Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

I тарау. Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің мағыналық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Омонимдердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Омонимдік құбылыстарға сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

II тарау. Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Омонимдер мен полисемияның ерекшелік тұстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Омонимдік сөздердің өзгеру, түрлену жүйелеріне байланысты топтастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Лексика көне гректің lexikos (сөздік) деген сөзі. Лексика сөзін бүкіл дүние жүзі халықтары қолданады және көпшілігінде термин ретінде қалыптасып кеткен. Бұл термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. Осы лексика деген терминнің ұғымына тілдің жергілікті ерекшелігі де, сол бір тілдің говорлары да, диалектілірі де енеді.
Лексиканың құрамына енген сөздерді тексеретін лексикология, мағыналарын тексеретін смасиология, шыққан төркінін тексеретін этимология, сөздік жасау, сөздерді жүйелі түрде жинау ісін тексеретін лексикография кіреді.Бұған қосымша фразеология да іргелесіп отырады.


I тарау. Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің мағыналық дамуы.

Тілдің байлығы мен даму дәрежесі сөздік құрамдағы сөздердің саны көп болуымен ғана өлшеніп, мөлшерленіп қоймайды, сонымен бірге ондағы сөздердің семантикалық байлығымен де белгіленіп отырады. Дәлірек айтқанда, тілдің дамуы сөздік құрамдағы сөздердің санымен де, сапасымен де өлшенеді. Сөздің сапа жағынан дамығандығын көрсететін бірден-бір белгі – сөздің көп мағыналығы. Сөздің екі я одан да көп мағынаға ие болуын сөздің көп мағыналығы (полисемия) дейміз. Сөздің көп мағыналығы – негізінде сөздік қордағы сөздерге тән қасиет. Неге десеңіз, бұлар – ұзақ жылдар бойы өмір сүріп, тілде жаңа сөз, тың мағыналар жасауға ұйытқы болып келе жатқан байырғы тума сөздер. Соның нәтижесінде сөздік қордағы сөздер сан жағынан да, сапа жағынан да қарыштап дамып тұрақтанып әбден қалыптасқан. Сондықтан да бұлар көп мағыналы болып кездеседі. Сөздік қордағы сөздер ең алғашқы пайда болған кезінде аз мағыналы болғандығы байқалады. Кейін талай заман өткен сайын, олар бұрынғы меншікті бір мағынасының үстіне жаңадан бір я бірнеше қосымша туынды мағыналарға ие болған. Мәселен, Қанат алғашында құстар мен шыбын-шіркейлердің ұшып-
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ә.Болғанбайұлы, Ғ.Қалиұлы «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» А., 1997 ж.
2. К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» А., 1993 ж.
3. Т.Қордабаев «Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары» А., 1987ж.
4. Н.Р.Сауранбаев «Диалекты в современном казахском языке, Вопросы языкознания» А., 1955 ж.
5. С.Аманжолов «Қазақтың әдеби тілі» А., 1979 ж.
6. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев «Қазіргі қазақ тілі» /Лексика, фонетика/ А., 1975 ж.
7. Қ.Жұбанов «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» А., 1966 ж.
8. А.Ысқақов, К.Аханов «Қазақ тілі» А., 1971 ж.
        
        Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары
Мазмұны
Кіріспе................................................................
...................................... 3
I тарау. ... мен көп ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарға
сипаттама.........................................
II тарау. Омонимдер мен көп ... ... ... ... ... мен ... ерекшелік
тұстары.....................................................................
............................................
2.2 Омонимдік сөздердің өзгеру, түрлену жүйелеріне байланысты
топтастырылуы...............................................................
....................................
Қорытынды..............................................................
..................................
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
...
Лексика көне ... lexikos ... ... ... ... сөзін бүкіл
дүние жүзі халықтары қолданады және көпшілігінде термин ... ... Бұл ... қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. Осы лексика ... ... ... ... ерекшелігі де, сол бір тілдің говорлары
да, диалектілірі де енеді.
Лексиканың ... ... ... ... ... тексеретін смасиология, шыққан төркінін тексеретін этимология,
сөздік жасау, сөздерді жүйелі түрде жинау ісін тексеретін ... ... ... да ... ... тарау. Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің мағыналық дамуы.
Тілдің байлығы мен даму дәрежесі сөздік құрамдағы сөздердің саны
көп ... ғана ... ... ... сонымен бірге ондағы
сөздердің семантикалық байлығымен де белгіленіп ... ... ... ... сөздік құрамдағы сөздердің санымен де, сапасымен де өлшенеді.
Сөздің сапа жағынан дамығандығын ... ... ...... ... Сөздің екі я одан да көп мағынаға ие ... ... ... ... ... Сөздің көп мағыналығы – негізінде сөздік
қордағы сөздерге тән қасиет. Неге ... ... – ұзақ ... бойы өмір
сүріп, тілде жаңа сөз, тың ... ... ... ... келе жатқан
байырғы тума сөздер. Соның ... ... ... сөздер сан жағынан
да, сапа жағынан да ... ... ... ... ... да ... көп мағыналы болып кездеседі. Сөздік қордағы сөздер ең
алғашқы пайда ... ... аз ... ... ... Кейін талай
заман өткен сайын, олар бұрынғы меншікті бір мағынасының үстіне ... ... ... ... ... ... ие ... Мәселен, Қанат алғашында
құстар мен шыбын-шіркейлердің ұшып-қонатын дене мүшесін білдірген. ... ... жүзу ... киіз үйдің керегелерін (алты қанат ақ ... ... ... үшін ... ... (қанаты жоқ шанаға шөп аз
сияды), Кеңес үкіметі тұсында ұшақтың қанаты және белгілі бір ... ... екі жағы ... ... оң жақ, сол жақ қанаттары т.б.)
мағыналарын білдіріп, көп ... ... ... ... жаңа ... басқа жақтан келіп, өз-өзінен жамала
қалмайды. Әрбір жаңа ... әр ... ... ... ... ... ... келіп шығады. Сөз өзінің білдіретін
затын, құбылысын, барлық қасиетімен ... ... ... суреттеп бере
алмайды. Егер сөз өзінің білдіретін ұғымын барлық ерекшеліктерімен түгел
жинақтап, бірден көрсеткен ... онда сөз ... ... ... еді. Ал сөз ауыспалы мағынада жұмсалмаған болса, онда тілде ... ... ... ... Адам өмір шындығын уақыт озған сайын
біртіндеп тани берген. ... ... ... ... ... ... кейін барып, ұғым дерексізденеді. Оларды білмей, меңгермей тұрып,
белгілі сөздер ... ... ... Адам бір ... ... ең алдымен, оның сыртқы қасиеттерімен танысады. Сол қасиеттер
кісінің сезім ... әсер етіп ... ізін ... ... ... бір зат туралы түсінік басқа бір затпен де ... ... ... ... екі ... не ... я ... қызметінде жалпы ұқсастық пайда болады. сол ұқсастықтың негізінде
адамдар ұқсас ... екі я ... ... бір ... ... ... ... асты мағынасындағы түп сөзінің қазіргі қазақ тілінде
мынадай мағыналары бар: 1.Бір заттың төменгі, ішкі ... ... ... жер ... ... ... ... қопардық); 3.Өсіп тұрған
немесе қазып алынған өсімдік (бес түп отырғыздық); 4.Түкпірдегі, шеткі (түп
бөлмеде отыр); ... ... ... арғы заты (мен сол ... ... Аз ... ... едім, түбім Қызай); 6.Бір ... ... ... ... ... ... болды).
Сөздің негізгі мағынасы белгілі бір шындыққа байланысты жалпы тарихи
практиканың негізінде жасалады. Сөздің туынды, қосымша мағыналары ... ... ... ... ... ... кейін шығады.
Өмірдегі танылған әрбір ұғым жаңа атаумен атауды керек етеді. ... бір сөз бір ... я ... білдіру үшін жұмсалған болса,
кейіннен ол әлденеше ұғымды білдіру үшін қолданылады. ... ... ... өмір ... терең тануы, білуі, сезінуі әсер еткен
болса, екіншіден, оның мағына жағынан ... ... оның ... ... ... ... ... адамзат пен жан-жануарлардың көру мүшесін
көз деп атаймыз. ... ... ... көзі, есіктің көзі, терезенің көзі,
күннің көзі, бұлақтың көзі деп те қолданамыз.
1.1 Омонимдердің жасалу жолдары
Қазақ ... ... ... ... ... Ғ.Қалиұлы «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фрзеологиясы» атты еңбегінде ... ... ... ... көп ... ... есебінен сөздің семантикалық жақтан
дамуы арқылы келіп шыққан омонимдер. Бұл тіліміздегі ең ... ... ... ... ... нәтижесінде шыққандықтан,
омонимнің мұндай түрлерін лексикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... ... ... қыл. ... созылып
жатқан белес, қырқа.
Көк 1.Көгерген түс. 2.Аспан, әуе. 3.Көгеріп шыққан өсімдік.
Жылы 1.Ыстық пен суықтың аралық қалпы, қам жылым. 2.Жылы ... ... ... өтінен қаға беріс жер, ықтасын. 2.Жауын-шашынға
қарсы беттемеу, соның ағынымен жүру.
Құндақ 1.Жаңа ... жас ... ... ... ... орнататын іші қуысталған арнаулы ағаш. Көз көрмей көздегенмен не
ғып тисін? Болғанмен қыран мылтық, түзу құндақ.
Сөздің ... ... ... ... арқылы омонимдердің келіп шығуы
тілдегі сөз тудырудың бір тәсіліне жатады.
2. Сөздердің фонетикалық өзгерістерге ұшырап, дыбыстық құрамы ... ... ... ... ... ... мен ... құрылысының ертедегі қалпы мен қазіргі күйі нақ бірдей ... ... Дәл ... ... олар не қилы даму процестерін ... Сан ... ... ... ... кейбір сөздер ең
йуелгі дыбыстық тұлғасын жаңартып, басқадай сөздермен дыбысталуы жағынан
үйлесіп келгенде, ... ... даму ... ... ... ... әрбір омоним
сыңарларын айқындай отырып, солардың өзгеруіндегі заңдылықтардың сырын ашу
қажет.
Қазақ тіліндегі атқа салатын ер сөзінің бастапқы ... ... ... онан ... ... даму ... сөз ... «г» дыбысының
сусып түсіп қалу салдарынан, егер сөзі ер ... ... ... ... өмір ... келе ... еркек, батыл, күйеу ұғымында
жұмсалатын ер деген ... ... ... айтылып, омоним жасалғандығы
белгілі. Сол сияқты «бала ... ... ... ту ... көне
тұлғасы тоғ, доғ болған, матадан істелген «байрақ, жалау» мағынасындағы ... ... көне ... тұқ, тұғ ... ал тумаған, төлдемеген,
балаламаған деген ... ту сын ... көне ... түн, тұл ... ... сөз етіп жүр. ... бір ... дыбысталуы үш
түрлі сөз өзгере, дами келе, кейінгі уақытта біркелкі дыбысталып, омонимге
айналып кеткендігі ... ... ... туу деген одағайда ту болып
қысқарған. Ту ... ту ... ... ту сөзі де ... ... тұр.
Қазақ тіліндегі ас, қыс, бас, құс деген зат есім ... ... ... ... ... ... аш, қыш, баш, құш ... ... ... ... ... тілдеріндегі тіл алды ш дыбысына
аяқталған сөздердің варианты бұрын шыққан да, тіс ... с ... ... ... ... ... ... кейін
пайда болған. Қазақ тілінде ш дыбысының с дыбысына айналуы ... ... ... ... ... болғандығын көреміз. Мәселен, жоғарыдағы
ас, қыс, бас, құс деген ... ... ... ... ... ... ... сөздермен әрдайым омоним болып жұмсалады. Қазақ тілінде екі
адам бір есімге ортақ ... ... ... адас ... Адас ... сөз ... ... конвергенсиялық өзгеріске ұшырауынан пайда болғандығы сөзсіз.
Бұл сөз «Жалғыз жүріп жол ... ... ... ... (мақал) дегедегі
адас деген етістікпен омонимдік топ құрап тұр. ... ... ... ... ... ... аз емес ... Аффикстер жалғану арқылы жасалған туынды омонимдер. Түбір сөзге әр
түрлі ... ... ... ... болған омонимдер туынды омонимдер
делінеді. Туынды омонимдерге біздің тіліміз өте-мөте бай. Бұлар мына ... ... ... келіп шыққан: а) Омонимдер -ма, -ме, -па, -пе, -ба,
-бе жұрнақтары арқылы жасалған. Мысалы, Айналма ... ... ... Жарқ етіп ... шыға ... ... тасығандай алып-ұшып
(И.Байзақов). 2.Мал ауруы, делбе. Айналмамен ауырған малдың басын итке
тастамай, жағып жіберу ... ... ... ... ... шығаратын орын, мекеме. Республикада
баспасөз бен баспа ісін жақсартуға ... ... ... ... ... ... ... Тамағы баспа болып ауырған адам
суық тамақ ішпеуі керек (ауызекі тіл).
ә) Омонимдер –ыс, -іс, -с ... ... ... Атыс 1.Ұрыс,
соғыс. Би-болыс арыздасып, безді мөрден, баспашы ... ... ... 2.Жанжал салып, төбелесу, қырқысу, соғысу. Он сан ноғай
бүлгенде, Орманбет хан ... ... ... ... ... ... батысқан
(Жамбыл).
Тігіс 1.Жіппен тігілген, жіп жүргізген жер. Етіктің тігісін сыртына
қаратып, былғарыдан тікті. 2.Тігуге ... ... ... ауылдың қыз-
келіншектері келіп, үй тігісті (ауызекі тіл).
б) Омонимдер –ық, -ік, -қ, -к жұрнақтары арқылы ... ... ... шөбі мол жер. ... ... мал ... аса елей ... жоқ
(С.Бегалин). 2.Үрейлену, зәресі ұшу. Су ішкелі бір өгіз барып еді ... ... ... ... ... әр ... ... 1.Аузы жабылмаған, төбесі жоқ. Қабылдау залының төбесі ... ... ашу, ... ... ... күні бойы ... аралап,
ашығып қалдыңдар ғой! (С.Бақберген).
Желік 1.Көңіл көтерушілік, есірушілік. Көңілге желік кіргеннен кейін
мен Ғаббасқа тіпті соқтығымпаз ... ... ... 2.Дене бөрітіп
шыққан ұсақ-ұсақ бөріткен. Денеме желік шығып, түнімен қышып, ұйықтатпайды
(ауызекі тіл).
4. Өзге ... ... ... қазақтың төл сөздерімен
дыбысталуы бірдей болуының нәтижесінде пайда болған омонимдер.
Қазақ тілінде араб, ... және орыс ... ... ... ... ... бар. ... кейбіреулері өздерінің түпнұсқадағы дыбысталу
қалпын ... ана ... ... келе жатқан қайсыбір сөздермен
дыбысталу жағынан бірдейлесіп, омонимдер жасалған:
а) Араб және қазақ сөздерінен жасалған омонимдер. Мысалы: Арабтың ... ... ... ... сөзі қазақ тіліндегі қайрат етістігімен
түр-тұлғасы бірдей келу ... ... ... ... бірі ... «Қыдыр» (Қызыр) – араб сөзі. Бұл сөз қазақтың ел қыдыру дегендегі
қыдыр етістігі мен ... ... келу ... ... ... ... барып, пірге қол тапсырып келген адамдарды қажы ... Қажы ... хажи ... сөзінің өзгерген түрі. Бұл сөз «Қар тепкенге қажымас,
қайран жылқы» (Абай) ... қажы ... мен ... ... ... ... және ... сөздерінен жасалған омонимдер. Мысалы: Біреуге деп
көр қазба, өзің түссің (мақал) дегендегі көр ... гөр ... ... ... Бұл сөз ... нұсқасын, көр көзім, бір кенел» (Абай)
дегендегі көр етістігі мен дыбысталу жағынан үйлесіп, омоним жасалған. ... ... ... ... ... саз ... сөзі қазақ тіліне
енген. Әнге кейде сазбен, кейде сөзбен қосылып отыр ел (Ә.Сәрсенбаев). ... ... ... лай, ... ... саз ... сөзбен тұлғалас
келіп, омоним жасаған. Сондай-ақ, мекен, орын мағынасындағы жай сөзі парсы
тіліндегі джай деген ... ... ... жататын жай үш үйден құралған
(М.Әуезов). бұл сөз қонақтарға дастархан ... қол ... ... ... мен ... ... ... айналып кеткен.
б) Орыс және қазақ сөздерінен жасалынған омонимдер. Мысалы: Өгіздің
мойнына ... ... ... ағаш ... ... ... орыстың ярмо
деген сөзінің өзгерген түрі. Шу-шумен жармадағы өгіздерін алдырды. ... өгіз ... ... Бұл сөз ... ... бидай, арпа
дегендегі жарма сөзімен дыбысталу жағынан бірдей ... ... ... ... ат ... атшы ... мағынадағы көшір сөзі орыстың кучер деген
сөзінен алынған. Сенсең тондарына оранып, шана ішінде қалғып отырған бірен-
саран ... де ... (М. ... Бұл сөз Орыс ... ... көшіре бастады (С. Көбеев). Дегендегі көшір етістігімен ... ... ... ... ... орыстың волость деген сөзі қазақ
тілінде болыс болып өзгерген. Мәз болады болысың, Арқаға ұлық қаққанға,
Шелтірейтіп ... ... ... жапқанға. (Абай). Бұл сөз Ерден апасына
болысып, үйдің керегесін жайысты (С. ... ... ... ... ... ... ... жасалған. Су ағызатын жыраны орыстар арык
дейді. Бұл сөз ... ... арық ... к ... қ ... айналып
өзгерген. Колхозшылар суды Шу өзенінен тартқан арықтан ішеді (С. ... ... ... Арық атқа қамшы жау (мақал) дегендегі арық деген
сын ... бұл ... ... топ ... екі сыңары да кірме ... ... ... ... ... ... ... данышпан мағынасындағы дана сөзі мен ... ... ... дана ... де ... ... ауысқан. Бау-бақша
өсіретін бақ пен бақыт ұғымындағы бақ деген сөздер араб тілінен ... ... ... салтанатты ойын-сауық ұғымындағы бал мен арабтан енген
бал (бал ашу дегендегі) бір-біріне омоним болып тұр.
Сөйтіп, қазақ тіліндегі ... ... ... ... арқылы,
сонымен қатар кірме сөздердің қазақтың төл ... ... ... жасала беретіндігін көрдік. Қазақ тіліндегі омонимдер
мағыналары мен ... ... ... ... ... ... және аралас омонимдер ... үшке ... ... ... сөздер бір ғана сөз табына қатысты болады
да, барлық жағдайда бірыңғай тұлғаға ие болыр тұрады. Мысалы:
Кеден 1. Зат ... Шет елге ... ... немесе шетелден әкеле жатқан
тауарларды тексеретеін орын.
Кеден 2. Зат есім. Ұрыс-керіс, қақтығыс, қияындық. Кеден-кеден болды,
кедергі неден болды (мақал).
Бауыр 1. Зат ... ... ... ас қорыту, қан тарату
қызметін атқаратын ішкі мүшесі.
Бауыр 2. Зат ... ... ... ... ... адамдар.
Омонимдердің жасалуы туралы І.Кеңесбаев пен Ғ.Мұсабаев та ... ... ... ... ... ... нәтижесінде омонимдер
жасалады. Мұны лексикалық ... ... ... ... ... алып көрелік.
Мұның екі түрлі мағынасы бар: бірі ... ... бірі ... да мыс ... алдына сал.
Қу тамызық тез жаңқаланып, қи жағылды да... бақыр да асылды.
Әр түрлі дыбыстардың сыртқы дыбысталуы . ... ... ... деп ... ... қыстау деген сөзді алайық. ... қыс, ... ... ... ... ... алу дегенді
ұғындырады. Етістіктен есім жасайтын -ма, -ме, -ба, -бе, -па, ... ... ... етістіктің болымсыз түрімен омоним сияқты ... ... ... ... (зат ... (жемістің атауы), алма (етістік);
Мағынасы, жасалу жолы басқа кейбір сөздерге бірқатар ... ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл тәсілдің
фонетикалық түрін жатады. Мысалы, Жар- биік құз, ... ... ... сөз ... жар- ... жұбай мағынасында келеді.
Омонимдердің жасалуы жөнінде К.Ахановтың ... ... ... ... пайда болған деген сұрақ туады. Олардың пайда болуының
бірнеше жолы бар.
1) Кейбір омонимдер сөз тудырудың ... ... ... ... ... даму ... көп ... сөздің мағыналарының
арасындағы семантикалық байланыс үзіліп, осының нәтижесінде әр ... ...... ... ... ... Көп ... сөздердің мағыналарының
арасындағы семантикалық байланыстың жойылуы нәтижесінде әр басқа ... ... ... ... сөз ... лексика-семантикалық
тәсілі деп аталады. Мысалы, Жабағы 1.Алты айдан асып, бір жылға толмсаған
құлын (мысалы, Мынау бір көп ... ... ... еді. ... ... қалған ескі жүн (Мысалы, Жабағыға тырнағы ... ... ... Осы ... жабағы деген екі сөздің шығу тегі бір.
Екеуі де бір сөздің мағыналық жақтан ... ол ... ... ... ... ... ... омонимдер сөздердің әр түрлі фонетикалық
өзгерістерге ұшырап, дыбысталуы ... ... ... ... ... өзгерістің нәтижесінде пайда болған омонимдер айқындау
үшін, сол омонимдік қатардың құрамындағы жеке ... ... ... ... түрі қандай болғанын, тілдің даму барысында оның
дыбысталу жағынан қалай өзгергендігін, өзгеріске түсуге қандай ... ... ашып ... ... ... ... ... (немесе негізіне) момнимдес
аффикстердің жалғануы арқылы жасалады. Түбір ... ... ... ... деп ... ... ... негізге) омонимдес аффикстердің
жалғануынан жасалған омонимдер туынды омонимдер деп аталды. Қазақ ... ... ... ... ... –с (-ыс, -іс) ... мен ... (ортақ етістің)
–с (-ыс, -іс) аффиксі. Бұл омонимдес ... бір ғана ... ... ... ... екі сөз – зат есім мен ... ... етіс)
жасалады. Мысалы: Айтыс 1 (зат есім). «Садақ бен ... ... ... мәлім айтыс (М.Әуезов), айтыс 2 (етістік). Біздің Садекеңмен айтысар
шамамыз қайсы. Әншейін бір жалғыз ауыз ... ... ... ... ғой. Айтысты, жеңді дейтін сөз емес (М.Әуезов).
Аталған омонимдес аффикстердің жалғануынан жасалған туынды ... ... сөз ... ... мен ... ... ... сөздіктерде олар
басқа да омонимдес сөздер тәрізді, әр басқа лексикалық единицалар (сөздер)
ретінде ... ... ... ... (-с, -ыс, -іс) ... етістікте ортақ етіс мағынасының болуы әрқашан шарт емес. Мысалы,
-іс жұрнағының кір деген ... ... ... ... ... ... деген туынды етістік ортақ етіс мағынасын білдірмей-ақ,
аталған түбір ... (кір) зат ... –іс ... жалғануынан
жасалған кіріс деген туынды зат есіммен омонимдес бола алады.
ә) есімдердің –қ, (-к, -ық, -к) аффиксі мен ... –қ, ... -к) ... Бұл ... аффикстердің бір ғана түбірге жалғануынан
әр басқа екі сөз (есім және етістік), ... ... ... ... қыз ... ... етістікке аталған ... ... әрі сын есім сөз ... Адам ... бұған бір тамаша, өзгеше,
қызық сурет тәрізденетін. ... әрі ... сөз ... Осы ... өзі
таңырқай түсіп, қызығып та қарайды. М.Әуезов) жасалған.
4) Кейбір омонимдер кірме сөздер мен төл сөздердің дыбысталуы ... ... ... ... ... ... кірсе сөз дыбыстық
өзгерістерге ұшырап, қабылдаушы тілдегі төл сөзбен дыбысталуы ... ... ... орыс ... ... гиря ... сөз қазақша айтылуында
кір болып өзгеріп, «лас» деген мағынаны білдіретін кір деген төл сөзбен ... ... ... Орыс ... волость деген сөзі қазақша болыс
болып өзгеріп, «көмектес» деген мағынадағы ... ... ... ... ... келсе, «ат айдаушы» деген мағынадағы кучер деген сөзі ... ... «1. бір ... екінші жерге ауыстыру», «2.Жазылғанды
қайталап ... ... ... ... ... төл ... ... жағынан
сәйкес келіп, омонимдер жасалған.
1.2 Омонимдік құбылыстарға сипаттама.
Лексикалық омонимдерге ұқсас басқа тілдік құбылыстар. Солардың
бірі – ... ... ... - ... ... - ... дауыс). Омофон
дегеніміз айтылуы бірдей, бірақ жазылуы әр ... ... Егер ... да, ... да ... ... мағыналары басқа сөздер болып кеблсе,
ал омофондар тек айтылуы бірдей болғанмен, шын мәнінде омоним емес ... олар ... әр ... ... Тіл ... омофондардың шын
мәнінде омонимдер еместігі ескеріліп, олар кейде жалған омонимдер, ... ... ... қарап фонетикалық омонимдер деп аталады.
Мысалы: көнбе және көмбе сөздерінің омофондық сипатына тоқталық. ... ... ... ... ... ... ... түбіріндегі н
дыбысы өзінен кейінгі б дыбысының ықпалымен м ... ... ... сөзі ... ... ... Сөйтіп, ол «меже, мәре» мәніндегі көнбе
сөзіне айтылуы жағынан ұқсап, омофон болып тұр. Сол сияқты ... сөзі ... ... ... ... ... асшы ... ащы, тұщы болып айтылып, болат
(қатты асыл металл), дәмді білдіретін ащы, тұщы сөздерімен омофон ... тек жеке ... ... ұқсастықтан басқа жеке
сөздер мен сөз тіркестерінің айтылуындағы ұқсастықтан да туады. Мысалы:
Ол үлкен театрда отырғандай,
Үнінен найзағайдың оты ұрғандай (Х. ... ... ... сараң жақты,
Кім білмес «Адай», «Серпер», «Сарынжапты».
Алты хат ... ... ... бір ... ... ... жан айтты мұны ентігіп-ақ,
Ойда жоқ ендігі сор, ендігі бақ (сонікі)
Омонимге ұқсас құбылыстардың еді бір түрі – ... (гр. Homos ... qrapho – ... ... ... ... ... болғанымен,
айтылуы бірдей емес сөздер. Олардың айтылуындағы ... ... ... ... зат есім алма мен ... етістік алма-ның
жазылуы бірдей болғанмен, алғашқысын айтқанда екпін екінші буынға түсіп,
олардың айтылуы бірдей болмай тұр. Ср. зат ... ... ... ... мен ... ... көрме, көрші сөздерінің арақатынасы да
осындай.
Омонимдер және оларға ұқсас ... ... ... ... әсіресе өлең сөздерде ой ойнақтылығын туғызады. Ақын – ... ... ... ... ... ... текстердегі асты
сызылған омонимдік қатарды салыстырамыз.
Айналасын жер ... ... ... ішсе ... ... ... ... жырау).
Менің атым қой,
Қойшыңды таңдап қой,
Қойшыңды таңдап қоймасаң,
Қой жинауыңды қой (ауыз әдебиетінен).
Қалқам, жаным, қарағым,
Бетіңе ... ... ... аспен қарным тойса деген арман,
Мұшам жоқ ой ойлауға онан арман (сонікі)
Бірақ Құрымбай тұқымынан болыстық кетпей, елге ... бола қояр ... ... ... ... ... (арабша «азат», «бостандық,
еркіндік») құр ұят бола ма деп қорқам (С.Мұқанов).
Тіл-тілдің лексикасында дыбысталу бірдей де, мағынасы әр ... ... ... Біз 1. Мен ... ... ... көпше түрі (Мысалы, Той
тойласақ, біз тойласақ, біз ... ... ... ... Біз 2. Бір
нәрсені тесіп, жіпті немесе тарамысты өткізу үшін жасалған үшкір ... ... ... ... ... ... ... сала алмас (Абай)).
Дыбысталуы бірдей, бірақ мағыналары басқа-басқа сөздер омонимдер деп
аталады.
II тарау. Омонимдер мен көп ... ... ... ... мен ... ... ... білу қажет. Бұларды бір-
бірінен ажырату проблемасы тіл білімінде өте-мөте күрделі мәселе ... ... ... ... ... ... жасаудың
маманы) полисемия мен омономияны бір-бірінен ажырату проблемасына соқпай
өте ... ... ... мен ... ... ажырату
проблемасы барлық омонимдердің күллісіне бірдей қатысты ... ... ішке ... сыртқа шығарып тұратын дене мүшесі» деген мағынадағы
өкпе сөзі мен «наз, реніш» деген мағынадағы өкпе ... ... ... бұлар полисемиялы оңай ажыратылады. Полисемия мен омономияны
ажырату проблемасының қиындығы ... ... ... ... ... қатысты. Мысалы: «планетаның бір түрі»
дегенді білдіретін ай сөзі мен «отыз тәулік уақыт» ... ... он ... бірі» дегенді білдіретін ай сөзін полисемантизмді сөз дейміз бе,
омонимдес сөздер дейміз бе? Бұл ... ... беру ... ең ... арасында байланыс бар ма, жоқ па?» ... ... ... жүр. Егер ... ... байланыс сақталып,
аңғарылып тұрса, онда ол мағыналар бір ғана полисемантизмді сөздің әр түрлі
мағыналары ретінде танылады да, ... ... ... байланыс
үзілсе, бұл күнде ондай байланыс аңғарылмаса, онда ол мағыналар бір ... әр ... ... яғни омонимдес сөздердің мағыналары ретінде
танылады. Мұндай ... ... ... ... ретінде қаралады.
Мысалы, «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» жоғарыда талданған ... ... ... ... төмендегі түрде түсіндірілген:
Ай 1.Зат. Жерді, күнді айналатын, түнде жерге жарық сәуле ... ... ... ... жарық Ай, Сәулесі суда дірілдеп (Абай).
Қараңғы түн мүлгіген, Қайда біткен жарық Ай. ... ... ... ... ... 2.Зат. Жылдың он екіден бір бөлшегін көрсететін мезгіл (30 күн).
Туған ай тураған етпен ... ... ... ... айлар саны бұл күнде
есеп ... Әлі де ... ... айға ... да ... еді ... І томының 17-бетінен).
«Мағыналардың арасында семантикалық байланыс бар ма, жоқ па?» ... ... беру ... оңай бола ... ... ... сөз тудыруға ұйытқы болу мүмкіндігі мен ерекшеліктері
ескерілуі қажет. Мысалы, ... ... ... ... ... жарық сәуле
беретін аспандағы планета» деген мағынадағы ай ... ... ... ... ... айдай (айдай жарық, айдай анық), айлы (айлы түн)
деген сөздер жасалса, «жылдың он екіден бір бөлшегін ... ... ... ... ... ... ай сөзінен айлық (бір айлық жол), айлап
(айлап жол жүру) деген сөздер жасаблып, сөз тудыдруда бұл ... ... І және ай ІІ) ... ... ... әр ... өзінше
қызмет етеді. Демек, полисемия мен омонимияны бір-бірінен ажырату ... әр ... ... ... жасалуына ұйытқы болу ерекшеләктерә
ескерілуі қажет.
Сөздің семантикалық құрылысы неғұрлым күрделі әрі бай болса, ... (көп ... ... ... ... ... де ... Әсіресе, көп мағыналы сөздер сөздік ... ... ... ... етіп ... ... мен полисемияның ерекшелік тұстары.
Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің сыртқы формасы жағынан бір-біріне
ұқсастығы бар. ... ... ... ... ... нақ ... ... Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің бір-бірінен өзгешелігі
тұлғасында ... ... ... Көп ... сөздердің екі я одан да
көп мағынасы болады, бірақ бұлар әр сөз табына емес, бір ғана сөз ... ... көп ... ... бір негізден (тура мағынадан)
шыққандығын мағыналардың өзара жақындығынан, ұқсастығынан ... ... ... ... ... тас, майда шөп дегендерден ұсақ, уақ дегенді
ұқсақ, майда сөз дегендерден жұмсақ, биязы дегенді түсінеміз. Ал ... ... ... жайдары дегенді аңғарамыз. Бұл мағыналар бір ғана
сөз табына қатысты болып, бір негізден ... ... ... тұр. ... ... ... тіліміздегі ауыспалы мағына тудырудың белгілі бір
тәсілі (метафора) арқылы жасалғандығын бұлжытпай танимыз.
Омонимдер ... ... ... бірақ ұғымы басқа-басқа
сөздер тобын білдіреді. Бұлардың білдіретін ұғымы бір сөз табына да, әр сөз
табына да қатысты ... ... ... ... тұрады. Мағына жағынан,
әр ұғымның өзара жақындығы, ұқсастығы мүлдем сезілмейді. Қайта ... ... ... ... ... Мысалы, Ара 1.Ағаш кесетін
жұқа темірден жасалған құрал. 2.Гүл шырынынан бал жинайтын ... ... ... ... (екі ауылдың ортасы).
Ана 1.Туған шеше. 2.Сілтеу есімдігі (ана жақ, ана жылы, ана бала).
Айт 1.Діни мейрам. 2.Сөзбен ой ... ... ... деу. ... қосу үшін ... одағай.
Сонда омоним дегеніміз – түрлі себептермен, дыбысталуы бірдей, бірақ
мағыналары басқа-басқа сөздер болып шығады. Көп ... ... ... ... ... ... ... даму барысында сөздің мағынасында
түрлі-түрлі өзгерістер болып жатады. Сөз семантикалық жақтан үздіксіз дами
келе, мағыналық шеңберін ... ... әр ... ... ... ... Бара-бара ондай мағыналардың бір негізден шыққандығы
мүлдем ... ... ... бірақ мағынасы үйлеспейтін омоним ... ... өмір сүре ... Міне, осындай шығу тегі, жасалу тұрғысынан
полисемия құбылысымен белгілі бір байланысы бар омонимдер ғана көп ... ... ... бір-бірінен ажыратып бөлуге келгенде қиындық
тудырады.
Мәселен, малдың көктемде ... не ... ... қазақ жабағы
дейді. Сонымен қатар алты айдан асып, қысқа іліккен құлынды да жабағы деп
атаған. Осылардың шығу ... ... сөз жоқ ... бір ... ... ... ... байланыс қазіргі кезде әбден қашықтап жоғалған,
ұмытылған. Бұлардың бір негізден таралғандығы жай ... ... ... Сондықтан мұндай сөздерді көп мағыналы ... ... ... ... қосу тілде тәжірибеге айналған. Тіл ... ... ... ... жолы мағыналық
байланыстың сақталуы мен ... ... ... ету ... ... ... ... семантикалық байланыс тақа үзілмей, қалайда сезіліп
тұрса, онда мұндай мағыналар бір сөздің әр ... ... ... ... мағыналы сөз деп танылады. Ал егер мағыналардың арасындағы семантикалық
байланыс біржола үзіліп, әр мағына өзінше дараланып, бір-бірінен ... ... ... ... ... деп ... Әдетте, бір адамның
омоним деп таныған жеке бір сөзі екінші біреуге омоним ... ... ... ... ... әр ... ... туып жатады. сөздің мағынасына
қарап, бірде омоним немесе ... көп ... сөз деп ... өзі ... ... ... ... бірде бірге жазылғаны сияқты шартты түрдегі
ұғым. Қазақ тілінің түрлі сөздіктерінде, ... ... ... ... ай деген сөз бірде омоним, бірде көп мағыналы сөз ... екі ... ... ... ... бұл ... ... әлі
күнге тиянақталмағандығын байқатады.
2.2 Омонимдік сөздердің өзгеру, ... ... ... ... ... сөздердің өзгеру, түрлену жүйелерінің бір-
бірінен қаншалықты ... ... ... ... омонимдер лексикалық
(немесе толық) омонимдер, лексика-грамматикалық (немесе жартылай) омонимдер
және аралас омонимдер болып топтастырылады. Енді ... ... ... ... ... ... бұл ... қатарды құрастырушы сыңарлар (сөздер) бір ғана сөз табына қатысты
болады да, қалай түрленсе де, ол ... ... ... ... келеді. Мысалы, ауаны ішке тартып, сыртқа шығарып тұратын «мүше»
деген мағынадағы өкпе сөзі мен «реніш, наз» ... ... өкпе ... де бір сөз ... (зат ... ... ... көптелсе де, септелсе
де, тәуелденсе де, - ... ... ... ... ... ескеріліп,
кейде олар толық омонимдер деп аталады. Лексикалық ... ... ... ... ... мағыналары жағынан ажыратылады да,
грамматикалық мағыналары жағынан ажыратылмайды. Сонымен, бір сөз ... ... ... ... де, ... ... ... сәйкес
келетін сөздерден жасалған омонимдер лексикалық немесе толық омонимдер деп
аталады. Лексикалық немесе толывқ омонимдерге мынадай омонимдер бола алады:
Дәрі ... ... үшін ... зат. Ол ... дәрім ашығымның
жанына (Абай).
Дәрі 2. Оқтың ішіндегі тұтандырғыш зат. Құр дәрімен атқанға ... ... 1. ... ... ... сыры кетсе де, сыны кетпейді (мақал).
Сыр 2. Әркімнің өзіне мәлім, ... ... ... ой. ... ... сыр ... ... 1. Мүйізде. Әрбірі сүзді, қуды қасқырларды (Сұлтанмахмұт).
Бұл омонимдік қатарлардың алдыңғылары (дәрі 1 және дәрі 2; сыр 1 ... 2) ... зат есім ... жасалған. Алдыңғы омонимдік қатарлардың
сыңарлары көптелсе де, ... де, ... де, ... ... сәйкес келеді де, соңғы омонимдік қатардың ... ... де, ... түрінде де, етіс түрлерінде де барлық формаларында бір-
біріне сәйкес келеді.
2. Лексика-грамматикалық ... ... ... ... түрінде омонимдік қатарды құрастырушы сыңарлар (сөздер) әр ... ... ... ... ... ... олар бір формасында ... ... ... ... ... формаларында ажырасып кетеді.
Лексика-грамматикалық омонимдерге ... ... ... бола ... 1 (зат ... Жала, көмір сияқты, күйдірмесе де күйелейді
(мақал).
Жала 2 (етістік). Қуанысып жас ... ... ... ... ... ... ... 1 (сын есім). Жирен мұртты, аласа ақ сары жігіт басын көтерді
(Ғ.Мүсірепов).
Жирен 2 ... Өзі ... ... мінезінен жиренді (Абай).
3.Аралас омонимдер. Бірнеше омонимдес ... бір ғана ... енуі ... Мұндай көп компонентті омонимдік қатар ... де, ... ... де ... Аралас
омонимдер жоғарыдағы екі топқа ... ... ... ... ... ... әдетте көп сыңарлы болып келеді. Мысалы:
Құр 1. Зат ... Киіз ... ... 2. Зат ... ... ... ... тіршілік ететін жабайы құс.
Құр 3. Үстеу. Бекер, бос, ... жат, ... 4. ... Бір ... ... ... ... 5. Одағай. Жылқыны шақырғанда не тоқтатарда айтылатын ишарат сөз.
Қорытынды
Полисемия мен омонимияны бір-бірінен ажыратуда мағыналардың арасында
семантикалық байланыстың жойылуы ... ... ... ... ... бола
алмай қалуы мүмкін. Мысалы, түркі тілдерінде той 1. (зат есім) – той, ... ... және т.б. ... ... омонимдер бар. Бұл омонимдік
қатарлардың әрқайсысының құрамындағы есім сыңар мен ... ... ... ... ... ... ... бұларда
семантикалық бірлік, біртекстілік бар. ... ... деп ... ...... қатарға енетін сөздердің әр басқа сөз табына
(бірінің есімге, екіншісінің етістікке) ... ... ... ... мен ... ... ... бас қосады. Сөз өзінің нақты
лексикалық мағынасынан ... ... бір сөз ... ...
категорияльды мағынаға ие болады, өзі қатысты сөз ... тән ... ... ... ... ... көш 1 (зат) – көш 2 ... омонимдер жайында мынаны айтуға болады: ... ... гөрі ... айырмашылығы басым, бірі зат есімнің
категорияльды мағынасы – ... ... ие ... зат ... тән
грамматикалық категориялармен, формалармен сипатталады, екіншісі етістіктің
категорияльды мағынасы процессуальдық мағынаға ие болады, етістікке ... ... және ... ... ... қасиеттері мен белгілері жағынан қарама-қарсы ... ... ... әр басқа сөздер – омонимдер ретінде танылады.
Сөздердің фонетикалық өзгеріске ... ... ... ... ... ... омонимдік қатардың құрамындағы сыңарлардың
(сөздердің) көне түркі ерте ... ... ... және туыстас
тілдердің кейбіреулерінде сақталған.
Қорыта келіп айтарымыз: омоним болатын сөздерді көп ... ... бір. ... жаңа ... ... жердің бәрі омоним
деп, омоним қатарын көбейтпеу керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ә.Болғанбайұлы, ... ... ... ... ... ... А., 1997 ж.
2. К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» А., 1993 ... ... ... тілі ... қалыптасу, даму жолдары» А., 1987ж.
4. Н.Р.Сауранбаев «Диалекты в современном казахском языке, ... А., 1955 ... ... ... ... ... А., 1979 ... І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев «Қазіргі қазақ тілі» /Лексика, фонетика/ А.,
1975 ж.
7. Қ.Жұбанов «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» А., 1966 ... ... ... ... ... А., 1971 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
Сөздің көп мағыналығы8 бет
200 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы28 бет
300 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы18 бет
OpenFOAM пакетің қолданып, көпфазалы ағындарды модельдеу22 бет
«Көпмүшеліктер мен комплекстік сандар »6 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Адамдар мен жануарлар арасындағы мінез-құлық айырмашылықтары мен ұқсастықтары25 бет
Азжылдық, көпжылдық арамшөптер және олардың өкілдеріне сипаттама11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь