Бөкей ордасы және Жәңгір хан

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 XVIII ҒАСЫРДЫҢ АЯҒЫ ХІХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ САЯСИ.ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ БӨКЕЙ ОРДАСЫ
1.1 Орыс.қазақ қарым.қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Бөкей Ордасының құрылу тарихы және патша үкіметінің отарлық саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.3 Бөкей ханның саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16

2.ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ЖӘНЕ ЖӘҢГІРХАН
2.1Жәңгір ханның өмірі мен қоғамдық саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
2.2 Жәңгір хан және оның реформаторлық қасиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
2.3 Жәңгір ханның ішкі және сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
КІРІСПЕ

Еліміз егемендік алып, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін, ұлттық тарихымыздың кейбір тұстарына көз жүгіртіп, кезінде бұрмаланған шындықты қалпына келтіру жүзеге асырылып жатыр. Тарихи деректер мен шежірелерге арқа сүйенетін болсақ, атам заманнан бері Еділ және Жайық аралығын жеті жұрт жайлаған екен. Б.д.д. ҮІІІ-ІІІ ғасырлар аралығында бұл жерді иран тілдес скиф-сарматтар мен аландар қоныстаныпты. Содан кейін угро-финн тайпасы мен венгрлер, б.д. ІҮ-ХІІІ ғасырларда түркі тілдес ғұндар мен аварлар, хазар, оғыз, печенек пен қыпшақтар, ХІІІ-ХҮ ғасырда монғол хандары орда тікті. Олардың өкшесін басып кеп ноғай мырзалары мен қазақ хандары қанат жайды. ХҮ-ХҮІІ ғасырда түрікмен, қарақалпақ, башқұрт халқы жайлады. Осы аты аталған үш халықтың бір бөлігін Кубанға, екінші жартысын Арал теңізі маңына ығыстырып, ХҮІІ ғасырдың 30-шы жылдары қалмақтар кеп орнықты. Қытайдан кеп бас сауғалаған бұл шұбырынды Бұқар мен Самар даласын қоныстанған жетінші жұрт болатын.Бастапқы уақытта Бөкей Еділ мен Жайық арасындағы жұртты сұлтандық дәрежемен басқарды. 1812 жылы оған хан атағы берілді. Бірақ бұл атақтың игілігін ол көп көре алмай, араға үш жыл салып, 1815 жылы қайтыс болды. Соңында орнын басар үш ұлы қалды: Жәңгір, Әділгерей, Меңдігерей. Хан тағының мұрагері Жәңгір бұл кезде небары 14 болатын. Әрі Астрахань қаласындағы азаматтық губернатор Андреевскийдің үйінде жатып, орысша білім, европаша тәрбие алып жүрген кезі болатын. Ағылшын, орыс, парсы, араб, француз, неміс тілдерін білген. Сондықтан мұрагер оң-солын танығанша ел тізгінін Бөкейдің інісі Шығай ұстады.
Жәңгір 1824 жылы әкесі Бөкейдің орнын басып, арнайы жарлықпен хан атағын алды. 1827 жылы ол хандықтың орталығы –Хан Ордасының негізін қалады. Хан Ордасы Нарын құмының батыс бөлігінде салынды.Хандыққа біртұтас басшылық осы жерден жүргізілді. Ханның үлгісі бойынша және оның тікелей нұсқауымен Хан Ордасында сұлтандар мен билер, старшындар да үй сала бастады. Жәңгір хан билік құрған кезең қазақтардың бұрынғы дәстүрлі тұрмысында елеулі өзгеріс жасалған, хан билігі күшейген, ислам дінінің ықпалы артқан, тауар-ақша қатынастары айналымға енгізілген маңызды уақыт болатын.
Тақырыптың өзектілігі Бөкей Ордасының құрылу тарихын баяндай отырып, Жәңгір ханның реформаторлық қызметіне баса назар аудару, ішкі және сыртқы саясатының ерекшелігіне тоқталу, Жәңгір ханның жаңашыл қызметіне жан-жақты талдау жасап, оларды жаңа көзқарастар жүйесінен зерделеу.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Р.Сариева. «Ішкі Орда және патша үкіметінің отарлау саясаты.» Ақиқат 2001ж. №9 63-бет.
2 Бұлда сонда 67-бет
3 Ғ.Бөкейханов. «Хан Жәңгір – Бөкей ордасының реформаторы.» Түркістан 2002ж. 5 қаңтар7-бет.
4 Р. Сариева «Бөкей хан мен Жәңгір хан.» Егемен Қазақстан 2001 ж 31 шілде 4 бет.
5 М.Күлкенов, Р.Отарбаев. «Жәңгір хан.» Ана тілі .5-бет.
6 Б.Аспандияров. «Бөкей ордасы қалай құрылды?» Парасат 2003ж №6 18-бет.
7 Р.Сариева «Ішкі Орда және патша үкіметінің отарлау саясаты.» А 2001ж 67-бет.
8 Бұлда сонда 63-бет
9 Р.Сариева. «Бөкей хан мен Жәңгір хан» Егемен Қазақстан 2001 ж.шілде 4-бет.
10 Ө.Әлімгереев. «Бөкей хан» Ақиқат 1999 ж №2 76 бет.
11 Р.Сариева. «Ішкі Орда және патша үкіметінің отарлау саясаты.» Ақиқат 2001ж №9 68-бет.
12 Т.Рысбеков, Ғ.Қарабалин «Жәңгірдің ішкі – сыртқы саясаты.» Ақиқат 2001ж №7 56-бет\
13 С. Даумов. «Дала патшасы.» Қазақ әдебиеті 2001.04.0. 5-бет.
14 С.Даумов. «Естеліктер сөйлесе.» Парасат 2003ж. қазан №10 21- бет.
15 М.Күлкенов, Р.Отарбаев. «Жәңгір хан.» Ана тілі 27 тамыз 4-бет.
16 М.Күлкенов, Р.Отарбаев. «Жәңгір хан.» «Өлке» Ғылым баспасы Алматы -1992ж. 9-14 бет.
17 Бұлда сонда.44-45-бет.
18 «Бөкей Ордасы және Ислам.»ZAMAN Қазақстан 1994ж. 26 қараша.
19 С.Тоқболат. «Жәңгір ханның ішкі саясаты.» Ізденіс 2004ж. №3 160-бет.
20 Ғ.Қарабалин. «Бөкей хандығының экономикалық дамуы туралы.» Ізденіс 2001ж. №3 69-70-бет.
21 Т.Рысбеков, Ғ.Қарабалин «Жәңгір ханның ішкі сыртқы саясаты.» Ақиқат 2001ж №7 59-61 бет.
22 М.Күлкенов, Р.Отарбаев. «Жәңгір хан.» «Өлке» Ғылым баспасы Алматы – 1992ж. 17-20 бет.
23 Ғ.Бөкейханов. «Хан Жәңгір – Бөкей Ордасының реформаторы.» Түркістан 5 қаңтар 2002 ж. 7-бет.
24 Р.Сариева. «Бөкей хан мен Жәңгір хан.» Егемен Қазақстан 2001 ж шілде 4-бет.
25 Р.Сариева. «Ішкі Орда және патша үкіметінің отарлау саясаты.» Ақиқат 2001ж №9 69-72-бет.
26 С.Даумов. «Хан тағының мұрагері.» Жас алаш. 2003ж 22 шілде.
27 Қаратаев. «Тарихтағы аттас тұлғалар.» саясат 1997 ж . №11
28 Әкімов. «Алдым жалын, артым - өрт.» Таңшолпан 2002ж №2.
29 М.Неталив. «Ханның қателігі – халықты қанағаны.» Ана тілі 19 қараша.
30 Б.Аспандияров. «Бөкей Ордасының құлауы мен күйреуі.»Жұлдыз 2001 ж. №6.
31 Артыкбаев Ж.О. Казахское общество: традиции и инновации. Караганда, 1993 г.
32 Зиманов С.З. Россия и Букеевская ханство А. 1982 г.
33 Русско- казахские отношения в XVIII – ХІХ вв. Алматы, 1964 г.
34 Құлкенов Мереке. Жәңгір хан. Алматы.1992 ж.
35 Народно – освободительное движение казахов в 1836-1838 гг. А., 1992 г.
36 Жамбылов Д.А. Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс. А. 2001 ж.
37 Рязанов А.Ф. Восстание ИсатаяТайманова.Алматы.1991 г.
38 Савичев Н. Исатай Тайманов. «Мұра» жинағы 40-100 беттер.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................................................................4
1 XVIII ҒАСЫРДЫҢ АЯҒЫ ХІХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ САЯСИ-ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ БӨКЕЙ ОРДАСЫ
1.1 Орыс-қазақ қарым-қатынастары.......................................................................7
1.2 Бөкей Ордасының құрылу ... және ... ... отарлық саясаты.......................................................................................................................9
1.3 Бөкей ханның саясаты......................................................................................16
2.ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ЖӘНЕ ЖӘҢГІРХАН
2.1Жәңгір ханның өмірі мен ... ... ... ... хан және оның реформаторлық қасиеті.............................................26
2.3 Жәңгір ханның ішкі және сыртқы саясаты.....................................................36
ҚОРЫТЫНДЫ........................................................................................................62
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.............................................................65
КІРІСПЕ
Еліміз егемендік ... ... қол ... ... ұлттық тарихымыздың кейбір тұстарына көз жүгіртіп, кезінде бұрмаланған шындықты қалпына келтіру жүзеге асырылып жатыр. Тарихи деректер мен шежірелерге арқа ... ... атам ... бері Еділ және ... ... жеті жұрт ... екен. Б.д.д. ҮІІІ-ІІІ ғасырлар аралығында бұл ... иран ... ... мен ... қоныстаныпты. Содан кейін угро-финн тайпасы мен венгрлер, б.д. ІҮ-ХІІІ ғасырларда түркі тілдес ғұндар мен аварлар, хазар, оғыз, печенек пен қыпшақтар, ... ... ... ... орда тікті. Олардың өкшесін басып кеп ноғай мырзалары мен қазақ ... ... ... ... ... ... қарақалпақ, башқұрт халқы жайлады. Осы аты аталған үш халықтың бір бөлігін Кубанға, екінші жартысын Арал теңізі ... ... ХҮІІ ... 30-шы ... ... кеп ... ... кеп бас сауғалаған бұл шұбырынды Бұқар мен Самар даласын қоныстанған жетінші жұрт болатын.Бастапқы ... ... Еділ мен ... ... жұртты сұлтандық дәрежемен басқарды. 1812 жылы оған хан атағы берілді. Бірақ бұл атақтың игілігін ол көп көре ... ... үш жыл ... 1815 жылы ... болды. Соңында орнын басар үш ұлы қалды: Жәңгір, Әділгерей, Меңдігерей. Хан тағының мұрагері Жәңгір бұл кезде небары 14 болатын. Әрі ... ... ... ... ... үйінде жатып, орысша білім, европаша тәрбие алып жүрген кезі болатын. Ағылшын, орыс, парсы, араб, француз, неміс тілдерін білген. Сондықтан мұрагер ... ... ел ... ... ... Шығай ұстады.
Жәңгір 1824 жылы әкесі Бөкейдің орнын басып, арнайы жарлықпен хан атағын алды. 1827 жылы ол ... ... - Хан ... ... қалады. Хан Ордасы Нарын құмының батыс бөлігінде салынды.Хандыққа біртұтас басшылық осы ... ... ... ... бойынша және оның тікелей нұсқауымен Хан Ордасында сұлтандар мен билер, старшындар да үй сала ... ... хан ... ... ... ... ... дәстүрлі тұрмысында елеулі өзгеріс жасалған, хан билігі күшейген, ислам дінінің ықпалы артқан, тауар-ақша қатынастары айналымға енгізілген маңызды уақыт болатын.
Тақырыптың ... ... ... ... тарихын баяндай отырып, Жәңгір ханның реформаторлық қызметіне баса назар аудару, ішкі және ... ... ... ... ... ... ... қызметіне жан-жақты талдау жасап, оларды жаңа көзқарастар жүйесінен зерделеу.
Диплом жұмысының ... ... ... ... қойған мақсаты мен міндеттері тақырыптың өзектілігімен оның қамтитын хронологиялық мерзімінен туындайды. Мақсаты-Бөкей Ордасы билеушілерінің саясатының өзіндік ерекшелігін ашып көрсету. Осы ... ... ... ... ... міндеттерді шешуді көздейді:
Диплом жұмысының міндеттері.
-XIX ғасырдың басындағы орыс-қазақ қарым-қатынастарына шолу жасау.Жаңа әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... ... ... хан ... оң және теріс жақтарын сараптау.
-Жәңгір ханның билікке келуі және билікке келуімен жаңашыл тұрғыдағы құбылыстармен өзгерістерді ашып көрсету.
-Ағартушылық экономикалық ... тың ... баса ... аудару.
-Жәңгір ханның сыртқы-ішкі саясатындағы негізгі ұстанымдарын баяндау.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңашылдығы- Тәуелсіз ... ... ... сол ... ... ... аға ұрпақ өкілдерінің өмірі мен қызметтерін зерттеу қазіргі таңда аса өзекті мәселелердің ... ... ... шыққан қазақ хандары мен батырларының өмір жолымен, қоғамдық қызметтерімен ерекшеліктеріне арналған толыққанды зерттеу еңбегі Бөкей Ордасының құрылуынан бастап құлауына дейінгі ... ... ... практикалық маңыздылығы. Жұмыста Бөкей Ордасын тұтас түрде зерттеу диплом жұмысының практикалық маңызын арттыра түседі. Диплом жұмысы болашақта осы ... ... ... ... ... үлес қосатынына үміт артамыз. Жұмысты орта және жоғарғы оқу орындарында Ішкі Орда тарихы жөнінде арнаулы курстар мен факультативтер оқу ... ... ... орта ... ... сабағында көмекші материал ретінде пайдалануға болады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі Бөкей Ордасы мен Жәңгір ханның қызметі жайлы сан алуан пікір бар. Тақырыптың ... ... ... ... ... есімдері елімізге кеңінен мәлім болған Ғ.Бөкейханов, Ғ.Қарабалин, М.Неталив, Б.Аспандияров, М.Құлкенов сияқты жазушы, тарихшы-ғалымдардан бастаған жөн. Ғ.Бөкейхановтың еңбектерінде Жәңгірдің ... ... ... негізгі басымдық берілген. М.Неталив еңбектері Жәңгір ханның аса ауыр салық ... ... ... арналған. Ғ.Қарабалин еңбегінде Бөкей хандығының әлеуметтік-экономикалық хал-ахуалы дәйекті түрде ... Ал, ... - ... ... ... сол ... ... отарлаушылық саясатын жаза келіп, Бөкей бастаған бір топ қазақтардың Жайықтың батыс бетіне өтіп, мәңгілік ... ... ... Осы ... ... ... ... тілге тиек етеді. Сонымен қатар, Ғ.Қарабалин, Т.Рысбековтың деген еңбегінде, сол кезлегі Жәңгір ханның халыққа жүргізген сауатты саясатын ашып көрсеткен. ... ішкі және ... ... толық баяндайды.
Бұған қоса республикалық басылымдарда С.Даумов, Т.Рысбеков, Р.Сариева т.б. қаламгерлердің мақалаларында тақырып өз қырынан көрініс табады. Әсіресе,С.Даумовтың - ... ... біз ... ... ... ... байқаймыз.
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері: Жұмысты жазу барысында әр жылдары баспа ... ... ... ... ... ... ... қатар әр жылдары жарық көрген газет материалдары мен журналдардағы қазақ қаламгерлерінің әр түрлі мазмұндағы мақалалары алынды. Сондай-ақ, осы ... ... ... ... қалыптасқан жаңа ғылыми көзқарастар, тұжырымдар мен ой пікірлерді мүмкіндігінше басшылыққа алынып, бітіру ... жазу ... ... ... қорыту әдістері қолданылды.
Жұмыстың деректік базасы ретінде Хәңгір ханның өмір жолы мен қоғамдық саяси ... ... ... ... ғылыми мақалалар және №2 әмбебап кітапханасы қорындағы баспасөз материалдары алынды.
Диплом ... ... ... екі ... ... үш ... ... мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады
1 XVIII ҒАСЫРДЫҢ АЯҒЫ ХІХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ САЯСИ-ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... дейін Әбілхайыр ханның 1731 жылы Ресей бодандығына өтуі Ресейге қазақ халқының өз еркімен қосылуы деп ... ... ... ... ... мұрағаттарда сақталған тарихи құжаттарға зер салып, зерттеп қарағанда мұның астарында патша үкіметінің отарлау саясатының жатқандығына көз кәмел жетеді. Қазақ даласын ... ұлы ... ... ... еді. I ... бұл саясатын Орынбор экспедициясын басқарған Сенаттың оберхатшысы Кирилловтың жасаған жобасы бойынша жүзеге ... Оны ... , - деп ... сөзі ... ... Патша үкіметі Кирилловтың кейін Кіші жүз жерін отарлау саясатын Нұралы хан тұсында Неплюев, Давыдов, Волков, Якобидің қолымен жүзеге ... ... ... ... ... орыс отарлау саясатымен көзге ерекше түскен Неплюев болды. Ол қазаққа қарсы башқұрттарды, қалмақтарды айдап ... ... ... ... XVIII ... ... он жылы бақ не тақ үшін ... қанды қырғын болып, аяғы Ералы хан мен Есім ханның өліміне әкеліп соқты. Кіші ... ... ... Бұл ... ... ... әсер ... жайықтың батыс бетіне өткенде, өз мақсатынан бұрын отарлық саясаттан, руаралық талас-тартыстан ... ... ... көтеруді, ел арасындағы шапқыншылықты тұрақтай тұруды ең бастысы келешек ұрпақ үшін қолайлы жер мен қонысқа ие болуды көздеді. Ел ... ... ... не адам ... ... ... Кіші ... жағдай Бөкейді осындай ойға әкелді. Бөкей сұлтан 1801 жылы ... ... ... және ... ... бас ... генерал-лейтенант К.Ф.Кноррингке: , - деп өтініш жазды. Қазақ даласын отарлаудың, Кіші Орданы бөлшектеудің сәті түсті деп білген ... I ... ... және ... ... ... ... П.С.Поповтың ұсыныстарын тез шешті. I Павел патша 1801 жылы 11 ... ... Орал мен Еділ ... қазақ халқының қоныстануына рұқсат беруі еді. Кноррингте, ... ... ... ... шұғыл орындауға кірісті.Патша қол қойған күні,патшаны яғни Екатерина II патшайымның ... I ... ... өзінің баласы Александр бұйрығымен өлтірілді.11 наурыздың 12 наурызға ... түні ... ... ... I-нің ... Лагарп деген кісінің ұйымдастырумен шабуыл жасалды.Олардың мақсаты сол кездегі Ресей империясының патшасы болып тұрған Павел I-ні тақтан тайдыру еді.Павел I-нің ... ... ... ... I патша болып отырды.Александр I Ресей империясын өз қолына ... ... ... ... ... ... жоғалтқан теңдігін орнатты.
Еділ мен Жайық арасына 1801 жылы орналасқан ... ... ... үшін ... I ... 1802жылы сәуірде Царициннен бастап Каспий жағалауына дейін қалмақтардың еркін көшіп жүруіне рұқсат еткен жарлығын жариялады.Бұл ... ... ... ... жері ... және Кіші ... ... мал суару, көшіп-қону,мал айдау кезінде үлкен қақтығыстарға әкеп соқты.Бұл шешімдер тек Кіші жүз ... ... ғана ... ... да ... туғызды.Олар бұны патша үкіметінің отарлау саясаты деп түсінбеді.Бөкейдің бақ ... ... ... ... ... деп ... Ішкі ... қазақтардың Жайықтың шығыс бетіне жаппай еріксіз түрде көшуі етек алды.12 ... ... ... ... полкінің командирі Попов Ресей ішкі істер министрі В.П.Кочубейде:,-деп жазды.
Бұл жаппай көшуді отаршылар Жайықтың ... ... ... ... ... мен ... ... әрекеті депбағалады.Отарлаушылық саясаттың бетін бүркемеледі. Бұл жағдай әсіресе Бөкеймен туысқан Қаратай арасын бұрынғыдан да ушықтыра түсті.Өйткені Ресей отарлаушылары ... ... ... осы ойды ... ... асықты.Әр түрлі жалған өсектер,ақпараттар,хабарлар таратты.Сондықтан 21 қараша 1805 жылы Орынбор генерал-губернаторы князь Г.С.Волконский Орал қазақ әскерлерінің әскери атаманы Д.И.Бородинге:,-деп туысқан екі ... ... от салу ... ... берді.[2]
ХҮІІІ ғасырға дейін бұл даланы Астрахань даласы деп атаған. Маусым бойынша бұл өлкені бірде қазақтар, орыстар, ... ... ... ... ерте қиды.Жантөре өлгеннен кейін Ресей отарлаушыларының бұрыннан ойластырып жүрген Кіші Жүзді екіге бөлу,рулар арасындағы өзара алауыздықтырды күшейту саясатын ... ... сәті ... деп ... ... екі ... ... шығыс бетіне Айшуақ ханның ұлы Шерғазыны,1811 жылғы 11 қарашада император Ішкі Орданы билеуге Самар бетіне Бөкейді хан етіп ... жылы ... мен ... ... ... құятын жеріне дейінгі аралықты қорыққа айналдырған патшаның жарлығы шықты. Бұқар бетте көшіп-қонып жүрген қазақтардан Жайықтың қызыл балығы мен орман-тоғайын қызғанып, ... ... да ... енетіні осы тұс. Осының бәріне бас-көз болу полк ... ... ... ... ... тіл табысқан Бөкей сұлтан ақыры Астрахань қаласын сол кезде билеп тұрған Киорпигтің аузын алып, Еділ мен Жайық ... ... ... ... қалаған жеріне қыстауына рұқсат беруін сұрайды. Бұл өтініш губернатор арқылы патшаға ... де, І ... 1801 жылы 11 ... ... ... рескрипт шығарады. Міне, осыдан Бөкей Ордасының тарихы басталды.
1.2 Бөкей ... ... ... және ... үкіметінің отарлық саясаты
Тарихи деректер мен шежірелерге арқа сүйенетін болсақ, атам заманнан бері Еділ және Жайық аралығын жеті жұрт ... ... ... ҮІІІ-ІІІ ғасырлар аралығында бұл жерді иран тілдес скиф-сарматтар мен ... ... ... ... ... ... мен ... б.д. ІҮ-ХІІІ ғасырларда түркі тілдес ғұндар мен аварлар, хазар, оғыз, печенек пен қыпшақтар, ХІІІ-ХҮ ғасырда монғол хандары орда ... ... ... ... ... мырзалары мен қазақ хандары қанат жайды. ХҮ-ХҮІІ ... ... ... ... ... жайлады. Осы аты аталған үш халықтың бір бөлігін Кубанға, екінші жартысын Арал теңізі маңына ығыстырып, ХҮІІ ... 30-шы ... ... кеп ... ... кеп бас сауғалаған бұл шұбырынды Бұқар мен Самар даласын қоныстанған жетінші жұрт ... те бұл ... ... ... ... ... ... Ауыз бірліктің аздығынан екіге жыртылып айырылып, 1771 жылы Үбіші хан бастаған 100 мың шаңырақ қаңырап ... ... ... ... ... ... Қалған аз бөлігі Еділдің арғы бетіне әупірімдеп өтіп бас сауғалады. Бұл жер қазірде деп аталады.
Сонымен, 1771-1801 ... ... Еділ мен ... ... ... ... деп ... байтақ өлке бос жатты.
1801 жылы күзде Бөкей сұлтан әр рудың старшындары мен билерінің басын қосып, Бұқар беттен ... ... ... ... ... қам ... ... қонысын белгілейді. 1864 жылы Петерборда М.Достаевскийдің жәдігерлігімен шыққан журналының № 11 ... ... ... жарияланып, онда осы өңірді мекендеген рулардың 1801 жылғы шаңырақ саны, мал басы келтірілген. Атап айтса, адайлар-1503 шаңырақ, алаша-2640, ... ... ... ... ... ... ... масқар-61, ноғай-1095, таз-121, тана-1281, шеркеш-2759, төлеңгіт-665, қожа-178 үй[3]. ... ... мен ру ... ... бай туыстарына бөлек есеп жүрген. Олар-215 шыңырақ. ... ... ... сол ... мекен еткен барлық шаңырақ саны-23 мың 598 болған. Дәулеттісі, кедейі бар ... ... 58 мың 903 ... 229 мың 173 ... 158 мың 792 ... 1 миллионның үстінде қойы, 131 мың 280 ешкісі бар екен. 1790 жылғы ... ... ... Кіші жүз ... ... дағдарысқа ұшыратты.Соңғы 10 жыл ішінде үш рет хан ауыстырып үлгерген болатын.Хан тағы үшін ... ... ... ... ... діңқас, өлмелі Айшуақ ханның тұсында шегіне кетіп шиеліскен болатын. Хан тағынан үміткерлердің бірі-Нұралы ханның ... ... ... ұлы ... сұлтанға патша үкіметі билік тізгінін беруден бас тартты. Өйткені, қайратты жастың көзқарастылығы оларды үрейлендіретінді. Кіші жүз ... ... ең ... ... ... ... ... басқару жүйесін бір ізге аса қиындық тудырды. Бөкей ордасы тура осындай саяси дағдарыстың жемісінде дүниеге келген ... ... ... революцияға дейінгі авторлардың көбі-Бөкей сұлтанмен тікелей байланыстырады. А. Евреиновтың пікірі бойынша, қазақтардың Оралдың оң жағалауымен қоныс аударуы Бөкей аса тыныштықтың орыс ... ... ... ... ... ... Т. Медведскийдің ойынша, Бөкей билік құмарлықпен оң жағалауға өткен көрінеді.Ал,Л.Мейер Бөкей Ордасының пайда болуы Кіші ордадағы шиеленісті жағдайлармен байланыстырады.
Кеңес зерттеушілері де Ішкі ... ... ... ... ... ... пікір айтқан жоқ. М.П.Вяткин оның негізгі себебі феодализмнің дамуымен жердің ... ... ... ... сол ... ... ... келтіреді. Волга және Орал өзендерінің ортасында жаңадан бой көтерген,қазақ хандығын ол, патша ... ... ... ... деп ... ... үкіметінің отарлау саясаты қазақ халқының қоғамдық және саяси өмірінде белгілі бір ... ие ... рас. ... да Оралдың жағалауына қазақтардың қоныс аударуы олардың дәл осы отарлау саясатына қайшы келмейді. Сүйтіп,шекаралас ... ... ... ... ... бұл ... ... болғандардың айтуынша, Бөкей сұлтанды ең бірінші қолдағандардың бірі-Сырым Датов болды. Онымен бірге халық көшуге дайын ... ... ... үкіметіне емес,тек Нұралы ханның жеке басына деген наразылығының барлығы ... хан ... ... шайқасы Кіші жүз қазақтарының бөлінуіне әкеп соқтырды. 1771 жылы ... көбі ... ... мекені болған Орал мен Волга арасындағы жерлерге ие болуымен қатар, өзара жауласа бастаған ... ... ... алды. Қазақтардың бұл көшуін Нұралы ханның балаларының ... ... ... ... ... ... Кіші жүз тағына отыра алмаған сәтсіздігінен кейін,Бөкей бұл билікке басқа жолмен:Орал мен ... ... ... ... ... мекенге айналдыру арқылы жүзеге асырады. Ол мұнда қазақтарды өз бетінше басқара алатын мүмкіндікке ие болды.[4]
Бұл жерлер бұқара халықтың да ... ... ... ... ... еді. ... мұндай бақытқа ие болу үшін бір жол бар.Ол орыс ... ... алу ... ... ... Орал мен Астрахань қазақ әскерлерінің бақылауында еді. Жайықтың Самар жақ бетіне 1737 ... ... ... ... шек қойылған еді.
Оның үстіне 1794 жылдан бастап елге қадірлі азаматтардан отарлаушыларға аманат бермесе қазақтардың Жайықтан малымен өтуіне ... ... ... ... күннің өзінде орал қаласына 100 шақырымға шейін қазақтарды жақындатпау жөнінде ерекше бұйрық берілді.
Оның үстіне бұл кез отарлаушылардың Кіші Орда ... ... ... ... ... саясатынан туған қанды қырғын,тақ таласы күшейген шақ. Ералы хан мен Есімханның осындай тартыстардың ... ... ... тұсы.
Отаршылдық туғызған мұндай әрекеттер ел басына ауыртпалық әкелді.Ел тозды, ашықты, күйзелді. Береке бірлік кетті. Ел ... ... ... ауыр ... ... ... ... қазақтарының бастығы полковник П.С.Попов елеулі ықпал жасады. Ол Ресей қамқорлығына өтуге кеңес берді. Көзі ... ... ояу ... ... бұл кеңесін халқын ауыртпалықтан алып шығудың, Жайықтың Самар жақ бетін иемденудің бірден-бір жолы деп ... ... ... Еділ мен ... арасына халқын қоныстандыруды басты мақсат етті. Бұл жерде оның жүрегі халқым деп соққанына шүбә ... ... ... ... Бөкейдің Кіші Орданың кең жазығына сыймайтындай ... малы да ... Бұл ... Орынбор Шекаралық комиссиясының титуляр кеңесшісі А.О.Кузнецовтың Орынбор әскери губернаторы Т.К.Эссенге: ,-деген рапортын тілге тиек етеміз[5,5 б].
Міне осындай себептермен қажетілікке орай ... ... ... ... үшін 1801 ... ... айында Астрахань қазақ полкінің командирі, полковник Поповқа, егер де Еділ мен ... ... ... ... ... жеткілікті мал қыстауға қолайлы орманды алқаптардан жер берілген жағдайда "мәңгілік бодан"болуға ... ... ... Бұл ... ... ... ... губернаторы Кноррингке, Кноррингтің хаттары мен ұсыныстары және Бөкейдің Павел біріншіге жолдаған өтініштіренің ... ... 1801 ... 11 ... мынандай жарлық берді:"...қырғыз-қайсақ Кіші Ордасындағы хан кеңесі басшылық жасап отырған Нұралы ханның баласы Бөкей сұлтанды өз қарамағына шын ықыласымен қабылдаймын,қай ... ... десе де ... ... орыс ... ... сұлтанды алғыс ретінде оны алтын медальмен марапаттаймын мәлімдеді. Бөкей сұлтанмен ... ... аса ... ... сәтті шешілуіне азды-көпті үлес қосқан бірнеше патша шенеулігі де марапатталды.
К.Ф.Кнорринг пен ... ... үшін ... ... нәзікте қолайлы, әрі тиімді жолын көздеді. Бөкейді Жайықтың ... ... ... ... ... ... "қамқорлығына"алып, Ресей бодандығына кіргендердің малы да, жаны да"қорғалады"деген жалған қамқоршылықты насихаттау болды. П.С.Поповтың үгіттеуі ... 1801 жылы ... ... ... ... ... Самар жақ бетіне өз қарауындағы рулар мен Шығай сұлтан және ... ... да өту ... ... ... Сырымға:"Сізге,өзімнің шын адал жақынын ретінде және мен сізді құрметтегендіктен,қазақтар Жайықтың батыс бетіне көшуді бастаған кезде бірінші болып үлгі ... ... ... өз ... ... ... ... бастамастан бұрын ең құрығанда бір күн бұрын ... мұны ... ... ... ... Сіз ... орда арасындағы бірінші дворянин боласыз,шеңге ие болудың реті келіп сәтін пайдаланып қалыңыз",-деген жылы ... ... ... түсті[6].
Себебі, Орынбор шекаралық экспедициясының бастығы И.А.Игельстрон мен полковник П.С.Попов Бөкейдің және Сырымның Кіші Орда қазақтары арасындағы ... ... ... ... ... халықтың дүмпуін басу,олардың бұхарлықтар мен түрікмен қалмақтарымен байланысын үзу,Кіші Ордадан Жайықтың Самар ... ... ... өз ... өтетін қазақтар санын көбейту сияқты арам ойын жүзеге асыруды ойлады.
Патша пәрмені келісімен 1801 жылы ... ... ... әр ... ... мен ... ... қосып, Бұхар беттен Самар бетке жедел қоныс аударуға қам жасайды. Осы жылы Бөкей бастаған 5000 үй ... оң ... ... Кіші ... ... ... рулары кідіріссіз шекара асып, Астрахань далаларына қоныс аударып, мәңгілік бодандыққа өтеді.1864 жылы Петербургте М.Достоевскийдің жәдігерлерімен шыққан "Эпоха"журналының №11 санында ... или ... ... ... ... ... осы ... мекендеген руларды 1801 жылғы шаңырақ саны,мал басы келтіріледі.Атап ... ... ... ... ... таңа-1281, шеркеш-759, т өлеңгіт-665, қызылқұрт-825, кете-411, масқар-61, ноғай-1095, қопа-178 үй. Олар-215 ... ... ... ... сол тұста мекен еткен шаңырақ саны барлығы 23598. Дәулеттісі,кедейі бар осыншама үйдің 58903 түйесі,229173 жылқысы, 158792 сиыры, 1млн. үстінде қойы, 131280 ... бар ... Осы ... ... бұл ... ... өзі тісінің суын сорып отырмағанға ұқсайды.
Ал, "Сын Отечества" журналы 1830 жылы жариялаған мақаласында ... еріп ... ... ... 10235 ... ... мәлімдейді. Қалған әр рудың 13000 шаңырағы Бұхар беттегі жылы орнынан қозғалмаған.Мұңы патша үкіметі де қол ... ... ... ... Кіші жүздің іргесі итінеді. Демек,күші әлсіреді, жері шалғай, басы бірікпейді деген сөз неғұрлым бағынышты болған сайын,салатын салықтың түрі де ... дала ... ... ... ... башқұрттар мен татарлар осылай бөлшектеніп, осылай құрыққа түскен. Міне бос жатқан жерді көп кергімей ұстата ... ... ... I-дің ішкі ... осы ... Екіншіден,шағын қосынмен көшіп келген көрші тосын мінез танытып,қойнына кіріп, Астрахань, Орал, Омбы казачествосымен Орынбор шекара комиссиясы тұр. ... ... ... ... тырп етіп ... б.].
Кейбір деректерде Бөкей бастаған үйлер Жайықтың оң бетіне көшуін былай дейді.1801 жылы күзде Бөкей бастаған 5000 үй Жайықтың оң ... ... ... 7 жыл ... ... саны ... ... алғашқы жылдары Сарайшық төңірегі,одан қазіргі Атырау облысындағы Исатай ауданы Жалтыр маңын қонысқа жайлы, малға тыныш деп тауып, 200 ... ... ... Ол кезде аталған көл ұзыны 22, ені 16 шақырымды алып жатқан шалғыны мол,балығы ... ... ... ... ... өзенінің көктемгі тасуынан ғана кемерленіп, қалған кезде жаңбыр суымен молығатын ... ... ... ... екендігіне көзі жеткен Бөкей бұл жерде көп аялдамай,артынша Еділдің енді бір ... ... ... ... қарай қоныс аударады. Жаңа қоныстанушылар бұдан әрі Қиғаш бойы,теңіз өресі Үлкен және кіші өзен төңірегі,басқа да ... ... ... тепкенді қалап сұлтан төңірегіне жиналғандар қазіргі Астрахань облысындағы шығар,сол кезде ... Арал деп ... ... ... ... жайлауға көшеді екен.Бұл пікірді көп жыл осы арада еңбек етіп,кейін 1973 жылы Атырау қаласында дүние салған фельдшер,Корнштадт әскери фельдшерлік ... ... ... ... Қажығали Мәмеков те қостайды.жергілікті халықтың айтуына сенсек, Бөкей негізінде Кішкене Аралдың терістік бетіндегі Тебенұр көлін жиектеп отырған.Ол бір кездегі қалмақтар ... ... ... ... ... ... екен. қалмақтың түйе, көл деген сөзі кішкене Арал Бөкей үшін өте қолайлы болғанға ұқсайды.
Бөкейліктер Астраханьға өткеннен бастап, біраз ... ... ... ... ... ... кері жібермеу үшін күзет күшейтіп, Жайық ... ... ... ... ... ... тамған атамекен,тума-туыстарына қатыса алмай ай-күннің аманында шерменде болған қазақтар бақылауында ұсталады. Кейін деп ... жаңа ... ... ... осы ... ... ... Кіші орданы іштен ірітуді көксеген патшалық саясатының зымияндықпен жүзеге асырылуы нәтижесінде ... ... ... келеді[8,63 б.].
Ішкі беттен Бөкейге өз алдына билік беріп,атақ пен ... ... ... ... ... шығармау үшін қызықтырды. Ең бастысы бұл жерде Сырым Астрахань губерниясын қазақтардың шабуылынан қорғау үшін қажет болды. Қазақтардың ... ішкі ... ... ... ... отарлаушы саясаткерлер сенімсіздікпен қарады. Қазақтардан Ресейге пайда жоқ деп даурығушылар да болай қалған жоқ.Оларға отарлау саясатын алыстан болжайтын ... ,-деп ... ... Бұл ... ... талдап жату артық. Отарлаушылардың түпкі мақсаты айқын.
Бастапқы уақытта Бөкей Еділ мен Жайық арасындағы жұртты сұлтандық ... ... 1812 жылы оған хан ... ... ... бұл ... ... ол көп көре алмай, араға үш жыл салып, 1815 жылы қайтыс болды. Соңында орнын басар үш ұлы ... ... ... ... Хан тағының мұрагері Жәңгір бұл кезде небары 14 болатын. Әрі Астрахань қаласындағы азаматтық губернатор ... ... ... орысша білім, европаша тәрбие алып жүрген кезі болатын. Орыс, парсы, араб, француз, неміс тілдерін білген. ... ... ... ... ел тізгінін Бөкейдің інісі Шығай ұстады.
Жәңгір 1824 жылы ... ... ... басып, арнайы жарлықпен хан атағын алды. Араға бір жыл салып Орал қаласының жанындағы тоғайда осы мәртебелі ... ... ... той ... Бұл жер әлі ... ... деп аталады. 1827 жылы ол хандықтың орталығы - Хан ... ... ... Хан ... Нарын құмының батыс бөлігінде салынды. Хандыққа біртұтас басшылық осы жерден жүргізілді. Ханның үлгісі бойынша және оның ... ... Хан ... ... мен билер, ағамандар да үй сала бастады. Жәңгір хан ... ... ... ... ... ... ... елеулі өзгеріс жасалған, хан билігі күшейген, ислам дінінің ықпалы артқан, тауар-ақша қатынастары айналымға енгізілген маңызды ... ... ... аймаққа басшылық етудің кейбір өзіндік ерекшеліктері қалыптасты. Өйткені Жәңгір ханның толық ішкі ... және өз ... ... сақталды. Оның қолында бүкіл әкімшілік және сот билігі шоғырланды. Оның тұсында әр руды оларды басқаратын ағамандар ... ... ... басқарды. Рубасылары мен ағамандарды ханның өзі тағайындады. Ағамандарға еңбекақы халықтан жиналатын салықтан төленді. Зекет пен соғым ретіндегі ... ... ... мал салығы ретінде бір ортақ салықпен ауыстырылды. әркімнің меншігіндегі мал басы үш жыл ... ... ... Хан сот ... ... бақылауда ұстады. Азаматтық және қылмыстық істерге ханның өзі қатысып отырды. Соттың шығарған үкіміне шағым ... Бұл ... орыс ... ... ел ... адам ... байланысты шағым қабылданды және оны Орынбор шекаралық комиссиясы қарайтын болды. Ұсақ істерді билер ... ... хан ... ... ... шек ... жер ... жеке меншікке беру кеңінен орын алды. Бірақ Кіші жүздің далалық бөлігінде мұндай тәртіп болмады. Жерлер хан тұқымдарына ... ... ... ханның туыстарына берілді. Жалпы жердің 80-85 пайызы солардың қолында болды.
Сондықтан жерді шаруаларға жалға бере бастады. Жердің жетіспеушілігі қазақтардың ... ... ... ... әсер ... ... өзі ... жаппай отырықшы өмір салтына көшуін күшейтті.
Алғашында Бөкейлік қазақтар мен Жайықтың арғы бетіндегі қазақтар тіршілігінде пәлендей айырма байқалмайтын.Жайық қазақтары ұқсап Бөкейлік ... да жыл бойы ... ... ... қара үйлерде тұрды.Әр рудың өз старшындары болды.Күллі ру Бөкей сұлтанға бағынды. Әркім өзіне тиесілі ... ... ... ... ... ... апатынан аса көп зардап шеккені бөлек әңгіме.
Сөйтіп, Бөкей ордасы аяқ астынан орыс патшалығыныңотарлық саясатын іске ... ... шыға ... ... ... бағынды.1811 жылы 11 қарашада император Ішкі орданы ... ... ... ... хан етіп ... Бөкей Орданың құрылуы Александр I билік құрған кезбен тұспа-тұс келеді. Яғни бұл дегеніміз Бөкей Ордасы жақсы кезеңде құрылды деген сөз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ұтылған жоқ деуге болады. Мұның себебі мынау: біріншіден, Кіші жүз хандығы екіге бөлінді. Бұл ... ... ... ... ... орыс шаруаларына бөліп берудегі аңсап жүрген Патшалық Ресейдің ... іске ... ... болды. Онсызда қазақ халқы үшін үш жүзге бөлініп,саяси күшінен айырылған болатын,жоғарыда аталған әрекет көрші ... өз ... ... түсуге тиімді негіз болып табылады. Екіншіден, қазақтардың бұл өңірге қоныстануы айналасын қоршап тұрған Астрахань, Орынбор, Саратов губернаторлықтарын малмен, ... ... ... ... ... туғызды үшіншіден, Орал мен Еділ аралығындағы сауда жолдары қауіпсіздендірілді.
1811 жылы 11 қарашада Бөкейді хан етіп сайлағанымен,қос ... ... ... ... Ішкі Орданың халқын шығармау үшін отарлаушылар Бөкейді баурына қаншалықты тартқанымен,оның келешегіне сенімсіздікпен қарады.1812 жылы 17 шілдеге дейін хан деп атамады.Кіші Орда хан ... ... ... басқа сұлтан сайлағанына қарамстан,бұрыңғы лауызымы мен Ішкі Орданы билетті.Әділдігін айтқанда Бөкейді хан дәрежесіне ... 1812 ... 7-ші ... ... отарлаушылар Бөкей басқарған жерді де,елді де Ішкі Орда демей,ішкі жақ немесе ішкі бет деп атап ... ... ... бұл ... ... жері ... жері емес дегенді ұғындыру үшін осы сөз керек болды. Отарлау саясатын жұртқа елеусіз осы сөзбен бүркемеледі.[9]
1812 жылы 17 ... Орал ... ... ... Орынбор отарлау әкімшілгінің жоғары шенділерінің қатысуымен, губернатор Волкноскийдің басшылығымен Бөкейді ескі салт-дәстүрге орай ақ ... ... Ішкі ... ханы етіп ... ... айта ... бір ... сұлтан Патша әкімшілігінің өкілдерімен жасасқан келіссөзінде Ресейдің жүз жылға дейін қазақтардан Ресей армиясына ... ... ... ... қол ... Сөйтіп, Орал мен Волга өзендерінің арасында Ресей ... ... ... ... ... келеді. Ол тарихта-Ішкі немесе Бөкей Ордасы деп аталады.
.3. Бөкей ханның саясаты
Бөкей хандығының тарихымен тарихшылары да, зерттеушілер де, ... да аз ... жоқ. ... ... ... ... А.Е.Алекторов, И.И.Крафт, Е.Б.Бекмаханов, А.Ф.Рязанов, С.З.Зиманов, М.Құлкенов тағы басқалардың еңбектері елеулі орын алады. ... ... ... ... ... ... ... саясаттың ағымына қарай Ішкі Орданың құрылуы Бөкей, Жәңгір хандардың ұстанған саясаттары жөнінде пікірлер бірыңғай емес. Оның әрине, өзіндік заңдылықтары бар. ... ... ... ... ... ... роны бар қазақтың біртуар хандары - Бөкей мен Жәңгір хандардың есімдерін құрметтеу былай тұрсын, атын атап елеуден, ескеруден де ... ... да олар ... ... ба еді? ... ... оны жоққа шығарады. Ол үшін Бөкей хан Нұралыұлы кім, ... ... ... ... қайыр-шапағаты тиді ме? - деген сауалға жауап іздесек мақала көлемі көтермейтіндіктен қысқаша мына деректерді тілге тиек етуіміз ... ... ... Бөкей ханның кім екендігін Небольсиннің: - деп берген бағасы айқындайды. Бұл ... ... Күні ... ... ... ... Екіншіден, Бөкейдің Еділ мен Жайық арасындағы жерге көшуі жөніндегі ойы оның ұстаған саясатының дұрыстығын, халқына тигізген қайыр-шапағатының молдығын көрсетеді. ... ... да, ... ... да Жайықтың Самар жақ бетіне өтуін кезінде әркім әр ... ... Бір- ... берілгендіктен деді. Екіншісі - мансап құмарлықтан деді. Үшіншісі... Алайда кімнің кім екені, алдына қойған мақсат-мұраты, ойы әркімнің ұстаған ... оны ... ... ... ... тікелей байланысты. Бір сөзбен айтқанда, Бөкейдің ішкі сырын ешкім білмеді. Түсінбеді. ... Орда ... ... ... өмірлерінің және де ақыл-ой қабілеттерінінң дамуы жағынан Бөкей ханға лағыс айтуға міндетті. Бөкей қазақтарды дала төсінен астрахандықтардың жеріне көшіріп ... ... ... ... Бөкей кім?
Әділін айтсақ, тарихтан танымы бар, өткеніне өзегі өртенер жан болмаса бүгінгі ұрпақтың көбі бұл есімді біле бермейді. Өйткені, ... ... ... ... десе құтырынып, бай-моданың соңына шырақ алып түскен кешегі Кеңес ... ... ... ... оның ұлы ... Әбілхайыр ханның өзіне бас шайқап, әре-сәре кейіпте көз аларта қарадық емес пе?
Нұралы ханның баласы ... қай жылы ... ... ... дерек жоқ. Ел ішінде айтылатын аңыздарда делінсе, 1771 жылы хан ауылында ... орыс ... ... өз ... оның төрт ... сегіз күңінен 75 перзент, солардың қырқы ұл деп көрсетеді. Ал, Атырау өңірінде 60-70 ... өмір ... ... ... ... өз ... дәптерінде жоғарыда аңызда айтылатын 30 ұлдың атын тізіп, Бөкей Нұралы ханның ... ... - ... ... үш ... ... әйгілі Сырым батырдың замандасы. Тым әрі кетсе, 4-5 жас кішілігі болуы да ықтимал. Жас ... ... ... ... бір ... ... ... біріне-біріне кек сақтамай, керек десе Сырыммен арадығы еш дауға араласпатты. Ал Сырым болса Бөкейдің қос өзен - Еділ мен ... ... кең ... ... жаны ... ... ақыры патшадан рұқсат алуға да ықпал еткенге ұқсайды. [12]
Патша үкіметі Кіші Орданы екі ... ... Кіші ... ... етіп екі хандыққа бөлудегі басты мақсаты Шерғазы мен Бөкей арасына іріткі етіп екі хандыққа бөлудегі басты мақсаты Шерғазы мен Бөкей ... ... ... ... ... туды. Ол үшін Шерғазы хан билігіне жоғары Орынбор желісінен бастап Сырдария өзеніне дейінгі жермен елді ... ... Ішкі ... ... ... хан ... ... тиісті Жайықтың шығыс бетіне жақын көшпелі қазақтарға да әмірін жүргізуге құқын берді. Отарлаушылардың бұл діттеген ойы тура шықты. ... ... ... ... ... ... ... ханның да, елдегі батырлармен билердің де, атамандардың да, сұлтандардың да наразылықтарын ... да ... ... ... ... бөлу ... сәйкес 1813 жылы Шерғазы ханның Төменгі Жайық желісіне жаз айында көшіп баруына Бөкей тыйым салды. ... ... ... ... ... ... Шерғазының көшін ұстау және оны бұл ойдан бас тарттыру жөнінде ... ... 30 ... 1813 ... ... ... бір жағынан екінші жағына қазақтардың еркіне өтуіне рұқсат бермеді. Ел арасын Ішкі Ордамен Кіші жүз хандығын өзара ... үшін Ішкі Орда ... Кіші ... ... ... ... той-томалағына тек Бөкей ханның қол қойған рұқсат қағазы бойынша ғана қатынас жасауға Орынбор Шекаралық комисиясы жарлық берді. Ол ... ... ол ... болатын, қайтатын мерзімдері көрсетілді. Онан кешіксе, шекараны бұзушы ретінде жауапты ... ... ... тұра 17 ... 1808 жылы I ... ... Бөкейді Астрахань губернаторына және Орынбор генерал-губернаторына, оның Шекаралық комиссиясына үш жақты бағынышты ... ... ... енді ... ... Ресей Сыртқы істер министрлігінің Азия департаменті, Орынбор генерал-губернаторымен Орал қазақ, қалмақ кордондары тарапынан жан-жақты бақылау ... ... көп ... ... ... 1815 жылы қайтыс болғанына дейін халқының мүддесін де ұштастыра шебер жүргізді. Ең алдымен Бөкейдің Жайықтың самар жақ бетіне өтуі ... ... ... ... айтылды. Оның бірден-бір дәлелін Бөкейдің Ішкі Орда жерін пайдалану жөніндегі ұстанған саясаты айқындайды. Еділ мен ... ... ... ... ... ... ... патша үкіметінен талап етті. 1803,1806,1807,1808 жылдары Орал әскери ... ... ... ... ... жерді қазақтарға бөліп беру жөнінде мәселе қойды. Осындай талаптың ... I ... ... 17 ... 1808 жылы Еділ мен ... арасындағы жерлерді қазақтардың пайдалануы туралы жарлық шығарды. Бірақ нәтиже оңды болмағына белгілі. Бөкейдің жер ... ... ... өзін ... ... нарзы болған Орынбор Шекаралық комиссиясының асессоры Сазанов 13 маусым 1809 жылы Орынбор генерал-губернаторы Волконскиийге: , - деп шағым жасады. ... ... ... үкіметімен Еділ мен Жайық арасынан мұңшалықты көп жерді сұрайтындай Бөкейдің бұл өңірге сыймайтын көп амалы да болмаған. Мұңы 20 ... 1825 жылы ... ... ... ... ... А.О.Кузнецовтың Орынбор әскери губернаторы П.К.Эссенге: , - ... ... ... ... ... ... ... ханмын деп халқынан ерекшеленбен. Өз айналасындағы көшпелі қазақтардан еш айырмашылығы болмады. Қарапайым көшпелі өмір сүрді. Тек өмірінің соңғы жылында ғана ... ағаш үй ... ... ... Басы ... ... мал да ... Оның дәлелі Бөкей қайтыс болғаннан кейін мұрагері Жәңгірдің Астрахань губернаторына киіп баралық костюмі де болмағаны ... ... ... ... ... ... Бөкейдің халқына істеген қиянаты мынадай дейтіндей мұрағаттық деректер әзірге кездеспейді. Қайта Ішкі ... ... ... ... аз ... ішінде еңсесін көтеріп тыныш өмір сүргенің дәлелдейтіндей деректер мол. Бөкей халық үшін қажетті жер, су, ... ... ... ... ... шараларын істеді, халқының тұрмысы жақсарды. Бұл деректер Бөкейді халқының қамқоршысы болды деуге толық негіз болады. Дегенмен, Бөкей хан ... ие ... ... көп өмір ... ... соңында хан билігімен де жеткілікті айналыспады. [14]
Өкінішке орай, Бөкей қай жылы туды, оның ... ... ... ... өлім ... ... ба, ... Ол туралы толық, нақты тарихи деректер жоқ. Оның сүйегі Ресейдің қазіргі Кішкене арал, бұрыңғы Хан сарайы де аталатын ... ... ... киіз үй пошымында салынған шілтері бейіті кешегі 30-шы жылдары құлатылып, майыстырылған екен. Бірақ ... ... ... алуы ... 1994 ... мамырында қайтадан жөнделіп, бой көтеріп түзетілді. Қасында жұбайы Атан және қарындасы Торхан ханымның бастарына қойылған құлпытастары тұр. Яғни ... осы ... ... ... сөз.
Егер қос өзен аралығындағы ежелгі 2 млн десятина мекенге елді ... ... ... ... күні ... ... екі облысымен Ресейдің Астрахань, Волгоград, Сарытау облыстары даласындағы ... ... екі ... бойы ... ... ... кешкенін көргенде Бөкей ханды ризашылықпен еске алмасқа амал жоқ. Ендеше, мұның бәрі Бөкей Нұралыұлының еңбегін ескеру, есімін ... ... ... жан ... ... Олай болса, Бөкейді еншісі бөлек ресейлік қазақтар ғана емес, қандас ... ... ... несі ...
2.ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ЖӘНЕ ЖӘҢГІРХАН
2.1Жәңгір ханның өмірі мен қоғамдық саяси қызметі
Бөкей Ордасы құрылған аумақ Ресей ... ... XVIII ... еніп ... де, хандық құрылып, қазақтардың қоныстануымен, ол жердегі тіршілік қайтадан этностық мәнге, ол мемлекеттік ұлттық мазмұнға ие ... ... отан ... ... ... ... ... ал Ресей империясы құрамында дәрежесінеде, көлемінде қала отырып, жергілікті халықтың ұлттық белгілері сақталып, жерге иелік-заңдық мәртесбесіне ие болды.
Осы ... ... мен ... ... Орда ... ... ... қосқан үлесін анықтауда маңызды. Соның бірі - Жәңгір хан. Бүгінгі таңда бұл ... ... ... ... ... Оның ... уақытын анықтауға мүмкіндік беретін екі мәлімет бар. Оның алғашқысы, шешесі Атанның 1815 жылы Жәңгірді 14 жаста деп ... ... ... ... ... ... соң, 1815 жылы 25 ... Шөке сұлтанға жазған хаты, мұнда да Жәңгірдің 14 жасқа енді ғана толғаны атап көрсетіледі.
Алдымен тоқталуға тиіспіз, ... ... ... ... ... барлық саласын заман ағымына бейімдеп, жаңа жағдайда басқаратын білімді мұрагердің қажеттілігін ерте ... Осы ... ... ... ... ... орысша білім алуғаитермелеген. 1844 жылы Жәңгірдің Қазан ... ... рет ... ... ... ... 2001 жыл №116 ... Жәңгір жөнінде мақала жариялап, сонда деген. Уақытша ... ... ... ... де мұңы ... ... ,-деген.
Бөкейдің Жәңгірді Астраханға қашан, неше жасында апарғаны жөнінде ... жоқ. ... оның ... ... ... ... алуы ұзаққа созылмаған секілді. Өйткені, мұрағат материалдары бойынша 1815 жылы жазда Бөкей өмірден өткесін Жәңгірдің хандыққа оралып, өз ... ... ... ... ... бұл аз ... ... бір оқу орнын оқып бітірген деп айта алмаймыз. Біздің бұл ойымызды Еврейковтың мына жазғаны қуаттайды: . Жәңгірдің үздіксіз білімін ... ... ... авторлардың айтқанында көреміз. Жәңгірді хан болған соң 1826 жылы көрген профессор Фукс десе, 1834 жылы көрген Гебель ... ... ... бұл білімі хандықты басқаруға, халықтың жағдайын жақсартуға қаншалықты дәрежеде жарап, іске асып, қажеттілігі көрінді деген мәселеге келсек, бұл жөнінде пікір ... ... ... хан ... ... игілікті істері соңғы жылдары жиі жазылып жүр. Соның қатарында мектеп ашып, білім беруді жүйелі жазылып жүр. Соның ... ... ... ... беру ... ... ... ашып, халыққа тиімді айырбас - сауда жолын ұйымдастырғаны, қала салып, ... ... үлес ... ... ағаш ... ... ... топырақ көлемінің өсуіне жол бермеу үшін күрескені, мешіт салдырып, халықты ... ... ... ... ... тарихи экспонаттарды қорғауға алғаны, шығыс тілдерінде жазылған тарихи, әдеби шежіре туындыларын жинастырып, Қазан университетіне тапсырғаны т.б. ... ... ... ... ... ... тарихтан белгілі біраз жайларды да естен шығармауымыз керек. Соның қатарында, Жәңгірдің тұсына алым-салықтың ... ... пен ... бұқараға шамадан тыс ауыртпалық әкелгені, жайылымдық, шабындық маңызға ие ... ... ... би, ... ... ... ... жалға берілуі барысында қиянаттың, зорлық-зомбылықтың, қанаудың күшейгені, әлеуметтік әділетсіздік салдарынан 1827-1829 және 1836-1837 жылдары көтеріліс, ... ... ... орын ... да ... ... ... құбылыстардың орын алуы, хандықтың XIX ғасырдың екінші ... ... ... жағдайына мүмкіндігінше терең үңілуді қажетсінеді. [16]
Жиһангер.
XIX ғасырдың елең-алаңында, нақтылап айтар ... 1801 жылы Кіші жүз ... бір ... ... екі өзенінің аралығындағы шұрайлы өлкеге қоныс тепкен жылы дүниеге келген ... ... ... ... есім ... ... Кейін 22 жыл бойы Ішкі Бөкей Ордасы қазақтарны ... бұл ... ... ... хан ... ... ... белгілі. Кешегі кеңестік кезеңде аты да, заты да ел ... ... ... ... тұлғаларымыздың бірі де осы Жәңгір хан болатын.
Ал енді осы ... ... ... ... ... көзі ... алты ... асып, әлемнің жартысын шарлап кеткенін де білеміз бе? Біздің осылайша кесіп-пішіп айтуымызға Жәңгір есімінің сол ... ... ... ... беттерінене жиі ұшырасуы толық негіз бола алады. Петербургте I Николай патшаның тәж киіп, таққа отыруы рәсіміне қатысуы, Қазан ... ... ... ... ... ... әңгімелеп беруі, сол үшін осы университетінің құрметті мүшесі атануы сияқты оның өміріндегі елеулі оқиғалардың бәрі де кезінде хатқа түсіп, тасқа ... ... ... қатар, ол салдырған хан сарайымен басқа да ... ... жеке ... ... ... ... меңгерген білімдарлығын тамсана жазғандар да аз болмапты. Белгілі әдебиетші ғалымдардың арғы-бергідегі зерттеу еңбектерінен бөлек Жәңгір хан туралы ел ... ... ... аз ... ... ... да, білмей айтатындар да жеткілікті. Содан ба екен ... ... ... ... пікірлерде ұшырасып жатады. Баспасөзде жарық көрген материалдерде да бір-бірімен қабыса бермейтін пікір-сайыстар баршылық. Өмірі қайшылыққа толы ханға қатысты деректердің бір ... ... ... ... ... ... заңды да шығар. Алайда, Жәңгірмен түрлі жағдайда кездесіп, жақыннан көріп-білген, дәм-тұздас, жұмыстас ... ... ... ол ... ... бетіне түсірген естеліктеріне ден қойып көрейік[17,44-45 б.].
Алдымен Ішкі Орданы басқару жөніндегі уақытша 1889-1891 жылдардағы төрағасы Иван Семенович ... ... ... ... ... 1826 жылдың қазанында көрген Қазан университетінің профессоры ... ... ... сол жылы хан 24 жаста екен. Хан Ордасында 1834 жылы болған Гебель Жәңгірді 30-дар ... ... ... 1837 жылы ... ... Казанцев ханның жасы қырықтар шамасында дейді. Ордада 1837 жылы ... ... ... ... жасы ... шамасында болса керек деп жобалайды. Хаников болса, Жәңгір 1822 жылыдың аяқ шенінде ... ... ... ... ... ... ... жасай отырып, кәмелетке толуына орай Орда басқару ісіне жіберуге рұқсат сұрағанын ... ... ... ... Атан ... ... арасында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.
Жәңгірдің тәрбиесі жөнінде нақты ешнәрсе белгісіз десе де ... Оның ... ... ... ... ... басқаға емес өзіне ғана қарыздар еді деседі. Евриновтың айтуынша, Жәңгір [16].
тілшісі Жәңгір ханның ... ... ... отырып, сөз арасында Жәңгір Астраханның бұрынғы губернаторы Андревскийдің тәрбиесінде болған еді дегенді айта кетеді. Мұңы осы деректер көзіне сүйіне Харузин де ... ... ... ... ... ... 1834 жылы Еділ бойын аралған сапарында ол Ішкі Орда да болыпты. Хан ... және ... ... алған әсерін былайша суреттейді.

Патша таққа отыру тойынан ... келе ... ... 1826 ... 13 ... жол-жөнекей Қазан қаласына соққаны, сол жылы оның Қазан университетінің құрметті мүшелігіне қабылданғаны белгілі. Осы ... ... ... естелігінен мынадай жолдарды оқимыз:

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөкей Ордасы 4 бет
Бөкей ордасындағы білім беру ісі жайында3 бет
Бөкей ордасының құрылуы9 бет
Ежелгі қазақ хандары мен билеушілері14 бет
Жәңгір Хан және қазан университеті16 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің басталу себептері8 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Махамбет Өтемісұлы (1803 - 1846)5 бет
Махамбет Өтемісұлы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь