ерекшеліктер – оның өнімі болып, келесі төртінші саты – жаңа жүйені
ендіру сатысы үшін негізгі құжат ретінде қарастырылады. Мұндағы
ерекшеліктерге:
-         қолданушылар интерфейсінің ерекшеліктері;
-         мәліметтер қоймасының ерекшеліктері;
-         бағдарламалық жабдық ерекшеліктері;
-         компьютерлік жабдықтар мен қызмет көрсету жабдықтарының
ерекшеліктері;
-         мамандар ерешеліліктері;
-         жүйелік ерекшеліктері жатады.
Осы ерекшеліктер мазмұнына жекелеп тоқталайық.Қолданушылар интерфейсі
ерекшеліктерінің мазмұнына қолданушыларға бағытталған ақпараттық
объектілер: дидар (экран) форматы, интерактивті пікір алысу форматы мен
адымдарды, ену-шығу құжаттарының барлық түрі жатады.
Мәліметтер қоймасының ерекшеліктеріне – концептуальді және сыртқы
нобайлар, құрылымы мен құрамы, сөздік пен сәйкестік кестесі, енулерді
басқару әдісін сипатталу саналады.
Бағдарламалық жабдық ерекшеліктері – сатып алынуғы тиісті
бағдарламалар пакетін, ақпараттық өнімді қалыптастыру үшін өңделген
қолданбалы бағдарламаларды, үрдестерді басқарушы және бақылаушы
программаларды қамтиды.
Компьютерлік жабдықтар мен қызмет көрсету жабдықтарының ерекшеліктері
– компьютерлік жабдықтар, байланыс жабдықтары, көмекші материалдар мен
жабдықтар бойынша сипатталады.
Жүйелік құжаттар ерекшеліктерінің мазмұны жобалаудағы барлық тараулар
бойынша жүйелік  құжаттар тізбегімен, ақпараттың жүйені қолданушылар мен
техникалық мамандарға арналған барлық технологиялық нұсқауларды қамтиды.
Жүйелік жобалау сатысы ақпараттық жүйені жұмысшы жобасын қалыптастыру
мен аяқталып, ол жоба ерекшеліктерді және қолданушыға арналған нұсқауларды
сипаттайды. Жобалау барысында логикалық және физикалық жобалаулар мен
жүйелік ерекшеліктер адымдары болады.
Логикалық және физикалық жобалаулар мәліметтер қоймасын жобалауға
тығыз қатысты. Мәліметтер қоймасы қолданбалы ақпарат жүйесін жобалау
барысында ұдайы назарда болып, бұл жерде ақпараттық объектілерді, олардың
құрылымын және ондағы элементтердің өзара байланысын сипаттауды тауып, әрі
қалыптастыру басты жағдайға саналады.
Қолданбалы ақпарат жүйесін іс жүзінде жобалау, төмендегі элементтерді
өңдеу түрінде жүргізілуі мүмкін, яғни олар:
- ақпарат пен жабдықтау;
- қолданушылар интерфейсі;
- бағдарламалық жабдықтау.
Ақпарат пен жабдықтауды өңдеуді қарастырсақ, пікір алысу мен
қолданбалы программаларды өңдегенге дейін мәліметтер қоймасының логикалық
құрылымдары, әрі оның сөздігі мен басқа файлдардың логикалық құрылымдары да
анықталынып, ерекшеленіп және құжаттану тиіс.Себебі пікір алмасуда және
бағдарламаларда МҚБЖ арқылы тұрғызылмайтын мәліметтер қоймасы мен қосымша
файл элементтері қолданылады.
 

1.3 ДК негізіндегі АЖО нұсқаларын таңдау

Автоматтанған жұмыс орны (АЖО) не болмаса шетел терминологиясында
жұмыс станциясы кез-келген мамандықты пайдаланушы маманның жұмыс орны,
бұл жер тұлға мен арнайы қызметті орындауды автоматтандырылған түрде жүзеге
асыруға арналған құралдар мен қамтамасыз етілді. Ондай құралдар, негізінен
ДК болады, ол қажет етілген жағдай да басқа қосымша электрондық
құрылғылармен қамсыздандырылады: дискілік сақтағыштар, басып шығару
құрылғылары, оптикалық оқу құрылғылары немесе штрихтік кодты санағыштар,
графикалық құрылғылары, басқа АЖО және локальді есептегіш желілерімен
байланысқан құралдар және т.б.
Дүние жүзінде IBM  PС архитектурасы бар маманданған ДК негізіндегі АЖО
ең көп таралған.
АЖО нгізінен есептегіш техниканы пайдалану бойынша арнайы дайындығы
жоқ пайдаланушыға бағытталған. АЖО-ның маңызды белгіленуі жұмыс орнында
мәліметті орталықтанбаған өңдеушілігін, АЖО және ДК локальдік желіге ал
кейде қуатты ЭЕМ-мі бар есептегіш желілерге бірдей уақыт ішінде ену
мүмкінлігі кезінде өзінің тиісті мәліметтер қорын пайдаланушылығын
есептеуге болады.
Қазіргі уақытта көптеген кәсіпорындарда ауыл шаруашылығын басқарудың
таратылған жүйе концепциясы жасалуда. Оларда иерархияның әртүрлі
деңгейлерінде мәліметтің локальді және көп жағынан аяқталған өңдеушілігі
көзделеді. Бұл жүйелерде төменнен жоғарыға мәліметті жоғары деңгейде қажет
етілгендерін жіберу ұйымдастырылады. Сонымен қатар мәліметті өңдеу
нәтижелерірің маңызды бөлігі және бастапқы мәліметтер мәліметтің локальдік
банктерінде сақталу керек.
Таратылған басқару ойларын жүзеге асыру үшін басқарудың әрбір
деңгейіне және әрбір пәндік облысқа маманданған персоналды компьютер
негізінде автоматтанған жұмыс орнын құру талап етілді. Мысалы, экономика
саласында осындай АЖО да процесстерді жоспарлауға мысалдауға және
аптимизациялауға, әртүрлі мәліметтік жүйеде және шешімдердің әртүрлі
сәйкестігі үшін шешімдерді қабылдауға болады. Басқаруды әрбір объектісі
үшін оларға сәйкес келетін АЖО-ны қарастыру керек. Бірақ кез-келген АЖО-ны
құру ұстанымдары жалпы болу керек:
- Жүйелік;
- Икемділік
- Тұрақтылық;
- Нәтижелілік.
Көрсетілген түсініктердің мазмұнын түсіндірейік.
Жүйелілік.
АЖО-ны құрылымы функционалды белгіленуі бойынша анықталатын жүйе
ретінде қарастырайық.
Икемділік.
Барлық жүйелердің құру модульдігімен олардың элементтерінің үлгі
қалыптылығы арқасында мүкін болатын қайта құрушылыққа негізделген жүйе.
Тұрақтылық.
Оның ұстанамы АЖО жүйесі негізгі қызметінің ауытқушы ішкі және сыртқы
факторлардың әсеріне қарамастан күштілігіне сүйенеді. Бұл оның бөлек
бөліктеріндегі ол қылықтар дұрысталған болу керек, ал жүйе жұмыс
істеушілігі тез арада қайта қалыптасуы керек деген сөз.
Нәтижелік.
АЖО нәтижелілігін жүйені құру мен пайдалану шығындарына таратылған
жоғарыда көрсетілген ұстанымдардың тарату деңгейінің интегралдық көрсеткіші
ретінде қарастыруы керек.
АЖО қызметі күткен нәтижені қызметті дұрыс таратылуы кезінде және
ұйтқысы компьютер болып табылатын мәліметті өңдеудің машиналық құрылымы мен
адам арасындағы қысымы кезінде бере алады.
Қазіргі уақытта осындай гибритті интеллектіні құру өте үлкен мәселе.
Бірақ АЖО-ны ұйымдастыру мен қызметі кезіндегі осы енгізілімнің таратылымы
жақсы нәтижелерді әкеле алады. АЖО тек еңбек өнімділігін және басқару
нәтижелілігінің өсу құралы ғана емес, сондай-ақ мамандардың сайлануы
ыңғайлылық құралы да болады. Осы жерде адам АЖО жүйесінде басқарушы буын
болып қала береді.
Өндірістік кәсіпорындарда АЖО мәліметті жоспарлау, басқару, өңдеу және
шешімді қабылдаудың өзіндік құрылымы ретінде Автоматтандыру Жүйесін Басқару
(АЖБ) немесе АСУ маңызды құрылымдық біріктірілуі болып табылады. АЖО – бұл
әр уақытта арнайы жүйе, техникалық құрылғы мен бағдарламалық
қамтамасыздандыру тобы және ол нақты шамаларға бағытталады-әкімшілік,
экономист, инженер, бақылаушы, жоспарлаушы, архитектор, дизайнер, дәрігер,
кітапханашы, ұйымдастырушы, зерттеуші мұражай қызметкері.
Сонымен қатар бұл жерде АЖО-ның кез-келген мамандығына оның жасалу
кезінде қамтамасыз етілуі тиіс жалпы талаптар тізімін беруге болады, ал
нақты айтсақ:
• Мәліметті өңдеудің тікелей құралдардың бар болуы;
• Диалогты режимде жұмыс істеу мүмкіндігі;
• Эргоэкономиканың негізгі талаптарын орындау; оператор, АЖО
кешенінің элементтері мен қоршаған орта арасындағы қызметті рационалды
таратуды; жұмыс істеуге жағдайлар жасау; АЖО құрамының ыңғайлылығы; адам —
операторының психологиялық факторларын ескеру; АЖО формалары мен элемент
түстерінің жағымдылығы және т.б.
• АЖО жүйесінде жұмыс жасайтын ДК жоғары өнімділігі мен сенімділігі;
• Шешілген мәселелер санатына программалық қамсыздандырудың парапарлығы;
• Күрделі процесстердің максимальді автоматты деңгейі;
• Мамандарды АЖО операторлары ретіндегі өзін-өзі қамтамасыз етуіне
ыңғайлы талаптары;
• АЖО-ны жұмыс құралы ретінде пайдаланатын маманның максимальді
жайлылығын және қамсыздығын қамтамасыз ететін басқа факторлар.
АЖО құрамында жүйе біріңғайлылығы болады. Техникалық мәліметтік
бағдарламалық және ұйымдастырушылық.
Техникалық жүйе туралы жоғарыда аталған еді. Алдында көрсетілген АЖО-
ны құратын техникалық жүйе тобына объектінің жады  жүйесінде жұмыс істейтін
басқа АЖО мен байланысы құралдары мен байланыстың басқа құралдарын
(телефон, телекс, телефакс) қосу керек. Мәліметтік жүйеге, негізінен
дискілік сақтағышта орналасқан локальді мәліметтер қорында сақталып
мәліметтер массивтері жатады. Сондай-ақ бұған мәліметтер қорын басқару
жүйесіде енгізілген.
Бағдарламалық қамтамасыздануда операциялық жүйелер, сервисті
бағдарламалар, АЖО тағайындалуы бойынша орындалған арнайы мәселе класын
шешуге бағытталған және локальдік ұстаным бойынша жасалған қолданбалы
бағдарламалар мен пайдаланушының үлгі қалыпты бағдарламалары болады. Қажет
етілген жағдайларда бағдарламалық қамтамасыздандыруға графикалық мәлімет
пен жұмыс істеуге арналған бағдарлама пакеті қосылады.
АЖО-ның ұйымдастырушылық қамтамасызданудың мақсаты олардың қызметін
ұйымдастыру, дамыту, кадрді даярлау және әкімшіліктендіру. Соңғысына
жұмысты  жоспарлау, жіктеу, бақылау, талдау, реттеу, АЖО-ны пайдаланушының
құқықтары мен міндеттерін құжатты түрде рәсімдеу.
Егер АЖО құрылғысы өте қиын болса, ол пайдаланушы да арнайы дағдысы
болмаса, онда пайдаланушыны оның негізгі автоматтанған жұмыс орнына бірте-
бірте енгізе алатын арнайы оқу құралдарын қолдану мүмкін. АЖО қызметін
жүзеге асырғанда (бұл оның функционалдануы деген сөз) ағымдағы қызметінің
мақсатын, мәліметтік қажеттілігін, оның тарату процесстерін бейнелейтін
әртүрлі шараларын анықтау тәсілдері қажет.
АЖО-ны жоспарлау тәсілдері  оның қызмет ету тәсілдерімен байланыса
алмайды, өйткені АЖО-ның қызметінің дамуы пайдаланушылардың өзі мен оның
даму мүмкіндігін көздейді. АЖО-ның тілдік құралдары ақырғы (соңғы)
пайдаланушы көз қарасы жағынан тәсілдік құралдарын тарату болып табылады,
ол бағдарламалықтар пайдаланушының тілдік құралдарын таратуды және ақырғы
пайдаланушыға барлық қажет етілген әрекеттерді орындауға мүмкіндік береді.

1.4 АЖО-ның тілдік құралдары

        АЖО-ның тілдік құралдары пайдаланушы әрекетімен ДЭЕМ
реакциясының бір мағыналық сәйкестігі үшін қажет. Оларсыз оқу процессі,
диалогты жасау, қатені табу мен дұрыстау мүмкін емес. Бұндай тілдерді жасау
қиындығы олар көбіне процедуралық емес болу керектігіне негізделеді. Егер
процедуралық тіл берілген әрекет орындалуын көрсетсе, процедуралық емес-
бөлшектенусіз бұған қажет етілген әрекетті орындау керектігі көрсетіледі.
Ақырғы пайдаланушылар мәліметтік қамтамасыздықты тарату процессін толық
білмеу керек болғандықтан, АЖО интеллектуалдығының жоғарылығына қарай оның
тілінде процедуралық мүмкіндіктің көлемдігі көзделген болуы керек.
АЖО тілдері пайдаланушылық – бағытталған және маманды – бағытталған
болуы керек. Бұл пайдаланушылардың сұрыпталу ерекшеліктеріне байланысты
олар тек маманданған жарамдылық бойынша ғана емес, сондай-ақ қызмет
жағдайының иерархтясына оқылғандығына, шешуші мәліметтер түрі бойынша
бөлінеді. Бұндай енудің оңайлығына қарамастан, қарапайым тілді пайдалану
клавиатура арқылы күрделі емес нәтижелерді алу үшін алып құрлымды енгізу
қажеттілігі үшін қандай да болмасын сезілетін артықшылықты бере
алмайтындығын ескеру керек.
Кез-келген тілде сияқты АЖО тілдерінің негізін алдын-ала анықталған
терминдер және тәсілдерді бейнелеулер (олар арқылы терминдерді ауыстырып
немесе толықтырып жаңа түрлерін белгілейді) құрайды. Бұл АЖО-ны жоспарлаған
кезде АЖО-ның терминологиялық негізін арнайы түрмен сұрыптау қажеттілігіне
әкеледі (тілдің негізгі синтаксистік құрылымын және терминдер мен бірлескен
түрлері аралығындағы семантикалық қатынасын анықтау). Осыған байланысты АЖО-
ның қарапайым сұрыпталу қажеттілігі туындайды, мысалы, мәліметті өңдеудің
кейбір пайдаланушылық режимдерінде көрсету мүмкіндіктері бойынша: сандық,
мәтіндік, аралас. Ал өте күрделі жағдайларда АЖО сұрыпталуы мәлімет қорының
ұйымдастырылуымен анықталады. Тіл мүмкіндіктері көп жағдайларда пайдаланушы
мәліметтік қамтамасыздықты таратуға сәйкес келетін формальді құрылымды құра
алатын ережелер тізімін анықтай алады. Мысалы, кейбір АЖО-ларда барлық
мәліметтер мен құрылымдар кесте түрінде (кестелік АЖО) немесе арнайы
түрдегі операторлар болып бекітіледі.
Пайдаланушының тілі АЖО-ны диалог түрлері бойынша да бөлінеді.
Диалогты қолдау құралдары ақыр соңында пайдаланушыға қажет білімнің тілдік
құрылымын анықтайды.
Бір АЖО құрылымымен бір емес, бірнеше диалогтың мүмкін болатын түрлері
оқу немесе жұмыс процессі кезінде пайдаланушының белсенділігін, сондай-ақ
пайдаланушы құралдарымен АЖО-ны дамыту қажеттілігі арқасында көзделуі
мүмкін. АЖО-ны жасау кезіндегі бар болған диалогтарда ең көп пайдаланатын
түрлер: ПЭЕМ-мен ынталандырған диалог, форманы толтыру диалогы, гибридті
диалог, үйренбеген пайдаланушы диалогы, мәліметтің бекітілген кадр
көмегіндегі диалог. ПЭЕМ-мен ынталандырған диалог кезінде АЖО пайдаланушысы
толық түрде тіл құрылысын үйренуден басталады. Бұл тәсілдің өзгертілімінің
бірі меню тәсілі болып табылады. Ол арқылы берілген ПЭЕМ нұсқаларының
біреуі немесе бірнешеуі таңдалады.
ПЭЕМ-мен сол түрде ынталандыратын форманы пайдалану диалогы негізінде
пайдаланушыны дисплейде арнайы жиналған формаларды толтырады, содан кейін
талдайды және өңдейді.
Гибридті диалог пайдаланушымен де, ПЭЕМ-мен де ынталандырылады.
Үйренбеген пайдаланушы диалогы кезінде ПЭЕМ жауаптарына толық айқындылық
қамтамасыз етілу керек. Олар пайдаланушыда оған не істеу керектігі туралы
күмәнділікті қалдырмайды.
Мәліметтің белгіленген кадрлар көмегіндегі диалог кезінде ПЭЕМ жауапты
бар болатын тізімнен таңдайды. Бұл жағдайда пайдаланушы өте қысқа
жауаптарды енгізеді, ол негізгі мәлімет автоматты түрде беріледі.
Диалог түрі АЖО сұрыпталуын да анықтай алады, мысалы,үйренбеген
пайдаланушының диалогтық құралдары бар АЖО. АЖО-ның бұнда белгі бойынша
сұрыпталуы пайдаланушының маманданған түрі бойынша бөлінуіне байланысты.
Мысалы, меню тәсілі бойынша диалогы бар АЖО басқарушы персоналына
жатқызылатын пайдаланушы-экономистке орынды емес, өйткені бұған
операциялардың қайталана беретін көлемділігі себеп болады.
АЖО-ны тарататын бағдарламалық құралдар көз қарасы жағынан
қарастыратын болсақ, онда сұрыпталуы өте кең болуы мүмкін. Олар
программалау тілдері бойынша, пайдаланушыға программалаудың процедуралық
құралдарды беру мүмкіндіктері бойынша, пайдалану процессі кезінде
бағдарламалық жүйенің құрылысын аяқтау мүмкіндігі бойынша, мәліметтер қорын
басқару жүйесінің бар болуы, пайдаланушы тілдерінен трансляторы мен
интерпретаторы бойынша, қатені табу мен жою құралдары және т.б бойынша
сұрыптала алады. АЖО-да қолданылатын қолданбалы бағдарламалар пакеті (ҚБП)
нақты қосымшаға жүйенің байланысын қамтамасыз ету үшін параметрленген бола
алады. ҚБП-нің өздерінің генераторлары пайдаланыла алады.
АЖО құрамына диалогты құру мен негізгі есептік функцияларды қамтамасыз
ететін әртүрлі бағдарламалық компоненттер, сондай-ақ мәлімет қорын басқару
жүйесі, трансляторлар, анықтама жүйелері, мәліметтер қорының өзі құрамында,
мысалы, негізгі мәліметтер, диалог сценорит, ережелер, басқарушы шектері,
қате тізімі және т.б міндетті түрде енгізіледі. АЖО-ның негізгі
компоненттері оның құрамын анықтайды және АЖО-ны әртүрлі белгілері бойынша
сұрыпталу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
АЖО шектерінде ақырғы пайдаланушымен АЖО-ның дамуын қамтамасыз ететін
құралдарды қолдануы бойынша оны екі үлкен класқа бөледі: қамтамасыз ететін
және интеллектуалды. Екеуі де әртүрлі пайдаланушыға арнала береді. Сонымен
қатар, кез-келген АЖО-ның пайдаланушысы бола алмайтындығы туралы алдын-ала
айта алатын пайдаланушылар да болды. Мысалы, қызмет көрсететін персоналда
өзінің жұмыс ерекшелігіне қарай интеллектуалды АЖО-ны талап етпейді (өзінің
тікелей қызметінде).
Ұйымдастырушылық басқару саласындағы АЖО-ға қызмет ететіндер
төмендегідей бөлінеді:
• Мәліметті;
• Анықтамалық;
• Есептегіш;
• Мәтінді өңдейтін.
Интеллектуалды АЖО-лар біріншіден мәліметке бағытталған және білімге
бағытталған (даталогиялық және фактологиялық) бөлінеді.
Мәліметті-анықтамалар АЖО-лар қандай да болмасын басқару процессіне
қызмет етеді. Есептегіш АЖО-лар құрамы бойынша әртүрлі және пайдаланушының
әртүрлі категорияларымен пайдаланыла алады. Олардың көмегімен бір-бірімен
байланысқан және байланыспаған ұйымдастырушылық-экономикалық мәселелерді
құруға және шешуге болады немесе АЖО қызмет ету кезінде анықтама алады.
Мәтінді құрайтын АЖО-лар әртүрлі құрылымның мәтіндік мәліметтерді өңдеу мен
генерациялануына және мәтін семантикалық түрде талдау туралы ұсыныстарды
өңдеу генерациясына арналады.
Даталогиялық  түрдегі интеллектуалды АЖО-лар мәліметтер қорын және
пайдаланушы тілдерін кең пайдалануға негізделеді. Сондай-ақ осы жағдайда
пайдаланушы мәлімет қоры мен тілін өз бетінше өзгерте алады және диалогтың
мүмкіндіктерімен құбылта алады. Бұл АЖО-ларда мәліметтер қоры жоқ. Бұл
басқарушы объектінің қандай да болмасын қасиетіне түсініктеме беретін
ережелерді жинақтау мүмкін емес деген сөз. Құрама компонент түрлеріндегі
білім қоры АЖО-ның фактологиялық түріне енгізіледі. Фактологиялық АЖО-лар
АЖО шарттарындағы жұмыс жиналған тәжірибемен оның негізіндегі логикалық
нәтиже көмегімен басым түрде анықталады.
Ұйымдастырушылық басқарудың автоматтану түрінде таратылатын негізгі
бірнеше функцияларды белгілейік:
• ·Интерпретатция (пәндік облыстан мәліметтер мен факті арасындағы
байланыс пен жүйені анықтау үшін оларға талдаумен бейнесін жасау);
• ·Диагностика (басқарылатын объектінің жағдайын іздеу, анықтау және
бейнелеу);
• ·Мониторинг (АЖО қызметін тұрақты бақылау мен алынған нәтижені
бекіту);
• ·Жоспарлау (әрекеттің берілген келісімін қамтамасыз ету);
• ·Жобалау (пайдаланушылық интерфейсті және дамуды қамтамасыз ету);

1.5 Автоматтанған жұмыс орнын сұрыптау

АЖО индивидуальді, толық және ұжымдық болады. ЭЕМ жүйесінің нәтижелі
қызмет етуі үшін толық және ұжымдық АЖО-ларға қолданылатын мамандарға
(ұжымға) АЖО жұмысын ұйымдастыруға талапты қатаңдату керек және бұндай
жүйедегі әкімшіліктендіру функцияларын нақты анықтау керек. Адам-машина
болып табылатын АЖО жүйесі ашық, икемді, тұрақты даму мен жетілдіруге
икемдену керек. Ондай жүйеде мыналар қамтамасыз етілуі қажет:
• Мамандардың мәліметті өңдеудің машиналық құралдарына максималды
жақындығы;
• Диалогты режимде жұмыс істеуі;
• Эргономика талаптарына сәйкес АЖО-ның қамсыздануы;
• Компьютердің жоғарғы өнімділігі;
• Күрделі процесстерді максималды автоматтандыру;
• Мамандардың шығармашылық белсенділігін ынталандыратын еңбек
талаптарының моральді қанағаттануы;
• Мамандардың өз бетінше оқу мүмкіндігі.
АЖО-да шешілетін мәселелерді мәліметті және есептегіш деп бөлуге
болады. Мәліметтік мәселелерге кодтау, сұрыпталу, жинау, құрылымдық ұйым,
дұрыстау, сақтау, іздеу және мәліметті беру.Көп жағдайларда мәліметтік
мәселелерде арифметикалық және мәтіндік сипат пен қатынастың оңай есепті
және логикалық процедуралары болады. Олар негізінен күрделі болады және
маман жұмыс уақытының үлкен бөлігін алады.
Есептегіш мәселелерді қалаптастырылатын және қалыптаспайтын болып
екіге ажыратылады. Қалыптастырылатын мәселелер формальдік алгоритмдер
негізінде шешіледі және екі топқа бөлінеді: тікелей есептеу мәселелері және
математикалық үлгі негізіндегі мәселелер. Тікелей есептеу мәселелері
қарапайым алгоритм көмегімен шешіледі. Ал күрделі мәселелерге әртүрлі
математикалық есептерді пайдалану керек.
Соңғы уақытта толық түрде қалыптастырылмайтын мәселелерді шешу
құралдарын жасауға үлкен көңіл бөлінген. Олар семантикалық деп аталады.
Бұндай мәселелер экономикалық объектілерді оперативті басқару кезінде және
көбінесе толық емес мәлімет шарттарында шешім қабылдау кезінде туындайды.
Қамтамасыз етілу жүйелерге біріншіден мыналарды жатқызады: техникалық,
мәліметтік, программалық және ұйымдастырушылық. Сонымен қатар кіші жүйе
түрлері де бар.
Техникалық қамтамасыздық, маманның делдалдарсыз жұмысын
(программисттер, операторлар және т.б) көздейтін маманданған персоналды
компьютер негіз болатын техникалық құралдар қасиетін бейнелейді. Толық АЖО-
ларда оңай компьютерлермен 4-6 адам пайдалана алады. Маманданған персоналды
компьютер кешеніне процессор, дисплей, пернелік тақта, мәліметтің магниттік
жинағыштары, басып шығару құрылғылары және графо құрылғыштар кіреді.
Техникалық құралдар кешеніне жүйедегі әртүрлі АЖО байланысы үшін
коммуникация құралдарын және телефон байланысының құралдарын жатқызады.
Мәліметтік қамсыздандыру – бұл локальді мәліметтер қорында сақталатын
мәліметтер массиві. Мәліметтер, негізінен магниттік жадыларда
ұйымдастырылады және сақталады. Онымен басқару мәлімет қорын басқарудың
бағдарламалық жүйесімен жүзеге асырылады. Ол мәліметті жазады, мәліметтік
мәселелерді іздейді, есептейді, реттейді және шешімін табады. АЖО-да
бірнеше мәліметтер қоры бола алады.
Ұйымдастырушылық қамтамасыздандыру АЖО-ның қызмет ету, жетілдіру және
дамуын ұйымдастыратын, сондай-ақ кадрлар мамандығын даярлау және көтеру
тәсілдері мен амалдары болады. Ұйымдастырушылық қамтамасыздандыру АЖО
пайдаланушыларының құқықтары мен міндеттерін анықтаумен құжаттық рәсімдеуді
көздейді. Бағдарламамен қамтамасыздандыру жүйелік бағдарламалық және
қолданбалы түрде болады. Жүйелік қамтамасыздық негізі операциялық жүйе мен
программалау жүйесі болып табылады, мысалы, Бейсик алгоритмдік тіл. Жүйелік
бағдарламалар мәліметтің рационалды технологиялық өңдеуін көздейді.
Сервистік бағдарламалар деп аталатындар (олармен АЖО олардың қажеттілігіне
байланысты біріктіріледі) операциялық жүйе мүмкіндіктерін кеңейтеді.АЖО
жүйелерінде мәліметтік бкйланысты және АЖО-ның әртүрлі каналдар бойынша
байланысып, қамтамасыз ету үшін жүйелік программалауға жатқызуға болатын
бағдарламалық құралдарды жатқызуға болады.
Қолданбалы бағдарламалық қамтамасыздануды пайдаланушы бағдарламамен
әртүрлі мақсаттағы қолданбалы бағдарламалар пакеті құрайды.
Пайдаланушылардың стандартты бағдарламалары алгоритмдік тілдегі (көбіне
Бейсик) арнайы мәселелердің бағдарламалық шешімдерін белгілейді.
ҚБП (қолданбалы бағдарламалар пакеті) үлгі ұстанымы бойынша жасалған
және арнайы мәселе класының шешімдеріне бағытталған. ҚБП мәселесін
бағдарламалық қамтамасыздың негізгі түрі болып табылады. Олар алгоритмді
қалыптастырады, осы класстарға мәселелерді шешу талаптарын өзгертеді,
шешімді бақылайды, алгоритмге өзгертулерді енгізеді және т.б. АЖО-да  жұмыс
істегенде ҚБП-нің диалогтық режимінде жасалады.
ҚБП-нің мысалдары: есептік операцияларды орындайтын әртүрлі құжатты
қалыптастыруға арналған ҚБП, жоспарды қолайлы етуші ҚБП, боланстық шешімдер
ҚБП болып табылады. АЖО-ны жасайтын ҚБП-ға өзгеше көңіл бөледі, олар
әртүрлі мақсатта бола алады: кестені өңдейтін, мәліметтер массивін жүргізу,
мәліметтер қорын жүргізу, құжаттық анықтамалар. Графикалық мәліметпен жұмыс
істейтін пакеттер анық, және компактты күйде объектіге тән жағдайды,
процессті көрсетеді және жорамалық талдау нәтижелерін бейнелеп береді.

Деканат - автоматтандырылған ақпараттық жүйесін
қамтамасыздандыру

2.1 Аналитикалық шолу және міндеттер

Бұл дипломдық жұмыстың мақсаты- деректер базасын құру және онымен
жұмыс істеу.Олардың қарым-қатынасын құрып,оларға қойылған талаптарды жүзеге
асыру. Қатынастар құру барысында “Реляциялық алгебра”- операциясын
қолдандық. Қатынастарда келесі шарттар орындалуы тиіс:
1) Атрибуттарға есім берілуі керек және олардың құрылымы біртекті
болуы тиіс.
2) Жолдың реттілігі маңызды емес.
3) Атрибуттардың реттілігі маңызды емес.
4) Қайталанатын жолдары болмауы тиіс.
Сонымен қатар біз SQL-тілін қолдануымыз керек. Бір маңызды қасиет SQL-
тілі тек “Реляциялық алгебра” оперциясында ғана істейді. Осы жұмысты іске
асыру алдында, қатынас құру схемасын сызып ақиқатқа жақын жолын таңдадық.
Оның ең тиімді жолы екі кестені қолдану болып табылады.
Деканаттың жұмысы студенттер туралы автоматтандырылған анықтаманы
жасау – еліміздегі жоғарғы оқу орындарының мыңдаған студенттер базасын
кішкентай ғана компьютерлік бағдарламаға сыйғызу десе де болады.
Университеттің әкімшілігі осыншама күрделі ақпарттарды осындай
автоматтандырылған программалық қамтама арқылы реттеп отыр.Жасалынған жоба
студенттердің қандай да бір ретпен берілген тізімінен тұрады. Жобадағы
берілген деректерді пайдаланып студент жөнінде толық мағлұматтарды алуға
болады.
Деканат жұмысын автоматтандырудағы біздің мақсатымыз - өте аз уақыт
ішінде студенттер жайлы толық, нақты мәліметтерді алу.Сонымен қатар
мәліметтер қорын пайдаланып, Delphi ортасында жұмыс жасай білу керек.

2.2 Деректер қорының жобалау кезеңдері

Деректер қорында белгілі – бір пәндік облыс туралы ақпарат көрінеді.
Пәндік аймақ (ПА) деп нақты зертеу үшін қызығушылық білдіретін нақты
әлемнің бөлігі аталады. Автоматтандырылған ақпараттық жүйелерде пәндік
аймақтың көрінісі мәліметтердің бірнеше деңгейлерінің модельдерімен
ұсынылады. Модельдердің деңгейлерінің саны ДҚБЖ – нің ерекшеліктеріне
тәуелді болады. Әрі қарай біз ДҚБЖ-ге деректер базаларын жобалаудағы
сұрақтарды қарастырамыз, құрылымдық деректер модельдерін қолдаймыз.
Модельдер логикалық және физикалық деңгейде қолданатына қарамастан,
методологиялық көзқарастан модельдердің деңгейлерін және деректер
базаларының жобалау кезеңдерін белгілеуге болады. Dekanat деректер
қорының үлгілерін құру

Қазіргі уақытта мәліметтер қорында реляциондық технология
қолданылады.Ол мәліметтердің оңай жолмен беріліп және оны солай қолдануға
арналған. Реляциондық мәліметтер қорында барлық мәліметтер таблицаларда
сақталынады. Мазмұндар аты таблицаның негізгі бөлігі болып орналасады,ал
атрибуттар қатар ретінде орналасады. Реляциондық үлгінің негізі оның
кілттік қатарында болып табылады. Реляциондық кілт- бұл басқа мазмұндар
таблицасынымен байланыстыратын идеал атрибут.

1. Иерархиялық модель - мәліметтер арасындағы байланысты реттелген
графтар арқылы сипаттауға болады. Қандайда бір программалау тілінде
ерархиялық деректер қоры құрылымын есепатау үшін тармақ мәліметтер типі
пайдалынылады. Мәліметтердің осындай үлгі  бойынша ұйымдастырылғаны 
сатылық ретпен  орналасқан  ақпаратпен  жұмыс  істеуге  қолайлы,  бірақ 
күрделі  логикалық  байланысы  бар  мәліметтермен  жұмыс  істеу  қиынға 
түседі.
2.  Желілік модель - ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Автоматтандырылған ақпараттық жүйе (Глоссарий)
Автоматтандырылған ақпараттық ресурс орталығы
Атамекен» зейнетақы қоры үшін азаматтарды тіркейтін автоматтандырылған ақпараттық жүйе жасау
Автоматтандырылған ақпараттық жүйесіне арналған тесттер
Географиялық ақпараттық жүйе құрылымы
ГАЖ (Географиялық ақпараттық жүйе)
Ақпараттық жүйе ұғымы
Ақпараттық жүйе ұғымы туралы
Ақпараттық жүйе пәнінен лекция жинағы
Деканат жұмысын автоматтандыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь