Қазақ мәдениетінің бастаулары. Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы

Мазмұны
Жоспар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .1
1.Қазақ мәдениетінің бастаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1.Ежелгі дәуір мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2.Қазақстан аумағындағы ортағасырлық мәдениет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
2.Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2.1.Ұлы Жібек жолы Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
2.2.Ұлы Жібек жолының бағыттары мен тармақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
2.3.Ұлы Жібек жолының Қазақстан тарихи.географиялық және қалалық мәдениеттің дамуына ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.4. Ұлы Жібек жолының мәдениеттің өркендеуіне тигізген ықпалы ... ... ... .23
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
Кіріспе

«Мәдениет дегеніміз не?» — деген сұраққа жауап беру үшін бұл сөздің этимологиясына, яғни осы бір күрделі ұғымды білдіретін сөздің шығу тегіне тоқталуды жөн көрдік. Қазақ тіліне бұл термин арабтың «маданият» — кала, қалалық деген сөзінен енген. Бұл ортағасырлардағы мұсылман мәдениетінің өркендеу кезеңінде қалыптасқан түсінікпен байланысты. Мәдениетке берілген көптеген анықтамаларды алътерінативтік (қарсы қоюшылық) деп атауға болады. Бұл жерде алдымен көзге түсетіні — мәдениет пен табиғатты «культура» мен «натураны» қарсы қоюшылық. Көне заманда «культура» деген ұғым «жерді өңдеу» дегеп мағынаны берген. Кейінірек, дәлірек айтканда, Цицеронның еңбектерінде (б.з.д. 45 ж.) бұл сөздің мағынасы тереңнен жанды жетілдіру» деген ұғымды білдірді. Уақыт өткен сайын еуропалық тілдерде мәдедиет сөзі «білім беру», «даму», «қабілеттілік», «кұрметтеу» сияқты мағыналарға ие бола бастады. Қазіргі заманның сөздіктерде мәдениетке төмендегідей анықnамалар берілген:
а) мәдениет — белгілі бір халықтың қол жеткен табыстары мен шығармашылығының жиынтығы;
ә) мәдениет — адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік ерекшеліктері (палеолит мәдениеті, крит-микен мәдениеті, қазақ мәдениеті және.т.б.;
б) мәдениет — адамдық өркениеттің белгілі бір саласыныц жетілу деңгейі (сөйлеу мәдеииеті, еңбек мәдениеті, кұқық мәдениеті және т.б.);
в) агро-мәдениет (дәнді өсімдіктер мәдениеті, цитрустық мәдениет және т.б.)
Ал осы ұғымдардың ішіндегі мәдениеттану пәніне алғашқы екі ұғымды, тікелей қатысуы екендігін аңғаруға болады. Мәдниет ұғымы тарихи қалыптасудыңі ұзақ даму жолдан өтті, оны алғашқы рет ғылыми тұрғыдан анықтауға ұмтылған философтар болды. Бірақ, өкінішке орай, XVIII ғасырға, яғни Ағартушылық дәуірі кезеңіне дейін, басты құндылық — адам мен оның ақыл-ойы деген қағида жүзеге асканға дейін «мәдениет» сөзі белгілі бір модельденген термин ретінде қолданылмады, бар болғаны жаңа ұғымдардың синонимі ретінде ғана пайдаланды. Сөзіміз дәлелді болу үшін, «мәдениет» ұғымын талдауды Көне заманнан бастағанды жөн көрдік. Жоғарыда атап көрсеткеніміздей Бұл терминнің алғашқы мағынасы жер-анамен, оны өңдеп-баптаумен тығыз байланысты болды. Демек «мәдениет» ұғымы жерді жырту, бау-бақшаны өңдеу, яғни өсімдіктер және жануарлар дүниесімен, дәлірек айтқанда, егіншілік пен ауыл шаруашылығымен тығыз байланыста қарасгырылды. Оған қоса бізге үйреншікті болып кеткен «мәде-ниет» ұғьмының тәрбие мен біліммен байланыстылығының тамыры да сонау көне заманда жатыр. Білімсіз және тәрбиесіз адам еш уақытта мәдениетті бола алмайтыны ақикат, ендеше білім мен тәрбие барлық халықтар мәдениетінің
Қолданылған әдебиеттер.

1. «Мәдениеттану» Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева, Т. Ғабитов Алматы «Раритет» 2005
2. «Мәдениеттану» Сәрсенова Б.А. Алматы 2007.
3. «Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін» Алматы «Дәуір» баспасы 1994.
4. «Қазақ мәдениеті – қазақ мемлеттілігінің жүрегі» Серік Асылбекұлы Алматы «Өнер» баспасы 2003.
5. «Қазақстан тарихы дәрістер курсы» Қ. Аманжолов Алматы «Білім» баспасы 2004.
6. «Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы» М.Б. Әмірханов, Ө.Д. Сандықбаев Алматы 2007.
7. «Мәдениеттану» Ш. Нағымұлы «Фолиант» баспасы Астана-2007
        
        Мазмұны
1.Қазақ ... ... ... ... ... ... ... болу
тарихы.............................................................12
2.1.Ұлы ... жолы ... ... ... ... ... ... жолының Қазақстан тарихи-географиялық және қалалық
мәдениеттің ... ... Ұлы ... ... ... ... ... мәдениетінің бастаулары
1.1.Ежелгі дәуір мәдениеті
1.2.Қазақстан аумағындағы ортағасырлық мәдениет
2.Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы.
2.1.Ұлы Жібек жолы Қазақстан жерінде
2.2.Ұлы Жібек жолының ... мен ... ... ... ... тарихи-географиялық және қалалық
мәдениеттің дамуына ықпалы
2.4. Ұлы ... ... ... өркендеуіне тигізген ықпалы.
Кіріспе
«Мәдениет дегеніміз не?» — деген сұраққа жауап беру үшін бұл ... яғни осы бір ... ... ... ... шығу ... жөн көрдік. Қазақ тіліне бұл термин ... ...... ... сөзінен енген. Бұл ортағасырлардағы мұсылман ... ... ... ... ... Мәдениетке берілген
көптеген анықтамаларды алътерінативтік (қарсы қоюшылық) деп атауға болады.
Бұл жерде алдымен көзге түсетіні — мәдениет пен ... ... ... ... ... Көне ... «культура» деген ұғым «жерді өңдеу»
дегеп мағынаны берген. ... ... ... ... ... 45 ж.) бұл ... ... тереңнен жанды жетілдіру» деген ұғымды
білдірді. Уақыт өткен сайын еуропалық тілдерде мәдедиет сөзі ... ... ... ... ... мағыналарға ие бола бастады.
Қазіргі заманның сөздіктерде мәдениетке төмендегідей анықnамалар берілген:
а) мәдениет — ... бір ... қол ... ... ... ... мәдениет — адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі ... ... ... ... крит-микен мәдениеті, қазақ
мәдениеті және.т.б.;
б) мәдениет — адамдық ... ... бір ... ... деңгейі
(сөйлеу мәдеииеті, еңбек мәдениеті, кұқық мәдениеті және т.б.);
в) агро-мәдениет (дәнді өсімдіктер мәдениеті, цитрустық мәдениет және ... осы ... ... ... ... алғашқы екі ұғымды, тікелей
қатысуы екендігін аңғаруға болады. Мәдниет ұғымы тарихи қалыптасудыңі ұзақ
даму жолдан ... оны ... рет ... ... ... ұмтылған
философтар болды. Бірақ, өкінішке орай, XVIII ғасырға, яғни Ағартушылық
дәуірі кезеңіне дейін, басты құндылық — адам мен оның ... ... ... ... дейін «мәдениет» сөзі белгілі бір модельденген термин
ретінде қолданылмады, бар ... жаңа ... ... ... ... ... дәлелді болу үшін, «мәдениет» ұғымын талдауды ... ... жөн ... ... атап ... ... ... мағынасы жер-анамен, оны өңдеп-баптаумен тығыз байланысты
болды. Демек «мәдениет» ұғымы жерді жырту, ... ... ... және ... ... дәлірек айтқанда, егіншілік пен ауыл
шаруашылығымен тығыз байланыста қарасгырылды. Оған қоса ... ... ... ... ... ... мен ... байланыстылығының
тамыры да сонау көне заманда жатыр. ... және ... адам еш ... бола алмайтыны ақикат, ендеше білім мен тәрбие барлық халықтар
мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... сөзі
«құрмет тұту, сыйлау, құрметтеу, табынушылык» деген мағыналарға да ... ... ең ... — дінге табынушылық. Көне замандағы адамдар
әруақытта да құдайлар ... ... ... санасынан тәңірі берік орын
алды. Үйде де, түзде де құдайлар адамдармен бірге ... ... ... ... ... ... тұрды, қала адамдары меп қала азаматтарын
бәло-жаладан қорғады. Міне, сондықтан да болар ... ... ... ... ... ... дәріптейді Полис дегеніміз — шағын ғана
халқы бар қала, ал қала тұрғындары сол ... ... ... ... өз ... ... бағынды, қаланы сыртқы жаулардан қорғады қажстті
азаматтық міндеттері мен ... ... ... ... сот
орындары мен қаланың басқа да мекемелерінің жұмыстарына жәие т.б. қатысуы
мүлтіксіз орындап отырды. Мұндай қалаларда мәдениет әрі ... ... ... ... әрі жер ... де білдірген. Дәл осындай үйлесімділік
көне полистерде қала азаматтарының азамат болып ... ... ... ... бұл ... «пайдейя» (бала) деген ұғым аркылы берген.
Бұл термин тәрбиелеу, ... ... ... ... білім беру, білімділік,
ағартушылық, мәдениет деген мағыналарға да ие ... ... ... ... ... ... б) ... мәдениеті үздіксіз
дамып өркендей отырып, революция мен прогресі жалпы ... ... ... біз ... мәдениеттің материалдық негізіне мән
берілмей (әңгіме Л.Г. Морган мен Тайлордан бас-қа Маркске ... ... ... туралы болып отыр), мәдениетті тек құдайдың
шапағатымен ғана байланыстырып, бұл ... ... ... адамгершілік,
өмір, философия, құқык. және т.б. сияқты салаларын ғана ... Cultura - ... егу ... ... ...... ... әрекеті арқылы жасалатын өзгерістер. Бұл ... адам ... оның ... ... ... адамның және оның
қызметінің бірлігі негізделген. Кейіннен «мәдениет» деген сөз ... ... адам ... бәрін де «мәдениет» деп ... Осы ... ... ... ... көрсетілді. Мәдениет – адам
жасаған «екінші табиғат».
Мәдениет – жеке адамның өмір сүру ... мен ... ... өмір сүрген ортамен қарым-қатынасы. Ол - ... ... ... ... құбылыс.
Адамдар өздерін қоршаған ортаға, оның әлеуметтік және мәдени қатынасына
әсер етеді, өзгертеді. Олар оны өз мақсатына пайдаланады. ... ... мұра етіп ... ал ол мұра ... жағдайда үнемі дамуда
болады.
1.Қазақ мәдениетінің бастаулары .
Әлемдік мәдениет ... ... соң, ... ... ...... ... негізгі тұрғындары,
әлемдегі жалпы саны 13 ... ... ... ... ... ... мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы
мұсылман ... , ... тіл ... ... ... ... ... Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік
өрісі мен уықыт ағынында мәдениеті ... ... ... ... ... айқындайық. Қазақ еуразиялық Ұлы дала кө шпелілерінің
кеңістікте мұрагері болып табылады. ... осы ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған
ортада ... ... ... ... оқшау, мәнгіге берілген енші емес.Ол
тарихи ағынның өрісі болып табылады.Мәдени кеңістіктің мағызды қасиеті ... ... ... ... «ата қоныс» ұғымы көшпелілер үшін қасиетті,
ол өз жерінің тұтастығының ... және ... ... ... ... қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас егемендігінен
туады. Ата қоныстың ... ... ... ... ... ... деп ... яғни қоршаған орта киелі ... ... ... мен ... ... ... молалардан т.б.
тұрады. Олардығ қасиеттілігі ... ... мен ... ... мұра ... ... ... бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары
қабілеттері жоқ ... ... ... өмір сүре ... ... ... адам мен ... арасында «қытай қорғаны» ... ... ... ... арасындағы нәзік үндестікті білдіретін
дәнекер қызметін атқарады. ... төл ... ... ... ... обал және ... ... тікелей
байланыстырылады.
Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-семіп қалған, өзгеріссіз әлем
дейтін ... де ... жиі ... ... бұл осы ... қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір ... қалу ... ... ... ... Ол мезгілдік,
вегитациялық заңдылықтарға бағынып , қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине
бұл қозғалыс негізінен қайталанбайды, ... ... ... Қуаң даланы
игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға
бағытталған. Яғни, адам ... ... ... ... ... ... ... өркениеттің кеңістіктк игеру құралдарына
тоқталып өтейік. Бұл ... ең ... ... ... ... ... ... назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру ... ... ... ... ... жасады.
Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке,шығыстан
батысқа қарай қозғалыста болған. Белгілі болжам ... ... ... ... ... ... ... Үндістан, Иран, Грекияға енгеннін түрік ... Кіші ... ... ... ... ... мен Үндіге көшпенді түрік-монғол
тайпалары ылғи ... ... ... Белгілі ғұлама А.Вебердің пікірі
бойынша, ... ... ... ... ... ұлы қоныс
аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл ... ... ... себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны
пйдалана білудің ... зор ... және ... да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл
еуразиялық Ұлы ... ... ата ... деп ... Мысалы, қазақ эпосында Қоқан, Қырым, Ыстамбол, ... ... ... т.б. ... өз ... ал ... ... Шам, Мысыр
қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген.
Батыстық мәдениеттанудың көптеген ... ... ... ... ... ... өзін ... шығарған. Олардың пікірі бойынша,
тек бір үлкен ... ... ... бар, ал ... ... «тағылары
мәдениетті адамға айналдырудың ... ... ... Батыстық
миссионерлер жергілікті тұрғыларды «туземдіктер» деген кемсіту атымен атап
келді. Бұрын бұл сөз ... ... жоқ ... адамдар дегенді
білдірген.Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір
бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен ... ... екі ... не олар ... мен ... ... ... оларды құрту парызға
жатады.Егер, «туземдіктер» пйдалы болса, оларды өсіріп ... ... ... жеткізу керек. Сонын өзінде олар»адамсымақтар» деңгейінен
көтеріле алмайды.
Батыстың ... ... ... көзқарастардың жалпғандығын өз
шығармаларында көрсете білді. А.Тойнби ... ... ... ... ... аяусыз караудан оның белгілібір нәсілге ... ... ... ... аяққа басуға дейін бір-ақ ... бар. ... ең бір ... ... ... ол ... белгілі бір
тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны ... ... ... адамзаттың нәсілдік дихотомиясы барлық діни, мәдени, саяси-
экономикалық дихотомиялардан озгеше, адамзаттың арасынан өте ... ... жыра ... Үшіншіден, нәсілдік өлшем ретінде адамзаттық
табиғңаттың сыртқы, мәнді емес, ... ... ... ... ... дәуір мәдениеті.
Б.з.д. II мыңжылдықта қазақстан аумағында Андронов ... ... ... Кросноярск жағындағы Андронов деревнясынан
табылған). Андронов мәдениетінің негізгі аумағы – Қазақстан, ... ... ... жатқан Орал таулары. Андронов мәдениеті 8-9 ... ... Одан ... ... ... ... адамдар қонысының іздері қалған.
Андроновтықтар алғашында отырықшылықта өмір сүрген, жер өңдеумен, мал
шаруышылығымен айналысқан. 20-25 жылдан ... ... ... жаңа
орынға көшіп келеді, одан кейін де малды ... ... ... ... ... жайлауларғакетті. Бұлкезеңде бейбітшілік заман
болған тәрізді. Мал ... ... ... ... ... ... Олар ... жылқы мен қой бақты, өйткені қойлар қыста
тұяқтарымен қардың ... ... азық ... ... ... ... үй ... ішінде жылқы малының саны көбейе түседі. Кейінгі
кезеңде екі өркешті түйелер – бактрия ... ... ... Бұны тасқа
қашалып жасалған бейнелер және түйелердің өыштан жасалған мүсіндерінен
көруге ... ... ... ... ... төрт дөңгелекті, үсті киізбен
жабылған ... өмір ... ... қалпына келтірегн - ... ... ... ... жатады. Алексеев олар туралы:
«...Мұрындары өте үлкен, ... кең ... ... ... ... ... ... бірақ әдемі адамдар, ... деп ... ... ... ... ... туралы олардың
қабірінен табылған заттар мағлұмат береді. ... ... ... ... жасалған ыдыс тамағымен, пышақтар тастан ... ал бай ... ... ... ... ... мыстан
және күмістен жасалған әшекей заттар табылған [2-180].
Арилердің діні – ... ... ...... ... оның өмір ... кезі белгісіз. Зороатраизмнің киелі
кітабы – Авеста иран шахтары Сасни әулеті ... ... рет ... ... сақтар келді. Олыр б.з.д.IX-VIII ғасырларда б.з III
ғасырда өмір сүрген. Сақтар туралы жазбаша мәліметтің екі түрі ... ... ... сына ... мен жартастарға жазғандары және
«тарих атасы» деп ... ... ... ... ... ... өмір сүрген сақ тайпалары – ... ... ... ... сыртқы бет бейнесі өзгере бастаған. Жаңа
дәуірінің басында олардың басқа тайпаларымен араласуынан азиялық нәсілдес
адамдардың саны ... ... ... де ... Қола ... темір
дәуіріне өту басталады. Көшпелі ... ... ... ... ауа ... ... ... Сақтардың мүліктері туралы олардың, жерленген
қабірлерінен мәлімет алуға болады. Белгілі, ... ... ... және ... қорғандар салынған.
Қ.Ақышев өз кітабында: «Есіктен табылған өнер өнімдері» ... аң ... ... ... аң ... ... екі
ерекшелігіне назар аударады. Ол – өмір шындығына сәйкес ... ... Өмір ... сәйкес келуі –киімде, ыдыстарда және құралдарда
бейнеленген аңдардың танылуы. Белгіленген ... ... ... - оның ... ... ... ... өнердің шығуына әкеледі. Ең алдымен ол жануарлар мен
құстардың орнына ою-өрнектерді бейнелеумен, орнаментализм түрінде ... IV ... ... ... ... ... ... Ғұндар монғол типтес болған. Ең алғаш ғұндардың мемлекет
ретінде құрылуы өз әкесі мен ағасын өлтіріп, таққа отырған Модэ ... ... ... ... ... «Тек уй ... етіментамақтанады, жануарлардың
терісінен киім киеді», - деп жазған. Алайда ... ... ... ... ... мал шарушылығымен ғана емес, жер шаруашылығымен ... ... ... ... ... өзенінің Селенга өзеніне
құяр тұсында ғұндар тұрған жерлердің қалдықтаоы табылған Иволга қалашығының
жер ... – 75га, ол 4 ... 4 ... ... ... 80 ... үй
орындары қазылған. Олардан темір жасау және қола құю ... ... ... ... ... ... жасалған бидай ұнтағыштар табылған.
Ғұндар шарушылығында тұтқындарды құл ретінде ... ... ... ... ... ... бірінші өатарда тұрған.Ғұндардың
мемлекеттік бірігуі Қытай және көршілермен үнемі соғысу нәтижесіндеболды.
II ғасырда ... ... ... ... ғұн ... қазіргі Шығыс Қазақстан және Жетісу өңіріне көшіп келді.IV-V
ғасырларда ғұндар Орал маңы, ... ... және және ... ... 376 жылы ... Рим империясының шекарасына жақындайды. Ғұндардың
көшуі ... ... ... байланыстырылады. К.А. Иностранцев
шатастырып алмау үшін, Еуропағұндарын «гундар», ал азиялық ... деп ... ... өзінің «Азия және Еуропадағы ғұндар» атты ... ... ... ... олардың көсемі Аттила есімімен байланысты
екенін көрсетеді[2-184]. «Аттиланың бойы ұзын емес, иығы кең, қара ... ... кең ... Оның ... көзінің тесіле қарауынан оған
жақындағанда оның ... ... ... 90 жыл өмір ... ... ... ... таққа таласуынан құлайды. Ал ғұндардың өзі басқа
басқа халықтармен араласып кетеді.
Материалдық мәдениеттің дамуы.
Материалдық мәдениеттің дамуы ең ... ... ... ... ... VI-VIII ғасырларда еңбек құралдарының негізгі түрлері көбңне
темірден дайындалы. Қазіргі ... ... ... ... өндірудің ежелгі
орындары аса терең емес үңгірлер мен ... ... ... ... дамуы ұсталық өнердің – теміршіліктің өсуіне ... ... ұғым ... - ұста ... VI ғасырдан бастап белгілі бола
бастады[7-76]. XI-XII ғасырларда қалаларда ... өнер ... ... ... ... ... және ... бұйымдар жасау
қолөнершілік сипатта болды. Бидайды, әсіресе тарыны ұнтақтау үшін ағаш
«келі» ... XI ... ... өнер үлкен деңгейге жетті. ... ... ... және әсемдік бұйымдар жасау қолөнершілік
сипатта болды.Бидайды әсіресе тарыны ұнтақтау үшін ағаш ... ... ... бидай тарту үшін тек қалақтары үлкен қол диірмендер ғана ... ... ... ... диірмендер де кеңінен қолданылды. Егін
шаруашылығы және ... ... ... қайла, күрек тәрізді құралдарды
дайындау байланысты болды. Темілден ... ... ... ... ... садақтар мен жебе ұштары дайындалды.
Материалдық мәдениеттің дамуы тұрғын үй мен үй жиһаздарында да ... VI-XII ... ... екі түрі ... киізбен жабылған киіз үй және
дқңгелектер үстіне орнатылған үй. Олардың ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы болды.
Киіз үй дқңгелекформалы, керегелер мен ... ... ... үстіне орнатылған жылжымалы үйдің ... ... ... ... Оның үстін оюлы киізбен, түрлі-
түсті жібеккпен ... ... . ... ... ... меншігі еді.
Қысқы үйлер саздан, шымнан, орманда жерлерде кесілген ... ... ... ... ... шимен жабылып, оның үстіне киіз төселді.
Ежелгі Қазақстан ... ... үй ... болып ағаш
кереует. Бағалы заттар мен киім сақтайтын сандықтар, сырмақ көрпелер, үлкен
дөңгелек үстел, бесік ... ... ... ет ... ... ... ... кең қолданылды. X-XI ғасырларда қазанды
шойыннан ... ... Осы ... ... Қазақстан мен Жетісу
қалаларында тоқымшылық өнері жақсы дамыды. ... ... ... ... табиғи шауашылықтың әлсіреуіне әкеп соқты. Бірте-бірте
құмырашылардың, әйнек ... ... ... ... ағаштанжәне ою оюшылардың тауарларына сұраныс өсе бастады [7-
77]. Ортағасырлық керамикалық ыдыс-аяқтар, кеселер, ... ... ... ... ... Отырар, Ақтөбе, Тараз, Сарайшық
қалаларының орнын қазу кезінде табылды. Қазақстан қалаларында жасыл, көк,
сары, қызғылт ... ... ... ... жаұсы дамыды. Зергерлік қнер
үлкен жетістіктерге жетті. Қала орындарын қазу кезінде әдемі ... ... ... бай ... алқалар, қоладан, күмістен, алтыннан
дайындалған бұйымдар табылды. Жамбыл облысы, Шу ... ... ... қазу ... ... үлкен тарихи маңызы ... ... ... ... ... ... ... бұл жерженбалғалар, қысқыштар, күсітелген,
алтындалған қасықтар тапты. ... үш ...... ... ... ... Ол V-XII ... Түрік, Қарахан, Қарлұқ* және
Қарақытай ... ... өмір ... ... ... ... жиыны табылған. Бұл сегіз қырлы бастары бар ... өте ... қола ... араб ... ... ... белдік.
Бұйымдарды дайындауға сүйек пен мүйіз кеңінен қолданылды. Сүйектен жасалған
тұмарлар, пышақ сабы, ойын сүйектері, түйреуіштер, ... ... ... ... ... қымбат бағалы тастардан, перламутрдан,
нефриттен және ... ... ... елдер арасындағы сауда айырбас
құралы ретінде қолданылды [7-78].
1.2.Қазақстан аумағындағы ортағасырлық мәдениет.
Қазақстандағы ортағасырлық мәденениет бірнеше ... ... ... дейінгі, монғол империясы кезеңіндегі және монғол кезеңінен
кейінгі мәдениет. Орта ғасырлардың ... ... ... қағанаты
құрылды, ол 603 жылы Шығыс және ... ... ... ... ... ... ... Батыс Түрік қағанаты көпке дейін беріспеді. VII-VIII
ғасырда екінші Ұлы Түрік ... өмір ... ... ... үш ... ... және ... соғыс жүрді. Арабтар өз діні – исламды
таратуға ұмтылды. Ислам діні ... ... VIII ... ... өз ... ... ... құтылған он жасар баланы асырап
жеткізген бөрімен байланыстырады. Бала өсіп ... бөрі оның ... ... ... ... алып, оны өлтіреді. Ал бөрі тауға қашып кетеді
де, сол жерде он бала ... ... ... атты ... жаңатайпаның
көсемі болады. С.Г.Кляшторный жазғандай, «ашина» деген сөздің өзі иранша
«көк, қара-көк» ... ... ... ... ... көшіп келіп,
«түркілер» деп атала бастады. «Түркі» деген сөз Алтай тауларының жергілікті
атауыдеп тұжырымдалады.Бұл аңызды ... ... VI ... жазған.
VIII-X ғасырда қыпшақ тайпалары көтеріле бастайды. Олардың мемлекті Х
ғасырда құрылды. Тарихшылардың деректкрі бойынша, ... ... ... жылы ... кездескен. ХШ ғасырда қазіргі Қазақстан аумағын «Қыпшақ
даласы» деп атаған. Ұйғыр халқының аңызы бойынша, көк ... ... ... ... ... ат қояды екен. Бетің біреуіне ... ... ол ... ... ... Русьте қыпшақтарды
«половцы» деп атаған [2-185].
2.Ұлы Жібек жолының пайда болу ... ... ... ... ... ... ... жолы” атанғаны
түсінікті. Ал “Ұлы” сөзінің оған қосылуы жолдың ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да бұл жол “Ұлы Жібек
жолы” болып тарихқа енді.
Қытай жазба деректеріндегі хабарларда б.з.б. II-I ... ... ... ... ... ... мәліметтер бар. Сол
байланыс кезінде олардың араларында жасалған саудада қымбат бағалы жібектің
жүргендігі сөзсіз. Сол қытай деректері ... VI ... ... Түрік
қағанының және оның нөкелерінің жібек ... ... ... Бұл- ... жібектің бүкіл Еуразияға әйгілі болған кезеңі.
Жібек жолының басы Қытай жеріндегі ... ... ... ... Ол Ұлы ... қорғанының батыс шетінен өтіп, Іле өзенімен
Ыстықкөлге жетеді. Жол осы ... ... және ... ... ... ... солтүстік бағыттарға тармақталады. Оңтүстік бағыт Ферғана,
Самарқан, Иран, Ирак, ... ... мен ... ... ... ... бағыт Оңтүстік Қазақстанда Испиджаб қаласына келіп және екі
тармаққа бөлінген. ... Орта ... ... ... ... ... төменгі ағысымен батыс Қазақстанға шығып, Еуропаға қарай өткен.
Алайда бұл ... ... ... ... болды деп айтуға
болмайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп, басқа арнаға түспеген. Жағдайға байланысты бұрынғы ... ... ... ... ... ... дамуына тигізген әсері. Ежелгі Қытай
деректеріне ... ... Iғ. ... ... рет ... ... елдерге қарай жібек артқан керуендер жолға шыққан. Ал бұған жауап
ретінде Қытайға немесе Шығыс елдеріне қарай ... ... ... Таяу және Орта ... Орта ... ... әр түрлі тауарлар
ағыла бастаған. Халықаралық сауда жолы ... Орта ... ... ... жылқылары, Шығыс елдерінен пілдер мен мүйізтұмсық, ... ... аң ... және ... ... қажетті құстар (қаршыға,
бүркіт) сияқты ... ... ... ... ... бұл жолдың бойымен қолда өсірілетін ... ... ... ... ... ... Шығыстың, Орта Азияның жемістері
сатылған. Көкөністердің сирек кездесетін ... ... ... ... елдерінде де егіліп, шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... ... сатылып жүрген қытай немесе болғар
бұрыштары сол ерте ... осы ... ... ... көп ... ... саудаға шығарғанмен, оны өндіру тәсілін Қытай
өкіметі өте ... ... ... та ... ... ол құпияны Қытайдан
жасырын түрде алып шыққандар болған. Деректерге қарағанда, ... ... қуыс ... ... ... ... ... әйелдер шашының арасына
тығып алып шықса керек. Сөйтіп, жібек өндіру б.з. алғашқы кезінде Византия,
Соғды сияқты елдерде тағы да ... ... ... ... ... ... ... сатуда Қытай мемлекетімен бәсекеге түскен. Мәселен,
кытайдың кейбір қалаларында олардың сауда отарлары болған. Ал Жібек ... ...... ... ... қаласында жібек сататын орындар
болған. Оның басты бір дәлелі, ондағы ғибадатханада осы уақытқа дейін соғды
тілінде жазылған қолжазбаның сақталуы. ... ... ... Жапон елінде,
Кавказ жерінде жандана бастайды. Сөйтіп Ұлы ... ... ... ... арқасында бүкіл дүние жүзінде жібек шаруашылығы және басқа
да шаруашылық түрлері дами бастайды [4-51].
2.1.Ұлы ... жолы ... ... мен тілдесу алыс-беріс байланыстары б.з. дейінгі ... ... ... ... ... және Хотан маңындағы
Яркендария өзенінің жоғарғы жағынан нефрит кен орындары табылып, оларды
өндіре ... ... бұл ... ... жөнге келтіріледі.
Б.з. дейінгі I-мыңжылдықта орта кезінде Қара ... ... ... ... ... ... савроматтарға, Ертіске, оданәрі созылып
Алтайға, жоғары Ертіс пен Зайсан көлң алқабын мекендеген ... ... Дала жолы ... ... бастаған еді. Осынау жолмен жібек, ұлпандар
мен терілер,иран кілемдері, асыл металдан ... ... ... арқылы
таратылып жататын.
Қымбат бағалы жібек түрлерін таратуға сақтар мен скифтердің көшпелі
тайпалары да қатысан, осылардың ... ... ... сол кез ... болған бұл тауар Орта Азия мен Орта теңіз аймағына дейін жеткен.
Б.з.д. II ғасырдың орта шенінде Жібек жолы ... және ... ... желісі ретінде қызмет атқара бастайды.
Б.з. II-V ғғ. егер Шығыстан жүре бастасақ, Жібек жолы Қытайдың ... ... ... ... ... ... өткеліне баратын да,
одан әрі Нань – Шаннің солтүстік сілемдерімен жүріп ... Ұлы ... ... ... Яшма ... шебінен барып шығады [3-81]. Осы
арадан сара жолекіге айырылып, Такла-Макан шөлін солтүстік және ... ... ... ... жолы ... Тұрфан, Бесбалық, Шихо көгал
аймақтары арқылы Іле алқабына жететін; ... жол ... ... ... ... асуы ... ... көлдің оңтүстік жағалауынан шығып,
Дунхуан, Хотан, Яркенд, Бактриялардыбасып ... ... мен Орта ... ... ... бұл ... жолы деп аталатын. Ал, Солтүстік
жолы Қашқардан Ферғанға, одан әрі Самарқанд, Бұқар, Мерв арқылы ... ... ғғ. ... ... ... мен ... ... арқылы
батысқа қарай өтетін жол бәрінен де жанданып кетеді. Жолдың ... ... ... ... ... Біріншіден, Жетісуда Орта Азиямен
жүретін сауда ... ... ... ... ... болатын.
Екіншіден, Ферғана арқылы жүретін жол VII ғ. ішкі қырқыс салдарынан қауіпті
болып қалған еді, ... аса бай ... ... мен ... кісілер, теңіздің арғы бетінен келген тауарды тұтынатындар
қатарынан саналатын.
VII-XIV ғғ. елшілік және сауда ... дені ... ... Сан ... бойы жол ... өзгеріп отырған, оның бір
учаскелері ... ... ... мен ... ... қаңырап бос қалған.
Мәселен, VI-VIII ғғ. негізгі күре жол ... – Иран – Орта Азия – ...... ... –Шу ... – Ыссық көл шұнқыры – Шығыс Түткістан
боған. Осынау жолдың бір тармағы, дәлірек ... тағы бір ... ... ... ... Каспий өңірі даласына – Маңғыстау – Арал
өңірінен өтіп, ... ... ... Бұл жол ... Иранына
қарсы, Батыс түрік қағанаты мен ... ... ... одағы
жасалған кезде, Иранда айналып өтетін болған. IX – XII ғғ. ... ... Орта Азия мен Таяу ... ... ... ... аз пайдаланған, ал
XIII – XIV ғғ. ... ... хал ... ... ... және басқа да саясат-серуенде жүрген кісілердің қай жолды
таңдап алатынын анықтап ... ... мен ... ... өмір ... тірлік кешіп
жатқан дәуірде, б.З. дейінгі II ғ. және б.з. I-мыңжылдығында, Жібк жолы
қарақұрым жолшыдан ... ала ... ... кездері, Қазақстанға рим әйнегі
мен теңгелері, қытай жібегі, айнасы мен ... ыдыс ... ... ... Иранынан асыл тастар жеткізіліп тұрған. Осынау
кезеңде Шу мен Талас, Сырдария алқаптарында қала ... бой ... ... ... ... ғана бұл ... ... мұнаралы
бекініс-қамалдармен қоршалған егіншілік қоныстар пайда болдған еді ... ғ. ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстан, Кореядан
Қаратеңізге ... ... ... орасан зор көшпелі империя Түрік
қағанатының құрамына енеді. VI ғ. ... ... ... ... Жетісу мен
Оқтүстік Қазақстанды қамтитын учаскесі өзгеше ... осы ... ... ... көп көмегін тигізеді. Жетісуда ол бірқатар
қалалық орталықтардың ... әсер ... ... ... тез ... себепші болды. Орта Азия арқылы Оңтүстік Қазақстан
мен Жетісуға келетін сауда жолы XIV ғ. ... ... ішкі ... мен
соғыстар қала мәдениетін аздырып-тоздырғанға дейін, Қытайға баратын теңіз
жолы игеріліп, бұрынғы көне жолдың жұлдызы ... ... ... ... ... ... ... бағыттары мен тармақтары.
Егер Жібек жолымен батыстан шығысқа қарай жүрсек, оның ... ... ... ... ... асуы ... ... Сайрам
(Сарьямға) келеді. Ежелгі қаланың осы күнге дейін ... ... бір ... тап осылай аталады, оның дәл кіндік тұсында ... бір ... ең ірі ... бірі болған орта ғасырлық қала
жұртының қалдығы сақталған. Исфиджабтан құлдарды, бөз ... ... ... мыс пен ... ... жатқан.
Испиджабтан шыққан керуендер шығысқа қарай бет алып, ... ... ... арқылы Таразға барады екен.
Қазақстанның аса ірі қалаларының бірі Тараз VI ғ. бұрын ... 568 ж. ... ... Дизабұл Византия императоры Юстинианның стратег
Земарх бастап келген елшілігін тап осы қалада қабылдаған. Бастаухаттар ... ... деп ... ... ... ол түргештердің, содан кейін
қарлықтар мен қарахандардың тарихи орталығы ... ... ... деген шаһар тұрған, ол да VI ғ. хатқа енген.
Жамухаттың жәдігерліктері Талас ... ... таяу ... ... ... Михайловка селосына қарама-қарсы бетте жатыр, оның
үйінділерін кәзір ... деп ... ... ... Атлах қаласы бар, 751 ж. оның бінде осы араны
ықпалында ұстау үшін арабтар қытай әскерімен шайқасқан ... ... ... жерде, Талас бойымен теріскейге қарай кететін ... ... ... пен ... ... ... ... алқабының таулы
бөлегінде сол сияқты Шелжі, Сұс, Күл және Текабкет деген ... ... ... ... жуық ... ... ... Талас алқабына Ферғана аймағынан Шатқал қыратындағы ... және ... ... Қарабура арқылы да өтіп келетін. Жолдың осы
бөлегі Жібек жолының рғаналық және Жетісулық ... ... ... жол шығысқа, Құлан қаласына қарай асатын Тараз бен
Құлан аралығындағы территория қарлұқтерге ... ... бара ... ... Күлшөп, Жолшөп сияқты қалалардан өтетін. Құланнан әрірек
шығыста бір-бірінен ... ... ... мен ... ... ... Сосын
сауда керуендері Нұзкент, Харраджуан, Жол қалаларына соғып өтіп жолдан
кейін ол Сарығ, ... ... ... ... ... жол салдырып отырып, Жетісудың ең ірі қаланың бірі ... ... ... ... Бұл екі атау да Жаңа қала ... Науакент түрік қағандарының сарайы және соғдылардың қаласы
болған.[3-83]
Жол Науакенттен шыққасын Пенджикент (Бунджикет) арқылы ... ... ... ... ... ... (кей ... қарлықтар
астанасы) Суябқа келеді. Бұ қала туралы қытай, араб саяхатшылары X ғ, дейін
жазып келген. Соңынан астана рөлі Баласағұнға ... тегі оның ... ... ... ... болса керек. Баласағұн қарахандардың, сосын
қарақытайлардың астанасы ретінде белгілі, оны кейін XIII ғ. бас ... ... Қала ... ... ... ... XIV ғ. тағы ... үйінділері ғана қалады. Бұ қалалардың тұрған жері кәзіргі
Тоқмақ ... ... ... және орта ... ... ... екі
ескерткішіне — Ақбешім мен Боран қала жұртына сәйкес келеді.
Суяб қаласынан керуен жолдың не солтүстік, не ... ... ... ... ... ... ... жақпен жүрген керуендер
Жоғарғы Барысхан деген үлкен қаланы басып өтеді, ал ... ... ... ... ... орны ... олардың аттары бізге дейін
жетпеген. Сосын осынау екі айрық жол Бедел асуында бір-бірімен қосылады да,
не осы асу арқылы, не ... ... ... жолы ... мен ... ... ... жолы Ыссық көл қазан шұңқырынан Санташ асуы арқылы Қарқара
жайлауына барып, ... Іле ... ... де, ... оң ... отырып, Үсек, пен Хоргос алқаптарынан өтіп, Алмалық қаласына барады,
ал сосын ... ... ... ... ... Хами мен Тұрфан
көгал аймақтарын ... ... мен ... жететін болған.
X—XII ғғ. Жібек жолының бір тармағы күллі Іле алқабын оңтүстік-батыс
жағынан көктей өтіп, солтүстік ... ... ... ... Бұл ... басталып, Бунджикен және Қастек асуы арқылы жүріп, ... ... ... әкелген. Әлгі асуға тағы бір ... ... ... Бұл ... ... ... ... Ұрын-Арж
тауы екен. Жол Іле Алатауының баурайындағы, ... ... ... мен
Алматы орындарындағы шағын қалашықтар арқылы Талғар қаласының теріскей
шетіне орналасқан ... ... ... ... Осы ... Талғар
өзенінің оң жағалауындағы тау баурайында орта ... аса ірі ... ... ... орны ... ... ... сауданың үлкен орталығы
болған.
Іле алқабына басқа жолмен де келе береді екен: ... мен ... ... ... Шудың орта және төменгі ағысындағы қалаларға
барған. Сосын Тасөткел қайраңынан өтіп, жол Щу — Іле ... ... ... келіп, Іле Алатауының теріскей бетіндегі қалаларды қуалай
жүрген.
Тәлхизден Жібек жолы екіге айрылады: оңтүстік желісі Есік пен ... ... ... Іленің Борохудзир маңындағы өткелінен өтіп, оның оң
жағалауын ... ... ... Алмалыққа жетеді де, осындағы Ыссық көл
жақтан келген жол ... ... ... осы бөлегінен археологтар
Есік Түрген, Лауар сияқты ... ... ... қала ... ... ... тапты, Іленің оң жағымен жол кәзіргі заман
қыстағы Көктал мен ... ... ... ... ... ... ... бар [3-84].
Тәлхизден басталатын теріскей жолы Талғар өзенін қуалай жүріп, Іленің
Қапшағай шатқалы маңындағы өткеліне дейін жеткен. Одан әрі жол ... ... Емел ... асып, Көксу алқабына түседі де, Екіоғыз
қаласына жетеді. Ол ... ... ... ... болған. Вильгельм
Рубрук бұ қаланы Эквиус деп атаған. Іле алқабының ең ... қала ... тап осы ... ... Онда 1253 ж. ... В. ... ... қалада
«сарациндер» (иран көпестері) тұрушы еді— деп жазады.
Жол Екіоғыздан шығып, қарлықтар ... ... ... ... ... Бұл ... хан базарларымен аты шыққан. Онда мұсылмандармен
бірге, өздерінің шіркеуі бар христиандар да тұрған. Ол жөнінде моңғол ... бара ... осы ... ... кеткен, Людовик IX— елшісі, монах-сопы
В. Рубрук хабарлайды. ...... ... ... IX г. —XIII ... кезінде Іле алқабының солтүстік-шығыс бөлегі қарлықтар ... ... ... ... ... ... ... селосының шет
жағында тұрған. Рубруктың жазбаларына қарағанда, Каялыққа жақын-жуық жерде
христиандар селосы болған, ... жолы сол ... ... ... әрі ... ... алқабымен жүріл, Алакөлді айналып өтіп, Жоңғар қақпасын ... ... ... ... Бесбалықты басып, Дунхуанға барады да, Ішкі Қытай
жаққа шығандап кетеді ... ... ... бір қала ... оны XIII ғ.
саяхатшылары «Облыстың астанасы» деп атаған.
Испиджаб қаласынан шығатын керуен жолы Арыс ... ... ... иек ... ... ... ... Арал өңіріне барған.
Сырдария бойын қуалай жүретін керуен жолы үстіндегі қалалардың ... пен ... ... ... ... аты ... ... барып
құятын жеріне жақын орналасқан, аса үлкен қала жұртының атында сақталып,
осы күнге дейін жеткен.
Отырар ... ... ... тұрған. Одан шыққан жолдың бір тармағы
Шавгарға, екінші тармағы Сырдария өткелінен ... ... ... ... Одан ... ... ... оғыздар қаласы Сүткентті басып,
Шашқа, ал төмен қарай — Жентке ... Ал ... ... ... Хорезм
мен Ургенішке қаражол тартылып, одан әрі Еділ бойы мен ... ... ... Жібек жолының осы бөлегі XIII ғ. өзгеше жанданып кетеді
және Жент, Сарайшық, Сарай-Бату, ... ... ... ... ... ... VIII ғ. ... белгілі, оған, әсілі, Түркістан
төңірегінде орналасқан Шүйтөбе қала жұрты сәйкес ... ... ... тұрған жерде, Шавгармен қатар X—XIII ғғ. Яссы шаһары ірге ... ... сопы ... ... со ... тұрып, уағыз-насихатын жүргізеді.
Шавгардан шыға жол оғыздар астанасы — Янгикентке қарай тартатын. Осы
арадан Қызылқұмды басып, тағы бір жол Хорезмге ... ... ... ... ... басталған жол Тұрлан асуы арқылы
Қаратаудың ... ... ... ... ... ... жолмен
жарыса (паралелль) жүретін. Ол жолда Созақ, Ұрысоған, Құмкент, Сүгүлкент
қалалары бар еді. Бұл жол не ... ... ... ... ... жоғары
өрлеп, Таразға баратын, не Билікөлдің батыс жағасымен ... ... ... ... ... бұл да Таразға жететін.
Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін негізгі
арқауынан жол тарамдалып, терістік пен ... ... ... және ... аудандарына, кейін Сарыарқа атымен мәлім болған ... ... мен ... ... асып ... ... Осы арамен атты
көшпелілер тайпалары жүретін дала жолы өткен. Сөйтіп малға, жүн мен теріге,
металға бай ... ... ... ... ... ... ... халықаралық жүйеге тартылып, көптеген керуен сүрлеулері арқылы Жібек
жолы торабымен тоғысады.
Жолдың Отырардан таралған бір ... ... ... ... ... сосын Қаратаудық жатаған белесінен асып; ал Шавгар мен
Яссыдан шыққан желісі Тұрлан асуынан ... ... мен ... ... ...... тұс-тұстан Орталық Қазақстан жазығына шығып,
Сарысу мен Кеңгір, Торғай мен Есіл бойларына ... ... Сол ... ... Болған-ата, Жаманқорған, Нөгербек-Дарасы, Домбауыл, Ормамбет
сияқты қала жұрттарының қалдықтары ... ... орта ... ... Жұбын, Конгликет, Ортау мен Кентау ... ... мен ... сияқты кен орындарын осы маңайдан
іздеген ... ... тағы бір ... жолы ... пен ... қалалары
арқылы Ертіс жағасына, Қимектер қағанының сарайына барып, одан әрі асып,
Енисейдегі қырғыздар еліне тартатын болған.
Іле алқабы ... ... Шу — Іле ... ... ... Шуға шығады да, сосын оның бойын ... ... ... ... шыққан.
Жолдың өзге бір желісі Теріскей-Іледегі Шеңгелді маңынан шығып, Көктал
мен Бояулы керуен сарайлар арқылы Балқаш ... ... ... ... ... сол ... Ақтам қала жұртының орнын ... ... 8 ... ... ... ... ... Керуендер бұғазды
кешіп өтіп, Тоқырауын өзенінің құярлығына жуық жерден шығады екен дағы,
оның ... ... әрі ... ... қарай кетеді.
Теріскей-Іле жолының бір желісі Алакөлді батыс жағынан айналып өтіп
Тарбағатай ... ... ... ... ... жеткен.
Тарбағатайда, Ертіс жағалауында Кимеқтың Банджар, ... ... ... қалалары және айналасы бекіністі қамалмен қоршалған, қақпалары
темірмен құрсалған орасан зор қала — ... ... ... ... ... ... ... арқылы Енисейдегі қырғыз, Моңғолиядағы
ұйғыр қалаларымен, Шығыс Түркістанның ... ... ... ... мен ... жолы ... ... қытай жібегін шетелдерге
шығаруға қызмет еткен. ... реті ... ... Рим мен ... мен ... Араб ... ... Еуропа мен Русьтен осынау
күре жолмен мирра мен ... ... суы мен ... ... мен ... ... мен ... өті, кілемдер мен маталар, ... ... ... ... мен ... янтарь мен кораллдар, піл сүйегі мен
«балық сояулары», құйма күміс пен ... ... мен ... ... ... ... мен сүңгілер т.б. көптеген заттар әрлі-берлі тасылып
жатқан. Жібек жолымен саудаға салу үшін ... ... ... қан ... ... мен араб арғымақтарын, түйелер мен ... мен ... ... пен жайранды, қаршығалар ... тоты ... мен ... алып ... жолы арқылы жүзім, шабдалы мен қауындар, бұрыш, қалампырлар,
қант, көкөніс пен ... ... ... ... ... ... ең ... жиһазы жібек екен. Алтынмен бірге ол
халықаралық валюта болған, оны ... мен ... ... еткен, жалдамалы
әскерге жалақы етіп берген, мемлекеттік қарызды сонымен төлеген.
Керуен жолымен тасылатын жібек пен басқа да ... бір ... ... ... ... ... ... олжалар — соның
айқын айғағы.
Сондай сирек кездесетін және халықаралық ... ... аса ... ... ... ... ... жатады. Ол өзінің құрамы жағынан
ақшалы-заттық олжа екен. Осынау ... ... ... ... ... Шығыс Түркістандағы Алмалық, Пулад, Емил (Омыл) Орда ... ... ...... кіші ...... Кония,
Тебриздік, Қазақстаннан — Жент теңге сарайларының ... бар. ... кез —XIII ғ. 60-жж. ... ... ... ... Жібек жолы
үстінде тұрған қалалардың «өзіндік карточкалары» бар.
Жібек жолымен тек бұйымдар ғана емес, әртүрлі көркемдік стиль модалары
да ... ... ... егер олардың әлеуметтік заказы болса, олар
белгілі бір этникалық мәдени ортадағы күнілгері әзірленген жерге тап ... ... ... кетеді екен [3-87].
2.3.Ұлы Жібек жолының Қазақстан тарихи-географиялық және қалалық
мәдениеттің дамуына ықпалы
Көне ... ... ... ... ... ... мәдениет
үлгілерінің де ғылыми – танымдық маңызы зор. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі
қоғамдық-экономикалық жағдайынан сыр шертетін бағалы ... ... ... ... ... ... арасындамәдени ақпараталмасу
болғанын дәлелдейді.
Уақыт өткен сайын Жібек ... жеке ... ... саяси-
экономикалық жағдайға орай, жанданып немесе керісінше құлдырау кезендерін
басынан кешірген. V ғасырдан бастапЖібек ... мен Орта Азия ... ... ... мен ... Оңтүстік Қазақстан арқылы өткен
тармағы күшті ... VI ... ... мен ... сары ... бен ... империясы – Түрік қағанатының құрамына
кірді. Осы ... ... ... аса ірі қалалар жүйесі қалыптаса
бастады.
X ғасырдаЖібек жолының Іле ... ... ... Талхиз арқылы
Іле аңғарына шығатын бөлігі жандана бастайды. Жолдың осы бөлігінде көптеген
қалалар пайда болған. ... ... ... ... ... ... ... арқылы осы күнге дейін жеткен.Жалпы айта
кететін нәрсе, IX-XI ... ... ... ... араб және иран
жылнамалары мен географиялық әдебиеттерінде Жібек жолы бойында ... ... ... ... ... сипатталған [5-82].
Мысалы, Х ғасырда өмір сүрген бағдаық сарай қызметшісі Кураш ибн ... деп ... ... ... жолы бойындағы табиғат
жағдайлары мен географиялық объектілерге ... ... ... ... Құлан, Мерке, Аспара қалалары туралы және Мойынқұм, Мыңбұлақ шұраты
және Терісаққан өзені жайлы деректер ... ... бұл ... осы ... алыс ... ... ... саудагерлер мен
керуеншілерді Ұлы Жібек жолымен таныстыру,салық жинаушыларға ... ... ... ... толық географиялық түпнұсқа ретінде әлі
күнге дейін өз маңызын жойған жоқ.
Кейінгі ғасырларда Жібек ... ... мен Орта Азия ... тармағы басты күретамыр қызметін атқарады. Қазақ жеріндегі отырықшы
өркениеттің ошақтарына айналған Отырар, Яссы, Сауран, Тараз, ... ... ... және т.б.қалалар осы кезеңде ... ... ... ... ... керуен қатынасы жол бойында сауда мен қолөнердің,
суармалы егіншіліктің күшті дамуына себепші ... ... ... халықты ғана емес, сауда ... ... ... ... ... ауыл ... географиясын талдасақ,
көптеген тарихи ... оның ... ... ... ... Мұның өзі – Жібек Жібек жолы бойындағы елді мекендерге нарықтық
шаруашылық-сауда ... ... ... ... ... ... анықтап берді. Сонымен, Ұлы Жібек жолы бойындағы ... ... ... ... ... Ұлы ... жолы Қазақстанның
Оңтүстік өңірінде феодалдық қалалық ... ... ... ... етті
деуге болады.
Көне жлдар арқылы өткен саяхатшылар мен географтардың маршруттары да
Жібек жолының ... ... ... географиялық ақпардың
жинақталуына елеулі рөл атқарғанын көрметеді. Бұдан жодың қазақ жері ... ... ... ... «Хан ... ... ... жолы»
және т.б. деп аталатын керуен жолдары дәлел бола ... ... ... ... рөлі ... ... мен Ресей
қарым-қатынастары тұрғысынан алғанда, аса ... [5-83]. ... ... қол ... «бұратана халық» мекендеген кең- байтақ жерді игеруді,
осы мақсатта жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... жерін батыстан шығысқа, солтүтіктен оңтүстікке қарай
кесіп өтіп, географиялық ... ... ... ... ... ... жолының Қазақстандық тармақтары арнайы географиялық
зертеулер жүргізген ... ... ... ... Уалихановтың
Қашқарияға сапарыда осы жол бойымен өткенін атап ... ... ... географиялық маңызының бір қыры географиялық атаулармен
байланысты ашалады. Жібек жолы мен оның ... ... ... бір
кезеңдерде болған тарихи оқиғалар географиялық атауларда сақталып, ... ... ... жалпы алғанда саудагерлер мен саяхатшылардың беймәлім
жерлер жөніндегі ақпаратында географиялық атаулар жиі ... Олар ... ... алыс ... ... ... жиі бұрмаланғаны даусыз
нәрсе. Сол себептен де – бір географиялық объектінің атауы әр ... ... ... ... ... ... ... қала атттары мен жер-
су аталарына топонимика тұрғысынан талдау жасаудын өзі Жіюек жолы тарихына
қатысты зерттеулердің бір бағытына ... тиіс деп ... ... ... ... географиялық таным шеңберін кеңейтудегі
маңызы бүгінгі Қазақстанда халықаралық туризмді дамытудың міндеттерімен
үндес ... ... ... жолы мен оның бойндағы тарихи – ... ... ... ... дүниенің түкпір-түкпірінен
келетің туристердің назарын өзіне аударуда. Біріккен Ұлттар Ұйымының
шешімімен ... ... ... он ... ... жарияланған
1987-1997 жж. Аралығында Жібек жолын жаңғыртуға қатысты жобалар ... ... ... ... ... қамтып, көне керуен
жолдардың бағытымен ... ... ... ... деуге болады [5-84].
2.4.Ұлы Жібек жолының мәдениеттің өркендеуіне тигізген ықпалы.
Сауда кезінде жол бойындағы елдердің ... ... ... олар тек тұтыну бұйымдары арқылы ғана емес, өзара
мәдени жағынан да байланысқа ... ... ... ... өте тамаша,
сәнді жасалуы арқылы үлкен сұранысқа ие болады. Хас шеберлер қалыптасады.
Мәселен, археологиялық қазба жұмысы ... ... ... ... шыққан тамаша күміс құмыралар Тараз қаласынан табылған. Осындай
құыраларды жергілікті шеберлер де ... ... ... ... ... ... көздің жауын алатын ... ... ... ... ... ... ... көптеп табылған. Яғни
жергілікті шеберлер де сондай ыдыстар жасауға маманданған. Бұдан ... ... ... туа ... ... жолы ... мәдени байланыс, әсіресе музыка саласында
ерекше байқалады. Саз балшықтан жасалған түйе ... ... ... жол ... елдерді аралап жүріп өнер көрсеткен өнер иелері
өмірінің бір сәтін бейнелейді. Археологиялық ... ... ... жолының бойындағы кейбір Тараз, Баласағұн, Испиджаб сияқты қалалардан
әр түрлі діни нанымдарға байланысты мешіт-медреселердің орындары табылған.
Қала тұрғындары діни ... ... ... көзқараста болғанымен,
ортақ мәдени үлгілері тұтынған. Керек кездерде олар өнер сайыстарына түсіп,
ортақ өнердің дамуына өз үлестерін қосып ... ... ... ... ... қарым-қатынасты дамытудағы тарихи
маңызы. Жібек жолы ... ... ... ... ғана зор үлесін
қосып қойып қойған жоқ, ол ... пен ... ... ... ... ... дамуына да өзінің үлкен пайдасын тигізген.
Қытай жазба деректеріне ... ... ... ... ... ... бастаған кезі б.з.б. II ғ. ... ... ... У-Ди 138 жылы ... ... ... аттандырған елшілік 13 жылдан
кейін оралған. Міне, осы елшілік оларған кезден бастап Қазақстан, Орта ... және ... ... ... ... артқан керуендер шыға бастаған.
Бұған керісінше, Батыс елдерінен ... ... ... ... жолына байланысты дипломатиялық қарым-қатынасты 568 жылғы Түрік
қағанаты мен ... ... ... болған келісімдерден толық
байқауға болады. Екі ел саудаға ... ... ... одақ құрған.
Елшіліктердің пайда болуы халықаралық сауданың дамуын күшейтеді. Алғашқы
кезде қытай жібегі елдердің елшіліктері ... және ... үшін ... ... ... ақша немесе құнды сыйлық орнына жүрген. Мәселен, Иран
шахына ... ... ... ... ... ... киімдер
жіберілген. Сонымен Ұлы Жібек жолының мемлекеттер арасында сауданың дамуына
ғана ... ... ... саяси қарым-қатынастың дамуына да тарихи
ықпалы зор ... ... ... ... ... ... мынадай қорытындылар жасауға
болады. Мәдени өрлеу мәселесін шешу мәдениеттің табиғатын түсінуге, оны
ұғыну ... ... ... дамуының бай материалын түсінуге
байланысты болады. Мәдениеттануда мәдениеттің аз ... ... ... ... даму ... ретінде өрлеу (прогресс) проблемасына екі
негізгі тәсіл бар.
Бірінші тәсіл оның ... ... адам ... ... дамуы ретінде мәдениеттің даму кезеңдерінің ауысуына сүйенеді.
Осы тәсіл шеңберінде мәдениеттің ... ... мен ... ... ... ... ... рухани және материалдық-өндірістік
дамуының біртұтас линиясын ... және ... ... ... ... және мәдени алуан түрлердің бірлігі ретінде
қарастырады.
Екінші тәсіл мәдени өрлеудің ... ... ... үдемелі дамуы
ретінде күмән келтіреді, ол оны әр түрлі типтерін жергілікті, автономды,
өзінің өмірлік ... ... ... сай емес мәдени жүйелердің
инварианттары ретіндегі түсініктен шығады. Бұл оларды салыстыру мүмкіндігін
тарылтады, ол өрлеуді “өз ... ... ... оның ... түсінуді шектейді.
Мәдениеттің өрлеуі туралы мәселе – бұл ... ... ... ... ... мен ... ... жеке
елдерде, халықтар мен қоғамдастықтарда адамның дамуының әр ... ... мен ... ... ... ... мәселе.
Қолданылған әдебиеттер.
1. «Мәдениеттану» Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева, Т. Ғабитов Алматы
«Раритет» 2005
2. «Мәдениеттану» Сәрсенова Б.А. Алматы 2007.
3. «Қазақстан тарихы көне ... ... ... ... «Дәуір» баспасы
1994.
4. «Қазақ мәдениеті – қазақ мемлеттілігінің жүрегі» Серік Асылбекұлы
Алматы «Өнер» баспасы ... ... ... ... ... Қ. Аманжолов Алматы «Білім» баспасы
2004.
6. «Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы» М.Б. Әмірханов, Ө.Д.
Сандықбаев Алматы 2007.
7. «Мәдениеттану» Ш. Нағымұлы ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет
Конституциялық құқықтың түсінігі11 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Азаматтық құқықтың қағидаттары мен бастаулары9 бет
Дәстүрлі қазақ мәдениетінің тарихы17 бет
Ж.Қ.Қасымбаевтың өскен ортасы мен еңбек жолының басталуы66 бет
Жiбек жолының Қазақстанның экономикасына әсерi6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь