Мұстафа Шоқай.Өмірі.Зерттелуі

Жоспары:
1. Кеңестік идеология және Мұстафа Шоқай
2. «Азаттық» радиосының зерттеуі.
3. Амантай Кәкен. Ақиқат жаршысы (Дархан Қыдырәлиевтiң "МҰСТАФА ШОҚАЙ" кiтабы туралы)
4. Алаш қозғалысының соңғы түйіні Мұстафа Шоқай
5. ТҮРКІСТАН ЛЕГИОНЫ ЖӘНЕ МҰСТАФА ШОҚАЙ
Тәуелсіз Қазақстанда, елдің тәуелсіздігі жолында құрбан болған арыстарымызға, ұлы тұлғаларымызға тиісті бағасын бере алмай келе жатқанымыз өкінішті. Одан да өкініштісі Қазақстанда оларға Кеңес уақытындағыдай “сатқын” ретінде баға берушілердің табылып жатқандығы.
Демек Қазақстан тәуелсіздік алып Кеңестік қысым мен тиым шектеулерді жойғанына 20 жылдан аса уақыт өтсе де, бұрынғы идеологиялық таным-түсінікпен жүрген азаматтар баршылық. Бұғанда түсіністікпен қарауға болады. Өйткені 70 жыл бойы ұдайы және жан жақты жүргізілген бір идеологияның бір халықтың санасынан 20 жыл ішінде толықтай шығып кетпесі анық. Оған тағы да уақыт керек.

Өскеменде бір қатар журналисттердің Шоқай туралы бұрынғы Кеңес дәуіріндегі “қазақтың Власовы”, “фашистердің құйыршығы” секілді айыптауларды қайталауы мұның дәлелі. Оның үстіне бұл туралы ашылған сотта, сот төрағасының Қазақстанда бүгінгі таңдағы әрқандай бір азаматқа мұндай айыптаулар айтылса қылмыс саналатынын, бірақ Шоқайға айтылса қылмыс саналмайтыны мағынасында үкім беруін Кеңестік идеологияның әсер-ықпалының сыртында қалай түсіндіруге болады. Өйткені бұл азаматтардың пікірлері мен шығарған үкімдері Кеңестік идеологияны еске салады. Кеңес билігі әсіресе Шоқайға қатаң саяст ұстанды. Неге? Өйткені, өздеріңізге белгілі, Шоқайдың саяси күресінің басты мақсаты – Түркістандағы кеңес билігінің орнына тәуелсіз ұлттық басқару жүйесін орнату еді. Сол себепті Кеңестер үшін Шоқайдан асқан жау болған жоқ. Сондықтан да Мәскеу Шоқайды «халық жауы» деп жариялап оның өмірі мен идеялары туралы мәлімет таратуға тиым салды.
Сосын Шоқайдың шығармаларының басылуына, таратылуына және тіпті оқылуына қатаң шектеулер қойылды. Бұл тиым-шектеулерге мойынсұнбағандар, сірә оның атын атағандар аяусыз түрде жазаланды. «Халық жауы» деген желеумен Шоқайға қатысты мәліметтерге оқулықтар мен энциклопедияларда орын берілмеді. Сол себепті Қазақстан мен қазақ халқына қатысты барлық мағлұматтарды қамту үшін үлкен еңбек сіңіріліп дайындалған 12 томдық Қазақ Совет энциклопедиясында Шоқай туралы ешқандай мәліметті кездестіре алмайсыз.
Ал Шоқайдың аты амалсыз тарих кітаптарында аталатын жағдайлар болса, онда Шоқай міндетті түрде отанын сатқан опасыз ретінде көрсетілді. Кеңес дәуірінде Қазақстанның ресми тарихы болып саналған “Қазақ ССР” тарихы атты еңбекте Түркістан автономиясына байланысты оқиғалар баяндалып жатқанда Шоқайдың қарсы төңкерісшіл элемент екендігіне баса назар аударылды. 1961 жылы Алматыда жарық көрген “Қазақ ССР тарихы” атты еңбекте Шоқайға байланысты мына жолдарды кездестіреміз: “…Сонымен қатар ағылшын империалисттерінің нұсқауларымен 1917 жылдың қараша айының соңында Қоқанда Қоқан автономиясы деген бір автономия құрылды. Бұл кертартпа-төңкерісшіл өкіметтің ішінде өзбек буржуазияшыл
Пайдаланылған әдебиеттер.

[1] Шоқайдың Қазақстанда “халық жауынан” халық батырына көтерілу процесі үшін қараңыз. Қара Ә. Мұстафа Шоқай Өмірі Күресі Шығармашылығы. Алматы, 2004, 220 – 255- бет.

[2] Біз бұл байланыстарды өзіміздің Мұстафа Шоқай өмірі, күресі, шығармашылығы атты еңбегімізде “Қоқан және Алашорда үкіметтері арасындағы байланыстар” атты арнаулы тарауда жан жақты тоқталған болатынбыз. Сонда, 85 – 94- бет.

[3] Қойгелдиев М. “Алаш қозғалысы”. Алматы, “Санат”, 1995, 339-340 бет.

[4] Хайит Б. “Türkistan Rusya ve Çin Arasında”. Ыстамбұл, 1975, 254-бет.

[5] Қойгелдиев М. “Алаш қозғалысы”. Алматы, “Санат”, 1995, 340-бет.

[6] Сонда, 263- б.

[7] Нүрпейісов К. “Алаш һәм Алашорда”. Алматы, “Ататек”, 1995, 151-бет.

[8] Қойгелдиев М. “Алаш қозғалысы”. Алматы, “Санат”, 1995, 340-бет.

[9] Қойгелдиев М. “Алаш қозғалысы”. Алматы, “Санат”, 1995, 347-348-бет; Сары арқа, 1918, Nо 31

[10] Алашорда өкіметі мүшелерінің бір бөлігі Семейге өтіп, Алашорданың шығыс бөлігін құрды. Енді бір бөлігі болса, Орал облысындағы Жымпиты қаласына орналасып, Алашорданың батыс бөлімін құрды. Бұл туралы көбірек мәлімет үшін қараңыз: Нүрпейісов К. “Алаш һәм Алашорда”. Алматы, “Ататек”, 1995, 159-160-бет.

[11] Бұл одақтың атын Уәлиди әртүрлі береді: Оңтүстік-Шығыс Мұсылман Өлкелері Федерациясы, Шығыс Ресей Мұсылмандар Федерациясы, Шығыс Ресей автономиялық Мұсылман Өлкелері Одағы және Түркістан Федерациясы. Бұл туралы қараңыз: Тоған З. У. “Türkili ve Türkistan’ın Yakın Tarihi”. Істамбұл, 1975, 370-371-бет.

[12] Сонда, 370-бет. Тоган бұл федерация жоспарынан бір картаны ғана шетелге алып шығады. Бұл карта үшін қараңыз: Сонда, 371-бет.

[13] Ресейдегі тұтқын түрік әскерлері мен офицерлерінің қайтарылуы мәселесі жөнінде көбірек мәлімет үшін қараңыз: Гүвен Е. “I. Dünya Savaşında Rusyadaki Türk Esirleri ve Rusya Türkleri”. Жарияланбаған мастерлик диссертация. Мармара Vниверситеті Түркият Институты, Істамбұл, 1996; Қарақартал О. Dünya Savaşı Sonunda Sibirya’daki Esir Türk Askerleri Sorunu ve Türk Dünyası Gazetesi. “Sibirya Araştırmaları” Дайындаған. Амине Гүрсой-Наскали. Істамбұл, 1997, 317-322-бет.

[14] Шоқай М. Юсұф Акчұра. “Яш Түркістан”. Көкек 1935, Но 65, 11-бет.

[15] Тоған З. У. “Hatıralar Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri”. Істамбұл, 1969, 230-231-бет; Тоған З. У. “Türkili ve Türkistan’ın Yakın Tarihi”. Істамбұл, 1975, 370-бет; Шоқай М. Юсұф Акчұра. “Яш Түркістан”. Көкек 1935, Но 65, 11-бет.

[16] Тоған З. У. “Hatıralar Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri”. Істамбұл, 1969, 231-бет.

[17] Яш Түркістан туралы көбірек мәлімет үшін қараңыз: Қара Ә. Мұстафа Шоқай Өмірі Күресі Шығармашылығы. Алматы, 2004, 263-273- бет.

[18] Йені Түркістан журналы үшін көбірек мәлімет үшін қараңыз: Сонда, 261 – 263- бет.
        
        МҰСТАФА ШОҚАЙ
ӨМІРІ
ЗЕРТТЕЛУІ
Жоспары:
1. Кеңестік идеология және Мұстафа Шоқай
2. «Азаттық» радиосының зерттеуі.
3. Амантай Кәкен. Ақиқат жаршысы ... ... ... ... ... Алаш ... ... түйіні Мұстафа Шоқай
5. ТҮРКІСТАН ЛЕГИОНЫ ЖӘНЕ МҰСТАФА ШОҚАЙ
Кеңестік идеология және ... ... ... ... ... жолында құрбан болған
арыстарымызға, ұлы тұлғаларымызға тиісті бағасын бере алмай келе ... Одан да ... ... ... ... уақытындағыдай
“сатқын” ретінде баға берушілердің табылып жатқандығы.
Демек Қазақстан тәуелсіздік алып Кеңестік қысым мен тиым шектеулерді
жойғанына 20 жылдан аса уақыт өтсе де, ... ... ... ... ... ... Бұғанда түсіністікпен қарауға болады.
Өйткені 70 жыл бойы ұдайы және жан жақты жүргізілген бір ... ... ... 20 жыл ішінде толықтай шығып кетпесі анық. Оған тағы ... ... бір ... ... Шоқай туралы бұрынғы Кеңес дәуіріндегі
“қазақтың Власовы”, “фашистердің құйыршығы” секілді айыптауларды қайталауы
мұның дәлелі. Оның үстіне бұл ... ... ... сот ... ... таңдағы әрқандай бір азаматқа мұндай айыптаулар айтылса
қылмыс саналатынын, бірақ Шоқайға айтылса қылмыс саналмайтыны мағынасында
үкім беруін Кеңестік идеологияның әсер-ықпалының сыртында ... ... ... бұл ... ... мен ... ... Кеңестік
идеологияны еске салады. Кеңес билігі әсіресе Шоқайға қатаң ... ... ... ... ... ... саяси күресінің басты мақсаты
– Түркістандағы кеңес билігінің орнына тәуелсіз ұлттық басқару жүйесін
орнату еді. Сол себепті Кеңестер үшін Шоқайдан ... жау ... ... да ... ... ... жауы» деп жариялап оның өмірі мен
идеялары туралы мәлімет таратуға тиым салды.
Сосын Шоқайдың шығармаларының басылуына, таратылуына және тіпті ... ... ... Бұл тиым-шектеулерге мойынсұнбағандар, сірә оның
атын атағандар аяусыз түрде жазаланды. «Халық жауы» деген желеумен Шоқайға
қатысты мәліметтерге оқулықтар мен ... орын ... ... ... мен ... ... қатысты барлық мағлұматтарды қамту үшін
үлкен еңбек сіңіріліп дайындалған 12 ... ... ... ... ... ... мәліметті кездестіре алмайсыз.
Ал Шоқайдың аты амалсыз тарих кітаптарында аталатын жағдайлар болса, онда
Шоқай міндетті түрде отанын сатқан ... ... ... ... ... ресми тарихы болып саналған “Қазақ ССР” тарихы атты
еңбекте Түркістан автономиясына байланысты оқиғалар ... ... ... ... ... ... баса ... аударылды. 1961
жылы Алматыда жарық көрген “Қазақ ССР тарихы” атты еңбекте Шоқайға
байланысты мына жолдарды ... ... ... ағылшын
империалисттерінің нұсқауларымен 1917 жылдың қараша айының соңында Қоқанда
Қоқан автономиясы деген бір автономия құрылды. Бұл кертартпа-төңкерісшіл
өкіметтің ішінде өзбек буржуазияшыл ... ... ... ... пен М.Шоқаев орын алды”.
“Қазақ ССР тарихындағы” әрқандай бір бағалау аса маңызды. Өйткені ол еңбек
кеңестердің Қазақстан тарихы туралы ... ... ... ... ... ... ... тарих кітаптары Компартияның көзқарастары мен
принциптерін көрсету барысында, партияның мұқият бақылауында дайындалады.
Кеңес идеологиясын коммунисттік партия белгілегендіктен партия ... ... ... да ... болып отырды. Соған мезгілдес
Қазақ ССР тарихы да өзгертіліп тұрды. ... ... ССР ... 1943 жылы
жарық көрді. Бірақ дүниежүзілік екінші соғыстан ... бұл ... ... орын ... алға ... ... ... шешім қабылданды.
Сөйтіп 1948 жылы “Қазақ ССР тарихының” екінші нұсқасы жарияланды. Бірақ
кейіннен бұл кітап та ... деп ... 1978 жылы ... және ... ... ... ... ұсынылыды. “Қазақ ССР тарихы”
секілді маңызды кітаптардың мазмұнын Қазақстан Коммунистік Партиясы Орталық
Комитеті идеология хатшысы тексеріп отырды.
“Қазақ ССР тарихында” жағымсыз ... ... ... туралы әрқандай бір
адамның зерттеу жүргізіп, әрқандай бір материалды жариялауы мүмкін емес
еді. Өйткені Кеңестер Одағының мүшесі болып ... бір ... ... ... ... ... ... тарих кітаптары зерттеушілер
мен тарихшылар үшін жол көрсетуші бір компас қызметін атқарады. Оған қарай
тарих бағалануға ... еді. ... ... ... ... ... ... мен зерттеу еңбектерінің нәр алатын бұлағы
“Қазақ ССР тарихы” еді. Қазақстан азаматтары, әсіресе ғалымдар мен ... ... ... мен ... ... ... ... жастар сол кітаптың көзқарастарымен санасуға мәжбүр еді. Сол
себепті “Қазақ ССР тарихында” кертартпа-төңкерісшіл деп сипаттама берілген
Шоқай туралы сөз ... әсте ... емес ... ... ресми тарихында тиым салынған тек Шоқай мен Түркістан
автономиясы емес еді. Алашорда қозғалысы мен ... де тиым ... Алаш ... ... ... үстемдік орнатқаннан
кейін Шоқай секілді шетке шығып күрес жүргізудің орнына, олармен бірге
істесуді ... ... ... ... жүйесінің ұлттық сипат
алуына маңызды үлес қосты. Олар әсіресе оқу-ағарту, ғылым және өнер секілді
салаларда орасан зор еңбек етті. Міне бүгінгі ... ... ... ... халықаралық қауымдастықта тиісті орнын алуда осы жағдайдың
рөлі жоқ деп кім айта алады?
Кеңестер билігі Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ... ... ... мен ... 1925 ... кейін қудалай бастады. 1930-
1932 жылдары жүргізілген әртүрлі соттарда Алашорданың белсенді мүшелері
халық жауы жәнешетелдердің тыңшылары ... ... ... ... ... жер ... ... өлім жазасына кесілді. Бұл
соттардың қармағына ілікпей аман қалғандары 1937-1938 жылдардағы
репрессиялар ... ... ... ... мен оның ... ... ... еңбектер жазуға да 1935 жылдан бастап тиым
салынды.
Шоқай бұл жағдайды тосырқамайды. Оның ойынша ... ... ... ... ... тарихшыларының бейтарап жазуы мүмкін емес
еді. Өйткені олар, жалпы алғанда,тарих ғылымында бейтараптылықты
қабылдамайды. Сондықтан олар тарихты тап күресі үшін бір құрал ... ... ... тек ... сыр ... ... ғана емес,
сонымен қатар болашаққа бағыт-бағдар беруге жарайтын бір құрал екендігін
кеңестік тарихшыларының өте жақсы білгендігіне баса көрсетеді.
Саяси қызметтері мен көзқарастарына ... ... ... ... ... ... Шоқай ғана емес еді. Оның туыстары да режим үшін
күдікті адамдар санатына ... Ол үшін ... ... ... ... емес еді. ... яғни ... жауының туысы болу
әртүрлі жазамен қысымға ұшырау үшін жетіп жатты. Сол себепті Шоқайдың
туыстары да кеңестік орындардың қысымына тап болды.
Кеңестер ... ... да бір ... ... Шоқайдың аты атала
қалса, артынан міндетті түрде жағымсыз ... ... ... әдетке
айналды. Оған көбінесе ол кезде Кеңестік түркі тілдес республикаларында
ауыр айыптаулар болып табылатын ... ... ... ... ... тыңшысы” секілді теңеулер жапсырылды.
Өскемендік журналист Данилевский де Кеңес Одағы келмеске кетуіне және
Қазақстан ... ел ... 20 ... ... ... өткен болса да, Шоқайды
түрікшілдікпен айыптауда. Ол туралы бір ... ... ... ... что ... ... в ранг ... героя
противоречит политике президента Назарбаева и государственной политике
Казахстана, потому что Шокай боролся за свободу тюркских народов, стало
быть против ... ... ... ... ... бывших советских
республик, и в такой обстановке возвеличивание таких ... ... ... ... на ... идет вразрез с геостратегическим
направлением Казахстана, говорит Данилевский”.
Яғни оның ... ... ... ... ... ... көтеру
Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың және Қазақстан мемлекетінің
саясатына қайшы ... ... ... ... ... ... ... күрескен екен!
Оның ішінде Қазақстан тәуелсіздігі жоқ па? Бар және бүгін Қазақстан
Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жетекшілігінде Шоқайдың сол ... ... Сол үшін де ... ... “герой” болуға лайықты болып отыр.
Соңсоң Қазақстан Президенті Назарбаевтың саясаттарының оған қайшы екенін
алға тартады. Керісінше, Елбасының саясаттары Шоқайдың ... ... ... тұтас Түркістан” идеясын Президент 2005 жылы
“Орталық Азия Одағы” деп ... ... ... Оның ... ... ... түркі елдер ішінде түркі халықтарының ынтымақтастығына ең көп
еңбек сіңірген мемлекет қайраткері болып отыр. Сондықтан ... ... ... ... ... деп ... ... отыр. Міне осы үшін
де, сонау 1930- жылдары көрегендікпен ойлар тастағаны үшін Шоқай ұлы тұлға
болуға әбден лайық. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Ресеймен достық қарым-қатнастарына зақым
келтіретініне меңземек болады. Біз бұған қосылмаймыз. Қазақстан да, ... ... ... ... ... ... Бұл ... саясат.
Сонымен қатар Қазақстанның бұрынғы Кеңес елдерімен де тығыз қарым-қатнаста
болуы мүддесіне сай келеді. Екінші жақтан Қазақстан ... ... ... болады. Бұл бүгінгі таңда “көп жақты” саясат деп аталады.
Бұлардың ... ... жоқ. Егер ... тірі ... ол да ... жүргізер еді.
Данилевский өзі 2012 жылы өмір сүріп отырғанмен көзқарасы, саясат білімі
Кеңес одағының ыдыраған 1991 жылы тоқтап қалған сыяқты. Түркі ... болу ... ... ... де ... қайшы емес.
Қазір Түркия мен Ресей өзара бұрынды соңды болмағандай жақсы достық ... Екі ел ... виза ... ... ... Екі ... ерсілі қарсылы емін еркін саяхат жасауда. Сонымен қатар
Қазақстан Президенті алғаш рет 1994 жылы ... ... ... ... бастап
Мәскеудің сыртқы саясатының негізгіне айналған “Еуразиялық одақтың” славян
және түркі халықтарының одағы екені жөнінде Ресейлік және Түркиялық
зиялылар арасында пікір таластары ... ... ... бұл ... да орын алуы ... емес. Бұның барлығы тек Кеңес одағының
ыдырауымен болып отырған өзгерістер емес. Бұл сонымен қатар бүгінгі
жаһандану дәуірінің талаптары.
Жаһандану дәуірі сонымен ... ... әлем ... қабыса отырып
өзінің ұлттық мәдениетін қастерлеуді талап етеді. Егер олай болмай бір
жақты тек әлемдік өркениетке бет бұрғандар өзге басым мәдениеттердің ... ... ... ... кету, керісінше әлемдік мәдениетке есігін тас
бекітіп өзінің ұлттық мәдениетімен қана ... ... ... ілесе алмай түрлі қиыншылықтарға душар болу қаупімен бетбе
бет келетінін ғалымдар айтуда. Сондықтан бүгінгі таңда, сыртқы саясат
сыяқты, мәдениет саласында да көп ... ... ... ... ... болады.
Біз негізгі әңгімемізге оралып одан әрі жалгастырар болсақ, Шоқайға қарсы
кеңестік үгіт-насихат 1968 жылы шарықтау шегіне ... Сол жылы КГБ ... ... ... ... жазған “Үлкен Түркістанның күйреуі” атты
повесі жарық көрді. Деректі повесть екені алға тартылған бұл шығарма
Шоқайды ... үшін елін ... ... ... ... ... Кеңес дәуірінде Шоқай туралы тиым салынбаған дара ... ... және 1972 жылы ... ... ... ... атпен орыс
тіліне, 1976 жылы “Чоң Туркестанның қирашы” деген атпен ... ... ... бұл ... Шоқайдың нацисттердің түрмесінен Фашистік
Германияның Шығыс министрі Альфред Розенбергке хат жазуымен басталады.
Хатында Шоқай Түркістанды тек Германияның құтқара ... сол ... ... ... ... ... ... әскерлерінен
көмекші отрядтар жасақтап, неміс армиясына көмектескісі келетіндігін
білдіреді. Осылайша Шоқайды фашисттік билік астындағы Түркістанға басшы
болу үшін елін нацисттерге бодан ... ... ... ... ... ... тізбегі өрбиді. Повесть бойынша Шоқай жақын серігі
Уәли Каюм Хан берген у ... өліп ... ... ... ... деп отырған әлгі Өскемендік журналист Данилевский газеттерге
берген сұхбатында өзінің көзқарасын дәлелдеу барысында атаған кеңестік
еңбектер ішінде Шәкібаевтың осы романы да ... ... ... ... ... ... ... негізінде жазылды деген ешбір повесь дерек
көзі саналмайды. Қанша деректерге, шындықтарға негізелді десе де, ... ... Онда ... шындыққа сай келмейтін ойдан құрастырған дүниелер
де болады. Әйтпесе ол повесть емес, тарих зерттеу еңбегі болар еді.
Сонымен қатар ... ашып ... ол ... ... үш ... ... ... қосылмайтын жалған дүниелер.
Негізінде Шәкібаевтың повесін құжаттарға сүйене отырып жаздым дегенін
толықтай теріске шығармаймын. Мүмкін солай шығар. ... ... ... қате ... ... айта ... ... байқағанымыз Кенес дәуірінде Түркістан легионына қатысты
құжаттар делінгеннің көпшілігі ... ... ... ... ... ... КГБ тергеуінде берген жауаптарының
хаттамалары. Белкім Мәскеудің қолында Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Германия мен Польшадан алып ... ... ... ... ... ... құжаттар бар шығар. Бірақ Кеңестік дәуірде бұлар емес,
аталған хаттамалар көбірек қоланылатын. Өйткені, архив деректерінде
Кеңестік идеологияның мақсатына сай келетін мәліметтер, ... ... ... ... ... астында легион
мүшелерінен алынған жаңсақ мәліметтер дерек көзі ретінде қолданылған.
Легион мүшелерінін Шоқай туралы білмесе де, тергеудегі азаптау мен қинаудың
салдарынан ... ... ... ... негізделген хаттамаларды
Шәкібаев дерек ретінде бағалаған. Сөйтіп оның деректі ... ... ... ... Өйткені повесте шындыққа қайшы келетін мәліметтерді көптеп
кездестіруге болады.
Енді соларға қарап шығайық:
1. Повестің басында Шығыс министрі Розенбергке хат ... ... бір ... ... отырады. Алайда, Шоқай ешқашан түрмеге отырмаған. Шоқайдың
өмірінде тек үш аптадай Париж маңындағы Компиен лагерінде тұтқында қалғанын
көреміз. Ол жер де ... гөрі бір оқу ... ... еді. ... бұл
жердегі орыс эмигранттары және басқа тұтқындармен болған пікірталас ортасы
Шоқайға өте ұнайды. ... ... ол ... әлі Шығыс министрлігі құрылмаған
болатын және Розенберг де министр емес еді. Ол ... құру ... жылы 16 ... күні ... ... өткен жиналыста шығарылды. Бұл
жиналыста, Кеңестер Одағынан басып алынған аймақтармен айналысатын жаңа бір
министрліктің құрылуы мен өкілеттіліктері ... ... ... ... Шығыс Елдері Министрлігі” деген ат берілген осы жаңа министрлікке
ертеңіне Розенберг министр болып тағайындалды. ... ... ... ... деп аталған бұл жаңа министрлік 1941 жылы 17
шілдеден бастап өз жұмсын бастады.[11]
2. Повесте Шоқайдың Петербургте Заң факультетінде Керенский мен ... ... ... ... бір ... ... ... емес. Керенский оқуын бітіргеннен кейін Шоқай Петербургке ... 1881 жылы 22 ... күні ... Керенский Шоқайдан 11 жыл бұрын
Петербург университетіне түскен.[13]
3. Шакібаевтың кітабында Шоқайдың ... ... ... ... ... [14] ... ешбір елге тыңшылық істемегені, мұндай сөздердің
Кеңестік идеологияның әдетке айналдырған тәсілдері екенін жоғарыда атап
өттік.
4. ... ... ... ... ... ... бойынша келгенін алға
тартады.[15] Шоқайдың Еуропаға өз ықтиярымен саяси күрес жүргізу үшін ... ... жан ... ... ... кітапта Уәли Каюмның Шоқайға “ЯшТүркістан” журналын ... ... ... Бұл тура емес. Өйткені, Шоқай
“ЯшТүркістан” журналын шығарып ... ... ... Уәли ... еді. Олар ... дүниежүзілік соғыс басталып сол себептен журнал
тоқтағаннан кейін танысады. Шоқайдың зайыбы Мария естеліктерінде Шоқайдың
Уәли Каюммен ... ... оның 1940 жылы күз ... ... ... жазады. Бірақ бұл кездесу одан да бір неше ай бұрын,
атап айтқанда 1941 ... ... ... ... ... өзі де кейіннен
Уәли Каюмның екі аптадан кейін сәуір айында екінші рет келгендігін жазады.
Соған қарағанда Уәли Каюм ... рет 1941 ... ... ... екінші
жартысында келген болуы керек. Уәли Каюм да Шоқаймен ... рет 1941 ... ... ... ... ... құру туралы пікірді алғаш Шоқай айтқан екен.
Шоқайдың бұл пікірді айтқандығы туралы ешқандай мағлұмат пен ... ... ... ... ... әскерлердің майдандардан қайтарылуы және
оқуларға жіберілуі туралы ұсыныстар жасалғандығы жөнінде мәліметтер бар. Ал
сонда бұл идея ... ... ... ... ... ... онда біз ... шыққаны жөнінде деректер барын айта аламыз. Олар Стамбул Соғыс
Академиясының қолбасшысы (командирі) ... Али Фуад ... ал, ... ... пен ... Поста” газеттерінің ұлтшыл жазушысы, зейнеттегі
генерал Хүсни Эмир Эркилет еді. Османлылар 1941 жылы қазан айында
Германияға барып Берлинде Сыртқы Істер министрлігі қызметкерлерімен
кездескеннен ... ... ... ... ... ... Сол жерде олар
Гитлердің қабылдауында болды. Бұл қабылдауда екі паша Гитлерге Түркістан
легионың құру керектігі ... ... ... ... бұл ... болған кездесуден үлкен әсер алғандығын айта аламыз. Өйткені,
зерттеушілер Гитлердің тұтқын әскерлерден көмекші отрядтар жасақталуына ... ... ... ... ... ... алға ... қарағанда, Шоқай ағылшындар мен келісе
алмағандықтан тұтқындалған. Шоқайдың тұтқындалу себебі тек Кеңестерге қарсы
болуы еді. Нацистер Кенес Одағына ... 1941 жылы 22 ... ... ... үйінен тұтқындап әкетеді. Нацисттердің мақсаты Шоқайды
Кеңес Одағына қарсы пайдалану еді. Бірақ ол ұсынысты Шоқай қабылдамайды.
8. Шәкібаев романында Шоқайдың ... ... ... жан-тәнімен
кірісіп, бұл істің жауапкершілігін мойнына алғанын алға тартады. Бұл пікір
шындыққа толықтай қайшы келеді. Өйткені, Шоқай Түркістан легионына
қатысудан ... бас ... ... ... ... ... ... қарсы өз шептерінде соғысуға ынталандыру туралы
талаптарына келіспегендігін атап өтеді. Оның айтуынша, Шоқай мұндай бір іс-
қимылға үлес ... ашық ... ... ... ... ... ... тұтқындарды майданға жібермеуге кеңес берді. Оның орнына
оқуларын аяқтамай жатып, Кеңес армиясы қатарында ... ... ... ... ... ... ... үшін оқуға жіберулерін, ал,
басқа тұтқындардың болса майдан тылында ... ... ... ... ... бойынша Зәки Уәлиди Парижге алғаш рет 1937 жылы келеді және оны
Берлинге алып барып, Ғалимжан Идриси мен бірге “Яш Түркістан” журналын
шығару ісін ... ... ... кеткенге дейін Идриси екеуі
журналды шығару ісіне жәрдемдеседі. [25] Бұл ... қай ... ... ... алғаш рет 1937 жылы емес, 1923 жылдың соңында келеді.[26]
Ғалимжан Идриси мен Зәки Уәлиди ол ... ... ... Яш ... 1937 жылдан емес, 1929 жылдан бастап жарық көрді. Ғалимжан
Идрисидің Шоқайға ... адам ... ... ... ... ... ... Ресей Комитетінде жұмыс істеп жүрген Идриси Шоқай туралы
министрлікке ... ... мұны ... ... ... ... ... баяндамаларының бірінде Идриси, Шоқайдың нацисттерге қарсы
“Прометей Одағының” белсенді мүшлерінің бірі болғандығын ескертіп, оған
қарсы сақ ... ... Міне ... бұл ... да ... біргестейтінін көрсетсе керек.
10. Романда сонымен қатар Шоқайдың өлімінен кейін Түркістандық босқындардың
Зәки Уәлидиді Түркістан Ұлттық Комитетіне жақындатпағаны туралы ... және 20 ... ... ... көрсетілмейді) ТАСС хабар агенттігінен
үзінді алынып, түрік полициясының фашистік ұйым мүшелері Нихал Атсыз, Оғуз
Түрккан және Зәки ... ... ... ... ... Жазушы
бұл жерде де шындықтан алшақтап кетеді. Уәлиди соғыс кезінде Германияда
ешқашан ... Сол ... оның ... ... ... кіру секілді
әрекеті туралы айта алмаймыз. Екінші жағынан жазушы ... ... ... 20 ... деп ... оқиғасы Түркияда 1944 жылы болған. Жазушы оқиғаның
жылын көрсетпеу арқылы оқырманға Түркистан Ұлттық Комитетімен Зәки Уәлиди
арасында бір байланыс болғандығын көрсетуге, сөйтіп ол ... ... ... да ... ұйым ретінде қудалағанына меңземек болады.
11. Бұлардың барлығы, егер деректерге негізделген болса, легионда қызмет
атқарған әскерлердің өзара ойдан шығарған аңыз-әңгімелерінен басқа ... Бұл ... ... ... ... ... да ... білмейді. Сол
себепті 1941 жылы 27 желтоқсанда қайтыс болған Шоқай Шәкібаевтың романында
1942 жылдың наурызында әлі тірі болып көрінеді. Өйткені, тұтқын
лагерлеріндегі әскерлер ... 1942 жылы ... ... ... болған деп
сенетін. Тұтқын лагерлеріндегі түркістандық әскерлерден Қарыс Қанатбай
Шоқайдың өлімі ... ... ... сәуір айында жеткендігін айтады.
Қорытындылағанда деректі повесть деп көрсетілген шығармада оқиғалар
желісінің, пайдаланған материалдарының жалған болуына байланысты, шындықтан
алыстап ... ... ... жазушының Шоқайдың қызметтеріне кеңестік
идеология тұрғысынан баға беруге ... оның ... одан әрі ... ... бойынша Розенберг Шоқайға Түркістанның неміс отары
болатындығын және ... ... мен ... ... айтады.
Шоқай болса, бұған қарсылық білдірместен келіседі. Жазушының Розенбергпен
Шоқай арасындағы кездесуді әрқандай бір дерекке сүйене отырып ... Бұл ... оның ... ... ... сай ... бір бейнелеу
жасауға тырысқандығы даусыз.
Шәкібаевтың кейіннен орысшаға да аударылған повесінің Шоқайдың нацисттермен
ауыз жаласқан сатқын екендігі жөнінде тек Қазақстан ... ... ... ... арасында кең тараған жаңсақ ұғым қалыптасуына елеулі қызмет
атқарғаны күмәнсіз. Міне біз сондықтан жазушылар, киногерлер ұлттық
тұлғалар, ... ... ... ... ... берсе екен дейтініміз
осыдан. Ғалымдардың жазғандары халыққа көп тарамайды. Бырақ көркем өнер
саласының қызметкерлерінің туындалары халық санасының қалыптасуында ... ... ... ... біз ... отырған осы еңбегі дәлел.
Сонымен Шоқайдың саяси қызметтерімен ... ... ... қарсы
ешқандай бір мін таба алмаған кеңестердің үгіт-насихат құралдарының
Шәкібаевтың жалған деректерге негізделген ... ... ... ... ... тырысқан айтуға негіз бар.
Шәкібаевтың Кеңестік идеологияға берілгені соншалық тәуелсіздік кезеңінде
Мұстафа ... ... ... айдай ортаға шығып оның “халық жауынан”
халық батырына көтеріліп әділеттің салтанат құруын көргенде қайтерін біле
алмай қалды. Оның ой-өрісі бір ... ... ... ... ... Қазақстанда қалайша ұлттық қаһарманға айналғанын түсінуге жетпеді.
Сол себептен Шәкібаев Шоқай тұлғасының тәуелсіз Қазақстан үшін ... ... шыға келе ... ... ... және бұл туралы ойларын
көпшілікке таратқан мақаласын жазуда да кешікпеді. “Қазақ әдебиеті”
газетінің 1992 жылы шілде ... ... ... ... ... бұл наразылығын былай деп ортаға салады:
“Бұл мақаланы жазу менің парызым болып табылады. Шоқай менің
қаһармандарымның бірі ... ол ... ... ... ... ... алға ... жатқанында, әсіресе оның фашисттермен ауыз
жаласуын кейбіреулер шүбәлі жәйт ... ... ... ... ... кездерінде менің үнсіз қалуым оқырмандарым үшін түсініксіз жәйт
болатын еді”.
Шәкібаев “Құрғақ долбар – дәлел емес” атты осы ... ... ... кездері Шоқаймен оның шығармалары туралы жиі мақалалар
шығып тұруына деген мазасыздығын ... тиек ... ... ... ... ... ... ұлттық қаһарман екені жөнінде “жаңсақ”
пікір қалыптастыруына себеп болуда. Ал, шындығында Шоқай әсте қаһарман емес
еді. Ол “фашисттердің ... ... ... Ол ... ... ... ... армияларымен бірге Түркістанды жаулапалып,
Германияның бір отарына айналдыруды көздеген еді. Шәкібаев осылайша
Түркістан халқын немістердің боданына айналдыруды көздеген ... ... ... ... атап ... Шәкібаев Қазақстан Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялаған
кездің өзінде, ол өзінің санасы Кеңестік идеологиядан ... ... ... ... ... ... бағытталған айыптауларды
қайталауда.
Шәкібаев сөйтіп мақаласында Шоқайдың отан қаһарманы еместігін,
“фашисттермен ауыз жаласқан сатқын” екендігі ... ... ... ... ... ... Оның бұл мақаласына жауап қазақтың
белгілі қаламгері Әнуар Әлімжановтан келді. Әлімжановтың мақаласы “Қазақ
әдебиеті” газетінің Шәкібаевтың мақаласы басылған санында және сонымен ... ... ... ... ... ... ... Шәкібевтың мақаласы
өздеріне келіп түскеннен кейін, онымен Әлімжановтың танысып шығуына
мүмкіншілік берген, сөйтіп, оған жауап боларлық бір мақаланың жазылуын
қамтамасыз еткен еді. ... ... ... ... ... ... ... мақаласын КГБ-ның әдеттегі күйе жағу әдісі ретінде
бағалады. Оның пікірінше, ... не осы ... не ... күйреуі” атты повесінде Шоқайдың нацисттермен елінің
мүдделеріне қарсы одақтасқандығын ... ... ... ... ұсына
алмаған еді.
Әлімжанов мақаласының соңында Шоқайдың отаны үшін жасаған қызметтерінің
айдан анық көрініп тұрғанын және ешкімнің қорғауына мұқтаж еместігін ... атап ... ... ешкімнің ақтауына мұқтаж емес. Ол өзін-өзі
шығармаларымен, ерлігімен ақтап отыр. Оны тарих пен уақыт ақтады. Түркі
тілдерінде сөйлейтін халықтар оның ... ... ... беруде”.
Әнуар Әлімжановтың бұл мақаласы Шәкібаев үшін қанағаттандырарлық жауап
болмады. Кеңестік дәуірде көптеген медальдармен ... ... ... ... марапатталған Шәкібаев Шоқаймен байланысты кереғар
жұмыстарын одан әрі жалғастырды. Сол кезде Қазақ тарихшыларынынан
ӘбуТәкенов оның Шоқайға қатысты шындықтардың зерттеліп ... ... ... ... ... ... ... тырысқандығын
айтады.
Шәкібаев “Үлкен Түркістанның күйреуі” атты шығарманы қайтадан бастырды.
Қазақстанда оқырманын көбейтіп көбірек кірім келтіру мақсатында даулы
мәселелерді күн ... ... ... ... атындағы газетке Шоқайға
байланысты пікірлерін тілге тиек етті. Шоқайдың немістердің жыртысын
жыртқан “Түркістан легионының құрушысы” екендігін, сондықтан ... ... және ... әскери одақтастық жасағандығын
т.б. алға тартты.
Тәкенов оның осылайша Шоқайды бейбітшілік пен ізгі ниетті жандардың жауы
етіп көрсетуге тырысқандығын айтады. ... ... бұл ... ... жете ала алмады. Сол себептен басқа амалдар іздеп Қазақстан
Республикасы Бас ... ... іс ... ... ... ... ... болсақ, Кеңестік идеологияның қазақтың ұлы мемлекет
қайраткері Мұстафа Шоқайды туған халқына құбыжық етіп көрсету барысында
оған таңған “халық жауы, қарсы ... ... ... ұлтшыл,
кертартпа-төңкерісшіл, шетелдердің тыңшысы, ағылшын тыңшысы, әлем
буржуазиясының тыңшысы, түрікшіл, ... ... ... үшін ... ... опасыз, фашисттермен ауыз жаласқан, фашисттердің
қолжаулығы болған сатқын, Түркістан легионын құру ... ... ... ... астындағы Түркістанға басшы болуды көксеуші, Қазақстанды
Германияның отарына айналдыруды көздеуші, Түркістан легионының құрушысы”
секілді бүкіл ... ... мен ... ... ... ... айта ... Одағы 1991 жылы тарих сахнасындан бір жолата келмеске кетті. Бірақ
идеологиялардың адам санасындан ... ... бір ... бірден болмайды. Ол
бірте бірте іске асып ұзақ ... ... ... ол үшін ... ... да
қажет бола біледі. Сондықтан Кеңестік иделогияның жан беру алдындағы соңғы
тұяқ серпуі ретінде кейде елес ретінде бой көрсетіп қалуы ... ... ... ... ... ... мен ... Михеев бейнесінде көрініп Шоқайға
шабуылын жалғастырды. Бұл шабуылдардың тағы да ... ... ... аты ... ... ... ... тарихының
көрнекті тұлғасы Шоқайдың күн өткен сайын асқақтай беретіндігі.
«Азаттық» радиосының зерттеуі.
«Санкт-Петербор мұрағаттарында Мұстафа Шоқайға қатысты жаңа құжаттар
табылды.
Азаттық радиосы ... ... ... Санкт-Петербордың
мұрағаттары мен кітапханасында Мұстафа Шоқайдың өмірі мен қызметі ... ... ... Бұл ... ... Әлихан Бөкейханмен құпия
байланыстары жайын анықтай түседі.
Мұстафа Шоқай – Тәшкенттегі ерлер гимназиясының түлегі. ... ... ... ... ... ... 2009 ... қазақтың жас жігіті Мұстафа Шоқай 1910-1914 жылдары оқыған Санкт-
Петербор Императорлық институтының ісі жайында болып отыр. Санкт-Петербор
мен Ленинград ... ... ... ... ... ... істе оның ... «Чокаев Мустафа Чокаевич» деп жазылған.
Мұстафа Шоқай туралы жаңа ... ... ... табылды. Өйткені,
негізгі мақсат тағы бір тарихи тұлға – ХХ ғасырдың басындағы қазақтың ұлт-
азаттық «Алаш» қозғалысының көсемі, Алашорда автономиясының ... ... ... ... ... ... болатын.
Атап айтқанда, Мұстафа туралы жаңа деректер Әлихан Бөкейханның 1894 жылы
ғалым-орманшының дипломын алумен қатар Санкт-Петербор университетінің ... ... ... ... оны ... ... ... мүмкіндігі
жайында материалдар іздеу үстінде табылды.
Мұстафа Шоқайдың ісіндегі №3 ... оның 18-20 ... ... ... ... ... белгісіз болып келген суреті бірден көзге түседі. Ташкенттегі
«Д. В. Назаровъ» ательесінде осыдан 100 ... аса ... ... ... ... ... де, ... да жоғалтпаған фотосуреттің сақталуына
тіпті қазіргі фото мамандары да қызыққандай.
Санкт-Петербург Императорлық университетінің заң факультетіне ... ... ... ... ... ... ... жазған өтініші.
Орталық мемлекеттік тарихи мұрағат, Санкт-Петербург, Ресей. Қыркүйек, 2009
жыл.
Бұл істің келесі №4 парағынан Мұстафа Шоқайдың Санкт-Петербор
университетінің ... ... оны ... ... ... ... өз
қолымен жазған өтінішін («прошеніе») оқуға болады. Құжаттың төменгі жағында
хатшының: «Документы проверены 30 іюня. 1910» («Құжаттар 1910 жылдың 30
маусымында тексерілді») деген ... ал ... ... ... ... 6 ... 1910. ... («Студенттер қатарына 1910 жылдың 6
шілдесінде тіркелді. Ректор») деген мөртаңба басылған.
Мұстафа өтіншінің мазмұнынан барынша қызығушылық тудыратыны оның соңғы
абзацы. Онда ... иесі ... ... ... ... кім төлейтіндігін айтады:
«...О результате сего прошу Ваше превосходительство уведомить меня чрезъ
канцелярію Ташкенсткой гимназіи, что необходимо иметь для ... ... ... ... ... ... края на предметъ
полученія стипендіи въ память коронованія Ихъ ... ... съ симъ мною ... по ... на имя г. ... двадцать пять руб. (25 р.) въ счетъ платы въ пользу
Университета. Іюня 21 дня 1910 г. ... ... Мой ... ... ... Для Мустафы Чокаевича Чокаева».
(«...Жоғары мәртебелім, бұның нәтижесі жайында маған Ташкент гимназиясының
кеңсесі арқылы ... ... Бұл ... ... ... ... құрметіне орай шәкіртақы алу үшін Түркістан өлкесінің оқу
орындары жөніндегі бас басқармасына ұсынуға керек.
Бұған қоса ... мен ... ... ... ... үшін оқу ... ... қазынашысының атына жиырма бес рубль аудардым. 1910
жылдың 21 маусымы. Ташкент. (Қолы). Мекен-жайым:Ташкент. Ерлер гимназиясы.
Мұстафа Шоқайұлы ... ... ӨТЕ ... ... ... ерлер гимназиясын бітіргендігі туралы кәмелеттік
аттестат және кейінірек Санкт-Петербор университетінің заң факультетін
бітіргендігі туралы диплом оның өте қабілетті болғандығын көрсетеді.
Мұстафа Шоқайдың Тәшкенттегі ... ... ... туралы аттестат.
Орталық мемлекеттік тарихи мұрағат, Санкт-Петербург, Ресей. Қыркүйек, 2009
жыл.
Мұстафа он бір ... ... «5» ... баға алған. Құдай заңын үйренуден
мұсылман дінінде болғандықтан, босатылған (от изучения закона ... в виду ... к ... ... ... француз тілдері мен «математикалық география» сабағынан «4-
тік» баға алған.
№9 парақта ... өзге ... ... ... билеті («билет для
входа в Императорский С.-Петербургский университет на 1913 - 1914 учебный
годъ») сақталыпты. Мұстафа бұл суретке Санкт-Петерборда түссе керек,
өйткені үстіне ... ... ... №11 ... «Заң ... ... ... немесе
қазіргі тілмен айтқанда студенттің есеп кітапшасын көруге болады. Мұнда да
Мұстафаның суреті жапсырылып, ... 1910 ... 6 ... яғни
студенттер қатарына тіркеле салысымен берілген.
МҰСТАФАНЫҢ ТУУ ТУРАЛЫ КУӘЛІГІ
Бұдан ары Мұстафа Шоқайдың ісіндегі №17 ... ... ... ... ... тігілген. Онда патша шенеуніктік аппаратының
бюрократтық дәстүрлеріне тән үрдіспен сөзбе-сөз ... деп ... года 10 ... Мы, ... киргизы № 3 аула Гродековской
волости, симъ свидетельствуемъ, что отъ законной жены одноаульца нашего
Чокая Тургаева – Бахтыбике – въ 1890 году въ ... ... ... ... дано было имя «Мустафа».
Мұстафа Шоқайға «1913-1914 оқу жылдары Санкт-Петербургтің Императорлық
университетіне кіру үшін» берілген студенттік билет. Орталық мемлекеттік
тарихи мұрағат, Санкт-Петербург, ... ... 2009 ... чемъ ... Алишь (немесе Аминъ болуы мүмкін – Аутор) Тургаевъ,
Абубакиръ Алишевъ, ... ... и ... ... ... давшій имя ребенку, Абубакиръ Алишевъ расписался.
Настоящее удостовереніе явлено мне, народному судье, Осману Тургаеву.
Записано въ ... ... подъ № 3, что ... приложеніемъ
должностной печати. Османъ Тургаевъ.
Перевелъ письменный переводчикъ, губернскій ... Ир. ... ... 10 ... Біз, төменде қол қоюшы Гродеков болысы №3
ауылының қазақтары 1890 жылдың желтоқсан айында ауылдасымыз Шоқай
Торғаевтың заңды ... ... ұл ... оған ... деп ... ... қол қоюшылар:Әліш Торғаев, Әбубәкір Әлішев, Шаймұхаммед Дүйсеманов
және ... ... ... ат ... молда Әбубәкір Әлішев.
Осы куәлік, маған - халық биі Оспан Торғаевқа әкелінді.
Қазақшаға тілмаш, губерниялық хатшы Ир. ... ... ... 1910 ... 14 ... ... ... облыстық
басқармасы («Сыръ-Дарьинскимъ областнымъ правленіемъ») берген №15806
куәліктің көшірмесі тігілген. Мұнда да Мұстафа туралы жаңа, қызықты
деректер келтірілген. Онда былай деп ... Дано сіе сыну ... ... ... ... ... Чокаеву въ томъ, что онъ, Чокаевъ, какъ туземецъ
Туркестанскаго края, на ... 42 ... ... о ... ... ... повинности не подлежитъ.
Удостовереніе это, на основаніи ст. 111 Уст. о ... ... ... ... не ... Бұл куәлік Перовск оязы, Гродеков болысы қазағының ұлы Мұстафа
Шоқаевқа берілді. Ол, Шоқаев, Түркістан өлкесінің жергілікті тұрғыны
ретінде Әскери қызмет ... ... ... негізінде әскери қызметке
алынбайды».)
ПЕТЕРБУРГ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ДИПЛОМЫ
Зерттеушілер үшін келесі құжат та ... ... ... Онда ... ... университетте оқу барысында қандай курстарды тыңдағаны
туралы деректер бар. Атап айтқанда, куәлікте былай деп ... ... ... заң ... ... тәмамдағаны туралы куәлік (диплом). Орталық мемлекеттік тарихи
мұрағат, Санкт-Петербург, Ресей. Қыркүйек, 2009 жыл.
«Предъявитель сего Мустафа Чокаевич Чокаев, магометанскаго вероисповеданія,
сынъ ... ... ... въ ... 1890 года, былъ принятъ по
аттестату зрелости гимназіи Ташкентской отъ 2 іюня 1910 г. за № 1035 ... ... ... ... ... въ іюле ... и зачисленъ на Юридическій Факультетъ, на которомъ слушалъ курсы:
по Исторіи Римскаго права, ... ... ... ... ... права,
Государственному праву, Церковному праву, Полицейскому праву, Политической
экономіи, Статистике, Гражданскому праву и ... ... и ... ... ... и Судопроизводству, Финансовому
праву, Международному праву, Энциклопедіи права, Исторіи философіи ... по ... ... ... ... правилами о зачете полугодій,
имеетъ восемь зачтенных полугодій.
Въ удостовереніи чего, на основаніи ст. 77 ... ... ... ... 23 ... 1884 года, выдано это свидетельство
отъ Юридическаго Факультета Императорскаго С.-Петербургскаго ... ... ... и съ ... университетской печати 24 сентября
1914 года, за № ... это ... на ... ... не можетъ».
(«Осы куәлікті ұсынушы Мұстафа Шоқайұлы Шоқаев, мұсылман дінінде, 1890 жылы
желтоқсанда дүниеге келген қазақтың ұлы. Ол Ташкент гимназиясын бітргендігі
жөніндегі 1910 жылы №1035 ... ... ... ... ... ... ... факультетінің студенті Мұстафа Шоқайдың есеп кітапшасы. Орталық
мемлекеттік тарихи ... ... ... Қыркүйек, 2009 жыл.
студенттері қатарына алынып, Санкт-Петербург Императорлық университетінің
заң факультетінің студенті Мұстафа Шоқайдың есеп кітапшасы. Орталық
мемлекеттік тарихи мұрағат, Санкт-Петербург, Ресей. ... 2009 ... ... ... Заң ... ... Онда төмендегі курстарды
тыңдады:
Рим құқығының тарихы, рим құқығының догмасы, Орыс құқығының тарихы,
Мемлекеттік құқық, Шіркеу құқығы, Полиция құқығы, Саяси экономия,
Статистика, Азаматтық ... және Сот ... ... құқығы және Сот
өндірісі, Қылмыстық құқық және Сот өндірісі, Қаржылық құқық, Халықаралық
құқық, Құқық энциклопедиясы, Құқық философиясының ... ... ары заң ... ... ... және фамилиялары түсініксіз
жазылған факультет хатшысы мен заң факультеті ғылыми кеңесі ... ... ... ең ... ... ... 1914 ... 29 қыркүйегінде
алғандығы туралы Мұстафа Шоқайдың өз қолтаңбасы бар.
24 ЖАСЫНДА МҰСЫЛМАН ФРАКЦИЯСЫНЫҢ ХАТШЫСЫ
Оқу бітірген Мұстафа Шоқайға берілген №782 куәлікте: «выдано выпускнику
Мустафе ... ... по 20 ... 1915 года для ... проживанія въ
г. С.-Петербурге, его пригородахъ и населенныхъ пунктахъ по линіямъ
железной дороги» деп ... ... оқу ... ... Шоқайға берілген. Оған 1915 жылдың 20
тамызына дейін Санкт-Петербор қаласы мен оның айналасында, теміржол желісі
бойында еркін тұруға рұқсат етілген».)
Бұдан ары ... 50 ... ... ... ... ... елді ... аттары жазылған.
Бұл жерде айта кететін маңызды бір мәселе, жас ... ... ... ... ... ... ... болған. Әлиханның уәжімен
жас Мұстафаның Петерборда бөгеліп қалуы әбден мүмкін.
Өйткені, 1916 жылы Әлихан Бөкейхан бірінші жалпыұлттық ... ... ... ... ... Мемлекеттік думасының Мұсылман
фракциясының бюросына хатшылыққа ұсынды.
Сонымен бірге, дәл сол «Қазақ» газетінде кейінірек жарияланған мақалалардан
Әлихан ... бұл ... сол ... Санкт-Петербургте тұрған қазақ
зиялыларының шағын тобының ашу-ызасын туғызғаны байқалады. Олар Мұстафа
Шоқайды «саясат үшін әлі жас және ... жоқ» деп ... ... «жас және ... ... арада бір жыл
өткен соң, 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін Қоқанда ... ... ... ... ... ... оның ... және тікелей
басшылығымен Қоқан автономиясы деген атпен белгілі Түркістан Мұхтариатының
құрылғандығы жарияланды. Шамасы, алғашқы ұстазы Әлихан Бөкейханның ... мен ... ... ... ... қазақтардың көсемі оны мұсылман фракциясының хатшылығына ұсынған 1916
жылдың күзінде Мұстафа әлі 26 ... да тола ... еді. Ол 1890 ... ... ... келген.
МҰСТАФАНЫҢ ЕҢБЕКТЕРІ ӨЗІНІҢ ЗЕРТТЕУШІЛЕРІН КҮТУДЕ
Жоғарыда айтылған барлық мұрағаттық құжаттар мен ондағы жаңа ... ... ... мен ... ... үшін нақты деректер
береді.
Бүгінде Қазақстанда, Ресейде және өзге де бірқатар елдерде Мұстафа Шоқайдың
өмірі мен ... ... ... мол мақалаларды табуға болады. Тек
Қазақстанның өзінде Мұстафа Шоқайдың «Түркістан Советтердің үстемдігі
астында», 2 томдық «таңдамалылары», «Түркістандағы төңкеріс. Ақпан дәуірі»
атты белгілі ... ... жылы ... ... ... ... ... пікірлер,
бағалар» деген кітапта оның «Орта Азиядағы ұлттық қозғалыс» атты еңбегі
жарияланды.
Бірақ бұл әлі де жеткіліксіз. Кавказ елдерінің, Түркияның және ... ... ... ... ... ... ... Шоқайдың толып жатқан мақаласы әлі күнге дейін қазақ және орыс
тілдеріне аударылған жоқ. Олар өз зерттеушілерін күтіп жатыр.
Алайда, Мұстафа ... ... ең бір ... ... 1910-1917 жылдары
оның қоғам қайраткері және көсемсөзші ретінде қалыптасқан Санкт-Петербор
кезеңі жайындағы замандастарының зерттеулерінен талай кемшілікті байқауға
болады.
МҰСТАФАҒА АҚЫЛШЫ БОЛҒАН ӘЛИХАН
Қазақ және шетелдік ... ... ... Алаш ... ... Бөкейханның қоғамдық процесстерде ысыла қоймаған Мұстафаның
дүниетанымы мен көзқарасының қалыптасуына ... ... ... кезеңі
айтылмай кетеді.
1912 жылдан Ресей Конституциялық-демократиялық партиясы ОК-нің мүшесі
болған, бұған дейін ... ... ... ... ... ... масондар ложасына қабылданған Әлихан Бөкейхан жас
Мұстафа Шоқайды Ресейдің жоғары саяси ортасына алып кірді. Өзінің сия көк
түсті туының астына ... ... ... ... ... ... Ресейдегі самодержавиелік билікті құлату болатын.
Мұстафаның саяси публицистикадағы алғашқы ... ... ... да ... шығаруға болмайды. Оның алғашқы мақалалары 1916-1917
жылдары «Қазақ» газетінің бетінде «Алаш» қозғалысының көсемі Әлихан
Бөкейханмен қосалқы ауторлықта шықты.
Сонымен ... ... ... туралы кейбір зерттеулер, жұмсартып айтқанда,
түпнұсқа мұрағаттық, фактологиялық материалдардың жеткіліксіздігімен,
қандай да бір ... ... және ... ... ғана ... ... жазғандығымен де кемшілігі бар. Бұл жерде салқынқанды талдау,
бағалау мен ... ... ... ... көбірек көрініс
береді.
Қазақтардың ұлттық тарихы ғана емес, Мұстафа Шоқайдың тұлғалық өмірбаяны
үшін де маңызы бар, 1918 жылғы ақпанда Түркістан Мұхтариаты қиратылғаннан
оның Түркия ... ... ... кеткен кезіндегі аз ғана уақыт
аралығы нақтылауды және барынша жіті назар аударуды қажет етеді. Оның
қызметінің Париждегі кезеңіне ... да ... ... ... 1925 жылы ... ... ... қазақтың әншісі, домбырашы Әміре
Қашаубайұлы (Қашаубаев) түрлі халықтардың мәдени күндері өткен Парижде ән
салды. Айтпақшы, бұған қатысты Әлихан ... ... ... ... ... 1923 ... 23 маусымда Мәскеуден былай деп хат жазды:
«Әміре Қашаубайұлын Парижге ... ... оны ... ... апарып, ән салғыздырттым. Дауысын мақтастық, әйтсе де ән салған
кезде, мен қатты ұялдым. Айтқан әнінің ... мән ... ... ... ... ... ғой.
Парижге жібермес бұрын оған ең болмаса жақсы бір әнді жаттатуға болады ғой!
Әміремен бірге бара жатқан өзге халықтардың ... ... ... киіп ... Ал ... ... орыс ... киініпті?!. Бұл
соншалықты қин ба еді?!»
МАСОН ЛОЖАСЫ АРҚЫЛЫ БАЙЛАНЫС БОЛДЫ МА?
Ғылымның барлық саласы сияқты тарихнамада да, әсіресе тақырып маңызды
тарихи тұлғалар мен ... ... ... онда ұсақ-түйек дегеннің
болмайтыны белгілі. Зерттелушінің тұлғасы мен сипаты дәл осы ұсақ-
түйектерден құралады. Шағын ғана бір жайт ... ... ... ... ... ... ... мен Мұстафа Шоқайдың қалай байланыста
болғанын анықтай түседі.
Әлихан ... ... ... ... ... ... ... жол жүріп бара
жатқан қазақ әншісінің ұлтарағының астына ... ... және ... ... жолмен алған! Кейін Мұстафаның өзі еске алғанындай, ол Әмірені Мәскеуге
қайтуға әзер үгіттеп көндірген.
Әр нәрсеге әуес келетін зерттеуші үшін осы жерде ... ... ... Мысалы, егер олар эмиграцияға дейін бұл жайында келіспеген болса
және олар осы уақытқа дейін байланыста болмаса, онда Әлихан ... ... ... қайдан білген?
Ақылшы ұстаз бен оның шәкірті бір-бірінен бөлек Алашорда және Қоқан
автономиясы деп аталатын ұлттық-территориялық автономиялар құрды. Бірақ,
оның өмірі ұзаққа бармады. Ал енді ... ... ... ... ... құру ... ... қателіктер мен әттеген-айларды
сарапқа салып, ой елегінен өткізген Әлихан Бөкейхан мен Мұстафа Шоқайдың
ортақ көзқарасы емес пе екен деген екінші сұрақ ... ... ... ... ... ... сыртқы әлеммен байланыстырған
бірден бір адам ба? Әлихан Бөкейхан Патшалық Петр Столыпиннің үкіметі билік
жүргізіп тұрған кезде астыртын күрес мектебінен өткенін де ... ... қызы ... еске алуынша, шамамен 1930 жылдардың
бірінші жартысында әкесі француздың «Фигаро» газетімен құпия байланысып,
газет бетінде оның мақалалары шығып тұрған. Бұл ... ол ... ... ... ... ... ... берсе, өз кезегінде одан
осы жолдардың ауторы естіген.
Бірақ, Мұстафа Шоқай Парижге келгенде ол қандай астыртын арналар, кім
арқылы бұл ... ... ... Әрине, бұл жайдан-жай туып отырған
сұрақ емес.
Мұстафа Шоқай алдымен Түркияға өтті. Мұнда оның Үлкен Түркістан туралы
идеясы қолдау табуы ... еді. ... ол ... ... өзге елді ... тура ... ... тұрақтады. Осы жай және Әлихан Бөкейханның
француздық «Фигаро» газетімен байланыста болуы қалай болғанда да ... ... ... ... ... ... ғасырдың басында қайта көтерілген орыс масондарының Санкт-Петербордағы
«Темірқазық» және Мәскеудегі «Қайта өрлеу» ұйымдары француздық «Ұлы ... ... ... болғанын естеріңізге саламын.
Ресейдің екі астанасындағы ложалар да француздық «бауырлардың» келісуі мен
бата беруімен, олардың өкілдерінің ... 1906 жылы ... ... ... бүкіл әлемдегі міндетті атрибуты болып табылады.
Тағы бір жай. 1923 жылы ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейхан Мәскеудегі СССР халықтарының орталық баспасына
Қазақстаннан ... ... ол ... атты ... ... ... қазақтар Поляр жұлдызын «Темірқазық» деп атайды. Бұл
кездейсоқ сәйкестік пе?
Әлихан Бөкейханның өзі 1905 жылы жазғанындай «құпияның ... ... Бір ... ... ... үшін ... мен онымен
байланысты сұрақтар жетерлік. Бұл үшін ондаған жылдар қажет болар.
Бірақ, бір жаңалықты, ... ... ... бір үлкен құпияны, оның
өліміне байланысты жайды қазір айта кетпекпіз. Петербург кезеңіне
байланысты Азаттық радиосының жүргізген зерттеулер сериясынан соң бізбен
Қазақстандық ... Әділ ... пен ... ... ... ... Бөкейхан Мәскеуде атылған соң оның қайда жерленгенін білетіндігін
айтты. Әлихан Бөкейхан Дон ... ... ... ... Александр Деменков Азаттық радиосына Әлихан
Бөкейханның аты-жөні 1937 жылы 27 қыркүйекте ортақ қорымда жерленген
адамдардың тізімінде бар екендігін растады. Бұл жайында егжей-тегжейлі
жақын ... ... ... айтамыз. Сұлтан Хан АҚҚҰЛЫ.»
Бұл -«Азаттық» радиосының жеке репортажының ғаламтор нұсқасының
жарияланымы. ... ... - ... Шоқайдың өмірі туралы нақты
деректердің бар екендігі.
Алаш қозғалысының соңғы түйіні Мұстафа Шоқай
Әбдіуақап Қара еңбегінен Тарих ғылымдарының докторы – Ыстамбұл (Түркия)
Қазақ ... таяу ... ... ... ... ие Алаш қозғалысының
тарихы көбінесе Алаш Орда үкіметінің тарқауымен байланыстырылып 1918 ... ... ... ... бұл ... тереңнен үңілгенде, оның
ауқымының одан әлдеқайда әріде Мұстафа Шоқайдың күрес тарихымен жалғасып
1940 жылдарға дейін барғанын көреміз.
Бірақ, ... ... ... Алаш ... ... ... ... басым болып отыр. Атап айқтанда, Алаш Қозғалысы, Алаш Орда ... ... ... Түркістан автономиясы, Шоқайдың Еуропа елдеріндегі саяси іс-
қимылдары көбінесе бірбірінен тәуелсіз әрекеттер ретінде бағалануда.
Мұның себебі түсінікті. Өйткені Алаш Орда үкіметі және оның ... ... ... ... ... ... ... көш ілгері
болып отыр. Сонымен қатар кеңестік кезеңде тиым ... Алаш ... ... қайта құру – жариялылық кезеңінде ақтаңдақ беттер ретінде
Шоқайдан бұрын қолға алына бастады. Тіпті олар 1988 жылы Компартияның
қаулысымен ақталған да ... Осы ... ... ... еш ... ... тек Қазақстанның соңғы шындығы ретінде, Алаш қайраткерлерінің
ақталуынан екі жыл өткеннен кейін ғана, атап ... 1990 ... ... ... ... ... бастады. Қазақстанда бұрынғы Кеңестік
идеологияның салдарынан Шоқайға сенбей күмәнмен қараушылар, қатары күн
сайын ... келе ... да, әлі де ... ... Алаш орда ... ... ... олармен Шоқай
арасындағы қарым-қатнастар, әсіресе Алаш және Түркістан автономиялары
құлағаннан кейін оның ... ... ... пен ... ... ... ... назар аударылмауда.
Міне осы себептерден Шоқайдың Алаш қозғалысымен бірге аталмай жүрген болуы
мүмкін.
Көпшілікке белгілі жәйт ... ... ... ... кезінен
бастап Алаш Орда жетекшісі Бөкейхановпен тығыз байланыста болды. Тіпті
Шоқайды саясатқа баулыған ... өзі ... ... ... Алаш қозғалысының рухы болып есептелетін Бөкейхановтың саяси
шәкірті. Оған қоса Ташкенде, Қоқанда ... ... ... өзінде Бөкейхановпен байланыста болып отырды. Олай болса, Шоқай
шетелдерге шыққаннан кейін Алаш идеяларын ұстанбай жүре ала ма? Әрине жоқ.
Ол ... ... Алаш ... ... ... ... оның мақсат –
мүдделерін одан әрі дамытты десек артық айтқандық бола ... ... ... Алаш ... ... ... пікірге
қосылмайтындардың мынадай пікірлерді алға тартуы мүмкін.
“Шоқайдың Еуропа елдерінде ұстанған басты екі мақсаты бар еді. ... ... бір ... ... ... яғни Түркістан одағы.
Ал Алаш көсемдері болса бастапқыда автономия пікірін жақтады және әсіресе
Бөкейханов өзге Түркістан халықтарымен, ... ... ... ... ... ... ... одақтасуды жақтады. Мұндай арада үлкен пікір
айырмашылығы болған екі әрекетті қалайша бірбірінің жалғасы деп айтамыз?”
деген сұрақтың ... ... ... Бөкейханов кезінде, атап айтқанда, “Қазақ” газетіне 1917 жылы қазан
айында жазған бір мақаласында былай деп атап өтеді: ... ... ... ... болу - өз алды мемлекет болу. Мемлекет болып
іс ... оңай ... ... ... іс ... ... жұтап отырған
болса, біздің жалпы қазақ қараңғы болса, Түркістан халқының қараңғылығы һәм
шебер адамының жоқтығы бізден он есе ... ... ... ... ... ... арбасына түйе мен есекті пар жеккен болады. Бұл
арбаға мініп біз қайда барамыз.”
Бөкейхановты Түркістан аймағында ... пен діни ... ... және халықтың дүмше молдалардың шылауында жүруі де ойландыратын. Осы
себепті оның ойынша, ... ... мен ... ... ... ... қол ұстасып жолға шығуы деген сөз еді.Бөкейханов, сондай-ақ,
Түркістан мен Алашорда ... ... ... ... ... ескішіл
күштердің қолына өтуінен сескенетін. Өйткені, Ташкенке барып, жұмыстарына
қатыса ... да, ... ... бір ... ретінде Ташкенттегі
ескішілдердің Шоқай жетекшілігінде саяси ұйым, Ұлттық Орталықтың саяси іс-
қимылдарына кедергі келтіруге дейін барған, әсіре діни фанатизмдері туралы
құлағдар еді. ... ... ... ... сөзінде Бөкейханов
ескішілдердің діни фанатизмдерін тілге тиек етіп, олардың Ташкент қалалық
басқарма мәжілісінде оба ауруының Алланың ісі екендігін ... оған ... ... күнә ... қарсы шыққандықтарын айтты.Сондықтан,
Бөкейханов, Дулатовтың Кеңес дәуірінде ОГПУ-ге берген жауабында да
айтқанындай, Түркістанда ескішілдердің діни фанатизмі ... ... ... ... ... ... пікірде еді.
Алайда, Түркістан үкіметінің жұмыстары, Алашорда жетекшілерінің өзбек және
қазақ халықтарының саяси ынтымақтасуының алдында ... ең ... ... ... ... саяси саланы бақылайтындықтары жайындағы
алаңдаушылықтың орынсыз екенін көрсетіп берді. Өміршең мәселелерде халықтың
саналы қимыл жасап, ескішілдерге қарсы жаңашыл қайраткерлерді қолдайтыны
байқалды. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... басында қазақ болуларына қарамастан, алдымен М. Тынышбаев
және кейіннен Шоқай сынды білімді саясаткерлер басқарды. Мұның өзі
Түркістанда көпшілікті құраған әсіре діншілдердің үкіметте ... ... ... ... ... одақтасуға қарсы қатаң көзқарастарының
жұмсарғаны Сырдария қазақтарының құрылтайында белгілі бола бастады.
Өздеріңізге ... ... ... ... бөлініп, Қазақ
өкіметіне қосылу туралы бір шешім қабылдауы үшін шақырылған сол құрылтай,
жиналу мақсатына қарама-қайшы бір шешім қабылдап, Қазақ өкіметі мен
Түркістан өкіметі ... ... ... ... түрткі болды.
Құрылтайдың қарарларынан бірінде “Алашорда өз алдына автономия жариялап
болып Түркістан ... одақ ... ... ... ... шығып, Алаш автономиясына кіруге шешім
қабылдайды.” деп атап өтілді.
Қазақ автономиясының жариялануынан кейін Түркістан үкіметімен бірігудің
тілге тиек етілуі бізге осы одақтың күн ... ... ... ... ... пайда болған оқиғалар, бұл мәселенің өкіметаралық
кездесулерде талқыланып одан әрі дамытылуына мүмкіндік бермеді. 18 қаңтар
күні большевик күштерінің ... ... ... ... ... Алашорда өкіметі тарап кетті. Айдың соңында Түркістан
өкіметі де большевиктер ... бір ... ... ... ... мен ... өкіметтері арасында басталғалы тұрған
ынтымақтастықтың іске асуына мүмкіндік бермеді.
Алайда бұл жағдай, Алаш көсемдері мен Түркістан Автономиясы жетекшілерінің
бірбірімен тізе қоса ... ... ... келтіре алмады. Түркістан
Үкіметінің құлатылуынан кейін қиын қыстау ... ... ... ... ... ... ол ... Орынборға өтіп Алаш Орда жетекшілерімен
бас қосты.
Олар ұлттық әрекеттің бұдан кейінгі бағытын белгілеу үшін 1918 жылдың 30
тамызы мен 7 ... ... ... ... және Самара қалаларында
тізбекті бірқатар жиналыстар өткізілді. Бұл жиналыстарға Шоқайдан басқа
Алаш көсемдерінен Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. ... және М. ... ... ... Қоқан Өкіметі мүшелерінен Убейдуллах Хожа мен
Башқырт үкімет бастығы Зәки Уалиди де осы жиналыстарға қатысушылардың
арасында болды. Сонымен, Алашорда, Түркістан және Башқұрт ... ... басы осы ... ... ... бұл үш ... “Оңтүстік-Шығыс автономиялық Мұсылман
Өлкелері Одағы” деген атпен бір ... болу ... ... және ... бір ... топтастыру туралы шешім қабылданды. Уәлиди
жиналыстарда федерация жоспарының жан-жақты талқыланғанын айтады. Аталған
федерация ... ... ... ... Қазақстан, Қырғызстан,
Өзбекстан және Түркіменстанды қамтитын 4.010.139 шаршы километрлік бір
кеңістікті және 1917 жылғы есеп ... ұзын саны ... адам ... 82 ... ... ... халықты қамтыды.
Сонымен, 5 қаңтар күні Түркістан қаласында Сырдария ... ... ... ... ... мен ... автономияларының одағын құру
жолындағы жұмыстар сегіз айлық үзілістен кейін Орынборда Башқұрт өкіметін
де қосып ... кең ... ... ... енді ... анық боп ортаға
шығып отырған бір шындық бар еді. Ол большевиктердің Ресейдің түркі тілдес
халықтарына өзін-өзі басқару құқын ешқашан бермейтіндігі еді. Мұны ... күші ... ... ... ... отырып алу ғана мүмкін
еді. Ал, бұл үшін болса, күш біріктіру қажет еді. Мұның жолы Орта Азияның
түркі тілдес ... бір ... ... ... ... жылдың қыркүйек айында Алашорда, Түркістан және Башқұрт өкіметтері
басшыларының жиналысында белгіленген осы стратегия кейіннен Шоқайдың
Европада ... ... ... ... ... негізін құрады.
Осы федерация туралы қызық бір кездесуді орайы келгенде атап өткен жөн. Ол
кездесу Шоқай, Бөкейханов, ... және ... ... ... ... ... Юсуф ... арасында 1918 жылы Уфа қаласында
болған еді. Ол ... ... ... ... ... атынан І дүниежүзілік
соғыста орыстарға тұтқынға түскен түрік әскерлері мен ... ... ... байланысты Ресейде ресми сапарда жүрген еді.
Акшора Уфадағы ескі досы ... ... ... ... ... ... Дін ... Басқармасы болып саналатын Мұсылман Рухани
Мәжілісінің ғимаратында тұрып жатқан еді. Сол ... ... ... автономиялық Мұсылман Өлкелер Одағы туралы оған мәлімет
берді. Сонымен қатар француз тілін білетіндігіне байланысты онан болашақ
федерациялық ... ... ... Сыртқы Істер министрі қызметін
қабылдауын өтінді.
Бірақ, 1918 жылы 12 қыркүйек күні өткен осы кездесуде, ... ... ... ... мән ... ... ... болуына байланысты
Ресей ішіндегі қандай да бір саяси ... ... ... ... алға тартып, өзіне ұсынылған қызметтен бас тартты. Сонымен қатар
Акшора одақ атын “Шығыс Түріктерінің Федерациясы” деп атаудың дұрысырақ
болатындығына ... ... ... бұл ... ... үйренгенге
дейін, оған пантүркизм таңбасы басылуына себеп болатын атаулардан бойды
аулақ ұстаудың қажет екенін, бірақ уақыт өте келе ол аттың да
қабылданатындығын ... ... ... мен ... ... ... ... пікірлеріне қолдау іздеу жұмыстары табыссыз аяқталды.
Түркістан Одағы пікірі Алаш көсемдерінің халықаралық жағдайды көріп
байқағаннан кейін геостратегиялық жағдайға байланысты ... ... ... Шоқайдың күресінің белді пікірлерінен біріне айналды. Бұл шынайы
қажеттіліктен ... ... ... 80 ... ... өткеннен кейін
тәуелсіз Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев оны Орталық Азия Одағы
ретінде қайта ... еді. Оның тек ... үшін ғана ... ... ... үшін де ... қажет екенін Елбасы Назарбаев 2005 жылы ақпан
айындағы жолдауында нақты түрде ортаға салған еді.
Алаш қозғалысы қай ... ... Егер бұл ... Мұстафа Шоқайды
қоспай жауап қайтарар болсақ, ол 1913-1918 жылдарды ... Оның ... ... ... ... ... қате ... Өйткені Алаш
көсемдері сол журнал маңайында 1913 жылы жиналып халықтың басын қосты.
Кейін бұл бас қосу Алаш ... мен Алаш Орда ... ... ... ... қысымы мен 1918 жылы партия, үкімет және газет тарқап
кетеді. Демек Алаш Қозғалысы Шоқайды қоспай айтсақ бес ... бір ... ... Алаш қозғалысының 1913-1918 жылдары арасын ғана қамтиды деген пікірмен
келіспейміз. Біздің ойымызша ол қозғалыс Қазақстанда Алаш партиясы, үкіметі
және баспасөз ... ... ... ... кейін, Шоқайдың
қайраткерлегінде шетелдерде, атап айтқанда Еуропада Яш Түркістанмен
жалғасты. Міне сондықтан біз оның мерзімін 1913-1939 деп айтамыз. Демек ... ... ... ... ... 26 ... қозағалыс.
Біз бұл жерде қозғалыстың мерзімін Шоқай қайтыс болған 1941 ... ... да ... ... айта кетпекпіз. Өйткені Шоқай 1939 жылы Гитлер
ІІ. Дүниежүзілік соғыс отын тұтатып кеткен кезде, Шоқай да өзінің саяси іс-
қимылдарын ... ... да Яш ... ... Өзі 1941 ... айында немістерге тұтқын түсіп жеті айдан соң дүние салады.
Бұл жерде атап өтерлік жәйт Алаш қозғалысының бастапқы баспасөз органы
“Қазақ” ... ... ол ... ... ... ... ... органы
“Яш Түркістан” деп атап көрсеткен дұрыс. Ол өздеріңізге белгілі 1929-1939
жылдары арасында 10 жыл, 117 саны жарияланды.
Енді бұл жерде ... 1927 – 1931 ... ... ... ... “Йені
Түркістан” журналы қайда? деген сұрақ тууы мүмкін. Бұл да орынды сұрақ. Бұл
журналдың ... Яш ... ... ... осы ... оны ... Бірақ ол журналда Шоқайдың мақалалары басылып шығып тұрғанмен
Шоқайдың ондағы рөлі шектеулі болды. Онда негізінен Зәки Уалиди басым
болды. Шоқайдың сол ... ... ... өзінде 1929 жылы одан бөлек Яш
Түркістанды шығара бастауы оның Йені Түркістанға көңілінің толмағанын
көрсеце ... ... оны дара Алаш ... ... деп айту ... Алаш ... мен ... арасында елеулі көзқарас айырмашылықтарынан
бір болған автономия және тәуелсіздік мәселесіне тоқтала кетейік.
Кезінде Алаш жетекшілерінің ... ... ... ... ... Бірақ Шоқайдың да бастапқыда автономияшыл болғанын
ескерген жөн. Ол Еуропада алғашқы жылдары орыс демократтарымен тізе қоса
отырып Ресей Федерациясы құрамында автономиялық ... ... ... ... ... ... бұл үшін сан рет ... Зәки Уалидінің ащы
сындарына да душар болды. Кейінгі тәжрибелер автономиялық қақ-құқықтармен
ел мүддесінің көсегесінің көгермейтінін байқатты да, Шоқай 1927 ... ... ... ту етіп ... ... ... кі, Шоқайдың
тәуелсіздік идеясы, Алаш Орда жетекшілерінің автономия пікірінен алшақтығы
емес, қайта оның бастан өткен тәжрибелер негізінде дамытқаны болып отыр.
Сонымен қорыта айтар ... ... ... Алаш ... ... деп айтуға болады. Ол өзінің саяси үстаздары, Алаш ... ... ... ... тап ... түрмелерге
қамалып кейін атылып кеткен жағдайда, Алаш туын шетелдерде көтерді.
Сонымен қатар Түркістан автономиясына да Алаш қозғаласының бір ... ... ... Өйткені Ташкен және Қоқандағы саяси іс-қимылдарға Шоқай өзінің
жеке инициятивасымен емес, қайта Бөкейхановтардың нұсқауы бойынша араласып
ат салысты. ... ол ... ... ... деп ... ... облыстарда қазақтардың жарымынан астамы өмір сүретін. Демек, бұл
қазақтардың қақ-құқығын қорғау да әрине Алаш ... ... ... Алаш
қозғаласының мүшелерінің бұл саяси құрылымда, яғни Түркістан автономиялық
үкіметінде басты рөл атқарғандығын да ескергеніміз жөн. Оның ... ... ... ... оның ... ... ... және
соңғы президенті Мұстафа Шоқай болган. Екеуі де белгіл Алаш қайраткерлері.
Міне осындай жағдайда Түркістан автономиясын қалайша Алаш Қозғалысынан
тәуелсіз, бөлек ... деп айта ... оны Алаш Орда ... тәуелсіз саяси құрылым деп бағалауымыз
мүмкін. Олай болса, Алаш Қозғалысының ауқымы Алаш Орда үкіметінен әлдеқайда
кең және ауқымды. Сонымен оның бір мезгілде екі ... ... бар деп ... Атап ... ... Алаш Орда үкіметі болса, екіншісі Түркістан
үкіметі. Мәселеге осылайша қараудан ұтылатын жеріміз жоқ, қайта ... Бұл ... ... ... ой және ... тарихының ауқымын кеңейтіп
тереңдете түседі. Мұстафа Шоқайсыз, Түркістан Автономиясынсыз, Яш
Түркістансыз, Алаш қозғалысының тарихы жарты кеш болып қалары сөзсіз. Ондай
жағдайда, оның мәні ... ... ... ... ... Шоқайдың іс-
қимылдарына Алаш қозғалысының заңды жалғасы, тіпті соңғы түйіні, эволюциясы
деп қараған жөн.
ТҮРКІСТАН ЛЕГИОНЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... дақпырт күні бүгінге дейін
өлі ақ-қарасы толық ашыла қоймаған меселе күйінде қалып отыр. Кеңес өкіметі
тұсындағы тарихнамада оны тек біржақты түсіндіру, ... күш ... бел ... ... ... әйгілі шығармаға айналған
С.Шәкібаевтың «Үлкен Түркістанның күйреуі» атты повесінің аннотациясында
«нақты деректер ... ... ... Түркістан легионы жайлы
шындық бұрмаланып көрсетілді . Онда Мұстафа Шоқай мен тұтқынға ... ... мен ... ... қарғысқа бергісіз ауыр сөздер айтылды.
Бүгіннің биігінен қарағанда, бір жағынан, идеологиясы темірдей қатты ... ... ... ... да ... ... ... де, Түркістан
легионына қатысты Мұстафа Шоқайдың атына жабылған жала күні бүгінге ... ... ... ... ... бір басын аша кетерлік мәселе мынада: Бұл еңбегімізге Түркістан
легионы туралы арнайы тарау енгізбеуге де болар еді. Мұны біз ... ... ... ... - ... анық-қанығына көз жеткізу.
Сонымен, Мұстафа Шоқайдың Түркістан легионына ... ... бар? ... ... бар ма, әлде ... жүйенің алдын-ала ойластырылған айып-
жаласы ма? Ол өз ажалынан өлді ме, жоқ әлде , ... ... ... ... осы және ... ... ... өздігінен туындап, кісіні жұмбақ
өлемге жетелейді. Осының ... не ... ... ... ... ... ... 1929-1939 жылдар аралығында «Яш Түркістан» атты журнал
шығарып тұрғандығы белгілі. Ол сұңғыла ... ... ... ... ... талдау мақалаларын жиі жариялап тұрумен бірге, халықаралық
қатынастарға да сараптама ... ... ... ... ... (1939 жылдың бас кезі - Ғ.Ж.) Мұстафа Шоқай Еуропадағы саяси
жағдайларды қапысыз ... ... ... мына мәселелерге жіті көз
тігіп, көзқарасын білдірді:
- Англияда жалпыға міндетті әскери борыштың жариялануы;
- ... мен ... ... қатынастың шығуы;
- Еуропада туындаған қарама-қайшылыққа Ресейдің де ... ... әз ... әлем ... төрттен бірін Англияда
бұған дейін жалпыға бірдей әскери қызмет өтеу міндеті енгізілмегенін жазды.
Осы тұрғыда ол ... ... ... мақалалар жазды. Сонымен
бірге, 1936 жылдың ... ... екі ... ... ... ... майданының орнағанын атап көрсетті. Ол ... ... ... ... көре ... және айтып қана қойған
жоқ, соғысқа тікелей қатысатын елдерді де дәл көрсетіп ... ... ... көп ... ... ... сан ... тарихында
бұрын-соңды болып көрмеген қиян-кескі ... ... ... алды.Екінші
дүниежүзілік соғыс қарсаңында, 1936 жылы Орталық Азияның бүкіл территориясы
ұсақ бөлшектерге ... ... ... мен ... этникалық
топтарға жіктелді. Коммунистер небәрі ширек ғасырға жетер-жетпес уақыт
ішінде Түркістанда үш рет ... ... ... ... ... туған іс-әрекеттін.
1941 жылдың маусымында Қазақстанның әрбір төртінші тұрғыны ... ... ұзын саны 1 млн. 200 мың ... құрады. Жаппай майданға
жіберуге жергілікті тұрғындар ешқандай қарсылық ... жоқ. ... ... ... ... тыл ... алуға
жергілікті халық тарапынан үлкен кедергі жасалғанын ... ... ... ... ... ... көрсетуге жұмылдыратын
ешкім де қалған жоқты. Ұлттық зиялылар түгелдей ... ... ... не ... ... не өкіметтің қолдан жасаған терроры мен
зорлық-зомбылығынан қатты ... ... ... ... айлары кеңес жауынгерлерінің сәтсіздіктерімен жалғасып
жатты. Оның негізгі себептерін зерттеушілер төмендегіше түсіндіреді:
Біріншіден, Сталиннің 1941 жылдың маусым айында ... ... ... ... ... жете бағаламауы, Германияның КСРО-ға дайындап
жатқан шабуылы ... ... ... ... ... да, ... ... күйіне келтіруден бас тартуы.
Екіншіден, ескери концепция сол ... ... сай ... ... ... ... елдің батысындағы шекаралардың
қорғаныстық қабілеті төмен деңгейде ... ... жәие оның ... ... ... ... нұқсан
келтірген болатын. 1937-1938 жылдардағы «тазалау» Қызыл Армияны да ... ... ... ... әбден жанышталған,
абақтыларда ауыр соққының астында қалып рухы түскен ... мен ... ... жаңадан тәмамдаған бітірушілердің қарамағында болды. Соғыс
басталған кезде офицерлік корпус пен саяси комиссарлар корпусының үштен екі
бөлігінің ... әлі ... да ... ... ... ... ... 7 процентінің ғана
жоғары білімі болса, ал 37 проценті орта әскери ... де ... ... ... әскери мамандардың орнына бейбіт мамандық ... Олар ... ... өтіп ... ... ... нәтижесінде соғыстың алғашқы үш ... ... ... ... ... кері ... мәжбүр болды, мыңдаған офицерлер мен
жауынгерлер тұтқынға түсіп жатты. Ресми ... ... ... жау ... түскен тұтқындар саны 5,27 миллион деп көрсетіледі.
1941 жылдың жазында екі ... жуық ... ... жау ... ... екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы ... ... ... 49 ... ... 1942 жылы ... ... өзінің 1
млн. 339 мың адамынан тірідей айрылса (33 ... 1943 жылы бұл ... ... ... (12 ... 1944 жылы 203 мың адам жау ... ... (5 пайыз),
ал, 1945 жылы бұл көрсеткіш 40,6 мың адамға жетті (1 пайыз) .
Түркістан ... ... жау ... ... ... ... ... емес пе, жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... ... болған Мұстафа Шоқайға сол кездері
Берлинде тұратын және гестапоға жұмыс ... Уәли Каюм ... ... шақырылмаған қонақты жақтырмай, әңгімеден
тартыншақтаған Мұстафа, Уәли Қаюмды ... ... да ... ... Екі аптадан кейін, яғни, 1941 жылы сәуір айындатағы келген Уәли
Қаюм бұл жолы Мұстафа ... ... ... Бұл жолы да ... ... Шоқай әйгілі турколог, профессор ... вон ... ... кейін, ықтиярсыз болғандықтан, Берлинге баруға бел ... ... ... оның ... ... сияқты сұрақтар сұраған
қызметкерлерге өзінің тек Түркістан аймағының жай-күйімен ғана таныс болып,
қалған жайттардан хабары жоқ ... ... ... ... ... ... ... Парижге қайтып кетеді. Бұл жайттар бізге Мұстафа Шоқайдың
фашистік үкіметті жек көретінін, онымен байланысқысы келмейтінін және ... ... ... ... ... 22-ші маусымында, фашистік Германия КСРО ... ... ... Парижде Ресейден қоныс аударған 300-ге ... ... ... ... ... ... қамалына
жабылады. Олар ішінде Мұстафа Шоқай да бар болатын. Ол үш апта бойы ... ... ... ... ... ... ... Мария Яковлевна
былай жазады: «Күндізгі үштер шамасы еді. Баспалдақтан кенет етіктердің
тарсылы ... Көп ... есік ... ... ... «Бұл ... ме?» деп сұрады. «Есікті аш» деді Мұстафа... Неміс әскерилерінің
киіміндегі үш адам ... ... ... ішке ... Мұстафа менің
алаңдамауымды өтініп, тез арада оралатынын айтты. «Бұл жай әншейін құжат
тексеру ... ... ... ... - деді ол. Мұстафаның заттарын
жинастыра бастадым. Немістердің бірі соңымнан ілесіп жүрді. Мен одан: «Біз
большевик ... ғой, неге ... ... ... ол ... болғанын, оны өздері де түсінбейтіндіктерін айтты...
Күндер мен түндерді күтумен өткіздім, Мұстафа орала қоймады. Кейіннен
тұтқындалған орыстарды Компьен қамалында ... ... ... ... Екі ... соң ... хат алдым, хат тұтқындалған күннің
ертесіне, 23 маусым күні жазылған еді. Тағы бір апта ... бір күні ... ... ... ... есік ... шырылдады. Есікті ашсам, Мұстафа
келіп тұр. Бұл мен үшін күтілмеген қуаныш еді».
Мұстафа Шоқай өзінің Компьен қамалында ... үш ... ... 13-ші ... ... ... былай жазады: «Бір сағат бұрын маған
радио ... ... ... мен, ... бас ... ... ... үгіт-насихат жүргізбейтінімді айттым. ...
Мен өте ... ... ... ... ... ... ... де бар еді. Сол кезде ... ... ... ... ... студенттік жылдарымды, лекцияларды еске алдым.
Компьенде ашық аспан астында ... ... ... ... Мен де ... жайында баяндама жасадым. Тыңдаушылар әр түрлі
кісілер еді, ... ... ... үлкен кызығушылық сезімін оятты, тағы
да оқуымды өтінді. Лекция күнін белгілемек болғанымда, ... ... ... да, ... ... ... уақытта тұтқындағы
Түркістандықтармен кездесу өтпек, іштей қатты абыржулымын. ... тіл ... ма ... ... жазуынша, Мұстафа Шоқай тұтқыннан оралғаннан кейін
бір күн ... ... ... ... ... екі әскери кісі келеді,
Мұстафа: «Әрі асса бір айдан соң қайтармын...», деп жылы ... ... ... ... осы ... ... ... жоқ...
Мария Яковлевнаның жазбаларынан белгілі болуынша, біздің жағдайымызды
жіті сұрастырып, лекциялар оқыды... » «... Берлинде 6 ай болғаннан ... ... ... кеткен». Мұны неміс тұтқынында болған Қарыс
Қапатбайдың ... ... ... ... да ... қиын емес. Онда
былай делінгенді: «1941 жылдың қыркүйек айында әскери тұтқындар ... ... ... ... Мұстафа Шоқайұлы келді. Мен өз
Отанымда жүрген кезімде оны шетелдегі ... ... ... ... Он екі күн ... ол ... күн құрғатпай келіп тұрды.
Мұстафа Шоқай лагерден алғаш рет қараша айында ... хат ... ... ... ... ... Сувалка мен Ченстохов лагерлерінен
открыткалар алып тұрады. Өзінің соңғы хабарында Мұстафа Шоқай ... ... ... ... ... ... көп жағдайды өзгертті.
Болжамдарымның дәл шыққандығына көзім жетті. Тұтқындар арасынан өзімнің
туысымды таптым. Қайтарда оны ... ... үйге ... ... ... ... ... сыңайлы. Атқарар жұмыс шаш-етектен. Жалғыз
өзім үлгермей жатырмын. Көмекші кажет. Лагерді караитинге жапқанша ... ... ... ... да ... ... ... әскери
тұтқындар лагерлеріне (Сувалка, Ченстохов, Вустрау) барып тұрды. Мұстафамен
бірге комиссияда ... ... ( ... ... ... (солтүстік кавказдықтар), Х.Гейбел және Ю.Зетлер бар
еді. 25-30 ... ... ... істеді, олардың құрамында
500-ден 600-ге дейін адам болды. Солар ... ... ... ... ... дағыстандық Әлихан Қантемір, әзербайжан ... ... бар еді. ... ... ... ... комиссия бірнеше
топтарға бөлініп жұмыс жүргізеді. Бұл орайда айтакетерлік жайт, комиссия
мүшелері көбіне жастардан ... еді. ... ... ... ... ... немістер бұл уақытта ұлт көсемдері мен ... ... ... саясаткерлермен істесуден гөрі, албырт әрі айтқанға көнгіш жастармен
жұмыс істеуді ыңғайлы деп тапқан болатын. Комиссия кұрамында Уәли Қаюм ... ... ол ... шаруаларын бітіру үшін Берлинде қалған еді. Алайда
ол ертесі күні ... ... ... мүшелеріне қосылады. Бұл ... ... ... ... ... Уәли Қаюмның неге келгенін
сұрайды. Сұраққа ... ... ... Қаюм ... көп ... арнайы шақыруы бойынша келгенін айтады.
Мұстафа Шоқай Сувалки концлагеріндегі тұтқындарға ... ... ... ... Біз ... ... нақты мазмұнын әлі білмейміз. Бірақ
Қарыс Қанатбайдың хатынан ... ... ... ... ... сан ... ... тұрғанын біліп отырмыз. Мұстафа
Шоқайдың сөйлегендері, жазғандары тұтқындардың жүректерінде ... ... ... ... ... ... осы себептен коп өсе түседі.
Түркістандықтардың алдында еселеп өсе түскен оның беделін фашистік вермахт
та өз ... ... ... ... ... ... ... болуды да
қаламайды, кеңес үкіметінің де ... ... ... ... ... екі ... ортасына түскен отандастарына үшінші жолды ойлаған.
Ол қандай жол ... тек ... ... ... ... ғана ... ... әйеліне жазған хатында неміс лагерлеріндегі
отандастарының ... ... да ... ... ... ... ... көрсеткен қорлықтарын ашына баяндайды. Ол
лагерлерге барып жүргенінде түркістандық әскери ... ... ... ... ... ... ... отырады. Бұл тізімдер
Мұстафа Шоқай ... ... оның ... ... ... ... қоса,
Каюмхан Мария Яковлевнаға «өте құпия» ... ... ... ... Бұл папканы Мұстафа өлімінен біраз уақыт бұрын Вели ... ... Онда ... лагердегі тұтқындар жағдайы ... ... ... ... адамдарға жасаған айуандық
әрекеттері де көрсетілген еді.
М.Шоқайдың араласуымен жүздеген түркістандықтар ату жазасынан ... Ол ... аса ауыр ... ... де елеулі
септігін тигізеді. Мұстафа Шоқай немістерге бірнеше талап та ... ... ... ... қызмет бөлімдеріне мәлім еді. Бұл жайлы Қазақ
КСР-і Мемлекеттік ... ... №85 ісі ... ... ... көрсетіледі:
- Германияның оқу орындарында болашақ Түркістан мемлекеті үшін
кадрлар даярлау;
- Тұтқындағы түркістандықтардан әскери бөлімдер түзу, оларды тек
Түркістан шекараларына жеткен ... ғана ... ... ... үшін ... ... және ... бөлімдер
құру мәселесі Мұстафа Шоқайды Қоқан ... ... бері ... келетінді. Себебі, Автономия Ұлттық кадрлардың тапшылығынан және
оны қорғайтын күштің ... ... ... айнала алмаған
болатын. Ал, Мұстафа алға тартқан ... ... ... оны ... ... ... да, «өз халқына қарсы соғыспақ болды» дейтін жаланы
тудырған да осы соңғысы еді.
Шыитуайтына келгенде, Мұстафа неміс лагерлерін ... ... ... ... жай-күйін көрді, Сталиннің Женева конвенциясына қол
қоймағанын да білетінді. Ол отандастарының аянышты өлім құрығына ілікпеуін
көздеп, тұтқындағы жерлестерінен ... ... құру ... ... ... ... бір атап айтарлығы, бұл армия ... ... ... ... тиіс еді. ... ... ... Түркістан
шекараларына жетпестен ұрысқа кірмеу жайын ... баса ... ... ... ... ... ... үшін бір жағынан
уақыттан ұту болса, ал әскери тұтқындар үшін - алдағы күреске күш ... ... ... ... ... Әлім Алмат пен Жөке Бапыштың
куәлік етуінше, Мұстафа Шоқай Түркістан легионының ... ... ... Ол: ... қанды ұрыстар тозағында болған ... ауыр ... ... ... ... кіргізу
адамгершілікке жатпайды», деп ашықтан-ашық мәлімдейді.
Бұрынғы әскери тұтқын Хамза Абдуллиннің айтуынша, ... ... ... ... ... ... қантөгіссіз пайдалану
варианттарын да алға тартқан. Мәселен, оларды Түркияға жұмысқа жіберіп,
Германияның түрік мемлекеті алдындағы ... өтеу үшін ... ... ... ... ... Мұстафа опасыз, халық жауы ретінде
көрсетіліп келген болатын. Оған, тіпті, Түркістан легионын тікелей өзі
құрған, ... ... ... ... де ... тағылғанын білеміз. Бұл
шындыққа тіптен жанаспайтын жайт. Мұстафа ғұмыр-бақи Отанын сағынып ... ... ... азат мемлекет болуын ғана армандап өтті және
осы бағытта ақтық демі таусылғанша күресті. Ал, ... ... ... ... ... ... осы ... табан тіресе күрескен
алаш ардақтысын өз еліне қарсы соғысушы ретінде жала жауып, ... ... ... ... еді ... ... Мұстафа Шокайдың Түркістан легионыиың ... ... ... оған ... ... ... ... бірнеше
фактілерге тоқталайық. Бұлтартпас фактілердің бірі - Мұстафа Шоқайдың дүние
салған кезі мен Түркістан легионының құрылуы арасындағы уақыт ... ... ... ... ... ... ... кейін құрылып,
қалыптасты. Дәлелге жүгінейік.
1941 жылы тамыз айының соңына ... ... ... арнайы комиссиясы жұмысын бастайды. Бұл ... ... ... ... ... Азия, Волга жағалауы, Кавказ) басқалардан
беліп тастады. Олар ... ... ... жағалауы, Белоруссия
мен Украинаның ... ... ... ... ... ... ... әскери бөлімдер құру жайындағы
алғашқы ... ... ... ... ... Оның себебі,
неміс жағының пікірінше, түркі мұсылмандары кеңес үкіметіне оппзицияда деп
есептелінген еді.
1941 жылы 22-ші ... ОКW ( ... der ... Германия
қарулы күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшылығы) түркімен,өзбек, қазақ, қырғыз,
қарақалпақ, тәжіктерден ... ... ал ... ... ... ... ... легионын құру жөнінде бүйрық
шығарады. Легиондарды ... ... ... болып өтті де, ол
1942 жылдың жаз-күз айларында аяқталды.
Сол кезде, дәлірек айтқанда 1942 жылдың қаңтарында ... ... ... ... Вели ... Түркістан Ұлттық Комитетінің
президенті етіп тағайындап, осы ... ... ... ... Патрик фон цур Мюленнің мәліметтеріне қарағанда, Түркістан
легионы құрамында 110 ... 180 ... ... ... ... ... сол кезгі Түркістан Ұлттық ... ... ... болған
Баймырза Хайыттың айтқанына жуықтайды. Б.Хайыт Түркістан легионы ... мың 402 ... ... деп атап ... Ұлттық Комитетінің президенті Вели Қаюм Рейхсфюрер Гиммлерге
жолдаған хатында ТҮК-ның құрылған кезін 1942 жылдың 14-ші ... ... Бұл ... Үшінші рейх тарапынан ресми түрде танылған кезі
еді. Ал шын ... ... ... Комитеті өз қызметін әлдеқайда
бұрынырақ - 1942 жылы қаңтар ... ... ... ... ... фон цур ... мәліметтері бойынша, ТҮК-ның Ұлттық органы
саналатын «Милли Туркистан» журналы 1942 жылғы тамыз айынан шыға бастаған.
Түркістан ... ... ... ... ... ұйым еді,
Түркістан легионын құру және жүйелеу ... ... ... Вели Қаюм ... тарапының қолдауына арқа сүйеді, әсіресе,
шығыс істері жөніндегі министрлік басшысы Альфред Розенберг пен рейхтың
барлық құрылымдарынан ... ... алып ... Түркістан легионы жайында айтар әңгіме көп, бірақ басты
мақсатымыз ол ... ... ... ... ... ... ... жөн санадық.
Мұстафа Шоқайды немістер өз мақсаттарына пайдаланбақ болып ... ... ... ... ... ... ретінде бірден
радиодан сөйлеуден бас тартып, отандастарымен кездестіруді өтінеді. ... ... ... ... ... (2 ай ... ... лагерьде
ондаған мың түркістандықтармен ... ... Бұл ... ... қорытындыға келеді: «26 тамыз, ... ... ... ... ... ... Берлиннен
Ганнмоверге жол тарттық. Айта кету ... ... ... ... ... ... екінші кезекте еді. Өйткені олар
Германияда дұрыс орналастырылып, басқарылып жатыр деп ... ... ... кездесулер әуелгі мәселелерге байланысты күмәндарымды
түгелдей жоққа шығарса, лагерлердегі ... ... ... басқаша
болып шықты».
Бұл арада тұтқындағы кеңес әскерлері басқа ел өкілдерімен салыстырғанда
ерекше ауыр халде болғандығын, Сталиннің бұйрығы ... олар ... ... ... үкіметінің оларға, яғни ... ... ... қол ... себепті оларға Қызыл крест қоғамы
тарапынан көмек берілмегендігін еске саламыз. ... ... ... куәсі
болып, жары Марияға жазған хатында түркістандықтар аштықтан ... ... ... ... ... ... ... көсемі өз патриоттарына соғыс жағдайында ... ... ... ... ... ұлтшыл Мұстафа Шоқай отандастарының
өмірін сақтап қалуды өзінің бірден-бір борышы санайды. Тұтқындағылардың бұл
үрейлі ауыр ... ... ... ... ... жолдаған хатында
Мұстафа былай деп жазады: ... - ... ... ... ең
мәдениетті адамдармыз деп санайсыздар. Егер сіздердің мәдениеттеріңіз менің
көріп жүргендерім болса, онда мен сіздерге де тұтқындардың ... ... ... ... XX ... өмір сүре отырып, XIII ғасырда
Шыңғыс хан жасаған зұлымдығынан асып ... ... ... ... ... жоқ! » Ол бұл ... СС офицерлерінің
біреуіне табыс етеді. ... ... тым тура ... мұның
артықтау емес пе? » - деген сөзіне Мұстафа: ... ... ... ... ату ... асу жазасын берсеңіздер, - қарсылығым жоқ. Мұндай мәдени
қоғамда өмір сүргеннен гөрі өлгенім артық. Бұл қорқынышты жағдайлардан ... де өмір ... ... - деп ... ... ... ... ұйқысы қашып ешнәрсеге зауқының жоқ екендігін, ... ... ... ... ... ... ... кері қайтуға
шешім қабылдаған қайран ер соңғы хаттарында былайдеп жазған еді: "Мұндағы
байланыстарым ... Мен ... ... деп ... Тезірек карантинге
жауып тастамай тұрғанда құтылып шығуым керек".
Профессор В.П.Булдаковтың айтуынша, "Түркістан легионын құру туралы
қаулыны ... 1941 жылы ... ... Бұл күні Мұстафа Шоқай
ауруханаға жатқызылған еді. Ал Түркістан легионы 1942 жылы ... ... - ... ... ... ... және осы уақытқа дейін оған телініп
келген Түркістан легионы ... ... пен ... ұлт қайраткерінің
соңғы сөздері-ақ тайға таңба басқандай етіп ап-айқын айғақтап тұр емес пе?!
Алайда ... оған ... ... ... ... шындыққа айналды. Комиссияның жұмысы бітер кезде лагерь басшылығы
миссия мүшелерін жинап, тұтқындар арасында сүзек ... ... ... алып ... алға ... екі апта ... жариялады. Арада 10-12
күн өткеннен кейін комиссия мүшелерінің арасында ешқандай рудың жоқ екенін
айтқан әскери дәрігерлер, ... ... ... қарауынан кейін
олардың Берлинге қайта берулеріие рүқсат етеді.
Жолға ... ... бәрі бір ... ... ... ... купеде одан басқа Али ... және Уәли Қаюм бар ... Али ... естелігінде, Берлинге кетіп бара жатқанда Мұстафа
Шоқай басының ауырып, ... ... және су ... ... Содан кейін серіктері шай беріп, Мұстафа бірнеше стакан шай ... жылы ... ... ... ... ... 40 ... болған
Мұстафа Шоқайдың ауруы үдейе түседі. Диагноз қою үшін профессор ... ... ... алмаған ол, "Сүзек болуы мүмкін" деп Шоқайды
ауруханаға жолдайды. ... ... оның ... ... ... ... күнге көтеріліп, діңкесі құрып, әбден әлсірейді.
Ауруханада Мұстафа Шоқай өзін ... ... ... ... қанша
жалбарынса да оны тыңдайтын ешкім болмады. Өйткені Ресейде екі рет сүзекпен
ауырған кезде іші емес, бас ауруынан қатты қиналғанын білетін ол, ... ... ... ... емес ... ... еді. ... оны үйіне
жіберу былай тұрсын, тіпті, жанына жұбайын да ... ... ... ... бойынша, Мұстафа Шоқай 1941 жылы 27- желтоқсанда
қайтыс болды. Бұл күні профессор Сағадат Шағатай ханымның сөзімен ... беті ... ... осы ... өліммен бірге Түркістанның
қайғылы тарихи дәуіріеде алып бір тұлға , орны толмайтын ... ... ... құрбаны болып кетті".
Ия, бүкіл саналы ғұмырын ... ... ... ... және ... ... арнаған Мұстафа
Шоқай, озбырлықтың әлдебір ойынына ... ... ... ... ... опат ... соң, ресми мәлімдемеге және ... ... ... , ... ... ... әңгіме тарады. Шоқайдың
жары мен шыйайы шәкірттері, большевиктік билікке қарсы күрескен достары мен
тұтқындар лагерінде бірге болғандар, ... ... ... ... мен ... ... да ... "өз ажалымен өлмегені"
жайында айтып жатты.
Берлинге сол күні ... ... ... ... арадан бірнеше күн
өткеннен кейін, яғни, 31 желтоқсан күні ғана күйеуінің ... ... ... Алайда оған түсініксіз себептермен күйеуімен ... ... ... ... ... күні де моргқа жіберілмеген Мария Шоқай
жан жарын тек 2-қаңтар күні ... ... ғана ... ... ... бетін ашып көруге тыйым салынады. Өлім хабарын естіген сәттен
бастап Мария Шоқай жұбайының өз ... ... кісі ... ... ... еді. Оның үстіне, көсемдерінің жаназасын шығармай жатып, Уәли Қаюмның
қуанышты мереке ретінде үлкен ... жаңа жыл ... ... ... ... ... ... түседі.
Амантай Кәкен. Ақиқат жаршысы (Дархан ... ... ... ... ... те, осыдан қырық жыл бұрын жарық көрген ... ... ... ... ... ... шоқайтану әлемiн бастап бергенiн
мойындағанымыз жөн. Әрине, бұл еңбек кезiнде ... ... ... ... ... ... ... бұрмаланғанын және
оның Мұстафа Шоқай туралы қоғамда ... пiкiр ... үшiн ... ... Дей тұрсақ та, осы ... ... ... ... ... оқып, танысқанымыз шындық.
Кеңес заманы ыдырап, тәуелсiздiк кезеңi басталған кезде бұл мәселе
жөнiндегi шындықтың бет пердесi бiртiндеп ашыла ... Әу ... ... ... ... ... ... тапты. Кейiн оның
"Түркiстанның қилы тағдыры" (1992), "Туркестан под властью советов" (1993),
ал жаңа ғасыр қарсаңында екi ... ... ... (1999) ... ... қатар оның өмiрiне, қызметiне байланысты Алматы, Қызылорда және
басқа шаһарларда ғылыми-тәжiрибелiк конференциялар, ... да ... ... ... Бұқаралық ақпарат құралдарында көптеген авторлардың
зерттеу мақалалары жүйелi түрде ... ... ... соңы ... ... ... ... Қара сияқты және басқа
шоқайтанушылардың ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткерi жөнiндегi деректер, оның артында
қалған рухани бай ... ... ғана ... ... ... Грузия, Әзiрбайжан секiлдi көршiлес ... ... ... Түркия, тiптi, сонау Америка Құрама Штаттарында шашылап жатыр.
Оларды жүйелеу мен жинау көп ... пен ... ... ... ... қатар осынау мол рухани дүниенi игеру үшiн сол елдердiң тiлiн, атап
айтқанда, француз, ағылшын, немiс, түрiк тiлдерiн бiлу ... Мiне, ... ... ... ... ... ... шыққан Дархан
Қыдырәлиевтiң "Мұстафа Шоқай" деген кiтабының маңызы ерекше.
Бұл еңбек сөз болып отырған автордың атүстi жаза салған ... ... ... бару үшiн ол көп ... Осы тақырыпта тарих ... ... ... философия докторы ғылыми дәрежесiне ие болды,
ал соның ... жеке ... ... ... ... ... 2001 жылы
Түркияда жарық көрдi. Сондықтан ғалым iнiмiздiң толыққанды еңбегi әбден иi
қанған зерттеу болып шыққан. Қысқартып айтсақ, бұл ... ... ... ... өмiр ... оның ... саралап, зерттеу iсi
тәуелсiздiк жылдарында ғана қолға алынды. Демек, бұл бағытта атқарар жұмыс
әлi ұшан теңiз. Сондықтан болар, оның ... ... ... орнын,
өмiрбаянын, күрескерлiк қызметiн, шығармашылығын ойдағыдай насихаттап
жүрмiз, тиiстi дәрежеде ел-жұртқа таныстыра алдық деп әлi айта ... ... ... күнi ... ... дұрыстап аша алмай
келемiз. Шоқай туралы, оған қатысы бар деген ... ... ... ... жол ... жүргендiгi де осыдан болса керек..
Мәселен, Ұлттық ғылым академиясы мен оның Ш. Уәлиханов атындағы ... ... ... ... ... ... шыққан "История
Казахстана: белые пятна" деген ктапта белгiлi тарихшы П. ... "1942 ... М. ... пен В. ... ... еткен Түркiстан ұлттық
комитетi құрылды" дейдi де, бiрақ "Шоқай оны көп басқарған жоқ" деп ... ... ... 1941 жылы 27 ... қаза ... еске ... жоқ адам ол ұйымды қалай басқарған?
Әрмен қарай Белан мырза Мұстафа Шоқай Парижге ... өзi ... ... "Жас ... ... ... жазып, "развернул
бурную антисоветскую деятельность в ... ... ... о ... ... ... Демек, Шоқай клеветник, яғни жалақор,
қылмыскер. ... ... ... ... бап бар. Олай ... ... өтiрiк пәле жапты деп ... ... бере ... ... ... ... сөз бар, ал оны ... деректер жоқ.
Айталық, "Ана тiлiнде" жарияланған "Аңызы қайсы, ақиқаты қайсы"
(8.08.1991) деген мақаладан Совет өкiметi ... ... ... ... ... ел алдындағы еңбегiн, рөлiн төмендету нышанын
байқадық. Онда: "М. Шоқаевты А. Байтұрсынов, С. ... Т. ... ... да ... көрнектi өкiлдерiмен бiр сапқа қою ... тарихи
шындыққа жанаспайды деп ... деп ... ... орай Түркiстан легионын Мұстафа Шоқай құрды деген жаңсақ
пiкiрдiң кейде бой ... ... ... ... шығармыз. Ал
ендi бұл дерек туралы ақпарат iздеген адам оны 2000 жылы шыққан "Түркiстан"
энциклопедиясынан таба алмайды. Мұнда "Түркiстан ... ... ... бар, ал ... ... туралы ақпар жоқ.
Мұстафа Шоқайдың саясаткерлiгi, шығармашылығы, түрiкшiлдiгi,
"Прометей" қозғалысына, «Түркiстан ... ... оның ... ... тағы басқа проблемалар жеке-жеке кешендi зерттеудi талап ететiндiгi
сөзсiз. Оның ... ... ... сөз ... оған ... қол ұшын ... поляктардың көмегiне тоқтала кету парыз. Мәселен,
Ресейден талай қорлық көрген поляктар большевиктер табанына жаншылған орыс
емес ұлттарға, оның ... ... ... ... ... ... ерекше ынта-
ықыласы туралы мәселенiң өзi арнайы диссертациялық зерттеуге сұранып-ақ
тұр.
Жалпы қазақтар мен поляктарды баянды ... ... ... ... ... Қазақстан аумағына тұңғыш қадам басқан XII ... ... ... ... кiрiп тiлмәш қызметiн атқарған монах-
поляк Бенедикт екен. Демек, бiздiң байланысымыздың ... одан да ... ... ... ... монах Ұлы Даладағы жергiлiктi халықтың тiлiн
қайдан бiлген?
"Ақмола бүкiл Даланың болашақ астанасы ... ... ... ... ... ... жат болып қалуы мүмкiн емес, оның
рухы қазақ даласына аспандай көтерiлiп, жарқырап сәуле шашатын болады...
ЖАСАСЫН ҚАЗАҚТАР!" – ... ... ... ... ... ұмытарсыз!
Сол сияқты 1917 жылдағы аумалы-төкпелi кезеңде де Польшаның күрескер
ұлдары түркiстандықтарға ... ... ... ... ... ... өкiлдерiне жасамақ болған кейбiр қастандық
әрекеттерi туралы поляктардың оларға хабарлап отырғанын Заки Валиди ... ... ... ... Түркiстан автономиясының әскерiн
ұйымдастыруды қолға ... оны ... ... ... ... ... қала қоршауда қалған кезде Мұстафа Шоқайдың бұдан аман-
есен құтылып шығуына да поляк жiгiттерi ... ... ... ... ... ... жаңа-жаңа ес жинап, етек жауып келе жатқанына
қарамастан тағы да сол ... ... ... мен оның ... ... ... ... алмаған көмегiн жасап, "Яш
Түркiстанды" он жыл бойы қаржыландырып отырды!
Әрине, Мұстафа Шоқайға ... ... ... ... ... ... Иозеф Пильсудскийдiң рөлi ерекше болғандығын ерекше атап
өткен орынды. 1920 жылы ... мен ... ... арасында соғыс болады.
Сонда Польша үкiметiнiң жағдайы қаншалықты ауыр ... ... ... ... ... мен ... ... еттi.
Олардың тоз-тозы шығып, Варшавадан әзер қашып құтылады. ... 1921 ... ... шартымен шекара тұрақтандырылады.
Ресейдiң "Кеңеске жау ұлттық-саяси ... ... ... талабы Пильсудский үзiлдi-кесiлдi тойтарып тастапты. Сонда ... ... ... ... ашық ... көрсетесiңдер.
Дүниежүзiлiк төңкерiс жасағыларың келедi. Олай болса, Кеңес өкiметiнiң
бiзге мұндай талап қоюға ... жоқ", - ... ... ... бұл ... ... ... халықтар арасында онымен
дәл осылайша сөйлескен жалғыз Польша едi", - деп жазуы бiраз жайды аңғартса
керек.
Кейiнгi уақытта болған оқиғалардан бiр-екi мысал. ... 1981 ... ... ... ... 75 жылдығы тойланды. Сол кездегi
социалистiк елдер лагерi басшыларының бәрi келiп, Бас ... ... ... ... ... ... ... Кармаль Леонид Ильичтiң
костюмiне ауғанның "Бостандық" орденiн таққанда ... ... ... ... ... салтанатқа келген қонақтардың iшiнде осыдан бiр жұма ... ... ... ... ... ... ... Ярузельский болмады.
Тым құрығанда өкiлiн де жiбермедi. Бас ... бiр ... де ... поляктар Алматыдағы Желтоқсан қанды оқиғасында барша жұрттан бұрын
сол кездегi президент Лех Валенсаның өзi бас болып 70-тен ... ... ... ... хат ... куә болдық емес пе?
2000 жылы менiң "Түркiстан легионы" деген ... ... едi. ... ... көрген, сөзiн естiген, легионда болған, сол үшiн сотталып,
одан бостандыққа шыққан соң әлi күнге дейiн ... ... ... ... ... ... ауылы) қаласынада тұратын Мақсұт
ағаймен ... ... ... ... ... ... ... келтiрген
едiм. Ақсақал тұтқынға түскеннен кейiн Польша жерiне, Легинова ... ... ... ... Ол ... ауруханаға түскенде бiр поляк
дәрiгерi оның қазақ екенiн сезiп: "Жолымбет деген ... ... бе?" – ... ... ... Ақсу, Бестөбе деген үш алтын ошағы бiздiң
мекен. ... ... Бұл ... да мән-маңызы бар екен. Өткен
ғасырдың аумалы-төкпелi кезеңiнде алаш жерiне батыс аймақтан көп адам ... ... ... ... ... де ... поляк азаматтары келген
екен. Ерiксiз бөтен жерге қоныс аударған ... ... ... ... ... берген, көмектескен. Содан шығар, әлгi католик дәрiгердiң
маған деген ықыласы ерекше ... жаны ... ... Мұны оның ... жалпы алаш жұртына деген ризашылығы деп түсiндiм", – дейдi ... ... ... Дархан Қыдырәлиев ақиқат жаршысы, ұлт жанашыры
бола ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын алдағы
уақытта да жалғастыра ... ... тың ... ... ... ... оқушыларын қуанта бередi деп сенемiз.
Пайдаланылған әдебиеттер.
[1] Шоқайдың Қазақстанда “халық жауынан” халық батырына көтерілу процесі
үшін қараңыз. Қара Ә. ... ... ... ... ... ... 220 – 255- ... Біз бұл байланыстарды өзіміздің Мұстафа Шоқай өмірі, күресі,
шығармашылығы атты еңбегімізде “Қоқан және Алашорда үкіметтері арасындағы
байланыстар” атты арнаулы тарауда жан жақты ... ... ... ... 94- ... ... М. “Алаш қозғалысы”. Алматы, “Санат”, 1995, 339-340 бет.
[4] Хайит Б. “Türkistan Rusya ve Çin Arasında”. ... 1975, ... ... М. “Алаш қозғалысы”. Алматы, “Санат”, 1995, 340-бет.
[6] Сонда, 263- б.
[7] Нүрпейісов К. “Алаш һәм ... ... ... 1995, ... ... М. ... қозғалысы”. Алматы, “Санат”, 1995, 340-бет.
[9] Қойгелдиев М. “Алаш ... ... ... 1995, ... ... 1918, Nо ... ... өкіметі мүшелерінің бір бөлігі Семейге өтіп, Алашорданың
шығыс бөлігін құрды. Енді бір ... ... Орал ... ... ... ... ... бөлімін құрды. Бұл туралы көбірек
мәлімет үшін қараңыз: Нүрпейісов К. “Алаш һәм Алашорда”. Алматы, “Ататек”,
1995, 159-160-бет.
[11] Бұл ... атын ... ... ... ... ... ... Шығыс Ресей Мұсылмандар Федерациясы, Шығыс Ресей
автономиялық Мұсылман Өлкелері Одағы және Түркістан Федерациясы. Бұл туралы
қараңыз: ... З. У. ... ve ... Yakın ... ... ... ... 370-бет. Тоган бұл федерация жоспарынан бір картаны ғана
шетелге алып шығады. Бұл карта үшін ... ... ... ... ... түрік әскерлері мен офицерлерінің қайтарылуы мәселесі
жөнінде көбірек мәлімет үшін қараңыз: Гүвен Е. “I. Dünya Savaşında
Rusyadaki Türk Esirleri ve Rusya ... ... ... ... ... ... ... Істамбұл, 1996;
Қарақартал О. Dünya Savaşı Sonunda Sibirya’daki Esir Türk Askerleri Sorunu
ve Türk Dünyası Gazetesi. “Sibirya Araştırmaları” ... ... ... ... 1997, ... ... М. Юсұф Акчұра. “Яш Түркістан”. Көкек 1935, Но 65, 11-бет.
[15] Тоған З. У. ... ... ve Diğer ... Doğu ... Varlık ve Kültür ... ... 1969, ... Тоған З.
У. “Türkili ve Türkistan’ın Yakın Tarihi”. Істамбұл, 1975, 370-бет; Шоқай
М. Юсұф Акчұра. “Яш Түркістан”. ... 1935, Но 65, ... ... З. У. ... Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin
Milli Varlık ve Kültür ... ... 1969, ... Яш ... ... ... мәлімет үшін қараңыз: Қара Ә. Мұстафа
Шоқай Өмірі Күресі ... ... 2004, 263-273- ... Йені ... ... үшін көбірек мәлімет үшін қараңыз: Сонда, 261 –
263- бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Мұстафа Шоқай өмірі9 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Алашорда10 бет
Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде54 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Мұстафа Шоқай және тұтас Түркістан идеясы51 бет
Мұстафа Шоқай. Саяси сауаты9 бет
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь