Қарағанды қаласының колледждерінде кәсіби білім беру дуальды оқыту жүйесінің дамуы

Мазмұны
Кіріспе 8
1 Дуальдық білім беру жүйесінің теориялық негіздері 10
1.1 Дуальдық оқыту жүйесіне ауысу мәселелері 10
1.2 Дуальды оқыту жүйесінің білім саласындағы өзектілігі 16
1.3 Дуальды оқыту кәсіптік білім берудің әлеуметтік әріптестіктің нышаны 26
1.4 Қарағанды қаласы бойынша дуальды оқыту жүйесімен қамтылған колледждер 30
2 Арнайы пәндерді оқыту әдістемесі . дуальды оқыту жүйесінде 38
2.1 Оқыту әдістері, тәсілдері және құралдары туралы ұғым 38
2.2 Кәсіби оқытудың мазмұны мен жүйесі 42
2.3 Өндірістік оқыту барысында дуальды оқыту жүйесін қолдану 44
2.4 «Жол қозғалысын ұйымдастыру және қауіпсіздік» тақырыбының сабақ дайындамалары 49
3 «Жол қозғалысын ұйымдастыру және қауіпсіздік» пәні бойынша электрондық оқулық 65
3.1 Электронды оқулықты оқу үрдісінде пайдалану тиімділігі мен мүмкіншілігі 65
3.2 Электронды оқулық туралы түсінік және оны құрастыру жолдары 68
3.3 Оқыту процесінде әзірленген электронды оқулықты қолдану технологиясы 73
4 Еңбек қорғау 78
4.1 Зиянды және қауіпті өндірістік факторларды саралау 78
4.2 Өндірістік шаң және оны азайту 83
4.3 Ауаның шаңдылығын есептеу 86
4.4 Өрт қауіпсіздігі 88
Қорытынды 91
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 93
Кіріспе

Зерттеудің көкейкестілігі: Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның әлеуметтік жаңартылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты мақаласында: «Дуальды кәсіптік білім беруді дамытудың маңызы зор. Бұқаралық маман кадрларының жетіспеушілігін еңсеруге мүмкіндік беретін заманауи қолданбалы біліктілік орталықтары қажет», - деді. Мемлекет басшысы колледждерде дуальды оқыту әдісін енгізу туралы нақты тапсырма да жүктеді. Былтыр Қазақстан Халқы Ассамблеясының 19-шы сессиясында «Самұрық-Қазына» қорына арқаулық кәсіпорындар тізімін белгілеп, дуальды модельді бірте-бірте енгізудің жоспарын әзірлеуді тапсырған болатын.
Дуальды жүйенің негізі-студенттерді оқу орны мен өндірісте қатар оқыту. Дуальды оқыту әдісі әлемнің көптеген елдерінде, мысалы, Германия, Австрия, Дания, Нидерланды, Швеция, Англия, Оңтүстік Корея сияқты дамыған мемлекеттерде табысты жұмыс істеуде.
Әлемнің озық елдерінде табысты қолданылып келе жатқан осы жүйе біздің білім беру саламызға да еніп, оқытудың барлық кезеңінде кәсіпорында өндірістік оқыту мен оқу орнында теориялық оқытуды біріктіріп отыр.
Дуальдық жүйе бойынша теориялық оқытудан гөрі тәжірибеге басымдық беріледі, яғни болашақ маманның өз кәсібін жетік меңгеруіне және де жас мамандардың жұмысқа қиындықсыз орналасуына толық мүмкіндігі пайда болып, өндіріс орындары техникалық және кәсіптік білім беру мекемелерімен біріге отырып, өздерінің талаптары бойынша білім алып шыққан дайын кадрларды бірден жұмысқа алатын болады.
Осыған орай, Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың 2008 жылғы 22 тамызда өткен Еңбек форумында «Кәсіптік білім берудің дамуына жұмыс берушілердің тікелей белсенді араласпайынша, экономика қазіргі заманғы өндірістің талаптарына сай жоғары білікті мамандарды ала алмайды» деген сөзінің жаны бар.
Осыған байланысты дуальдық оқыту барысында оқу орны басшылары мен кәсіпорын басшылары және білім алушы мен кәсіпорын басшылары арасында әлеуметтік серіктестіктің болуының рөлі арта түседі, себебі кәсіпорындардың оқу процесіне қатысуы кәсіби дайындықтың деңгейін арттырып, оның еңбек нарығы сұраныстарына сәйкестігін қамтамасыз етеді.
Қазіргі таңда осы жүйе бойынша маман дайындауға ден қойған Алманияның Рейнланд-Пфальц аймағында жұмыссыздық деңгейі бар болғаны 3%-ды құрап отыр. Ал Германияда бұл көрсеткіш 7,8%-дың деңгейінде. Бүгінде Германиядағы 25 жасқа дейінгі жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 7%- болса, бұл көрсеткіш Грекияда 45, Испанияда 43, Францияда 30, Италияда 28%-ды құрайды. Осыдан-ақ, бұл жүйенің жұмыссыздық мәселесін шешуде қаншалықты маңызды екенін байқау қиын емес.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: кәсіптік колледждердегі дуальды оқыту жүйесін көрсету, қолдану, жүзеге асыру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың «2014 жылғы Қазақстан халқына жолдауы» // Егемен Қазақстан газеті – 2014 – 24 қаңтар.
2. Жалпытехникалық және арнайы пәндерді оқыту әдістемесі. М.С.Нұрмағанбетова, Г.Е.Самашова, С.М.Ударцева. − Қарағанды: ҚарМТУ баспасы, 2010.
3. Маханбетова А. Дуальді жүйе – кәсіптік маман тапшылығын жояды // Егемен Қазақстан. – 2010.−218 б.
4. Перетятько Л.Г. Профессиональное призвание личности: Диссертации канд. пед. наук. – Москва, 1991. – С. 13.
5. Қазақстан Республикасында техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2008–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. Астана, Ақорда, 2008 – Б.22-23.
6. «Қазақстан 2050» Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халыққа Жолдауы. – Алматы, 2012.
7. Өстеміров К. Кәсіптік оқыту әдістемесі. Педагогикалық мамандықтар бойынша жоғары жене орта кәсіптік білім беретін оқу орындарының студенттеріне және орта кәсіптік білім беретін оқу орындарының студенттері мен өндірістік оқыту шеберлеріне арналған оқулық: – Алматы: «РАДиАЛ» баспасы, 2006. – 240 б.
8. Агафонова А.С. Практикум по общей педагогике: Учеб.пособие. – Питер: 2003.− С.12-14.
9. Беляева А.П. Дидактические принципы профессиональной подготовки в профтехучилищах. – Москва, Высшая школа, 1991.
10. Сатылғанов Ж. Қ. Оқытудың дуальдық жүйесін еңгізу – өмір талабы // Алматы «Білім шапағаты» баспасы, 2012 – 5 б.
11. Кентұлы Ж. Дуальді жүйенің берері көп // Класс Time. 2012. – 30 мамыр.
12. Изеева М.Ж. Дуальды оқыту – кәсіби білім берудің негізі // Білімдегі жаңалықтар. – 2012.
13. Бахралинов А. Кәсіптік–техникалық білім беру көкке самғау кілті // Қазақстанда еңбекті қорғау. – 2008. – № 10. Б. 79–89.
14. Государственная программа развития образования Республики Казахстан на 2011–2020 годы. Утверждена Указом Президента Республики Казахстан от 7 декабря 2010 года № 1118 zakon.kz
15. Зейдалиева Ж. Техникалық және кәсіптік білім // 2012. – №4. − Б. 8–9.
16. Родиков А.С. Некоторые аспекты профилизации образовательных услуг дуальной системы европейского образования // Вестник Военного университета. – 2010. – № 3 (23). − С. 41–46.
17. Стратегический план Министерства образования и науки Республики Казахстан на 2011–2015 годы // zakon.kz/141156–zakon–respubliki–kazakhstan–ot–27.html
18. Государственная программа развития образования Республики Казахстан на 2011–2020 годы. Утверждена Указом Президента Республики Казахстан от 7 декабря 2010 года № 1118 zakon.kz
19. http://baq.kz/regional_media/post/19128
20. Балықбаев Т.О. Әлеуметтік әріптестік жағдайында техникалық және кәсіптік білім беру // Білім беру мекемесі басшыларының анықтамалығы. – 2009. – № 2. – Б. 17–20.
21. ҚР Білім және ғылым министрі Б.Т. Жұмағұловтың «Техникалық және кәсіптік білім оқытудың дуальді жүйесін енгізу бойынша жұмыс тәжірибесін зерделеу» Республикалық семинар. Теміртау: Ұлан – 2012 ж. – Б. 5-7.
22. Республикалық ғылыми практикалық орталығы. – Дарын. Қарағанды: 2014. – 42-43 б.
23. Омарбекова Ж. Білім берудің жаңа жүйесі // Орталық Қазақстан. – 2014. 6 сәуір. 4 б.
24. Жан Жак Руссо // Эмиль немесе тәрбие туралы: Ұлағат. − 1762 ж. 58 б.
25. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Жаңа кезең– Жаңа экономика лекциясы – Қ Р Президентінің ресми сайты.
26. ҚР білім беруді дамытудың 2005–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы. – 2004.
27. Сарбасова Б.Қ, Шәушекова Б.Қ. Педагогика негізі. – Қарағанды. – 2004ж.
28. Тұлғаның кәсіби бағыттылығын дамыту үрдісінің моделі // Мереке–праздник для всех − 2003. – 81 б.
29. Ю. Б. Гиппенрейтер. М. В. Фаликман // Психология мотивации и эмоций: Под редакцией – Санкт – Петербург, АСТ, Астрель, 2009. – С. 704.
30. Бекмагамбетов М.М. Автомобильный транспорт Казахстана. Этапы становления и развития. Алматы:Print–S, 2003г.− С. 21.
31. Т.К.Койшиев, К.Ж.Койшибаева, Г.Т.Еркелдесова.– Электр энергетика: оқу құралы / Алматы: Эверо, 2012. – 278 б.
32. Көбдікова, Ш.М. Жол қозғалысын ұйымдастыру: оқу құралы / Ш.М. Көбдікова. – Алматы: Эверо, 2012. – 158 б.
33. Омаров Е.О. Автокөлікті пайдаланудың негізі: оқу құралы / Алматы: Эверо, 2012. – 144 б.
34. Медетбекова Р.Ә. Компьютерлік түр – түстің психологиялық – педагогикалық әсері. – Алматы, 2010. − Б. 285–287
35. Медетбекова Р.Ә. Ақпараттану. Шымкент, 2010 ж. − Б. 658–659.
36. Бүркіт Ә.Қ. Информатика. – Шымкент. 2010 ж. Б. 565–567.
37. Информатика негіздері. Алматы // журналы 2006 ж. – Б. 8-9.
38. Комягин В.Б. Печников В.Н. Создание Web–страниц и Web–сайтов. Учебное пособие. – М.: Триумф, 2003.
39. Современный самоучитель работы в сети Интернет.: Практ.пособ. – М.:Издательство ТРИУМФ, 1999. – С. 368.
40. С.С.Үсенов Информатика и образование // Журнал. – Москва. 2001. – 2004 г.
41. Ахметов А.С., Федоров А.Г. Microsoft Internet Explorer 4.0 для всех. – М.: Компьютер Пресс, 2006. – С.335.
42. Трудовое право. Учебник под ред. О.В. Смирнова. – М.: Проспект, 2000. – 19 б.
43. Аманбаев Д.А. Смағұлов З.М., Обухов Ю.Д. Еңбек қорғау негіздері. –
Қарағанды, 1995. – Б. 27-31.
44. Еңбек кодексі 15 мамыр 2007ж.
45. Сапарова Г.К. Еңбекті қорғау ҚарМТУ, 2011ж.
46. Беккер А.А и др. Охрана и контроль загрезнений природной среды. – А.: Санат, 2004. – Б. 57-58.
47. Нуржасарова М.А. Охрана труда. – Астана: Фолиант, 2007. – С. 74-75.
48. Аманбаев Д.А. Өндірісте еңбек қорғау негіздері .– Алматы: Рауан, 2005. – 153 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
8
1
Дуальдық білім беру жүйесінің теориялық негіздері
10
1.1
Дуальдық оқыту жүйесіне ауысу мәселелері
10
1.2
Дуальды оқыту жүйесінің білім саласындағы өзектілігі
16
1.3
Дуальды оқыту кәсіптік білім берудің әлеуметтік әріптестіктің ... ... ... ... ... ... ... колледждер
30
2
Арнайы пәндерді оқыту әдістемесі - дуальды оқыту жүйесінде
38
2.1
Оқыту әдістері, тәсілдері және құралдары туралы ұғым
38
2.2
Кәсіби оқытудың мазмұны мен жүйесі
42
2.3
Өндірістік ... ... ... оқыту жүйесін қолдану
44
2.4
тақырыбының сабақ дайындамалары
49
3
пәні бойынша электрондық оқулық
65
3.1
Электронды ... оқу ... ... тиімділігі мен мүмкіншілігі
65
3.2
Электронды оқулық туралы түсінік және оны ... ... ... ... ... оқулықты қолдану технологиясы
73
4
Еңбек қорғау
78
4.1
Зиянды және қауіпті өндірістік факторларды саралау
78
4.2
Өндірістік шаң және оны ... ... ... қауіпсіздігі
88
Қорытынды
91
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
93
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі: Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев атты ... , - ... ... басшысы колледждерде дуальды оқыту әдісін енгізу туралы нақты тапсырма да жүктеді. Былтыр Қазақстан Халқы Ассамблеясының 19-шы ... ... ... кәсіпорындар тізімін белгілеп, дуальды модельді бірте-бірте енгізудің жоспарын әзірлеуді тапсырған болатын.
Дуальды жүйенің негізі-студенттерді оқу орны мен ... ... ... ... оқыту әдісі әлемнің көптеген елдерінде, мысалы, Германия, Австрия, Дания, Нидерланды, Швеция, ... ... ... сияқты дамыған мемлекеттерде табысты жұмыс істеуде.
Әлемнің озық елдерінде табысты қолданылып келе ... осы жүйе ... ... беру ... да ... ... ... кезеңінде кәсіпорында өндірістік оқыту мен оқу орнында теориялық оқытуды біріктіріп отыр.
Дуальдық жүйе бойынша теориялық оқытудан гөрі ... ... ... яғни болашақ маманның өз кәсібін жетік меңгеруіне және де жас ... ... ... ... ... мүмкіндігі пайда болып, өндіріс орындары техникалық және кәсіптік білім беру ... ... ... ... ... бойынша білім алып шыққан дайын кадрларды бірден жұмысқа алатын болады.
Осыған орай, Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың 2008 ... 22 ... ... ... форумында деген сөзінің жаны бар.
Осыған байланысты дуальдық оқыту барысында оқу орны басшылары мен кәсіпорын басшылары және білім алушы мен ... ... ... ... ... болуының рөлі арта түседі, себебі кәсіпорындардың оқу процесіне қатысуы кәсіби дайындықтың деңгейін арттырып, оның еңбек нарығы сұраныстарына сәйкестігін қамтамасыз ... ... осы жүйе ... маман дайындауға ден қойған Алманияның Рейнланд-Пфальц аймағында жұмыссыздық деңгейі бар ... 3%-ды ... ... Ал Германияда бұл көрсеткіш 7,8%-дың деңгейінде. Бүгінде Германиядағы 25 жасқа дейінгі жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 7%- ... бұл ... ... 45, Испанияда 43, Францияда 30, Италияда 28%-ды құрайды. Осыдан-ақ, бұл жүйенің жұмыссыздық мәселесін шешуде қаншалықты ... ... ... қиын ... ... жұмыстың мақсаты: кәсіптік колледждердегі дуальды оқыту жүйесін көрсету, қолдану, жүзеге асыру.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
* дуальдық білім беру ... ... ... ... ... ... ауысу мәселелері;
* колледждерге дуальды оқыту жүй-есін еңгізу, өндіріспен ... ... ... ... ... ... ... бойынша дуальды оқыту жүйесімен қамтылған колледждерді қарастыру,
* пәні ... ... ... ... ... ... ... сабақ дайындамаларын әзірлеу
* пәні бойнша электрондық оқулық жасау.
Зерттеу пәні: ... ... ... жүйесін практикалық сабақтарда қолдану.
Зерттеу обьектісі: кәсіптік колледждерге дуальды оқыту жүйесін еңгізу.
Зерттеудің құрылымы: кіріспе, төрт тарау, ... ... ... ... ... ... елімізде іске асырудың мәні зор. Өйткені қазір елімізде ... ... ... беруге маманданған 896 білім ошағы бар. Олардың 325 лицей болса, 571 колледждер. Бүгінде аталған білім ошақтарында 600,7 мың жас ... ... ... ... ... ... білім ошақтарында тәлім алған жастардың басым бөлігі алған мамандықтары ... ... тұра ... жатады. Сондықтан кәсіптік-техникалық білім беру ошақтарын заман талабына сай ... ... ... ... ... ... зор. ... басқа оқу бітірген жастарды жұмысқа тұрғызу мәселесін де кезек күттірмей шешуді талап етуде.
Дуальдық оқыту барысында білім алушылар теория мен ... ... ... ... ... ... сай техника мен технологияларды меңгеріп, танымдық белсенділіктері артып, кәсіптік іскерлігі мен ... оқу ... ... және ... тыс ... ... ... дипломдық жұмыс кәсіби білім беру дуальды оқыту жүйесінің дамуы ... ... ... ... техникалық колледждеріндегі дуальды оқытудың мән жайы.
* Дуальдық білім беру жүйесінің теориялық негіздері
1.1 Дуальдық оқыту жүйесіне ... ... ... Қазақстан Республикасында кәсіби мамандандырылған қызметтер мен жұмысшылар кадрларының ... ... ... Республикасының халқын әлеуметтік қорғау мен еңбек министрлігінің ақпараттары бойынша 2010 - 2014 ... ... ... ... ... ... қажеттілігі 287 мың адамға жуық, олардың ішінен Мемлекеттік бағдарламаның индустриялық-инновациялық даму жобаларына - 106 мың. ... ... және ... ... ... ... ... яғни қоғамның жаңаруы, нарықтық экономиканың өмірге дендеп енуі, жаңашыл реформалар мен саяси жүйенің ... ... ... ... жаңаша көзқарас тұрғыдан талап етеді. Қазіргі уақытта экономиканы дамыту жолында дуальдық ... ... ... ... ... ... ... мамандардың тәжірибелік дайындығының жоғарлауына байланысты білім, білім дағдыларының білім алу кезеңінен бастап қалыптасады. Бұл оқу процесіндегі тәжірибелік уақыт көлемінің өсуіне және ... алу ... ... орнында өтуіне байланысты. Дуальдық оқыту жүйесі көптеген европалық және азиялық мемлекеттерде, яғни Германияда, ... ... т.б. іске ... ... ... ... жүйені жақсы еңгейде дамыту үшін біздің елімізде барлық жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... беру жүйесі - оқу процесімен практикалық тәжірибе ... ... ... ... ... ... стандарт (үлгіқалып) - білім, білік, дағдылар, тәжірибе, ... ... және жеке ... ... ... ... ... негіздерін қалыптастыратын құжат.
Білім беру бағдарламасы - оқыту үрдісінде оқытатын пәндердің атауларымен, ... ... және ... ... ... ... ... санының көлемін, қорытынды сынақтан өту шарттарын белгілейтін құжат.
Кәсіби біліктілік - тарихи және халықаралық талаптарының, тәжірибелік деңгейінде ... ... ... ... өз Отанына адал еңбек етуге адамгершілік тұрғыдан дайын, нарықтық экономика сұраныстарына байланысты кәсіби қызығуы, қабілеті мен ... ... ... ... (құзыры) [3].
Несие беру (несие) - студенттің оқу жұмысының ... ... ... ... бір ... ... ... (аптасында) бір академиялық сағат (дәрісханада) жұмыс жасау.
Оқытудың несие жүйесі - оқу ... ... ... білім алу көлемі білім алушының өзін-өзі дамытуды, жекелеме негізінде шығармашылықпен білімді игеруді және кәсіпқой маман болуы үшін оқу ... ... ... ... ... мағлұматтар.
а) дуальдық білім берудің мазмұны. Дуальды оқыту жүйесі барлық кезеңінде өндірістік оқыту мен оқу ... ... ... ... ... ... колледжде, жоғары оқу орнында, лицейде оқып жүрген білім алушы оқуымен қатар болашақта еңбекке орналасуды шелеуге мүмкіндік ... ... ... ... ынтымақта болу керек - бұндай қарым-қатынас өндіріске деген білім, білік, дағдыларын, икемдіділігін байқатады. ... ... беру ... ... ... ... ... арқылы 700 сағат көлемінде білім алушыларды оқытуға мүмкіндіктеріміз бар. Осы курстар адамның жаңа мамандықты игеруге немесе ... ... ... қайта даярлау курстарынан өтіп, біліктілігін шындап, біліктілік санатын, разрядын көтере алады, жоғары жетістіктерге қол жеткізеді, функционалдық міндеттерін кеңейте ... ... ... жүйесіндегі оқыту процесінің жоспары, кестесі жұмыс беру кәсіпорынның талаптарымен толығымен сәйкестену керек. Оқыту өндіріс қажеттілігіне барынша жақын, ... ... ... ... білім алушының біліктілігін тәжірибе арқылы арттыру көзделеді [2].
Дуальды оқыту ... ... ... дайындығын кәсіби білім берумен үйлестіреді және білім берудің заманауи талаптарын орындайды, яғни, түлей қоғаммен етене араласады. Кәсіпорын білім алушының ... ... ... жасауға, соған байланысты қаржыландыруға міндетті, сонымен қатар дәріс алушыға, мүмкіндіктеріне қарай ай ... ... ... ... Оқу орнымен кәсіпкер (жұмыс беруші) тепе-теңдік негізінде қызмет етеді, өйткені алдарында бір мақсат - білікті маманды, ... ісін ... ... ... маманды даярлау [1, 3].
б) мақсаттар:
* - дайындау және қайта даярлаудың курстары арқасында бәсенеге қабілетті кәсіби мамандарды даярлау және ... ... беру ... дамыту;
* - оқыту процесіне жаңа кәсіби технологияларды енгізу;
* - ... ... беру ... ғылыми-практикалық ізденіс жұмыстарымен түрлендіріп үнемі дамыту;
* - жұмысшыларға және кәсіби мамандарға арналған ... ... ... ... в) ... ... ... экономикалық дамыту стратегияның бағытын еңбек нарығының қажеттілігімен, әртүрлі ... даму ... ... кәсіби мамандар мен жұмысшыларды қызметке орналастыру, ретке келтіру;
- халықтық және еңбек ... ... ... ... ... ... оқу ... дамыту;
- кәсіби біліктілік пен жылдамдықты қамтамасыз ету үшін саналы бағдарламаларды дайындап, жүйелі түрде кәсіби ... ... - кез ... ... оқу ... ... алушылардың білімін жетілдіру үшін кадрлық, ғылыми-әдістемелік және материалдық базаны жабдықтап ... ... ... г) ... ... жүйесінің артықшылығы:
* - дуальдық білім беру бағдарламалары, кәсіби-тұлғалық құзыреттілігін технологиялық тәсіл негізінде қалыптастыру, біліктілікті арттыруға қосымша мүмкіндік ... - жаңа ... ... түрлендіріп, арттыруға мүмкіндік туғызады, яғни кәсіби білім беруді диверсификациялауды қамтамасыз ... - ... ... ... ... ... - ғылым мен білім беру жүйесі, ғылым мен кәсіби ... ... ... ... ... ... ... (немесе жеткізеді).
* Өндіріс басшыларына білім беру саласын инвестициялау орынды, өйткені соңғы ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізеді.
* Білім алушылар үшін дуальды оқыту кәсібі бойынша тәжірибе жинақтауымен қатар әлеуметтік-экономикалық профиль бойынша алған білімдерін шындап, ... ... ... Дуальды оқыту жүйесі арқылы даярланған кәсіби мамандар бітіргеннен кейін бірден өндіріс орындарына қабылданады және бейімделуі кезеңін қажет етпейді [4].
* д) ... беру ... ... мен ... ... - ... оқу орында, өндіріс кәсіпорында және кәсіпорын жанындағы ресурстық оқу орталықтарында, ғылыми-практикалық білім ұштастырып оқытылады, дамиды;
* - ... ... беру ... құрастыру принципі мамандардың қажеттілігі мен жұмыс берушінің талаптары жоғары деңгейде, мүмкіндігінше есепке алынады, бірақ жалпытеориялық және ... ... зиян ... Білім алушылар контингентін анықтап, қалыптастыру үшін жұмыс берушімен ... ... ... ... ... шарт ресми түрде жасалып, квалификациялық талаптар, оқу процесінің ұйымдастыруы мен сынақ жүргізуі ескеріледі. ... ... ... ... және ... алу ... арасында келісім шарт жасалады (егер ол жұмыс берушінің қызметкері ... ... ... екі ... ... міндеттері, жұмыс берушінің оқу үрдісіне жұмсалған қаржы шығынын орнына ... ол үшін ... ... ... ... ... өтеу керек [5].
* Үш жақты келісім шарттың болуы мүмкін, нұсқау арқылы беріледі:
* Жұмыс беруші оқу орны ... ... ... ... және ... беру мекеменің басшылары түрлі тексерістердің (сөйлесу, тест алу) арқасында үміткердің білім деңгейін анықтап, әрі қарай оқу ... ... және ... ... беру ... ... оқыту туралы шешім қабылдайды. Денсаулығы туралы медициналық анықтаманың болуы міндетті шарт, өйткені үміткердің таңдаған мамандығы оның ... кері ... ... ... ... ... мен оқу ... оқып, таңдаған мамандығы бойынша ғылыми-практикалық жеттік игере алады.
* Кәсіби бағдарламаның жоспары мен құрамы ... ... ... негізделіп жасалады, білім алушының мамандығы мен біліктілігі ескеріліп оқыту мерзімінің ұзақтығы белгіленеді. Әр пәні ... ... ... ... ... ... оқыту мекемесі келісіп анықтайды. Оқыту бағдарламаны құрастырғанда тек қана ... ... ... ... болашағына қажет білім, білік дағдыларын - компетенцияларын дамытуды, басшылыққа алып ... ... ... ... ... ... рет ауыстыруға мүмкіндікті береді. 15% - ға дейін ... ... ... ... ... ... [4, 5].
* Білім алушылар кәсіпорында болып жатқан нақты жағдаяттар және кәсіби міндеттер ... ... ... ... ... ... дипломдық қорғау жұмыстардың тақырыбы жұмыс берушімен пікірлесіп белгіленеді.
* Ғылыми-теориялық білім ... ... ... саны ... 40 ... ... ... Ғылыми-теориялық білім алуға 20-25 %, практикалық білім алуға, тәжірибе жинақтауға барлық сағат санынан 75-80 %-ы ...
* ... ... ... алу ... ... 3 (үш) жылдан аспау керек. 700 сағаттан тұратын қысқа мерзімді курстардың оқыту кестесі жұмыс берушімен бірге жекелеме құрастырылады, келісім-шартқа ...
* ... пен ... ... ... алу жүйесін қамтамасыз ету үшін әртүрлі білім беру орталықтарымен қысқа мерзімді ... ... ... ... олар ... және ... ... оқыту мен қайта даярлау жұмыстарын ұйымдастырып, іске ... Бұл ... ... ... ... қажеттіліктерін ескеріп, бағдарламаларын барынша икемдеп, 72-700 сағатқа дейін ... ... 1000 ... ...
* Дайындау және қайта даярлау бағдарламаның қаншалықты игерілгені емтихан анықтайды, оған білім беру мекемеден, өндіріс орнынан және ... ... ... ... ... тапсырғандарға біліктілігі туралы сертификат беріледі, алған мамандығы бойынша жұмыс істеу құқығына ие болады. Сертификатта кәсіптік оқуға ... ... ... ... оқытылған мерзімі, мақсаттары және бітірушінің білім, білік дағды компетенциялары туралы тиісті мәліметтер ... ... ... ... саласы тәуелсіз институт механизмдерімен тексеріліп, бағаланады, содан соң ... ... ... ... ... е) ... беру ... компоненттері:
* - мамандықтың паспорты, жас маманға қойылатын талаптар, жұмыс жоспары, оқу әдістемелік құралдары, негізгі түсініктемелері және ... ... ... мазмұны, бағдарламаның негізгі компоненттері.
* ж) тәжірибе жинақтау жұмысын ұйымдастыру:
* - өндіріс кәсіпорында білім алушының тәжірибе алу жұмысы төмен ... ... ... ... - педагогикалық дайындықтан өткен өндіріс кәсіпорындарының мамандары, қызметкерлері;
* - қайта білім көтеру курстардан өткен ... беру ... ... - ... оқыту арнайы шеберханаларда, зертханаларда, фирмаларда өтеді, білім алушылар кәсіпқой ... ... ... ... өз ісін шеберлікпен атқаратын өндіріс мамандарымен қамтамасыз ... ... ... Кәсiби бiлiмiнiң облысында әлеуметтiк әрiптестiк дегеніміз жұмыс берушiлердiң экономикаcы және салаларының ... ... ... ... күшейту, қаржыландыруды қосымша қайнар көздермен тарту, құрылу жүйесiн қызметтiк нәтижелерiмен адекватты жоғарылату, кадр даярлаудың деңгейiн жуықтауға бағыттау.
Оқу орындарындағы ... ... ... ... шарттың үштұғырлық қорытындымен кәсiби бiлiм берудiң жүйесiн енгiзу ... ... ... ... бола алады [7].
Кәсiби бiлiмнiң облысында серiктестердiң өзара негiзгi бағыттары:
* жұмыс берушiлердi мемлекеттiк ... ... ... ... ... бiр үлгiдегi оқу жоспарларының зерттемесiнде қатысуы;
* арнаулы тәртiптердiң оқытушыларының сынау мерзiмдерiнiң технологиялық ... ... ... ... өткізу арнайы мамандармен және ұйымдасқан кәсіпорынмен;
* өзара iс-қимылдың ... ... ... және ... ... еңбек нарығында сиппатталған жоғары деңгейдегі жұмыскермен және мамандармен қамтамасыз етіп сәйкестендіру;
* экономиканың тиiстi салаларында кәсiби қызметтiң ... бар ... ... ... тарту;
* қорытынды аттестация өткізу кезеңінде мамандарды бақылауға тарту;
* жұмыс берушілердің дамуына кәсіпорындарды қаржыландыру [8].
Құзырлы ұйымдардың құрылуына келесі ... ... оқу ... ... және ... оқу жоспарларының әзірлеу және бекiту, әскери мамандықтардың жұмыс оқу ... ... жаңа ... ... ... ... ... кадрларды қайта даярлау және біліктілігін жоғарлатуға қамтамасыз ету;
* Қазақстан заңдарына сәйкес ақылы негізде (жұмыс,қызмет) тауарларды ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін материалдық және қаржылық қосымша қайнар көздердi тарту.
Тапсырыс ... ... ... ... жатады:
* емтихан кезінде тәуелсіз эксперттік комиссия құрамына кіру;
* студенттердің білімдерінің ... ... және ... ... ... және растауға қатысу;
* өз ұйымдарына штатты толықтыру мақсатында белсенді, көзге түскен студент-түлектерді және кандидаттарды тарту [9, ... ... ... және оң ... ... кейін тәуелсіз комиссия түлектерге арнайы квалификациялық сертификат құжаты беріледі. Бұл мүмкіндік тәуелсіз экперттік комиссияның шешімімен жұмыс беруші ұйымдарда (басқа ... ... және ... ... кәсіби дайындықпен және жоғары көрсеткішпен келгені туралы мүмкіншілігі болады. Бұдан басқа,бұлар еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болып қалыптасады. Болашақта куәлiктiң мерейiнде ... ар ... ... ... өз ... ... растаудың қосымша рәсімсіз шекараның ар жағында жұмыс iстеуге мүмкiншiлiк алады [7].
Кәсiби стандарт. Халықаралық стандарттарды қолданумен әр жеке ... үшiн ... ... ... ... енедi. Бiрлескен (маманның тапсырыс берушiсiмен) жұмыс берушiнің мекемесiмен және оның оқу орнымен өнделеді.
Даярлықтың процесiн негiзiн қалайтын құжат, кадрлық кәсiби стандарт, онда ... ... ... оқу ... ... ... ... толық нұсқасы анықталады.
Мамандықтың квалификациялық сипаттамасы:
* кәсiби қызметтiң саласы кәсiби қызметтiң объектiлерi;
* кәсiби қызметтiң негiзгi функциялары;
* мамандық арналған ... ... ... ... ... жалпы, теориялық курс, тәжiрибелiк курс.
Оқу жұмыс жоспары:
а) теориялық курс (аудиториялық оқулар: 20-30 %) ... ... ... үшiн) ... арнаулы мiндеттi тәртiптер; элективті тәртiптер
б) тапсырыс берушiнiң тәжірибелік ... ... (80-70 % ... ... тыс) ... болып табылады: оқу полигонындағы оқуы, оқу ұстаханасында, ... ... ... ... ... ... ... тәжiрибелiк курс.
Оқу орнына қабылдауы: емтихандық талап; студенттің алынған білім-білік дағдылырының есептеуiмен оқу мерзiмiмен кәсiби бiлiмi, ұйымның ... ... ... ... емтихан, тестiлеу, әңгiмелесу).
Білім-білік процесiн бақылау: (сессиялық емтихан) аралық бақылау; (қорытынды емтихан) қорытынды бақылау; (тәжiрибелiк курс) түлектің ... ... ... ... санатты (разрядты) сәйкестендіру [9].
Оқу-әдiстемелiк және техникалық жабдықтаумен қамтамасыз етуге талап:
* әдiстемелiк жөн-жобаларға және оқу ... ... ... оқу ресурстарына талап;
* тәжiрибелiк курс өткiзу үшiн жабдықтаумен қамтамасыз етуге талап;
* өндiрiстегi тәжірибелік талап.
Қайта ... ... ... ... оқыту жағдайда анықталған кәсiби стандартты қысқартылған нұсқаны пайдаланылады:
* мамандықтың мазмұны(атаулары);
* оқу ұзақтығы;
* курсқа қабылдау ... оқу ... ... техникалық қамтамасыз етуге және оқу-әдiстемелiк талап.
Оқу курстары. Оқу курстары мазмұнды болу үшін: мазмұнның тәртiбі (курстың); ... ... ... ... ету; ... ... ... материалдың меңгеруiн бақылау; ұсынылатын әдебиеттер [5, 7].
+ Дуальды оқыту жүйесінің білім саласындағы ... ... ... ... ... ... беру жүйесі. Қазақстанда дуальды жүйесінің дамуына сөзсіз үлес қосқан елбасы - Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Германияға барып ... ... одан әрі даму және ... ... ... біздің елімізге енгізді. Қазақстанның техникалық және кәсіби білімінің жүйесінің дамуының стратегиялық ... - . ... ... ... ... ... ... беру 2011-2020 жылғы дамудың мемлекеттік бағдарламасының бір ... ... ... ... ... ... , деген ұғым дуальді жүйенің практикалық аналогі болу [1, 12].
туралы ... ... ... рөлі-келешек маманның тәрбиесіне және дайындығына күшейтілді. Еңбек кодексінде Ұлттық біліктіліктің ... ... ... ... ... ... ... біліктілігінің тәуелсіз сертификаттау салаларында болуы [11].
Германиядан өзгешелік, кіші және орта ... ... ... белсенді дуальды жүйеге араласады. Қазақстанда әзірше жаңа әзірлемені іске қосу негізгі ... ... ... ... (АҚ), ... ... ірі компанияларда бар олар: , , , , , және тағы басқалары. Осы ... ... ... ... ... сөзсіз [13].
Бағдарламаның жүзеге асуы үшін модернизация және білімнің дуальды жүйесінің жетілдіруі Қазақстанда 2011 жылы жасалды холдингі болды. Холдингтің ... ... ... ... ... ... табылады. Шетелдік серіктестермен қол қою келісімдерде колледждермен де бар. ... ... ... ... ... төрт ... ... деңгейдің колледжінің стратегиясы болып табылады, арада Астана қаласы, Алматыда, Ақтөбеде және Шымкент (батыста Атырауда мұнай-газ саласы іске асырылып және ... ... ... дүниежүзілік көсем оңтүстік Альберты технология институт-SAIT Polytechnic серіктестігімен, мұнай-газ Атырау орталығы - APEC Petrotechnic, Оңтүстік Шымкентте орталықтың жеңіл және азықтық ... ... ... ... ... Өскеменде металлургияға және машина жасауға көзделеді, ал Екібастұзда электро энергетикаға).
Қазіргі таңда үкімет тарапынан екі колледждің әлемдiк деңгейіңдегі құрылысы ... ... бұл ... ... және Астана қаласында, оның әр бағасы 200 млн құң долларды құрайды. 2013 жылы жоба бойынша ... ... ... есебiнен 5 техникалық училищелері оқу жабдықтарың сатып алуына грант берілді. Индустрия-инновациялық даму бағдарламалары елде көп ... пен ... ... ... ... ... орналасқан жерiн ескере отырып, Ресеймен Қытай аралығында, сонымен бiрге кедендік ... ... ... мен ... ... ... мiндеттi түрде бәсекеге қабiлеттi болу керек. Сонымен қатар көршілес елдер өз кезегінде, озық тәжiрибенi үйренедi. Техникалық және ... ... беру ... ... оқытуда, бiз келешек кәсiпқой мамандарды дайындаймыз [14].
Алайда, тәуекелдерден аман болу үшiн, кәсiби бiлiм берудiң екi жақты жүйесiн дәйектi түрде ... және оның даму ... ... ... ... мысал ретінде немiс тәсiлi, мемлекеттiк тапсырыстардың агенттiк арқылы жұмысқа орналасу мүмкiндігімен, сауда-өнеркәсiптiк палата, қолөнер палаталары, сонымен ... ... ... ... ... және ... заңы).
Сонымен қатар кәсіптік білім беру дуальдық оқыту жүйесінің біздің еліміз үшін ... ... ... ... озық тәжiрибеге арқа сүйеніп, соның ішінде Германияның тәжірибиесіне.
Дуальды бiлiм беру жүйесi Қазақстанда өте екпiндi жүредi. , - ... ... ... халықаралық қарым-қатынасшысы GIZ Райнер Герц.
Дуальды жүйе - жұмыссыздыққа шақыру. Соңғы жылдарда Қазақстанда техникалық және ... ... беру ... оқу ... саны ... арта ... ... қатар дуальды оқыту жүйесін енгізуде. Бұл жүйенің әдісі бойынша 70-80 пайызы оқу ... ... ... ... ... ... сүйене отырып. Қарағанды облысында колледж түлектерінің 90 пайызы жұмыспен қамтылған, бұлардың бәрі дуальды ... ... ... ... жүйе ... ... Себебі Кеңес одағы кезінде кәсiби-техникалық училищелерiнде дуальдық оқыту ... ... ... Ол кезде өндiрiстiк оқу 50-60 пайыз оқу уақытын құрады [8].
Жоспарлы экономиканың таралуынан кейін және көптеген өндірістің жабылуына байланысты оқу мекемелерімен ... ... ... ... ... 90-шы жылдың дағдарысынан ақырын, бірақ дұрыс жедел түрде құрыла бастады. 1995-1998 жылдары үш мекеменің техникалық және ... ... беру ... қаласындағы №1 кәсіби мектебінің базасында, Ақмола облысының Қызыл Яр ... ... ... және ... ... колледжі) ауыл шаруашылықтың және банк қызметкерлердің, қонақ-үй, мейрамхана бизнесі мамандық даярлауда ... ... ... ... ... Техникалық ынтымақтастық Германдық орталықпен (GTZ) әрекеттесуімен алғашқы қадам жасалды. Тәлім-тәрбиенің ұстанымы студенттің оқу уақытының 60пайызы бизнес мекемелерімен және жұмыс берушілердің ... ... ... үш оқу орта ... ... ... жылжымады. Сарапшылардың пікірлері бойынша Азиаттық кризиске байланысты және бизнескерлер тарапынан кәсіптік мамандар ... ... ... сол ... ... ... кәсіби мамандықтар жеткілікті болды оған студенттерден гөрі уақыт та күште алған жоқ [14].
Білікті жұмыскерлердің ... ... ... ... ... индустриалды-инновациялық даму өлшеміне негізделді, сол кезде кадрлық аштық орын алады. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі сезілмейді.
Мысалға, энергетикалық саланың кадрларының ескіруінің мәселесi. ,-үкiметте ... ... жаңа ... және ... ... ... Асет ... энергетикалық саланы дамыту жөнінде талқылады [15].
Қазіргі таңда бұл сала бойынша 114 мың адам (70 мың-энергетика саласында, сервис қызметкерлері саласынан-30 мыңға ... одан әрі ... үшін 6,5 мың адам ... ... Бұндай қажеттілік машинажасау, ауылшаруашылық, фармацевтикалық және медицина салалаларында бар деп ... вице ... ... және ... ... беру ... Елбасы өзінің жыл сайынғы Қазақстан халқына Жолдауында техникалық кәсіптік білім беру саласына ерекше көңіл бөліп келеді. ... ... ... ... ... бағдарламалық мақаласында ел экономикасының негізін осы техникалық ... ... ... ... қадап айтқан еді. Бағдарламада техникалық кәсіптік білім беру саласына қатысты 15 индикатор анықталған. Олар осы уақытта өз ... ... және ... ... ... ... мен ... және кәсіптік білім беру жүйесі арасында байланыс ... ... ... беру ... ... білім сапасы, жұмысқа орналасуы жақсарды. Өндірістен шеберлер көптеп тартылуда. ... ... рет ... ... ... ... ... құрылды.
Енді осы мәселені толығырақ тарқатып айтсақ: біріншіден, тек ... үш ... ... техникалық және кәсіптік білім беру саласын дамытуда заңнамалық нормативтік-құқықтық базалары өзгерді.
2011 жылы заңға ... ... ... ... ... ... ... сараптай келе, техникалық және кәсіптік білім беру саласының материалдық-техникалық базасы жаңартылуда, оқу ғимараттары ... ... ... оқытудың тәжірибелік сабақтарының уақыты көбейді. Оқу стандарттары икемді болуы ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне келешекте түбегейлі көшу жолдары қарастырылды [16]. ... ... ... ... ... ... және ұсынысымен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау ... және ... ... өкілдерімен техникалық және кәсіптік білім, орта білімнен кейінгі білім мамандықтардың классификаторы жасалды. Халықаралық сарапшылардың тікелей қатысуымен 230 стандарт қайта қаралып ... 224 ... ... ... бағдарлама жасалды. Айта кету керек, осы аралықта материалдық-техникалық база 50%-ға ... ... ... ... ... соңғы үш жылда 13000-нан астам мұғалім мен шебер біліктілігін арттырды, соның ішінде 420 ұстаз шетелде ... ... ... ... ... байланыс артып келеді. Оны біз деп жүрміз. Дуальдық жүйе бойынша білім алушы өз уақыт бюджетінің 60%-ын өндірісте, ал ... 40%-ын ... ... ... ... ... ... біліктілігін бұрынғыдай Білім және ғылым министрлігі емес, керісінше өндіріс ... яғни ... ... ... ... ... жүйе ... Батыс елдерінде - Германия, Финляндия, Норвегия, Швейцария және ... ... ... ... ... ... екінші жыл қанатқақты бағдарлама бойынша Астана қаласында 8 оқу орны дуальдық жүйе бойынша ... ... ... - ... Үшіншіден, өндірістің 10 саласы бойынша соның ішінде темір жол саласына қатысты кәсіби стандарттар қазіргі таңда дайын ... ... ... ... ісі де қолға алынды. Төртіншіден, елімізде бизнес қауымдастықтарымен және ... ... ... кәсіби техникалық кадрларды даярлаудың ұлттық кеңесі құрылды. Кеңестің мақсаты - ел ... ... ... ... даярлау [10].
Қазіргі таңда біздің оқу орнымыз ... ... үш ... ... жүйе туралы келісімді 2011 жылы қараша айында жасаған болатын. Келісімшарт ... ... ... 47 ... ... компаниясының Астана қаласындағы Техникалық орталығында үш апта ... ... ... дәлелдеу арқылы қолдарына куәліктерін алды. Енді осы 47 студент Ұлттық компаниясына еркін жұмысқа орналаса алады. Яғни жұмыс ... жас ... өзі ... ... ... алды. Бұл жұмыс берушіге де және мамандар даярлаған біздер үшін де үлкен жетістік. Негізгі мақсат - ... ... ... ... ету және ... мамандардың біліктілігін жетілдіру [11].
Елбасы өткен жылдың шілде айында деген үлкен бағдарламалық мақаласын жариялады. Түсіне білген ... бұл ... ой ... Егемендіктің 20 жылдығы ішінде біз еңбекпен бірге мамандықтың да ... ... ... ... ... болсын, қызмет көрсету саласы болсын біз жалдамалы жұмысшыларға арқа сүйедік. Нәтижесінде, жастар ... ... ... ... Қазіргі таңда мемлекет тарапынан, министрлік тарапынан көптеген жаңа бағдарламалар ... ... ... ... , , және ... ... ... жатқан әлеуметтік қолдаулар мамандықтың беделін арттырады деп ойлаймын. ... ... ... және ... ... ... шығармашылыққа бейім, талантты студенттерді анықтап, оларға қолдау көрсетілуі тиіс. Жұмыс берушілер тарапынан гранттар көбейтілсе, Қазақстанда ірі кәсіпорындар дамыса, орта кәсіби ... ... ... жол ашар еді және ... және кәсіптік білім беделін біртіндеп көтерер еді [15].
Жалпы алғанда, бұл бағытта атқарылып жатқан іс-шаралар аз ... сырт ... де ... Былтырғы күзде Екатеринбургте өткен Қазақстан-Ресей 10-аймақаралық форумда Президенттер Н.Ә.Назарбаев пен В.В.Путиннің қатысуымен қол қойылған ... ... ... және ... ... ... арасында да өзара ынтымақтастық туралы шарт бекітілді. Орта буын техникалық мамандар даярлауда жинақталудағы тәжірибені бөлісу, студенттер алмасу, Теміртау металлургиялық комбинаты мен ... ... ... ... және ... ... ... өндірістік тағылымнан өту тәрізді шаралар белгіленді. Қазір ортақ мақсат ойдағыдай іске асырылуда [21].
Үкіметтің қаулысымен 2011 жылы қазан айында ... ... (АҚ) 2012 - 2021 ... арналған стратегиялық жоспары қабылданды. Холдингтің мақсаты - біріншіден, Қазақстан ... ... ... және кәсіби білім беру саласының жаңа инфрақұрылымдарын құру. Екіншіден, кадр ... ... үшін ... және ... білім беру саласында корпоративтік білім беру жүйесін енгізу. Үшіншіден, техникалық және кәсіптік білім саласына жаңа инновациялық технологияларды ендірумен айналысады. ... ... ... да ... және ... ... беру саласының беделін көтерумен қатар, мамандықтың да беделін арттырады деп ойлаймын. Қатарынан екі жыл бойы ... ... ... және ... ... беру ... ... бойынша халықаралық семинар өткізілуде. Бұл шараның да ... және ... ... беру ... ... ... қатар жастарды осы салаға тартуға тигіетін әсері . ... өз ... ... ... соны ... сонда ғана оның жемісін көреді. Жаһанданған әлемде тек білімді, білікті мамандар ғана әлемдік ... ... бола ... ... өз саласында білгір маман болуы тиіс [20, 12].
Дуальдық және дәстүрлi білім беру жүйесі. Атап өту қажет, былтырғы Білім және ... ... ... ... ... ... ... бойынша техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін жаңғырту үдерісі басталды. Бүгін Теміртауда ... және ... ... ... ... ... негізделген оқытудың дуальды жүйесін енгізу перспективасы талқыланды .
Теміртау ... ... ... ... ... семинар ашылды. Семинар жұмысына Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, орталық және жергілікті атқарушы ... ... ... басшылары қатысты.
Семинарды ашқан білім және ғылым министрі Бақытжан Жұмағұлов өз сөзінде, атап көрсетті [23].
Мамандарды даярлау жүйесінде оқытудың ... ... ... орын алуы ... ... кезде әлемде оқытудың дуальды жүйесі - кәсіптік-техникалық кадрлар даярлаудың ең тиімді жолдарының бірі. Оның ерекшелігі сол, ... ... ... басым бөлігі оқу орнында емес, кәсіпорындарда өтеді.
Бұл жүйе Германия, Австрия, Дания, Нидерланды, Швеция сияқты дамыған елдерде ... ... ... Атап ... ... ... және ... білім жүйесіне 350 мамандық бойынша 1,6 млн. оқушы, 500 мың кәсіпорын ... Іс ... ... ... - ... ... маман мен мемлекеттің мүдделерінің бірлестігі.
, - деп атап көрсетті Б.Жұмағұлов өз сөзінде [17, 23].
Индустрия және жаңа ... ... Әсет ... өз ... ... және ... ... жүйесін жаңғырту Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын әрі қарай іске асыруға қажетті жоғары білікті кадрлар даярлауға мүмкіндік беретінін атап көрсетті. ... ... ... элементтері техникалық және кәсіптік білім беретін 96 оқу орнында ауыл шаруашылығы, көлік, металлургия, машина жасау, мұнай-газ және ... ... ... ... ... Бұл ... , , , , , және ... ірі компаниялар серіктес болып табылады.
Б.Жұмағұловтың айтуынша, оқытудың дуальды жүйесін әрі қарай дамыту мақсатында салалық және ... ... ... ... ... ... болуға дайын базалық кәсіпорындарды анықтап, оларға қойылатын талаптарды пысықтаулары керек.
Семинарда сондай-ақ техникалық және кәсіптік білім беру ... ... ... ... бизнестің техникалық және кәсіптік білім оқу мекемелерімен өзара ... ... ... және ... ... ... ... жағдайында мамандар даярлаудың сапасын арттыру мәселелері талқыланды.
2011 жылы кадрлар даярлау үдерісіне жұмыс берушілерді тарту үшін 16 өңірлік ... ... ... ... ... арқасында колледждер мен лицейлердің 132 мың студенті кәсіпорындарда өндірістік тәжірибеден өтті.
Оған қоса, кәсіптік стандарттар әзірлеуде қолдау ... 14 ... ... ... және кәсіптік білім жүйесінің бизнеспен байланысын қарастыратын, техникалық және кәсіптік білім жүйесін дамыту жөніндегі ұлттық кеңес құрылды.
Сондай-ақ, ... ... ... бастады. Холдингтің ұйымдарына бизнестің белсенді атсалысуымен техникалық және кәсіптік білім ... ... ... ... енгізілетін болады.
Кәсiби бiлiм беру шеңберiнде дуальдық жүйе сабақ барысында емес кәсіпорындарда жүргізіледі. ... ... 70 - 80 ... ... ... ... 3-4 күн ... 1-2 күн колледжде. Үштен бiрi оқу бағдарламалары мамандыққа арналған , ал үштен екi ... бiлiм беру ... ... Оқу ... 2-3,5 ... дейін қалған шығынды кәсіпорын даярлайды.
Дуальдық жүйенің көптеген артықшылықтары бар. Бiрiншiден, жұмыс берушi өндiрiстiң жақындатылған ... ... ... ... ... ... ... болашақ мамандардың оқуына қызығушылықтарын арттырады дәйекті түрде талпынады, кәсiпорында алған білімдерін кейiн ... ... ... ... деңгейі болып табылады.
Үшiншiден, жоғары деңгейдегі мамандарды жұмысқа орналастырумен қамтамасыз етеді.
26 сәуiр 2012 жылы Теміртау қаласында Қазақстан Республикасының Білім және ... ... ... ... әкімшілігімен бiрлескен Теміртауда өткен екiншi форумында . Ол Қарағанды мемлекеттiк индустриалды университеттiнің базасында ұйымдастырылған. Дуальды оқыту жүйесі Теміртаудың бірінші ... ... ... ... ... Бұл ... 100-ге жуық өндірістерде және кәсіпорындарында дуальдық оқыту әдісінің элементтері металлургияда, машина жасауда, мұнай-газ, химия ... ауыл ... ... ... ... өтуi үшiн 170,3 мың ... орыны кәсіпорындар мемлекет тарапынан берілді. Бұдан басқа, 5,1 мыңды көлемде ... ... ... ... ... жүйе ... ... талпынып өркендеуде. Ел басшылығы Ұлттық әл-ауқат қорына ... ... ... анықтау және жұмысшы кадрларды даярлаудың индустриялық жағынан дамыған озық ... - ... ... ... ... ... өзін ... көрсеткен дуальдық үлгісін енгізудің қадамдық жоспарын әзірлеуді тапсырды.Қазақстандағы аса ірі жұмыс беруші бола отырып, акционерлік қоғамы Қор тобы компанияларының ... ... ... прецедент жасайды. Шаралар кешеніне теориялық базаны оқып-үйренуді қазіргі заманғы өндірістік технологияларды практикалық ... ... ... ... ... ... ... беру жүйесін енгізу, барлық 16 корпоративтік оқыту орталықтарын жаңғырту, кәсіптер мен мамандықтардың толық тізбесін қоса алғанда, еңбек ресурстарын ұзақ мерзімді ... ... ... стандарттар құру, бірыңғай кәсіптік стандарттар мен салалық біліктілік шеңберлерінің үлгілерін қалыптастыру кіреді [15].
Қорда және ұлттық компанияларда жаңа ... ... ... отырып, қазіргі бар және жоспарланатын жаңа кәсіптер үшін кәсіби стандарттарды әзірлеу қазірдің өзінде бірінші рет ... ... ... ... (АҚ) ... Ө.Шөкеев өз сөзінде атап көрсетті: . Оның айтуынша, осы жұмысты Қор Білім және ғылым министрлігімен және Еңбек және халықты әлеуметтік ... ... ... ... ... жалғастыратын болады. , - деп атап көрсетті Ө.Шөкеев.
[18].
Қор тобы компаниялары, оқу орындары және ... ... ... арасындағы үш жақты шарттар - бұл қорының Білім және ғылым министрлігімен экономика салаларын білікті мамандармен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... қол қою ... ... 2012 жылғы 29 маусымда болған Қазақстанда дуальдік ... ... ... ... ... ... келесі қадам [14].
Орта-арнайы оқу орындарымен бірінші үш жақты шарттарға , , және акционерлік қоғамдары қол қояды.
Теміртау ... ... ... индустриалдық университетінің базасында тақырыбында республикалық форум болып өтті. Форумның мақсаты - ... әр ... ... беру ... ... ... ... білім беру саласында дуальды оқыту технологиясының енгізудің механизмдерін дамыту болды.
Жиынға Қарағанды облысының әкімі Бауыржан Әбдішев, ҚР ... және ... ... Саят ... ... ... Астана және Алматы қаласы әкімдерінің орынбасарлары, бірқатар салалық министрліктердің вице-министрлері, ұлттық және ... ... ... ... ірі ... ... сондай-ақ кәсіптік-техникалық білім беру жүйесінің өкілдері қатысты [11].
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атты халыққа Жолдауында ... мен ... ... ... - ... заманғы білім беру мен кадрларды даярлаудың басты бағыты екендігін айрықша атап өтті. ... ... ... осы ... ... ... береді, - деді облыс басшысы Бауыржан Әбдішев [1].
Аймақ басшысы заманауи ... ... ... сұранысқа ие мамандарды даярлауға мүмкіндік беріп, әрбір түлектің оқу ... ... ... соң жұмысқа орналаса алуына кепілдік беретіндігін атап өтті.
Мысалы, Қарағанды облысының колледждерін 2012 жылы осы ... ... ... 900 ... 90 ... жұмысқа орналастырылды. Ал, дәстүрлі әдіспен білім беретін колледж түлектерінің тек 82 пайызы ғана еңбекпен қамтылған [23].
Өңірде дуальды ... ... ... бойынша әлеуметтік әріптестермен өзара іс-қимылдың айтарлықтай тәжірибесі жинақталған. Бірқатар шетелдік және ... ... ... ынтымақтастық туралы меморандумдарға қол қойылды. Дуальды оқыту жүйесінің механизмдері облысымыздың алдыңғы қатарлы кәсіпорындарында өндірістік практика мен тағылымдамадан өткізу жұмысында оң ... қол ... ... беріп отыр.
Дегенмен бұл жүйе колледждер мен кәсіпорындар арасындағы байланыс пен шектеліп ... ... Бұл ... ... орта және ... ... ... буындарының сабақтастығы арқылы барлық жалпы білім беретін мектептерді ... ... ... - деді ... ... орай ... ерте негізінде үздіксіз кәсіптік білім беру моделі әзірленіп, сыннан ... ... Бұл ... ... ... ... дұрыс таңдауға көмектеседі, әлеуметтік қорғалуына кепілдік береді.
деп аталды білім және ... ... Саят ... баяндамасы.
Форумның өзге де қатысушылары жасаған баяндамаларда дуальды оқыту жүйесін енгізу ... ... ... беру ... ... сенімді басқаруға беру, мемлекеттік-жеке меншік әріптестік принциптеріне негізделген жаңа оқыту моделін құру, аграрлық ... ... ... және ... да ... мәселелер қамтылды [20].
Осыдан кейін ұлттық әл ауқат қоры ... ... мен ... ... техникалық және кәсіптік білім беретін мекемелері арасында дуальды оқыту туралы келісімдерге қол қойылды.
Сондай-ақ форум қатысушылары техникалық және кәсіптік білім мекемелерінің ... ... ... политехникалық колледжінің студенттік конструкторлық бюросы мен ІТ орталығының жобаларымен танысты.
Осы үлгіні іске асыру барысында оқушылар өзінің алдағы уақыттағы алатын ... ... ... ... алады, өзінің жан-жақты білімді тұлға ретінде қалыптастыруға ұмтылған шәкірттер қатары көбейеді. ... ... ... еңбек нарығында жоғары сұранысқа ие, бәсекеге қабілетті жұмысшы кадрлар легі қосылмақ [21].
Бүгінгі күні осы үлгі Қарағанды ... 10 ... мен 20 ... ... ... және ... ... ақпараттары бойынша Қазақстанда 882 кәсiби - техникалық оқу орындары жұмыс істейді. Оның ... 513-і ... және 369-ы ... Онда 609 мың ... ... ... 177‚ бiлiктiлiктер бойынша 416.
Нақтылықпен теория арасында - кәсіптік білімде бұрынаң келе ... ... Ол ... ... ... ... ... жүйе әлемде өз тиiмдiлігің дәлелдедi. Қазақстан үшiн бұл тәжiрибе жаңа деп айтуға болмайды.
Заманауи дуальды оқыту жүйесі білім ... енді ... ... мен ... ... ... ... сонымен қатар кәсіпорынмен жұмыс жүргізуді нығайту.
Мысалға Ұлттық компаниялар қалай ... ... ... ... ... ... Ұлттық ұйым әл-ауқат қорының Байжуманова Жанар Ануаровнаның мәлімдемесі бойынша. Дуальды оқыту жүйесі қазіргі таңда ... ... ... тығыз байланыста.
Биылғы жылы Білім және ғылым министрлігі және Акционерлік қоғам (АҚ) ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. ... ... ... ... жүйесiн енгiзу бойынша Меморандумның кәсiби техникалық бiлiмнiң қорытындысы болды. Келесi адым бұл бағытта кадр ... ... ... ... Бес кәсіпорын Фонды және сегіз техникалық және ... ... ... ... ... ... ... әріптестікке екі жақты келісім болды. Қазіргі таңда техникалық және кәсіптік оқыту оқу орындармен қосымша қарым - қатынас орнатылуда, елдiң ... пен ... ... ... көзделуде. Сонымен, қатар мамандарды бизнес-тартуы бойынша мамандандырылған мамандарды дайындау [18].
Болашақ мамандардың теориялық бiлiмі тікелей бiлiм беретiн мекемеден белгiлi болған, ал ... ... ... ... ... ... ... кәсiпорын жұмыс жағдайында өндiрiстiк тәжiрибиелікте оқытатын жұмыс орындарымен қамтамасыз етуi ... ... ... ... ... нұсқаушы мамандармен студенттерді қамтамасыз етеді, кәсіби біліктіліктің жоғарлатуына өндіріс шеберлеріне, өндіріс мамандарына жағдай жасайды. Кәсіпорында студент өндірістік тәжірибиеде ... ... ... ... ... істеген жағдайда оған еңбекақы төленеді. Мысалы, егер токарь шаруасы бойынша тәжiрибені өтуі уақытында ... ... ... ... жұмыс істеген жағдайда студентке сол істеген жұмыс көлемі бойынша еңбекақы төленеді.
Дуальды оқыту жүйесі жұмыс берушi жақтан, білім министрлiгi, әкімшіліктен өз ... тең ... ... ... осы ... ... колледждердiң материалдық-техникалық базаның жабдықталуына қатысуы керек. Түлектердi жұмысқа орналастыру бойынша, онда бұл ... ... ... ... облыс кадрлық қажеттiлiк қалыптастыратын мекемесі, сонымен қатар техникалық оқыту мамандарыда жауаперкершілікте. Мамандарды ... ... ... қызметкерлері дайындаған студенттерді жұмысқа қабылдайды егерде бос орындар болған жағдайда.
Қазіргі таңда еңбек ... ... ... және ... ... ... бар. Кей жағдайларда Бiртұтас тариф-квалификациялық анықтағыш (БТКА) қазiргi заманауи технологиямен ... ... ... ... ... кәсіпкерлермен қазiргi мамандықтарға жауап қайтара алмады. Мәселенiң шешiмі кәсiби стандарттар жүйесі шеше алады [17].
1.3 Дуальды оқыту кәсіптік білім берудің ... ... ... ... ... ... дәстүрлі Жолдауында білім саласына айрықша басымдық берді. Оның ішінде техникалық және кәсіптік білім беру ... ... ... ... ... ... ... орай Үкіметке тиісті шаралар қабылдауды тапсырды [1].
Дуальды жүйенің негізі-студенттерді оқу орны мен ... ... ... Дуальды оқыту әдісі әлемнің көптеген елдерінде, мысалы, Германия, Австрия, Дания, Нидерланды, Швеция, Англия, Оңтүстік Корея сияқты дамыған мемлекеттерде табысты ... ... ... озық елдерінде табысты қолданылып келе жатқан осы жүйе біздің білім беру саламызға да еніп, оқытудың барлық кезеңінде кәсіпорында ... ... мен оқу ... ... оқытуды біріктіріп отыр. Дуальдық жүйе бойынша теориялық оқытудан гөрі тәжірибеге басымдық беріледі, яғни ... ... өз ... ... меңгеруіне және де жас мамандардың жұмысқа қиындықсыз орналасуына толық мүмкіндігі пайда болып, өндіріс орындары техникалық және ... ... беру ... ... ... ... ... бойынша білім алып шыққан дайын кадрларды бірден жұмысқа алатын ... ... ... ... ... Назарбаевтың 2008 жылғы 22 тамызда өткен Еңбек форумында ,-деген сөзінің жаны ... ... ... ... ... оқу орны басшылары мен кәсіпорын басшылары және білім алушы мен кәсіпорын басшылары арасында әлеуметтік серіктестіктің болуының рөлі арта ... ... ... оқу процесіне қатысуы кәсіби дайындықтың деңгейін арттырып, оның еңбек нарығы сұраныстарына сәйкестігін ... ... ... ... осы жүйе ... маман дайындауға ден қойған Алманияның Рейнланд-Пфальц аймағында жұмыссыздық ... бар ... 3%-ды ... ... Ал ... бұл ... ... деңгейінде. Бүгінде Германиядағы 25 жасқа дейінгі жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 7%- болса, бұл көрсеткіш Грекияда 45, ... 43, ... 30, ... 28%-ды ... Осыдан-ақ, бұл жүйенің жұмыссыздық мәселесін шешуде қаншалықты маңызды екенін байқау қиын емес.
Кәсіптік-техникалық маман ... ... ... ... іске ... ... ... және мемлекетке тікелей мүдделі болуы шарт. Қазіргі таңда Германияда бұл жүйе бойынша тәлім алған жастардың 80%-ы шағын және орта ... ... ... ... Ал ... 20%-ы ғана ірі ... яғни , ... алпауыт концерндерге жұмысқа тұрған. Жастар оку мен еңбекті қатар алып жүреді. Керек ... ... ... өз қажеті үшін ақша табатын мүмкіндігі бар. Қазір Германияда дуальді жүйесі ... ... алып ... ... 4 күн кәсіпорындарда білігін шыңдаса, 1 күнін оқуға арнайды.
1995-98 жылдарға келіп Қазақстан Республикасы бойынша ... ... үш оқу ... ... ... ... ... Алматы қаласындағы №1 кәсіби мектебі, Ақмола облысындағы ... Яр ... ... ... пен Павлодар облысындағы бизнес колледждерінде ауыл-шаруашылығы, мейрамханалық бизнес, қонақ үй және банк қызметтері бағытында енгізілді [18].
Бұл жасалынған оқу орындарындағы ... ... ... ... ... (GTZ) бойынша жүзеге асырылған болатын. Ол уақыттағы оқу ... оқу ... ... ... 60 пайызын тәжірибелік тұрғыдан өткізу;
* болашақ мамандарды оқудан соң толық жұмыспен қамту.
Бірақ та Орталық Азияны жаулаған ... ... бұл үш оқу ... да бұл жүйе алға ... Біріншіден, нарықта студенттер білімінен де жоғары дәрәжелі мамандардың жетіспеушілігі. Екіншіден, жоғары дәрежелі мамандардың ... ... ... ... ... уақыттың, күшінің және өткізу орталықтарының тапшылығы себеп болды.
Қазіргі ... ... ... мемлекетінің компаниясымен Қазақстан Республикасының компаниялары келісімі бойынша бесінші технологиялық топтағы оқу құралдарын даярлауға кірісті. Ал, ... және ... ... ... 3D және ... форматындағы оқу-өндірістік зертханалық және мультимедиялық жобалау жөнінде 2012 жылы меморандумда келіссөздер жүргізілген ... [16]. ... ... ... (№7 ... тәжірибені ерекше атап өтуге болады. Кадрларды дуальді даярлаудың элементтері 96 техникалық және кәсіптік білім ... оқу ... ауыл ... көлік, металлургия, машина жасау, мұнай-газ және химиялық өндіріс сияқты салаларда пайдаланылады. Олар , , , , , және ... ірі ... ... іске ... айтуынша, тау-кен саласындағы дуальді оқыту бойынша корпорациясының екі колледжі мен Павлодар электролиз ... ... ... ... ... ... ... осы бір жүйесін бүгінгі күні облыс оқу орындарының 30%-ы ... ... ... ... деп ... айтуға болады. Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінде түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... құрылуда, білім беру процесіне дуальді оқыту жүйесі енгізілуде.
Нақтырақ айтсақ, өткен жылы желтоқсан айында Білім және ... ... ... компаниясы және Ақтөбе көлік, коммуникация және жаңа технологиялар колледжі үшжақты ... қол ... ... нәтижесінде, аталған колледждің үш мамандығы бойынша (, , ) білім алатын оқушылар үшін дуальды оқыту әдісі ұйымдастырылады. Яғни оқушылар оқу ... ... ... ... ... ... ... сабақтарын өткізеді. Тәжірибе сабақтары әлемдік оқыту әдістері сияқты ... ... ... ... ... Астанадағы Назарбаев Университеті жоғарғы білім беруді дамытудың негізі болып табылады. Алдағы бес жылда ... тағы үш ... ... ... ... беру ... ... білім берудің дуальді жүйесі 9 педагогикалық және 22 техникалық жоғары оқу орындарға енгізіледі. Қазіргі уақытта 146 ... оқу орны (9 ... 2 ... 32 мемлекеттік, 13 азаматтық емес, 90 жеке меншік жұмыс істейді), онда 610 ... ... адам ... [19]. ... қаласында жоғарғы техникалық мектеп 2010 жылдан бастап техникалық мамандықтар бойынша бағытталған белсенді жұмыс жүргізілуде. Екі жыл шамасында шетел ... ... ... ... ... оқу ... ... оқыту жүйесінің қыр сырын үйренуде [15].
Қазіргі кезде, әлемде оқытудың дуальды жүйесі –кәсіптік-техникалық кадрлар даярлаудың ең тиімді ... ... Оның ... сол ... ... үдерісінің басым бөлігі оқу орнында емес, кәсіпорындарда технологиялық, диплом алдындағы тәжірибелерден өтеді. Бүгінгі күні колледж 60 қалалық және облыстық ... ... ... шаруа қожалықтарымен әлеуметтік әріптестік туралы келісім-шарттар жасады.
Шаруашылықтың қай саласын да өздері таңдаған мамандықтарын кәсіби тұрғыдан жан-жақты игеріп, озық ... мен ... ... тілін меңгергендер ғана дамыта алады. Сондықтан еліміздегі ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік серіктестік, теория мен тәжірибенің үйлесімділігі атқарады. Бұл үйлесімділік дуальды білім беру жүйесінде жан-жақты өрістей алады. Маман дайындаудың дуальды ... ... ... әдістеріндегі кемшіліктерді, теория мен тәжірибе арасындағы алшақтықты жояды, студент өзінің ертеңгі жұмыс орнымен танысады, оған ие болу мүмкіндігін сезінеді, ... ол ... ... ... ғана ... ... ретінде бағаланып лайықты табысқа қол жеткізе алатындығын түсінеді. Техникалық және кәсіптік білім беретін оқу орындарында дуальды оқыту технологияларын ... ... ... ... ... ... ... сарапшы семинарлар өткізіп, тыңдаушыларға арнайы сертификаттар берді [18].
Дуальды жүйемен оқытудың жетістігі көп. Біріншіден, бітіруші ... ... ... ... ... ... себебі оқу барысында өндіріспен тығыз байланыста болған оқушы жұмыс берушінің барлық талаптарын игеріп, меңгерген ... ... ... ... білімді, болашақ жұмысшы маман психологиялық жағынан жаңа ортаға бейімделген дайын маман болып шығады. Өндірісте өздігінен шешім ... ... ... мен ... меңгеріп, бекітілген жұмысқа деген жауапкершілік сезімі жоғарылайды. Өндірісте болғандықтан ұжыммен жұмыс жүргізеді және өндірістегі жұмыстарға бейімделеді.
Үшіншіден, ... ... ... ... ... яғни текстпен айтудан гөрі, өндірістегі жағдаяттарға сәйкес жұмыс жүргізеді. Теориядағы қиындық келетін терминдер мен есептерді ... ... ... ... ... ... берген бағасы дайындалған маманның біліктілігімен байқалады. Алғашқы күннен бастап ұзақ уақыт өндірісте жұмысшы болған оқушы, өзінің білім мен ... ... ... тек қана ... ғана меңгермей, өндірістегі соңғы жаңалықтарды біліп, заманауи талаптарды меңгереді.
Алтыншы, бюджеттік шығын ... ... ... ... ... ... бөлігі өндірісте болғандықтан оқушы оны күнделікті көріп, игереді.
Жоғарыда аталған мәселелердің барлығы дуальды оқыту технологиясы енгізіліп, жүзеге асқан кезде қол ... ... [22].
1.4 ... ... ... дуальды оқыту жүйесімен қамтылған колледждер
Егемен еліміздің әлем кеңістігіне ықпалдасуы барлық сала бойынша кәсіби ... ... ... ... және ... ... үлес қоса ... білікті мамандарды даярлауды талап етеді. Елбасы Н.Ә. Назарбаев ... жаңа ... ... үшін білікті мамандардың қажет екенін баса айтқан болатын. Оқытудың дуальды жүйесі осы талаптарға толық жауап ... Бұл ... ... ... ... сұранысқа ие мамандарды даярлауға мүмкіндік беріп, әрбір түлектің оқу орнын бітіріп шыққан соң жұмысқа орналасуына кепілдік беретіндігін атап ... ... ... технологиясы бойынша өткен жылы 900 түлек оқу бітірген болса, оның 90%-ы жұмысқа орналастырылған. Білім берудің дәстүрлі әдісімен оқытатын ... ... 82%-ы ғана ... ... ... беру ... ғана емес, экономикасына да жаңа леп әкелді бұл жүйе. Дуальды оқыту жүйесі негізінде әлеуметтік серіктестік аясындағы өзара іс-қимыл ... ... ... және ... ... ... өзара ынтымақтастық туралы меморандумдарға қол қойылды. Соның нәтижесінде, студенттер облыстың алдыңғы қатарлы кәсіпорындарында өндірістік тәжірибе мен ... ... ... алды ... білім берудің қолданбалылық бағыттағы оқу процесін мекемемен немесе өндіріспен тікелей әлеуметтік әріптестікте үйлесімді ұштастыру, болашақ маманның ... ... ... ... тереңдеуі мен артуымен бірге, білім алушылардың кәсіби еңбегіне уәждеуі мен қызығуы, ерте кәсіби еңбекке ... мен ... ... ... ... мен ... өндірістік қатынастардың мазмұнымен таныса еңбек ету қабілетін сынай, мамандармен қарым-қатынасқа түсе коммуникативтік және ... ... ... ... мазмұнының ерекшеліктерін ерте жете түсініп, өзінің болашақ еңбегіне дайындығы ерте басталады.
,-деген Б.Әбдішев ... ... ... ... беру ... ... ... түрінде жүргізіліп жатқанын айтты.
Ерте бейіндеу негізінде үздіксіз кәсіптік ... беру ... ... ... ... ... дұрыс таңдауға көмектеседі, әлеуметтік қорғалуына кепілдік береді. Бүгінгі күні Қарағанды қаласының 10 ... мен 20 ... ... ... ... ... ... кезде металлургия, машина жасау, мұнай-газ, химия өндірісі, ауыл шаруашылығы және басқа да ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдарда дуальды оқыту жүйесін енгізген. Кәсіпорындарда 170,3 мың адам тәжірибеден өтті ... ... ... 5,1 мың маманға тапсырыс берілді. Оларды оқыту, жұмысқа орналастыру - ... ... ... ... жүйесін енгізу келешегі, кәсіптік-техникалық білім беру ұйымдарын кәсіпкерлердің басқаруына беру, ... ... ... ... ... жаңа ... моделін құру және көптеген өзекті мәселелер форумда талқыланды. Білікті кадр даярлау алдағы уақытта да бизнес-құрылымдары мен ... ... ... ... ... сұраныстарымен жүргізілетін болады.
Форумның соңында Ұлттық әл-ауқат қоры>> Акционерлік қоғаммен (АҚ) ... ... ... және кәсіптік білім беретін мекемелері арасында дуальды оқыту туралы келісімдерге қол қойылды. Тұңғыш Президенттің мәдени-тарихи орталығында форумның ... ... ... ... ... және ... білім мекемелерінің тақырыбында ұйымдастырылған көрмесі ұсынылды. Қарағанды ... ... ... ... бюросы мен ІТ орталығы студенттердің түрлі жобаларын әкеліпті. 3D және ... ... ... ... жабдықтар көрген көзді қуантты. Себебі, бұлар - ... ... ... ... ... ... ... мамандар даярлаудың дуальды жүйесін енгізуді облысымызда алғашқылардың қатарында тәжірибеге енгізбек. Дуальды жүйенің негізі - оқушыны оқу орны мен қоса ... ... ...
Қазіргі таңда қаламызда Қарағанды политехникалық колледжі және Қарағанды агротехникалық колледжін алуға болады. Соның ішінде агротехникалық колледжге тоқталсам.
Қазақстанда мемлекет ... ... ... және кәсiби бiлiм беру жүйесiнің жаңғыртуын, одна әрі іске ... ... ... себебі бұл жүйе тиімді және бәсеге қабілетті мамандарды даярлауға мүмкіншілігі зор. Мұндай ... ... ... ... орын ... ... ... алуы керек. Елбасының Қазақстан халығына 2014 жылғы жолдауында ,-деп атап өтті ... кадр ... ... ... ... екi мамандық бойынша еңгізіледі - (саралау ) және (саралау ).
Жоғарыда аталып өткен мамандықтар бойынша оқу жоспарлары құрасытырылған, бұл ... 60 % оқу ... ... ... ... ... оқыту жүйесі 2012 жылдың қыркүйегінен бастап жұмыс жүргізілуде. Бұл жүйені бір жылдық мерзiмi бар ... ... ... ... ... ) және ... ). ... құрам саны - 15 адам.
Дуальды оқыту жүйесін үйрету толық базамен қамтылған кәсіпорындар таңдалды- ... ... ... ... серіктестік (ЖШС) (жетекшісі Нефедов В.Н.) үлкен дәнекерлегiш цехпен, жөндеу базасымен,автокөлікке техникалық күтiм станциясымен, сонымен бiрге ауыр трактор техникасымен ... ... 2012 ... 1 ... кәсiпорынмен әлеуметтiк әрiптестiк келісімшартқа қол қойылды [21].
Студенттердің өндірістік тәжірибесінде алғашқы дағдылары колледждің дәнекерлегіш ... ... Оқу ... ... ... ... ... цех қазіргі жабдықтармен қамтылған: әмбебап газоэлектрдәнекерлегіш бекеттерімен, оқшау газ, электрдәнекерлегіш, контактілі дәнекерлеуші, дәнекерлеуші аппараттарының көмірқышқыл газ, ауыспалы дәнекерлегіш ... ... ... ... өттi: ... жұмыс орындарын белгілеп, тәжiрибелi жұмыскерлермен бекiтен. Дәнекерлегiш жұмыстар кәсiпорындардағана емес, сонымен қатар қала объектiлерiнде студенттер өз тәжірибиесін орындады.
Осы кәсіпорында экспериментальдi ... ғана ... ... ... ... ... өз ... өтті, атап айтқанда: автокөлiктерді жөндеу слесарьлары, тракторшылар-автокөлікшілер. Тәжiрибе өткен студенттерге кәсiпорын еңбекақы төледi.
Студент оку процесі ... ... ... ... ... әр ... ... тәжiрибелiк машықтарына үлкен тәжiрибе алады. Бiрақ кәсiпорын 15 ... ... тек қана 7 ... ғана ... қабылдады. Ал қалған түлектерге жұмыс табылмады, яғни жұмыс беруші өндіріс 100% түлектерді жұмысқа ... ... ... келісімшартты орындай алмады.
1201000 мамандығы бойынша студенттер Жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС) , өндірістерінде 2009 ... ... ... ... ... ... практикаларын дуальды оқыту жүйесі арқылы жүзеге асырылуда.
Сонымен қатар, Ресейлік кәсіпорын ... ... ... (ЖШС) . ... ... ... оң нәтижесін берді. 2009 жылы коллледж кәсіпорынмен әлеуметтік әріптестікке келісімшартқа қол қойылды. Бұл дуальды оқыту жүйесінің бастамасы болып табылады‚ ... 0707000 , 0707012 ... - 2012 ... ... ... үш ... ... арқылы кәсіпорын - студент - ата - аналарымен‚ оқу орнымен мамандығы бойыншa 14 түлекті дайындап ... ... ... келiсiмшартты орындады: тәжiрибенiң өндiрiстiк оқытуы, студенттердің жаңа технологиялармен жұмыс істеуі толығымен қамтылды, сонымен қатар студенттер кәсіпорынан 10000 ... ... ... алып ... ... бітірген түлектер өндірісіне жұмысқа қабылданды, онда олар 3 жыл (шарт бойынша) жұмыс iстеп шығуы ... ... ... ... ... - оң ... берді.
2013 - 2014 оқу жылында дуальды оқыту бағдарламасы бойынша жаңа мамандық ашылды мамандық 1504000 кәсiпорын . Мамандарды ... үшін осы ... ... 2013 ... сәуірінде колледж аумағында жаңадан заманауи жылыжай бой көтерді, тамшы арқылы суландыру технологиясы бойынша. Студент оқу жыл ... ... ... оқиды: өндiрiс - сессия - ... - ... - ... ... ... ... түлектерге жұмысқа орналастыруды қамтамасыз етеді. Бұл өте маңызды себебі 70 % ... ... ... яғни ... ... да ... қалмайды [23].
Әлеуметтiк әрiптестiк жүйе Қарағанды Агротехникалық колледжiнде 2007 жылдан бері бүгiнгi күнге дейін әлеуметтiк әрiптестiк туралы 32 шартқа қол ... ... ... сәйкес өндiрiстiк тәжiрибенi өту үшiн колледждiң зертханаларында ұстамен бірге ... ... ... ... ... [20]. ... базасында кәсiпорындардың қызметкерлерi үшiн бiлiктiлiгiн жетiлдiру‚ жоғарлату курстарының‚ кадрларды қайта даярлауы, өтуi iске асырылады. Ұлт жетекшісі Н.Ә. Назарбаев атап өткендей: ... 2012 жылы ... ... ... ... дуальды жүйесімен Білім және ғылым экс-министрі Бақытжан Жұмағұлов Қарағандыға жұмыс сапарының барысында №5 кәсіптік ... ... ... болды. Бұл білім ошағында 5 мамандық бойынша 450-ден ... ... ... ... ... министр жұмыс сапарының барысында сондай-ақ Акционерлік қоғамның (АҚ) металл құрылғылары зауытында болып, ондағы оқытудың дуальды жүйесімен танысты. ... ... Нұр ... өз ... ... қоғам (АҚ) кәсіптік лицеймен бірлесе отырып кәсіптік-техникалық білім беру стандарттарын жасауға белсенді атсалысқанын атап көрсетті. Лицей мен ... ... ... ... ... ... ... 60 пайызын өндірістік тәжірибеде өткізсе, қалған 40 пайыз уақытын - ... ... ... ... сондай-ақ қарағандылық колледж-лицейлердің зауытта тәжірибеден өтіп жатқан студенттерімен кездесті және олардың сауалдарына жауап берді [21].
Колледжде 23 оқу ... 4 ... және 4 ... бар. ... мен оқу ... әр оқытушылар мен оқыту шеберлеріне бекітіп берілген, олар барлық жабдықтарға, ресімделуіне және санитарлық жағдайына жауапты. ... ... ... ... ... ережесі мен қауіпсіздік техникасының ережесі бар.
Ал 0508000 ... ... ... ... бағдарламасы бойынша 100 адамды аспаз етіп даярлаумен байланысты. Жоғарыда көрсетілген құрам негізі Пришахтинск және Жаңа ... ... ... ... басым көпшілігі осы аудандарда тұрады [23].
Енді Қарағанды политехникалық колледждіне тоқталсақ. Қарағанды политехникалық колледжі 1931 жылы ... ... сол ... кең ауқымда дамыған тау-кен өндірісін дамыту мақсатында мамандар даярлау үшін ашылған. Өзінің даму жолында бірнеше сатылардан өткен: ... ... ... ... ... ... колледж. Бұл өзгерістер уақыт талабына сай болды.
Бүгінде Қарағанды ... ... ... ... бай ... - ... ... бар, тәжірбиесі мол оқытушылық құрамды, көп жылдардан бері үлгі ... ... ... беделді оқу орындарының біріне айналған. Колледж еңбек нарығында сұранысқа ие ... ... оны ... өсу ... ... ... ... таңда 19 мамандық бойынша 4 мыңнан артық адам ... ... оның 15-і ... ... ... ... Колледж 80 жылдан артық уақытта 28 мыңнан артық мамандар даярлаған, олардың көпшілігі кәсіпорындарға басшылық етеді, кіші және орта бизнестің дамуына өз ... ... ... [19]. ... күні мұнда күндізгі оқу бөлімінде 2930 адам, сырттай бөлімде - 1330 адам білім алуда.
Колледж қазіргі талаптарға сай ... ... ... 100 оқу ... бар үш оқу ... 34 лабораториялар, оқу шахтасы, үш слесарлық- механикалық шеберханаларымен, құрылыс және электромонтажды полигондармен, 176 мың ... ... ... қоры бар екі кітапхана және оқырмандар залымен, мультимедиялық залмен қамтамасыз етілген.
Оқу кабинеттері мен лабораторияларды жаңа құралдармен жабдықтау теориялық білім беру ... ... ... ... көп ... бөлуге мүмкіндік берген, оның мамандарды дайындауда сапаны көтеретіндігі талассыз. Бүгінгі таңда колледжде оқу-дидактикалық ... ... ... жұмыста Uni-Train-I мультимедиялық лабороторияны, көптеген стенд-тренажерлер, стенд-макеттер, бағдарлама-тренажерлер, диагностикалық кешендерді белсенді енгізу мен пайдалануға септігін ... ... ... ... өндірістік бәсекелестік пайда болған жаңа экономикалық талаптарға сай жұмыс ... ... жас ... ... ... артуына деген сұраныс күрт артқан. Соған орай колледж өз ... ... ... ... ... серіктестікте еңбек етіп келеді: жиырмадан артық ірі кәсіпорындармен серіктестік келісімдер жасалған, солардың ішінде ... ... ... Акционерлік қоғам (АҚ) бар.
Бүгінгі таңда кәсіби-техникалық кадрларды дайындаудың сапалы ... бірі - ... ... ... болып табылады, теориялық дайындықты оқу орнында, ал ... ... ... өту қарастырылған. Қарағанды политехникалық колледжінде дуальді оқыту жүйесі бірнеше жылдан бері жүргізіліп келеді, ол, әрине, мамандар ... ... ... ... мүмкіндік берген. Қазірде маманды кәсіпорыннан алшақта, ертеңгі күнде өндіріске ... ... ... және ... ... ... ... мүмкін еместігі аян [23].
Колледж екі жылдан бері Қазақстан Республикасы 2020 жылға дейінгі инновациялық даму ... ... ... автокөлік Акционерлік қоғам (АҚ) және кәсіпорындарымен серіктестік қарым-қатынаста қызмет етіп келеді.
Оңтүстік-Орал мемлекеттік университеті базасындағы ... ... ... ... ... тәжірибе-эксперименттік алаңы - оқу- көрсету, курстық және дипломдық жоба жұмыстарында стенділер ... ... ... ... ... ... төмен болуына әсер етті.
1306000 мамандығы бойынша студенттер Акционерлік қоғам (АҚ) Қазақтелеком, Транстелеком, Жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС) OldiMax, Gartex ... ... ... өтеді.
070511 , 071209 , 070719 мамандықтары бойынша студенттер ... ... ... ... ... ... ... 090603 , Жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС), 090104 Жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС), 151703 , ... ... ... (ЖШС) ... бойынша өндірістік тәжірибиелерін өтуде.
Студенттік конструкторлық бюросы студенттер білім беру орнында жиырмадан артық оқу стенділерін дайындады, оның жетеуі ... ... ... - электроқұрылғы лабораториясына, үшеуі - физика және электротехника лабораториясына ... ... ... студенттер шығармашылық көрмелерге, форумдарға ат салысып, ғылыми, кәсіби және ... ... ... ... көрсетіп, жобалары жоғары бағаға ие болып келді. Инновациялық шығармашылық жобаларға деген сұраныс колледж оқытушылары тарапынан ғана емес, ... ... да оқу ... да ... ... [20, 24]. ... ... бойынша мамандар даярлауда колледждің басты мақсатының бірі - жаңа ақпараттық және ... ... ... ... ... ... байланысты колледжде бағдарламалар әзірлеу қызметі ұйымдастырылған. мамандығы бойынша дарынды білім алушылар потенциалы негізінде технологияларды қолдау және оқу ... ... үшін ... жұмыстар ұйымдастырылып, жүргізіледі. Мынадай MULTI-TOUH және 3D-технологиялары интерактивті тақталарда ғана емес, сонымен қатар LCD-панельдерінде ... ... ... ... осы ... Қарағанды политехникалық колледжі базасында ІТ орталығын құруға, онда ... ... ... білімдерін ақпараттық технологияларда, эксперименттік және ғылыми-зерттеу, ұжымдық шығармашылық жұмыстарда, ал оқытушылардың зерттеу ұжымдық шығармашылығы кең ауқымда пайдалануларына жол ашты.
Студенттік IT ... ... ... бағыттарда жұмыс атқарады:
* виртуальді лабораториялар дайындау;
* робототехника;
* 3D модельдеу;
* мультипликация;
* оқу ... ... ... құралдар құру.
Колледждің барлық инновациялық қызметі - бұл ... ... қол ... яғни Қазақстандағы кадрлық потенциал дайындауда индустриальді - инновациялық өсімді тұрақты түрде ... ... беру ... ... мен ... ... қалыптасқан дәстүрлі, өмір ағымына сай оқыту технологиялары, жоғары шығармашылық потенциал, педагогтардың кәсіби құзіреттілігі, үкімет тарапынан көрсетілетін қолдау, соның ішінде кәсіптік және ... ... ... көп ... бөлу- колледждің ертеңгі күнге сеніммен аяқ басуына септігін тигізіп отыр.
Дуальді оқыту жүйесі алдымен жаңа ... мен ... ... ... ... ... жұмыс істеуді меңгертуді көздейді.
Осындай мақсаттар мамандығы бойынша білім алушыларға оқыту орталығында, сонымен қатар Көмір Басқармасы қызметкерлерінің ... ... ... ... оқытушылар семинарларында өндірістік сабақтарда іске асыруға септігін тигізді.
02.11.12 ж. білім алушылар соңғы курста Оқу орталығында сабақ барысында электроқұрылғыларды ... және ... үшін ... ... ... ... фирмасы жабдықтаған аппаратты жаңа оқу классының жұмысымен таныс болған. Қауіпсіздік техникасы бойынша практикалық дағдылар оқу орталығының құралдарында бекітіліп, ал ... ... ... ... ... маникендерде жасалған.
13.11.12 ж. Техникалық қызмет және электромеханикалық ... ... ... ... жұмысында қауіпсіздікті қамтамасыз ететін жаңа аппаратпен танысу Көмір Басқармасы кәсіпорнында жалғасын тапты [21].
Директордың жаңа техника мен ... ... ... ... Л.А. ... ... кен ... бақылауды қамтамасыз ету жүйесі жұмысы жайлы ақпарат ұсынды. Болашақ ... ... ... ... ... орнының функционалдық мүмкіндіктерімен танысты [19].
Дуальды оқыту бойынша жыл сайын семинарлар өткізіледі. Мысалы 070511 Пайдалы қазбалардың кен орындарын жер асты және ашық ... ... ... ... мынадай тақырыбына семинар ұйымдастырылды .
2 Арнайы пәндерді ... ... - ... ... ... ... әдістері, тәсілдері және құралдары туралы ұғым
Мемлекетіміз тәуелсіздік алғаннан бері, елдің сана-сезімінде түбегейлі өзгерістер болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... толық мүше етуімен қатар, еліміздің ішкі рыногын да әлемдік деңгейге көтереді. Мұнымен қоса, білім мен ғылым саласындың алдында да жаңа ... ... ... Оның ... - . Бұл ... ... ... жүйесінде реформалық өзгерістер жасау қажеттілігінен туындайтын басты бағыт - бағдарды айқындайды. ... ... беру ... ... ... ... күрделі сабақтастықтарды қамтуға ұмтылатын көп деңгейлі оқу жүйесін орнықтыру, жаңа оқу бағдарламаларымен қатар, оқу стандарттарын дайындау, жаңа ақпараттық, ... ... ... ... көшу - қазіргі заман талаптарынан туындап отыр [11].
Білім беруді дамытудағы негізгі мақсат - ... беру ... ... ... жаңа ... ... ... білімді, кәсібибіліктілігі жоғары жастарды тәрбиелеуге қол жеткізетін сапалы, бәсекегеқабілетті білім ордаларын қалыптастыру.
Осы тұрғыдан келгенде, үздіксіз ... беру ... ... буыны саналатын орта білім беру мекемелерінің жастарға саналы тәрбие, сапалыбілім беріп, ұлтжанды ... етіп ... ... рөлі зор ... ... - ... ... алдында тұрған міндеттерді дұрыс орындау үшін мұғалім мен оқушылардың бірлесіп жұмыс ... үшін ... ... Әдіс ... ... жету үшін істелетін жұмыстар ретке келтіріледі. Оқыту әдістері ... ... ... оқушының ақыл-ойын дамытады, ізденуге, жаңа білімді түсінуге ықпал етеді. Оқытуда ең басты нәрсе - ... ... ... ... әдістері ең анық фактілерді білуді қамтамасыз етеді, теория мен ... ... ... ... - ... ... ... Жоспарды хабарлау, оқушылардың зейінін сабаққа аудару, оқушылардың мұғалім көрсеткен іс-қимылдарды қайталауы, ақыл-ой жұмыстары ... ... ... оқу ... ... үлес қосады.
Оқыту тәсілдерінің түрлері:
* ой, зейін, ес, ... ... ... ... ... ... ... көмектесетін тәсілдер;
* оқушылардың сезімдеріне әсер ететін тәсілдер;
* жеке оқушылар арасындағы қарым-қатынасты ... ... ... ... ... құрамына кіреді, әдістің жүзеге асуына көмектеседі.
Оқыту әдістерінің басты қызметі - ... ... ... тәрбиелеу, ұйымдастыру.
Оқыту құралдары - білім алу, іскерлікті ... ... ... ... құралдар, оқулықтар, дидактикалық материалдар, техникалық оқыту құралдары, станоктар, оқу кабинеттері, зертханалар, электронды-есептеуіш машиналардың, нақты объектілер, өндіріс, құрылыс.
Оқыту - ... ... ... ескере отырып, оқушылар тұлғасын, білім, іскерлік және дағдыларды меңгерте отырьш, мақсатты қалыптастыру мен дамыту процесі. Оқыту ... ... ... ... ... ... жүйелі ұйымдастырылған қоғамдық қатынастар тежірибесі, қоғамдық сананың даму нәтижесі, еңбек өндірісінің ... ... ... ... мен оны ... ... өзгерту туралы, білімдерді аға ұрпақтың өскелең ұрпаққа үйретіп, оны олардың меңгеруі.
Түрлі деңгейлерде іске асырыла отырып, оқыту процесі циклдік сипатка ие ... ... ... ... ... ең ... ... басты екі мақсатқа негізделіп топталған, педагогикалық еңбектердің ең жақын дидактикалық мақсаттары:
- білім беру - бұл мақсат окушылардың ... ... ... ... олар ... ... негіздерін кәсіби дағдыларды игеруін көздейді;
- тәрбиелеу - әрбір оқушының ғылыми ... ... ... ... және ... ... ... адамгершіліктегі үйлесімді дамыған тұлғасын дамытуды мақсат етеді.
Оқыту педагогика ғылымының категориясы ретінде және окыту процесі немесе дидактикалық ... ... ... ... ... ... ... жағдайларының толық педегогикалық құбылыс ретінде педагогикалық іс-әректтің үзіндісі, ... ... ... ... ... ретінде оқыту ұғымымен іс-әрекеттердің шеңберін, міндетін білдіретін ұғымы тығыз байланысты. Оқытудың қызметі оқыту процесінің мәнін сипатгайды.
Оқытудың мақсаты - ... ... - ... ... жан - жақтарын: білімдер мен іскерліктері, ғылым, ... ... ... ... ... және дене ... меңгеруге бағытталған мұғалімнің педагогикалық әрекеті мен оқушының оқу-танымдық өзара бірлескен әрекетінен ойша ... ... ... Жалпы мақсатта қоғам ғылымның, техникалық, сондай-ақ өндіргіш күштер мен өндірістік ... ... ... ... ... педагогика ғылымының категориясы ретінде және окыту процесі немесе дидактикалық процесс бірдей мағынадағы ұғымдар емес. Процесс оқыту жағдайларының толық педегогикалық ... ... ... ... үзіндісі, актісі ретіңде ауысып отыруы. Іс-әрекет ретінде оқыту ұғымымен іс-әрекеттердің шеңберін, міндетін білдіретін ... ... ... ... ... оқыту процесінің мәнін сипатгайды.
Оқытудың әлеуметтік, педаготикалық психологиялық мәні оның қызметтерінен ... анық ... ... ... ... кезектегі біршама мәндісі оқушыларда білімділерді, дағдыларды және шығармашылық іс-әрекет тәжірибесінің іскерлігін қалыптастыруы ... беру ... ... ... ... тәжірибиеге көп назар аударылады. Дуальдық оқыту жүйесі өндірістік оқытумен тығыз байланыста [13]. ... ... өз ... екі ... ... ... 1)
2732405121285Өндірістік оқыту
00 ... ... ... ... оқыту
567690140970 оқу ... ... оқу ... оқыту
5102225692150025850856921500989965692150017570456921500
435800593345оқыту және оның түрлері
00 ... және оның ... ... ... жұмыстар
00 ... ... ... ... ... ... және оның ... және оның түрлері
Сурет 1. Өндірістік оқыту сызбасы
Оқытудың екінші қызметі, оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру (тәрбиелеу ... Ол ... мен ... ... ... ... орта жөнінде ой толғауға мүмкіндік жасайтын білімдерінің толығуына қарай біртіндеп қалыптасады. Алдыңғы екі қызметімен тікелей байланыстағы тұлғасын және оның өз ... ... ... ... ... (дамыту қызметі) [26].
Адамның дамуы - бұл оның денесінің физиологиялық және психологиялық сипаттамаларының олардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... ... оқытудың кәсіби бағдарлау қызметінің де мәні зор.
Үздіксіз білім беруде ... ... ... ... және ... ... ... араласуға бағыттайды, практикалык іс-әрекетке дайындайды, өзінің политехникалық, кәсіби, жалпы білімі, толық дайындығын үнемі жетілдіріп отыруға бағыттайды. ... ... ... ... ... дамытуды көздейді. Өзінің мәні жағынан оқьпу процесі түрлі реттегі және деңгейдегі заңдар мен зандылықтар ... ... ... түрде дамитын процесс. Заңдылықтар объективті, мәнді қажетті, жалпы, тұрақты және белгілі бір ... ... ... ... байланыстарды бейнелейді. Феномен мәнінің қатаң түрде айқындалған ерекшеліктері - зандарды құрайды.
Оқыту процесінің заңдылықтары:
* ... ... ... ... ... ... ... Бұл заңдылық баланың қоршаған дүниені тануға деген ықыласын жүзеге асыруға жағдай жасайды, мұғалімнің ... ... ... болатын, оларды қызықтыратын білімді берудегі белсенді ыкыласын қажет етеді.
* оқушылардың жеке және ұжымдық ... ... ... ... болу ... Бұл ... мұғалімнің, оқыту процесінде баланың айналысатын іс-әрекеттерінің әрбір түрінің оның қандай қасиетін талап етіп, сонымен бірге оны ... ... ... ... ... ... танымдық, ақыл-ой және басқа да мүмкіндіктеріне оқыту әсерінің сәйкестігі. Бұл заңдылық ... ... ... ... олардың жеке және әлеуметтік психологиялық ерекшеліктерін, танымдық мүмкіндіктерін, сабақтың және сабақтан тыс уақыттағы қызығушылықтары мен мінез - ... ... және оқу ... ... ... жеке және ... ерекшеліктеріне, олардың жеке және ұжымдық іс-әрекеттерінің ерекшеліктеріне сәйкестендірілуді қадағалауды талап етеді [11].
Оқытушы мен ... ... ... техникалық құралдарының мүмкіндікгеріне сәйкестігі. Оқытудың техникалық құралдары нақты бір сабақтың мақсаттары мен міндеттеріне қатаң түрде ... ... ... мен ... ... ... ... өмір мен іс-әрекеттің талаптарына сәйкес модельдеу. Сондықтан олардың барлық оқулары ойын түріндегі тірішілік жағдайларыменен, мысалдармен кеңейтіліп оқу барысында меңгерген ... ... және ... қалыптасқан дағдыларын қолдануларына мүмкіндік жасайтын олардың қызығушылықтары артатын жағдайларды және еңбек әрекеттерімен толықтырылуы ... ... ... ... - ... мен ... дамуын бейнелейтін, объективті, қажетті, мәнді байланыс.
Жалпы заңдылықтар:
- оқыту ... ... ... процесін сәйкестендіру;
- ол білім беру,тәрбие және дамыту процестерімен байланысы;
- оқыту процесі оқушыны нақты оқу мүмкіндігін және сыртқы жағдайына ... ... беру мен оқу ... ... ... ... байланысты;
- оқытудын мазмұны ғылымның даму логикасы және деңгейіне, қоғамның талабын көрсететін ... ... ... әдістері мен құралдары және оқуды ынталандыру, оқу іс-әрекетінің бақылау және өзіндік бақылауды ұйымдастыру білім беру мазмұнына және міндеттеріне тәуелді;
- оқытуды ... ... ... ... ... және ... тәуелді;
- үйлесімді жағдайға сәйкес оқу процесін барлап заңдылықтарын мен ... ... ... ... ... ... және ... нәтижелі қамтамасыз етеді.
- оқытудың барлығына тән зандылықтар қандай-да бір түрінде болмыс көрінес беруі сөзсіз.
Оқыту мақсаты, оның мазмұны және әдістері арасында ... ... бар яғни ... оның мазмұнын, әдісін анықтайды, ал соңғысы мақсатқа жетудің шарты болып табылады.
Заңдылықтар оқушы мен оқытушыны іс-әрекетінің сипатына, оның ... ... ... әдістері және оқу материалының мазмұнына тәуелді. Оның көрініс табуы мұғалімнің оқыту мақсатына толықтығын сезінеме және мақсаты жауап ... ... мен ... ... ... ... танымньщ арнайы процесі ретінде оның үнемі қозғалыстағы, дамушы процесс ретінде - қарама-қайшылықтарында түсіңдіру керек. Осыған байланысты мұғалім ... ... ... ... жолында тұрақты қозғалыс тетіктерінің болмайтынын және керісінше үлкеңді кішілі серпілістердің, құлдыраудың, күтпеген ойлардың туындайтынын, толғаныстарын болатынын білу керек. ... ... ... ... қайшылықтардан пайда болады. Онда логикалық талдау, индукция да, мәңдісі де, мәнсізі де болады [18].
2.2 Кәсіби оқытудың мазмұны мен ... - ... ... ... ... ... білімі туралы тиісті құжаттармен расталған кәсібінің, еңбек қызметінің негізгі түрі.
Бүгінгі заманда кәсіптік білім беру саласында ... ... ... ... ... мамандықтар мен кәсіптерге дайындау кезек күттірмейтін талап. Адам ... ету ... ... мен ... игеру үшін кәсіптік білім беру қажет.
Кәсіби білім - қандай да бір кәсіп аясында біліктілік қызметіне ... ... ... ... ... ... құралы мен нәтижесі, және де сол кәсіби ортаға сай мінез-құлық ережелері мен нормаларды сақтауды қарастырады.
Кәсіби оқыту - ... пен ... ... ... ғылыми техникалық жүйелерді игерудегі және де типтік кәсіби міндеттерді шешеуге қажетті біліктер мен ... ... ... ... ... тәрбиелеу - педагог пен оқушының нақты кәсіби ... ... ... ... мен ... ... және оқушыда кәсіби қажетті және әлеуметті маңызды ... ... ... ... ... қызмет [27].
Мамандық - бұл кәсіби ... тар ... ... қарастыратын кәсіби қызмет түрі.
Кәсіби оқыту білім берудің негізгі жолы. Кәсіби оқытудың басты мақсаты - білім алушының кәсіби ... ... ... ... - ... және ... жайында ғылымда жинақталған білім жүйесін басқа адамдардың меңгеруіне және оны ... ... етіп ... ... Оқу ... ... әрбір қоғамның даму дәрежесіне байланысты. Білім беру нәтижесі екі тұрғыдан қарастырылады:
- нақты білім беру жүйесі арқылы алынатын және ... беру ... ... ... ... бейнесі. Қазіргі замандағы білім беру стандарттары оқытудың белгілі бір курсын өту үстіндегі адамның тұлғалық сапасына оның білімі мен икемділігіне қойылатын ... ... ... ... ... ... ... идеалды формада сақталатынына әлбетте қол жететін көрінісі екені мәлім.
- білім беру ... бұл ... бір ... ... жүйеде оқытудан өткен адамның өзі. Қазіргі жағдайда еңбек нарығында экономиканы қайта құруда жастардың кәсіптік дайындығының кәсіптік шеберлігінң ... ... ... бола ... оқу ... оқу процесін іске асыру педагогтың саналы іс-әрекет жасау қабілетіне байланысты. Іс-әрекеттің бұл кезеңі педагог құзіреттілігінен шешіледі [28].
Кәсіптік білім беру жүйесі - бұл ... және ... ... беру мекемелері, оның ғылыми және ғылыми-әдістемелік органдары және ... ... ... мен қоса ... ... ... ... кәсіптік білім;
* орта кәсіптік білім;
* жоғары кәсіптік білім;
* қосымша ... ... ... мен ... ... ... базасында орта білім берумен бірге белгілі бір кәсіп саласы бойынша жұмысшы ... ... Оқу ... ... ... 2-3 жыл, ал ... ... 3 жыл, кейбір күрделі технологиялар мен құрылғыларды үйрену 4 жыл мерзімді қажет етеді. Бастауыш кәсіптік білім беру ... ... ... ... орта ... ... ... уақыт мерзімде жұмыс істей алады.
Кәсіптік лицей - ... ... беру ... ... ... жұмысшыларды дайындайтын, оқытатын және тәрбиелейтін оқу орны.
Оның ... - ... ... мамандығына дайындауда өз қабілеті мен қызығушылығына, мүмкіндігіне қарай білім беру, оларды қайта даярлау және ... ... ... беру ... - ... бір ... ... не мамандық бойынша оқушыларға ғылыми-техникалық білім, практикалық дағды беріп, кәсіптік шеберлікке ... ... ... ... ... мен ... орындауға үйрету. Педагогикалық коммуникация тәсілдері арқылы оқушылырға кәсіптік білім беру мен тәрбиелеуде құрал-жабдықтар арқылы оқытудың әдістерін қолдану қажет.
Кәсіптік мектептерде кәсіби ... беру ... - ... ұжым мен ... бірлескен іс-әрекеті олардың теориялық білім негіздерін, практикалық қабілеттері мен кәсіби дағдыларын қалыптастыру. Сонымен ... ... бір ... ... талап етіп отырған біліктіліктер деңгейін қалыптастыру [27].
2.3 Өндірістік оқыту барысында дуальды оқыту ... ... ... ... барысында ғылыми теорияны практикалық тәжірибе негізі арқылы оқытушылар ... ... ... жол ... ... мен ... ... тәжірибиешінің айқындаушы рөлі бар. Өндірістік оқыту шеберлері мен ... ... ... білік және дағдыларын іске асыруда бірлескен қимыл-әрекет, практикалық ... ... ... шеберлікке баулу процесі қалыптасады. Ол өндіріс орындарында ... оқу ... ... ... - оқу ... кәсіпорынның өндірістік цехында оқыту, қызмет көрсету аясындағы еңбек, өндірістік практика, жұмыс орны, диплом алдындағы практика [24].
Өндірістік оқытудың мынадай ... ... оқу ... ... (оқу-өндірістік цех, оқу шаруашылығы т.б);
* өндірісте оқыту.
Оқу шеберханасында - өндірістік сабақ, ал кәсіпорында - өндірістік оқыту жүзеге ... ... ... 2 кезеңге бөлінеді:
* операциялық;
* кешенді жұмыстарды атқару.
Өндірістік оқытуды шартты мына 3 түрге бөлеміз:
* алғашқы белгілі бір жұмысты ... ... ... ... ... ... ... дағды әрекеттерін қалыптастырушы сабақ;
* кешенді жұмыстарды атқаруда ... ... ... ... белгілі бір машық түрін орнықтыратын сабақ.
Өндірістік оқыту (практикалық) сабақтарын оқу шеберханаларында цехтарда өткізудің мынандай түрлері бар:
* жаңа ... ... ... ... ... тәсілдерді бекітуге арналған сабақ.
Мұның өзі:
* жаттығу сабақтары;
* оқу-өндірістік ... өз ... ... сабағы;
* аралас сабақтар.
Өнеркәсіп не өндіріс ұйымдарында өндірістік оқытудың мынадай түрлері бар:
* өндірістік жағдайды білім мен ... ... ... және ... жұмыстар түрін атқару;
* өндірісте білікті жұмысшылар іс-әрекетті оқушылардың бақылауын ұйымдастыратын оқыту түрі;
* сол жұмысты практикант-студенттің атқаруы;
* ... ... ... ... жұмыс орнында өндірістік практика өткізу;
* бақылау-тексеру және біліктілік сынақтарын ... ... ... топ ... ұйымдастыру (экскурсия).
Өндірістік оқытудың өзіне тән ерекше әдісі - нұсқау беру. Ол өндірістік оқыту кезінде еңбек қызметін атқару үшін іске ... ... мен ... ... еңбек қауіпсіздігі техникасын сақтау, өндірістік гигиена талаптарын орындауды үйрету жазбаша да, ... ... [21]. ... ... ... ... нұсқау - оқушыларға белгілі бір жұмысты белсенді және ... ... ... үшін ... ... дайындық. Мұнда тәжірибе жүргізу мен түсіндіру жұмыстары қатар жүргізіледі.
Оның тәжірибиесінде құрылғылардың ішкі, көзге ... ... ... болады. Мысалы, олар:
* құрылғылардың жұмыс кезіндегі физикалық және ... ... ... схемада көрсетілген бөлшектер мен тораптардың өзара қимылы;
* түрлі блоктардың, модульдердің, электр-радио элементтері мен өлшеу аспаптарының жұмыс істеуі мен ... ... ... ... мен ... ... істеу кезіндегі ішкі өзгерістер сипаттамасы т.с.с.
Кейінгі кезде теориялық немесе өндірістік ... ... ... кең ... ... ... ... Ресей ғалымы С.М.Вишнякованың жіктеуі бойынша оның мынадай әдістері бар ол ... ... ... ... ... ... оқыту сабақты өткізу барысында жүргізіліп, мына үлгідегі құрылымды қамтиды:
* ... ... мен ... ... оқушылардың теориялық дайындығын тексеру;
* сабақта жоспарланған жұмыс мазмұнын ... ... мен өз ... ... ... ... жасалынатын техникалық бұйымдардың сұлбасын, кестесін қарастыру;
* оқу-өндірістік жұмыстарға қажетті материалдық объектілерді демонстрациялау;
* оқушыларға оқу-өндірістік жұмыстарды орындауға қажетті ... ... мен ... ... ... ... әдістері екіге бөлінеді (Сурет 2)
2494280163830Өндірістік оқытудың белсенді әдістері
00 ... ... ... әдістері
337248517589500185801017589500
36068015875Білім, білік, дағдыны қалыптастыруға арналған әдістер
00Білім, білік, дағдыны қалыптастыруға арналған әдістер
348361015875Білім, білік, дағдыны дамытуға ... ... ... ... ... ... әдістер
5353685596900039630355969000194119559690008972555969000
329374557785Репродуктивті
00 ... ... ...
00 ... ... ... дамыту
00 ... ... ... ... ... ... ... есептер;
* нұсқаулық зертханалық жұмыстар;
* тренажерлерде жұмыс істеу.
00* жаттығулар;
* есептер;
* нұсқаулық зертханалық жұмыстар;
* тренажерлерде жұмыс істеу.
477012053340* мазмұндама;
* жаттығулар;
* іскерлік ойындар;
* өндірістік ... ... ... ... ... жаттығулар;
* іскерлік ойындар;
* өндірістік
тапсырмалар;
* өндірістік жағдайда талдау.
37909553340* Дайын ... ... ... ... өзі ... табады
00* Дайын ақпарат алу
* Ақпаратты оқушының өзі іздеп табады
123888518415004984751841500
1858645188595* проблема-лық баяндау;
* эвристика-лық әңгіме;
* іздену-зертханалық;
00* ... ... ... ... ... кітап
бойынша
* өзіндік
жұмыс;
* бағдарлама бойынша жұмыс.
00* кітап ... ... ... ... ... ... ... түсіндір;
* әңгіме;
* баяндау;
* нұсқау
беру
00* лекция;
* түсіндір;
* әңгіме;
* баяндау;
* нұсқау
беру
Сурет 2. ... ... ... ... ... ... немесе өндірістік оқытудың белсенді әдістері кең жолға қойыла бастады. ... ... ... ... ... ... оның ... әдістері бар ол төменгі сұлбада көрсетілген.
Кіріспе нұсқау, негізінен, өндірістік оқыту сабақты өткізу ... ... мына ... ... ... сабақтың тақырыбы мен мақсатын таныстыру;
* оқушылардың теориялық ... ... ... жоспарланған жұмыс мазмұнын түсіндіру, жаттығулар мен өз бетінше жұмыстардың ... ... ... техникалық бұйымдардың сұлбасын, кестесін қарастыру;
* оқу-өндірістік жұмыстарға қажетті материалдық объектілерді демонстрациялау;
* оқушыларға оқу-өндірістік жұмыстарды ... ... ... ... мен ... ... ... тиімді орындау, сапасын бақылау тәсілдері мен әдістерін түсіндіру және ... ... мен ... ... алу және ... шараларын қарастыру;
* оқу-өндірістік жұмыстарды атқару кезінде жұмыс орнын тиімді ұйымдастыру білуді түсіндіру және көрсету;
* ... не ... ... ... кезінде, еңбек және қауіпсіздік ережелерін ескеру;
* кіріспе нұсқаудың қалай ... ... ... ... ... ... ... жерлерін қайталау.
Бұл келтірілген құрылымдар оқу мазмұнының ерекшелігі мен күрделілігіне қарай, не өндірістік оқыту шеберінің не оқу не ... ... ... ... ... ... да мүмкін [26, 27].
Ағымдағы нұсқау - ... ... соң ... ... ... орындауда жиі жіберілетін қателіктерді болдырмауға бағытталады. Ол әрбір оқушымен жеке өткізіледі. Ағымдағы нұсқау кезінде өндірістік оқыту шебері оқушының ... ... ... тексеріп мына нәтижелерге назар аударуы тиіс:
* жұмыс орнының дұрыс ұйымдастырылуына;
* еңбек қызметін, тәсілдерін дұрыс атқаруға;
* бақылау-өлшек аспаптары мен ... ... ... ... ... ... ... техника қауіпсіздігіережелерін және өндірістік санитария мен гигиена норамаларын сақтауға.
Ағымдағы нұсқау кезінде шебер өндірістік орындағы оқушылардың жұмыс орнын кезең-кезеңімен мына ... ... шешу ... ... рет жүргізеді.
1-ші аралау: кіріспе нұсқаудан соң, барлық оқушылар іске кіріскен кезде;
2-ші аралау: оқушылардың жұмыс орындарын ... ... оның ... меңгеру дәрежесін, материалдар мен құралдарды тиімділігін, техника қауіпсіздігі ережелерін сақтау шарттарын тексереді.
3-ші аралау: жұмысты атқару барысында жәберген ... және ... жою ... іске ... ... ... - ... жұмысты атқару кезінде істің сапасы, дұрыс орындалуы және жіберілген қателіктеррдің жалпы сипаттамасы қорытындылады. Ол өндірістік ... ... не ... ... ... не ... ... соң оқушылармен белсенді әңгіме түрінде жүргізіледі.
Жазбаша ... - ... ... процесінде дидактикалық жазыққа ие. Өйткені ол, түрлі ақпараттық мәліметтерді біріктіреді: сөздік, графикалық-сызбалы, мәтінге бақылау сұрақтарын ... ... ... т.б. ... ... - ... оқу ... кеңінен қолданылады. Жазбаша нұсқау білім алушылардың өз беттерінше дағдыларын дамытуда өңдеу технологиясын дұрыс табады, мамандықты тез ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді [28].
Өндіріс кәсіпорнында және шеберханаларында нұсқау материалдары оқылады. Білім алушылар шебердің көмегінсіз, инструкциямен жұмыс жасауға дағдыланады. Егер дидактикалық талап ... ... ... ... және ... оқытуда басқа әдістермен сәйкес қолданылса. Өндірістік оқыту шебері ... ... ... нұсқау түрін, тақырыбы бойынша бағдарлама, тақырыпты анықтау, жұмыс түрін, орындалу операциясы, ... ... ... әр жаттығудың орындалу тәртібін анықтау, өңделу технологиясының түсінігі, жұмыс ережесі және жазба карта түрлерін ... ... тиіс ... ... келесі түрлері ұсынылады: нұсқау (инструкциялық) картасы, технологиялық карта, инструкциялы-технологиялық карта, ақаудың болу себептері бар ... үй ... ... ... ... ... әдіс картасы, еңбекті ұйымдастыру картасы, еңбек бөлу жұмысына арналған нұсқау-технологиялық карта.
Нұсқаудың ... ... ... ... ... ... ... игеріп алатындай және түсінікті болу, екіншіден, мазмұны ықшамдалған түрде. Нұсқау картада жұмыстың қандай да болсын түрінің бірізділік мазмұны, жаттығулары ... ... ... мен ... ... сақтау міндеттері көрсетіледі.
Технологиялық картада жұмыстың немесе оқу технологиялық операцияның орындалу талаптары көрсетіледі.Технологиялық картада міндетті түрде, өңделу бірізділігі, ... ... және ... ... мен ... көрсетілуі тиіс. Сонымен қатар, еңбек қауіпсіздігі ережесі де болуы тиіс және де бұйым, түйін, бөліктердің ... ... ... ... де ... ... Нұсқау технологиялық картада - оқу-өндірістік жұмыстың техникалық және технологиялық талаптарының дұрыс орындалу ... ... ... еңбек қауіпсіздік ережесі де көрсетіледі [22].
Арнайы пәндерді оқыту ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда өзекті мәселелердін бірі, дуальдық жүйе –маман даярлауда өндіріс, білім алушының және мемлекеттің мүдделерін біріктіруге ... ... ... ... түрі. Бұл өндіріс орны үшін экономикалық жағынан тиімді. Маманды қайта даярлауға, жұмыс орнына бейімдеуге ... ... ... ... ... үшін ... өз орнын ерте табуға мүмкіндік туады, жұмысқа ерте араласып, бейімделеді.
2.4 ... ... ... 1
пәні ... оқу бағдарламасы (кесте 1).
Курс
Семестр
Дәріс
Зертханалық
СӨЖ
Барлығы
Бақылау формасы
3
5
15
15
30
60
Тест
Пән: Жол қозғалысын ұйымдастыру және қауіпсіздік
Мамандығы: 1201000 ... 2
... ... - ... ... ... ... атауы
Дәріс
Зертханалық
СӨЖ
* Жол қозғалыс қауіпсіздігін реттеуді қамтамасыз ету бойынша жұмыстардың негізгі пішіндері мен тәсілдері
1
1
2
* Қауіпсіздік қызметі құрылымы және оның жұмыстарын ұйымдастыру
2
2
4
* ... ... ... ... ... және ... Жүргізушілердің еңбек ету және демалу режимдері
2
2
4
* Автокөлікте қауіпсіздік ... ... ету ... ... іс-шаралар
2
2
4
* Жолдағы бақылау
2
2
4
* Автокөлік кәсіпорындарында жол полициясы басқармасымен бірігіп орындайтын жұмыстар.
2
2
4
* Қозғалыс ... ... ету ... ... және ... ... ... қарастыру
1
1
2
* Қауіпсіздік күнін ұйымдастыру және өткізу, қозғалыс қауіпсіздігі бойынша ең жақсы жұмыс байқауын ... ... ... мен жұмыстар, көлік қызметінің сапасына қойылатын талаптар
1
1
2
Кесте 2 жалғасы
* Бірыңғай ... ... ... Жолаушылар тасымалын ұйымдастыру ерекшеліктері
2
2
4
* Тасымалдау процессін оперативті - диспетчерлік басқару жүйесі
2
2
4
* Автомобиль ... ... ... Жол ... ... ... және қозғалысты қамтамасыз ету мәселелері мен тиімділігі
2
2
4
* Көлік ағыны және оның негізгі сипаттамасы
1
1
2
* Жаяу ... ... және оның ... ... ... (ЖКО)
2
2
4
* Көше-жол торабында қозғалысты ұйымдастыру сызбаларын дайындау
1
1
2
* Жол қозғалысын ұйымдастыру тиімділігін бағалау тәсілдері
1
1
2
Барлығы:
30
30
60
... ... ... .
1 ... ...
а) ... берушілік: жолдағы бақылау, жол қозғалысы қауіпсізідігін қамтамасыз ету жолдарын түсіндіру. Қауіпті жол жағдайларымен, рульдік басқару жүйесі ... ... ... ... тәрбиелеушілік: жолдағы бақылау, жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз ету арқылы ... ... ... ... ... жол ... қауіпсіздігі арқылы оқушыларға шығарамашылық қабілеттерін дамыту.
1.1 Сабақтың түрі: аралас
1.2 Сабақтың әдіс-тәсілдері: сұрақ, жауап, әңгімелесу, ... ... ... презентациялық материалдар, көрнекіліктер.
2 Сабақтың құрылымы
1) кіріспе бөлім:
а) ұйымдастыру кезеңі - 5 мин.
ә) үй тапсырмасын сұрау - 10 ... жол ... ... қамтамасыз ету жолдарын?
- пассивтік қауіпсіздігін бағалау?
- ауырлық факторы дегеніміз не?
- ауырлық фактор аралықтары?
- соққы жағдайлары?
2) негізгі бөлім:
а) жаңа сабақты түсіндіру - 50 ... ... ... жаңа ... пысықтау - 10 мин.
ә) жұмыс ... ... - 5 ... Жаңа ... ... қозғалысы қауіпсізідігін қамтамасыз етуде автомобильдің бұрылғыштығы ерекше орын алады. Рульдік доңғалақты бұрау арқылы жүргізуші автомобильге жаңа бағыт белгілейді. Егер ... ... ... ... онда қозғалыстың қалыптасқан бағыты керекті бағытқа сәйкес келмейді де ... ... ... ... ... ... ... Бұл жол үстінде автомобильдің оңға және солға , автомобильдің динамикалық дәлізінің өсуіне, жүргізушінің шаршауына әкеледі. Әсіресе, жолда қолайсыз ... ... ... автомобильдің нашар басқарылуы автомобильдердің соқтығысып қалуына, жаяу жүргіншіні басып кетуіне, сөйтіп жол-көлік оқиғасына ... ... ... көлігінің алдында тұрған бірден - бір маңызды мәселе, автомоильдің пайдалану ... ... ... ... Бұл ... шешу бір ... ... өндірушілердің анағұрлым сенімді автомобиль шығарумен қамтамасыз етілсе, екінші жағынан - автомобильді техникалық пайдалану әдістерін жетілдіру болады. Бұл қозғалыс ... ... ... ... тұру үшін ... ... база ... техникалық қызмет пен жөндеудің алдыңғы қатарлы және қор үнемдеу технологиялық ... ... ... ... ... ... ... мамандығын жоғарылатуды, құрылысты дамытуды және жол сапасын ... ... ... қауіпті жол жағдайларын жүргізуші рульдік доңғалақты уақытында бұрып, автомобильдің қозғалыс бағытын өзгерту арқылы жояды. ... ... ... ... ... ... аймақтан бастапқы бағытына бұрыш жасап әкетуі, екіншіден көрші ... ... ... ... мүмкін. Бірінші жағдай қарапайым, бірақ оны орындауға жүргінші бөліктің жеткіліксіз ені, ағаштар және жол маңайында ... ... да ... ... ... мүмкін. Екінші жағдай кез келген екі алқапты жолда орындалады.
Рульдік басқару жүйесі автомобильдерді барлық жағдайда сенімді әрі жеңіл басқаруды қамтамасыз етуі ... ... ... жүру ... қамтамасыз ету рульмен басқару жүйенің ақаусыздығына тікелей байланысты. ... ... ... ... ... жол-көлік оқиғасының зардаптары өте ауыр болады. Автомобиль көлігін техникалық пайдалану ережелері мен жолда жүру ... ... ... ... ... жүйесінің ақауы бар автомобильдерді пайдалануға тыйым салынады: руль ... бос ... ... оны ... ... көрсеткішінен артпауы керек, ал заводтың көрсеткіші жоқ болған жағдайда 25оС- тан артпауы тиіс. Сол сияқты руль тартқыштары мен гидрокүшейткіштерінің ... және ... ... бекіту бұрышы мен олардың подшипниктерінің дұрыс реттелуін назардан тыс ... ... Егер ... ... басқару жүйесінде гидрокүшейткіші бар болса, онда оны іске қосып барып тексереді. Рульмен басқару жүйесі бос бекітілсе және жүретін жол ... ... ... келе жатқан автомобильдің алдыңғы жағын оңды - солды лақтырып, ал тегіс ... ... бір ... ... бұра тартатын болады.
Автокөліктің рульдік басқару жүйесі. Автомобильдің бағытын қозғалыс барысында өзгерту басқару дөңгелектерін бойлық бағыт өсінен арқылы жүзеге ... ... ... ... рамасына тәуелді немесе тәуелсіз түрде ілінеді.Рульдік басқару жүйесінде жоғарғы қысымды сұйықпен немесе ... ... ... ... ... пайдаланылады.
Күшейткіштер жүргізушінің жұмысын оңайлату, автомобиль маневрлігін жоғарылату және қауіпсіздігін көтеру үшін қолданылады. Жүргізушінің жұмыс кезінде 50% ... ... ... жұмсалады. Күшейткіштер жүргізушінің рульді басқаруға жұмсайтын энергиясын 2-3 есе азайтады.
Тәуелсіз аспалы басқарушы дөңгелектердің рульдік механизмі рульдік басқару рульдік ... және ... ... ... ... рульдік механизмде гидравликалық күшейткішті қолданылады. Жеңіл автомобильдерде ... ... да ... ... ... типтері бар: червяк-роликті, витті-рейкалы және рейкалы (Сурет ... 3. ... ... ... ... механизмін кейбір автомобильдерде қолданады. Рульдік механизмнің типтері - үш қатарлы ... және ... ... олар беріліс қуатты червяк жұбын құрайды.
Руль механизмінде реттеуіш винтпен білігін өс ... ... ... ... пен ролик аралығындағы саңылауды өзгертуге болады, мұның өзі рульдік дөңгелектің еркін жүрісіне әсерін тигізеді.
Рульдік механимнің корпус бөлшектерін майлау үшін құю ... ... ... трансмиссиялық май құйып, тығындалады. Корпустан май ағуын өздігінен қысатын сальник, киіз ... және ... ... ... ... ... бұрылу цапфасымен сошканы жалғайтын бөлшектерден тұрады. Барлық дөңгелектердің жалпы бұрылыс орталығы болуы керек, яғни ішкі ... ... ... ... үлкен бұрыш жасап бұрылуға қажет. Бұл талапты орындау рульдік трапецияны қамтамасыз етеді., ... ... ... өс мен ... рульдік тартқыш - негізгісі, ал бүйір жақтары - ... ... ... ... ... ... ... рычагы мен бойлық тартқыш арқылы сошкамен жалғастырылады. Бойлық және көлденең тартқыштың ұштарында шарлы түйіндесі ... ... ... ... конусты тесігіне шарлы саусақтарының стержені бекітілген, оның сферасы бойлық ... ... ... ... екі ... ішпектері бар, ол сфералы ойықтары рульдік тартқышқа бұрандалы тығынмен қосылған серіппенің көмегімен тартылады. Рульдік тартқыштың барлық ұштарында ... ... ... бар. ... кезде автомобильдер рульдік басқарудың шарлы түйіндесіне серіппе мен металл ішпектің орнына резеңке полиамид ішпектер қолдануда. Ескі құрылымды ... ... ... ... ... одан ... ... немесе бекіткіш сақинамен бекітіле-ді.
Рульдік жетектің топсалы қосылысын бөлшектердің тез тозуын ... үшін май ... ... ... ... қозғалыс бағытын рульдік доңғалақты бұру арқылы өзгертуге болады.
Рульдік доңғалақты сағат тілі бағытымен бұрғанда, червяк ... ... ... ... ... ... бұрады. Сошка бойлық тартқыш және онымен жалғасқан рульдік трапеция арқылы ... ... оңға ... доңғалақты сағат тілі бағытына қарсы бұрған кезде бағыттауыш доңғалақ солға бұрылады. Жүргізушінің рульдік доңғалаққа кететін ... ... ... ... автомобильдерде рульдік басқару гидрокүшейткішпен жабдықталған [31].
Автокөліктерді басқаруды жетілдіру әрекеті олардың жарыққа шыққан күнінен басталады. Әр түрлі ... ... ... ... ... Бір ... кіретін рульдік автокөліктің әзірше ажырамас серігі болып ... ... ... 92 % ... ... басқару автомобильдің жұмыс істеу қауіпсіздігін қамтамасыз етуі қажет. Басқарудағы мардымсыз қиыншылықтарының өзі авария жасаудың себебі болуы мүмкін. Егер рульдік ... ... күш ... ... ... тез ... ал жол ... және жоғарғы жылдамдықпен жүргенде соқтығысып немесе біреуді мерт қылу қауіпі туады. Рульдік механизмді реттеу керек. Гидрокүшейткішінің ақауы ... оны да ... ... басқарудың бекіту бөлшектерінің босағандарын қысып, жоғалған немесе сынған шплинттерін, сондай - ақ ... ... ... ... ... ... доңғалақпен және басқышпен автокөлікті басқаруды адам автоматты түрде бөледі және оларды бір-бірінен тәуелсіз ... Бір ғана ... ... ... ... ... ... және автомобильдің жүру бағытын реттеуге болады.
Руль доңғалағының мөлшерден артық бос айналуы жүргізушіге артық қимыл жасатып, доңғалақты бұруға ... ... ... ... ... ... ... дәлдігі бұзылады. Руль доңғалағының бос айналуы болғанда ... ... - ... ... ... болады. Руль доңғалағының айналу бағытын өзгерткен кезде автомобильдің алдыңғы басқарымды доңғалақтарының бұрылу ... ... да бір ... ... ... ... ... соңында рульдік доңғалақты нейтрал жағдайына бұрғанда алдыңғы доңғалақтар бұрылмай қалып қояды. Сондықтан автомобильдің курстық бұрышы нөлге тең болмағандықтан, автомобильді тіке ... ... үшін ... ... ... болады [30].
Осы айтылғандардың бәрі жүргізушінің жұмысын қиындатып, кейбір жағдайда жол-көлік оқиғасына ұрындыру мүмкін. Руль доңғалағының бос айналу мөлшерін арнаулы құралмен ... ал ол жоқ ... ... өлшейтін сызғыш арқылы да өлшеуге болады.
Рульдік механизм бөлшектерінің (ролик, червяк) сынып кетуі нәтижесінде рульдік басқару жүйесінің сіресіп ... өте ауыр ... ... ... ... ... шұғыл тежелу керектігін қолма-қол сезіне алмайды, ол қандай да бір ... руль ... ... ... ... ... ... автомобиль қандай да бір бұрышқа бұрылған алдыңғы доңғалақтармен қозғалуын тоқтатпай қарсы қозғалыс алқабына немесе жолдан шығып кетеді.
* Жаңа сабақты пысықтау. ... ... ... Үй тапсырмасы: Жолдағы бақылау, қауіпсіздік шаралары оларды ұйымдастыру жолдарын анықтау.
* ... ... ... Тақырыбы: .
1 Сабақтың мақсаты:
а) білім берушілік: жол-көлік апаттарын есепке алуды, жол көлік ... ... ... ... ... ... мақсатын анықтау.
ә) тәрбиелеушілік: жол-көлік апаттарын есепке алу тәсілдері мен ... ... ... ... ... дамытушылық: жол-көлік апаттарын есепке алу тәсілдері мен пішіндері арқылы оқушыларға шығарамашылық қабілеттерін ... ... ... ... Сабақтың әдіс-тәсілдері: сұрақ, жауап, әңгімелесу, салыстыру.
1.3 Материалдық-техникалық жабдықтау: презентациялық материалдар, ... ... ... ... бөлім:
а) ұйымдастыру кезеңі - 5 мин.
ә) үй тапсырмасын ... - 10 ... ... талдаудың қандай түрлері бар?
- жол көлік оқиғасының картасы қалай құрылады?
- жол ... ... ... ... ... ... жол көлік оқиғасының масштабтық схемасын қалай және не үшін ... ... ... жаңа ... түсіндіру - 50 мин.
3) қорытынды бөлім:
а) жаңа сабақты пысықтау - 10 мин.
ә) жұмыс орнын жинастыру - 5 ... Жаңа ... ... ... ... ... алу жүйесі, жол-көлік оқиғаларын тіркеуді:
- ішкі істер органдары,
- көлік ... бар ... мен ... ... жол және ... ... - ... асырады.
Елімізде жол көлік оқиғасын тіркеудің екі негізгі мақсаты бар.
1. апаттылық жағдайларын ... және Жол ... ... ... тиесі шығындарды анықтау.
2. жол көлік оқиғаларының (ЖКО) пайда болу ... және ... ... Және ... жою ... ... қабылдау.
Жалпы мемлекеттік Жол көлік оқиғаларын (ЖКО) тіркеу жүйесінде осы мақсатқа қол жеткізу үшін, ішкі істер органдарын келесі мәселелерді ... Жол ... ... ... ... 4). Жол ... міндеттері:
- жол көлік оқиғалары жайлы анық мәліметтермен қамтамасыз ету;
- жол көлік ... ... ... ... оперативтігін қамтамасыз ету;
- жол көлік оқиғалары жайлы мәліметтердің оперативтігі ақпарат жинау ... анық ... ... ... жол ... оқиғалары жайлы мәліметтерді өз уақытында және қатесіз топтау;
- алынған ... жол ... ... алдын алу бойынша тиімді шаралар дайындау үшін қолданылады.
2106930199390Тұрақта тұрған көлікті соғу
00 ... ... ... соғу
161925310515 ... арба ... ... арба ... ... ... ... соғу
29972001257300015709901098550037833304953000
1995805274320
Жол көлік оқиғаларының түрлері
00 ... ... ... ... ... ... ... Жаяу ... соғу
00 Жаяу ... ... ... ... ... ... ... кету
00 ... ... кету ... ... ... ... ... 4. Жол көлік оқиғларының түрлері
Ішкі істер органдарында тіркеуге алынатын Жол ... ... (ЖКО) ... Кемінде бір қозғалыстағы көлік құралының қатысуымен болған, адамдардың өлімі ... дене ... көлк ... ... ... жол ғимараттарының және басқа заттардың зақымдануына әкелетін Жол көлік оқиғаларын (ЖКО) ... ... ... ... ... ... қозғалысының шуылы 100 дБ жетеді, ал бұл көшелердегі ... ... - 80 дБ, ал ... ... 50 және 40 дБ ... тиіс.
Бұл адам денсаулығына, олардың демалысына, ұйқысына, жұмыс барысына кері әсерін тигізеді. Қала ауасындағы көмірсутегі оксиді құрамының жіберілетін ... 3 ... ал ... өте көп ... бұл ... 10 және 100 есе ... оқиғалары - көлік құралдарының жолмен жүруі кезінде және оның ... ... ... ... қаза ... немесе жарақаттанған, көлік құралдары, құрылыстар, т.б. зақымданған не ... ... зиян ... оқиға. Жол-көлік оқиғаларының пайда болу себептері мен жағдайларын талдау және осы ... мен ... жою үшін әр ... ... ... жол-көлік оқиғаларының есебі жүргізіледі. Оны елдің Ішкі істер министрлігі ... ... ... ... ... ... даралық және жеке меншік жолдарының иелері жол-көлік ... ... алу ... ... жүргізеді. Медицина мекемелері меншік нысанына қарамастан жол-көлік оқиғаларында қаза тапқан немесе жарақаттанған адамдардың есебін жүргізеді. Жол-көлік оқиғаларының ... ... ... ... қаза ... ... ... жол-көлік оқиғалары ғана енгізіледі. Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес жол-көлік оқиғалары туралы мәліметтерді жариялауға рұқсат етіледі және олар мүдделі ... ... мен ... белгіленген тәртіппен беріледі.
Қауіпсіздік деңгейі төмен болатын қазіргі уақыттағы автомобиль тасымалының 3 негізгі сипаттамасы бар (Сурет 5).
1116330188595Қауіпсіздік деңгейі төмен болатын ... ... ... ... 3 ... ... ... төмен болатын қазіргі уақыттағы автомобиль тасымалының 3 негізгі сипаттамасы
491299597790002964815977900011163309779000
2204720120650Жүргізуші мамандығының көптігі
00Жүргізуші мамандығының көптігі
341630120650Автомобиль көлігін өзінің параметріне ... ... ... аз ... етілуі
00Автомобиль көлігін өзінің параметріне сәйкес келетін жолдармен аз қамтамасыз етілуі
4127500120650Автомобиль қозғалысының басқа жол қозғалысына қатысушылардан ... ... ... ... жол ... ... ... аздығы
Сурет 5. Автомобиль тасымалының 3 негізгі сипаттамасы
Қаланың ішкі істер бөлімінде және жол қадағалау бөлімшелерінде, тіркелетін Жол ... ... (ЖКО) ... белгілермен ажыратылып тұрады [32].
Тапсырманы орындау үшін алдымен, ресімдеуді және Жол ... ... (ЖКО) ... бастапқы құжаттарды толтыру тәртібімен танысу қажет. Сонан соң тіркеу Жол көлік оқиғалары (ЖКО) толтырылған карточкасы негізінде үйреніп ... Жол ... ... (ЖКО) ... ... ... оқиғалары (ЖКО) сипаттау барысында жүргізушілерге сипаттамалар беру қажет, Жол көлік оқиғалары (ЖКО) орны және уақыты, көлік құралдары және оған ... ... ... және ... ... ... ... көлік құралдарының зақымдануы. Қаланың ішкі істер бөлімінде және жол ... ... ... Жол ... ... (ЖКО) ... белгілермен ажыратылып тұрады
Жол-көлік оқиғалары - көлік құралдарының ... ... ... және оның ... ... ... адамдар қаза тапқан немесе жарақаттанған, көлік құралдары, құрылыстар т.б. зақымданған не өзгедей ... зиян ... ... ... ... ... болу ... мен жағдайларын талдау және осы себептер мен жағдайларды жою үшін әр елде, аймақта, қалада жол-көлік оқиғаларының есебі жүргізіледі.
Бүгінгі таңда ең ... ... бірі - жол ... оқиғасы. Бұл құбылыстың шеңберіне түскен азаматтар қажетті жол ... ... ... ... есірткіні пайдаланған күйде автокөлікті жүргізу, көліктің жылдамдығын арттыру, ... ... бұзу осы ... ... ... үлкен зардаптарын тигізуде. Көріп отырғанымыздай, бұл - тек қана жол-көлік оқиғаларының көрсеткіштері ғана. Ал оның сыртында ... да ... алу ... ... - белгілі жайт. Тұрмыстық жарақаттар, өндірістік жарақаттар болып жіктеледі. Кез келген жарақаттың ... ... ... оның ... ... - ... тұр. ... да мән беретін кез келді. Бұл - деп ... біз ... ... ... зер ... ... ... опаттың, әрбір апаттың себепсалдарын анықтайтын болсақ шексіз. Сондықтан ... ... алып ... ... бұл ... ар жағында қаншама азаматтың тағдыры тұр. Жол сақшылар қызметі көптеген жұмыс жүргізіп жатса да, жол-көлік апаттарының санын азайту мүмкін ... ... ... бірнеше себептерін де анықтай алдық. Ең алдымен, бұған ... - ... ... ... ... тыс ... ... рульге ие бола алмай қалады да, апатқа ұшырайды. Екіншіден, еліміздегі жолдардың сапасыздығы. Тіпті кейбір автокөлік жолдарының тар болатынын, қарсы келе ... екі ... ... тиіп ... ... өте шығатынын да көріп жүрміз. Сондай арақашықтықта жүріп жатқан көліктердің қауіпсіздігі қалай сақталмақ? Үшіншіден, автокөліктердің техникалық талаптарға сай ... де жол ... ... ... ... ... ... жүргізушілердің жолаушылар өміріне деген жауапсыздығын аңғартады.
Байқап отырғанымыздай, еліміздегі адамдардың жарақат алуы ... ... ... жоқ. Бұған баса назар аударуымыз керек. Адам өмірін сақтау, ... алу ... ... ... ... ... жөн. ... адамның өмірі мен денсаулығынан маңызды ештеңе жоқ [32].
Әкімшілік құқық - ҚР ... ... ең ... және ... ... бірі. Азаматтардың мемлекетті басқаруға қатысуларының құқықтық және ұйымдық нысандарын бекітеді, өкілетті ... мен ... ... үшін де, сондай-ақ қатардағы азаматтар үшін де тиісті мінез-құлық ережелерін тағайындайды. Оның көмегімен Қазақстан Республикасында құқықтық қатынастарға барлық қатынасушылардың ... ... ... ... ... ... құқықтың негізгі проблемаларының бірі - өкілеттік орталық органдары мен жергілікті органдарының арасындағы біріне-бірінің бағыныштылығы мен өзара бірлесіп ... ... жаңа ... құру ... болып отыр. Бұл проблеманың маңыздылығы және оны шешудің түбегейлі нақтылы жолдары ҚР Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауында ... ... атап ... ... ... сай жол ... ережелерінің бұзылу әрекеттері келесі сипатта сипатталады:
1. Жеңіл дене жарақатын алуға немесе материалдық зиян шегуге соқтырған жол қозғалысы ережелерінің бұзылуы немесе жол ... ... ... құралы жүргізушісінің жол-көлік оқиғасы болған жерде тұруы ... ... ... ... мас ... ... ... сондай оған ұқсас әсер ететін басқа да заттардың әсерінде болып жүргізу.
4. Көлік ... ... ... ... ... ... ... талабын орындамау.
5. Мас болу күйін белгіленген тәртіпке ... ... ... бас тарту.
6. Көлік құралын басқаруды мас күйіндегі адамға беру.
Қалай болғанда да, басты рөлді жүргізушінің өзі атқарарын ұмытпаған абзал. ... ... ... ... бергенмен, үлкен жауапкершілікті де міндеттейді.
Сосын қарастырылып жатқан Жол көлік оқиғалары (ЖКО) ... ... ... 1:200 ... ... ... 1993 жылы 20 мамырда 18сағат 50 минутта Ашур көшесінде ... ... ... ... ... ... 00-35 ВАА жаяу жүргіншіні басып кетті.
* Жаңа сабақты пысықтау. Сабақты ... ... Жол ... ... ... ... ... ашу.
* Жұмыс орнын жинастыру.
* Тақырыбы:
1 Сабақтың мақсаты:
а) білім берушілік: бастапқы деректерді жинау және ... ... ... оны ... ... санын анықтау.
ә) тәрбиелеушілік: автобус маршрут схемасын үйрету арқылы оқушыларды тәрбиелеу.
б) дамытушылық: автобус маршрут схемасын ... ... ... ... ... дамыту.
1.1 Сабақтың түрі: зертханалық.
1.2 Сабақтың әдіс-тәсілдері: сұрақ, жауап, әңгімелесу, салыстыру.
1.3 Материалдық-техникалық жабдықтау: ... ... ... ... ... ... бөлім:
а) ұйымдастыру кезеңі - 5 мин.
ә) үй тапсырмасын ... - 10 ... ... оқиғаларын анықтау?
- ЖКО негізгі түрлері?
- ЖКО салдары бойынша классификациялау?
- ЖКО тіркеуді кім ... ... ... жаңа ... ... - 50 ... ... бөлім:
а) жаңа сабақты пысықтау - 10 мин.
ә) жұмыс орнын жинастыру - 5 ... Жаңа ... ... үшін автобус пен аялдама маршрутын оқытушы анықтайды. Жұмыс басын ... ... ... ... Алдымен уақытша аймақтар белгіленеді және тура және кері ... ... ... ... ... ... ... пен онымен байланысты бір уақытша аймақ үшін бағыт белгіленеді. Аялдамаларды ... ... Егер ... ... саны ... ... үлкен болса, онда хронометражды бір аялдама арқылы өткізуге болады [30].
Көлік бірлігінен түсетін жолаушылардың орташа саны ... ... ... табылады. Көлік бірлігі аялдамаға түскенде алдыңғы және артқы есіктен түсетін жолаушылардың орташа саны ... ... ... ... ... аялдамаға түсу моменттері мен аялдамада кідіру уақыты белгіленеді.
Сонымен бірге ... ... ... соң, ... ... ... ... және көлік бірлігіне мінген жолаушылардың санын білу керек.
Автобус қозғалыс уақыты. Автобус маршруттың бастапқы пунктан соңғы ... ... ... ... шынындалған уақыт және жол қозғалыс жағдай байланыс уақыт шағындары.
Қозғалыс уақыт есептелген кейін оқушылар шыққан мәнді өз қараулары бойынша әрбір ... ... ... ... ... ... келгенде белгіленеді:
* маршруттың нөмірі;
* көлік бірлігінің келу моменті;
* алдыңғы есік арқылы ... ... ... ... ... ... ... аялдамада қалған жолаушылардың саны.
Автокөлiк құралының рейс алдындағы техникалық тексеруден және жүргiзушiнiң рейс алдындағы (ауысым алдындағы) ... ... ... туралы белгiлер қойылады;
* диспетчерлік жүйе - келісілген маршруттар бойынша жолаушылар мен багажды тұрақты тасымалдауды ... ... ... ... ... туралы нақты уақыт режимінде үздіксіз ақпарат алуға мүмкіндік беретін жүйе;
* маршрут - автобустың, шағын автобустың, ... ... ... ... және соңғы аялдама пункттерi арасында белгiленген жүретiн жолы;
* маршрут кестесі - аялдау пункттерi, олардың ара қашықтықтары, ... ... тән ... (жол ... ... ... ... көпiрлер және тоннельдер) көрсетiлген маршруттың графикалық шартты бейнеленуi;
* рейс - маршруттың бастапқы ... ... ... ... автобустың, шағын автобустың, троллейбустың жолы;
* техникалық аялдама - автобустар мен шағын автобустардың ... ... ... және маршрутқа отырғызуды көздемейтін аялдамасы.
Республикалық маңызы бар жолдар арқылы ұзақтығы 300 км астам қатынастарда жолаушылар мен багажды автомобильмен қалааралық және ... ... және ... емес ... үшiн ... ... мен ... автобустардың шалқаятын арқашалары бар жұмсақ орындықтары болуы тиiс [33].
Қозғалыс кестесі маршруттағы автобус қозғалысын ұйымдастырудың негізі ... ... ... ... ... ... көлігінде барлық жолдық қызметкерлер міндетті түрде бұлжытпай орындауды ... ... ... ... рейс саны мен аялдамалық пункттар арасындағы қозғалыс уақыты анықталады.
Қозғалыс кестесі мынадай жағдайлары ... ... ... құрылуы қажет:
-әрбір маршрут бойынша халықтың қажеттілігін;
-қабылданған нормаларға сәйкес автобустың сыйымдылығын пайдалану;
-жолаушының тасмалға кеткен уақытының минималдылығын;
-жол бойында ... ... ... ... ... Заңына жүргізушілер мен кондукторлардың жұмыс режимдері мен жағдайларының сәйкестігін;
-автобустарды тиімді пайдалануды қамтамсыз ету керек.
Автобустық тасымалдың барлық түрінде (қалалық, қаламаңындық, қала ... ... ... ... әрбір этапында жол белгілері мен жол қозғалысы ережелері бойынша рұқсат ... ... ... ... сәйкес жасалуы тиіс.
Автобустық тасымалдың барлық түрінде (қалалық ,қаламаңындық, қала ... ... ... маршруттың әрбір этапында жол белгілері мен жол қозғалысы ережелері бойынша рұқсат етілген нормативтік қозғалыс жылдамдығына сәйкес жасалу тиіс.
Жылжымалы құрамды пайдалану ... орай ... ... ... ... жол ... ережелерінде көрсетілген төмен қабылдануы мүмкін.
Қалалық ,қаламаңындық ,қала ... және ... ... үшін ... ... ... кестесі жыл сайын қала немесе аудан әкімшілігінің келісіммен ... ... ... беруші мемлекеттік тұлуғамен бекітіледі.
Қозғалыстың маршруттық кестесінің деректері бойынша мына кестелер жасалады:
-жүргізушілер кестесі;
-маршруттағы аралық және соңғы пункттардағы ... ... ... ... ... ... (қозғалыс интервалы 15 мин артық болған жағдайда).
Қозғалыс кестесінде маршруттағы әрбір ... жеке шығу ... ... яғни ... әрбір маршрутқа шығуы кезегінің реттік нөмірі.
Маршруттағы автобустар жұмысының басталу және аяқталу ... ... ... ... және жергілікті жағдайларға байланысты анықталады [31].
Қозғалыс кестесін құру ... ... ... ... ... ... ... құру кезенде негізінен аналитикалық және ішінара графикалық әдістер қолданады.
Кестелік үлгіде жасалатын маршруттық кестелер мынадай деректерді қарастырады: маршрут трассасының ... ... ... жүріс
Нормасының дифференцияланған шамасы, жүргізушілердің қабылданған еңбек ... ... ... саны мен ... ... ... басталуы және аяқталуы уақыты, нөлдік жүрістің уақыты, ұзындығы және басқа да талаптары.
Маршрутқа жеткілікті рейс саны мен ... ... және ... ... ағымының тәліктің сағаттарымен қарбалас сағаттарындағы шамасына сәйкес бөлек есептеледі, ал қарбалас сағаттардағы рейс ... ... ... бөлінуі тиіс. Ол үшін жолаушыларға сапалы қызымет қабылданған норматифтерге сәйкес орындалған жағдайдағы автобустың қалыпты толуы ескеріледі.
Жүргізушілердің жұмыс және ... ... ... ... және ... ... ... Еңбек Заңына байланысты жүргізушілердің жұмыс және демалыс уақытын реттеу ерекшеліктерін қарастырады.
Бұл Ережелер еңбектік келісім-шарт негізінде жұмыс ... ... ... ... ... құқықтық акт болып табылады.
Бұл Ережелерде қарастырылған жүргізушілерді жұмыс және демалыс уақытының нормалары жүргізушілердің қозғалысы кестесін ... ... ... ... ... керек. Автомобильдердің қозғалыс кестесі барлық қатынас түрінде де осы Ережелердің нормалары мен шарттарын ескеріп жасалу керек.
Қала аралық жүк және ... ... ... ... ... мен ... тұру ... жұмыс беруші осы Ережелер нормаларына сәйкес анықтау керек.
Жүргізушінің жұмыс уақыты
1) жұмыс уақыты кезінде жүргізуші ... ... ... ... ... шарт және ... тәртібі, жұмыс кестесі шарттарына сәйкес атқаруы керек.
2) жүргізушілердің апталық жұмыс уақытының қалыпты ... 40 ... ... ... жұмыстың жағдайына байланысты 1 күндік немесе апталық жұмыс уақытының ұзақтығы сақталмайтын болса, онда ... үшін ... ... ... 1 айға ... ... біріктірілген айлық есептеу әдісіне қолдану шешімін жұмыс беруші еңбектік келісім - шартты немесе оның ... ... ... ... ... жұмыс уақытын біріктірілген айлық есептеуде әр күндегі жұмыс уақытының (ауысымының) 10 сағаттан ... ... ... ... аралық тасымалдарды орындау кезінде белгілі бір демалыс орындарына жету үшін жажет болған жағдайда жұмыс ... ... ... ... 12 ... дейін жасауға болады.
Нормадан тыс жұмысқа тарту қажеттілігі туындаған жағдайда бір ... ... ... ... 12 сағаттан аспауы қажет. Нормадан тыс жұмыс уақыты Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес қолданылады.
Жүргізушілердің жұмыс тәртібі нормадан тыс қабалдануы ... ... ... ... тыс ... туралы шешім жұмыс берушімен профсоюздық органдардың немесе басқа әкімшілік органдарының келісімімен, ал осындай ұйымдар болмаған ... ... ... ... ... ... арқылы қабылданады [33].
Нормадан тыс жұмыс істейтіндер үшін аусымдылық кестесі бойынша жұмыс ауқымының саны мен ... ... ... қалыпты ұзақтығына сәйкес есептеледі. Апта сайынғы демалыс жалпығы бірдей беріледі.
Жүргізушінің жұмыс уақытына мыналар ... ... ... уақыты;
б) автомобильді басқарудан жол бойында және соңғы пункттарда қысқа мерзімдік демалу үшін ... ... Жаңа ... ... ... маршруттарының схемасын алдымен, түйіндер және қабырғалардан тұратын қалалық көлік тармағын анықтап аламыз, сонымен бірге пункттер арасындағы жылжулар ... ... ... зерттеу арқылы анықтап аламыз. Автобус маршруттарының оптималдық (тежемді үнемді) критериясы ... ... ... ... үшін кеткен уақыты алынады.
* Жұмыс орнын жинастыру.
3 пәні бойынша электрондық оқулық
3.1 Электронды оқулықты оқу үрдісінде пайдалану ... мен ...
... білім беру жүйесінің басты міндеті делінген. Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға ... ... беру ... оқу ... ... ... ... талаптардың ішінде былай делінген:
* өз еңбегін ғылыми негізде ұйымдастыра білу, кәсіптік қызмет саласында қажет ... ... ... мен ... ... ... меңгеру;
* өзінің кәсіптік қызметінің түрі мен сипатының өзгеруіне пәнаралық жобаларымен ... ... ... және психологиялық жағынан дайын болу.
Қазіргі кезеңдерде негізгі мәселелердің бірі - ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік, тәрбиенің білімдік мәнін жоғары дәрежеге жеткізу болып табылады. Білім берудің кез ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, логикалық ойлау жүйесін қалыптастыруға шығармашылықпен ... ... ... ... Әлі де ... беру саласында тек мұғалімнің айтқандарын немесе оқулықты пайдалану қазіргі заман талабын қанағаттандырмайды. Сондықтан қазіргі ... ... ... ... ... алға ... ... емес [34].
Оқушы өзін қоршаған ортаны барлық сезім мүшелері арқылы ... ... ... ... қабылдауы әртүрлі. Ақпаттарды қабылдаудың негізгі арналары: есіту, көру және сезу болып табылады. Өзін қоршаған ортадан қабылдайтын мәліметтердің 90 ... көру ... ... 9 ... есту жүйесі арқылы, тек 1 пайызын сезім мүшелерінің көмегімен қабылдайды. Көру жүйесі - есте ... ... ... ... үздік дамығаны. Педагог - психологтардың зерттеулері бойынша берілетін білім оқушының ішкі мұқтаждығымен сәйкес келмесе, онда оқу процесінде қиындық ... [35]. ... ... оқу ... жас ... ... оның жеке ... жаңаша қалыптасуы, әлеуметтік дүниеге көзқарасы, жалпы болмысы, ең алдымен мұғалімге байланысты. Қазіргі заман мұғалімінен өз пәнінің терең білгірі ... ... ... ... ... - ... саяси экономикалық, білімділік және ақпараттық сауаттылық талап ... Ол ... ... сай ... ... жаңалыққа жаны құмар, шығармашылықпен жұмыс істеп, оқу-тәрбие ісіне еніп, ... жаңа ... ... ... жан ... ... білігі мен білімі жоғары жетекші тұлға ретінде ұлағатты саналады.
Оқушы ... ... ... бір ... ... ... беру ... мен жаңа технологияны тиімді пайдалана білуіне байланысты болса, екінші жағынан оқу орынныңда техникалық материалдық ... ... да әсер ... ... ... ... білімді тек игеріп қана қоюы жеткіліксіз, оны ... ... ... ... өмірінде өз қажеттілігіне жарата білуі керек. Соңғы кездері оқу орындар сабаққа қажетті электрондық оқулықтармен, интерактивті ... және ... ... ... ... басты ерекшелігі оқу процесінде жетілдіру жолында ең озық әдістемелер ... оқу ... ... оқу ... жұмыс істеуде.
Солардың ішінде оқушы үшін электрондық оқулықты пайдалану арқылы:
* оқу материалдары туралы оқушыларға дәл және ... ... беру ... ... ... арттырады. Оқытудың көрнектілігін арттырып, оқу материалын саналы игеруге жеткізеді;
* абстрактылы оқу материалдарын нақтылыққа ... ... ... ... оқу ... ... ... уақыттан ұтып, есте сақтау қабілеттерін жетілдіруге қол жеткізеді. Есте ... әсер алу, ... ... ... оқу материалдарын терең игеруге жеткізеді;
* мұғалім мен оқушы еңбектерін жеңілдетіп, пікір алысып, байланыстарын арттырады [36].
Қазіргі таңда дайындалған ... ... ... ... ... ... белгілі бір пәнге байланысты дайындалған электрондық оқулықтың сол пәннің типтік бағдарламасына ... ... ... ... ... әрі қысқа берілуін ескеру керек;
* электрондық оқулықтар оқытылатын тараулар мен тақырыптарға қатысты дәріс конспектісін ... ... ... ... және ... ... орындауға арналған қосымша материалдар;
* материалға қатысты анықтама, библиографиядан тұратын көмекші материалдар;
* аралық және қорытынды бақылау ... ... ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімдері қамтылуы.
Электрондық оқулықты қолдана отырып оқушылар төмендегідей жұмыс жасауға ... ...
* ... материалдарды дұрыс әрі жеңіл түрде түсінуге;
* оқушының өздігімен дайындалып, жұмыстың барлық кезеңдерінде өзін - өзі ... ... ... түрде орындап, мұғалімге файл түрінде тапсыруға;
* түсінбеген тақырыптарды шексіз қайталауға;
* оқулықты сабақтарда қолданып, ... өз ... ... ... ... материалдарды жылдам іздеп табуға мүмкіндік туғызады.
Ақпараттық технологиялардың мүмкіндері ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдер мен оқушылардың өздігінен жұмыс жасай алады. Әсіресе аталған электрондық оқулықты пайдалану оқушылардың сабаққа деген ынтасын ... ... ... ... тақырыптарды игеруіне және зертханалық жұмыстарға алдын ала дайындалуларына мүмкіндік туғызады. Электрондық оқулықты қолдану ... ... ... және ... ... ... ... интерфейсі оқушыларды бұл кітап пайдалануға деген қызығушылығын арттырады ... ... ... ... өте кең: ... - оқыту жүйесі қашықтан оқыту үшін, өздігімен ізденіс барысында, жалпы білімге деген талпыныс бар ... өте ... ... ... ... сай ... көп дербес компьютерлерді өңдей отырып, тарау бойынша оқушылардың дағдыларды қалыптастыру, білім бақылау жұмыстарын бағалауға мүмкіндік береді. Осы ... ... ... ... ... ... сапасын жоғарылата отырып, мұғалімнің жұмысын жеңілдете түседі.
Мен өз сабағымда ... ... ... ... ... ... жағы көп: сабаққа қажетті материалдар, кестелер мен сызбалар, анимациялық көріністер, оқушыларды машықтандыру (практикалық және ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық материалдар бар. Әр тараудағы тест сұрақтары, әр ... ... ... ... ... ... білімін бақылауда және оқушының өз бетінше ізденісін туғызуда көмегі зор.
Электрондық ... ... ...
* ... техникалық құралдарды, дидактикалық материалдарды қолдану тиімділігі;
* мұғалімнің ақпараттық - ... ... ... ... ... ... алынған білім, дағды деңгейі;
* білімнің тереңдігі;
* тексеру түрлері, бағалау;
* ... ... ... мүмкіндігі артады [38].
Электрондық оқулықты қолдану барысында оқушылардың сабаққа деген қызығушылығының күрт артқандығы байқалады. Мұғалімдер де өздеріне қажетті әдістемелік, ... ... ... ... ала ... ... ... сай жас ұрпаққа сапалы білім беруде электрондық оқулықтарды сабаққа пайдалану - оқытудың жаңа технологиясының бір түрі ... ... ... ... ... ... материалдарды сабақта пайдалану кезінде оқушылар бұрын алған білімдерін кеңейтіп, өз бетімен практикалық тапсырмалар орындайды. әрбір оқушы ... ... ... ... ... ... кестелер және сызбалармен жұмыс жасауға дағдыланады. Электрондық оқулық ... ... ... ... көріністер, дыбыс пен музыка тыңдатып көрсетуге болады. Бұл, әрине мұғалімнің тақтаға бормен жазып түсіндіргенінен әлдеқайда тиімді, әрі ... ... қиын ... ... ... ... жаңа тақырыпқа деген оқушының құштарлығы оянады деп ойлаймын [39].
3.2 Электронды оқулық туралы түсінік және оны құрастыру жолдары
Аса жоғарғы ... ... ... формулаларды, берілгендерді безендіру, динамикалық суреттеудің жүйелі немесе тармақталу түріндегі мүмкіндіктерді түрлі түсті ... ... ... және оларды жоғары деңгейде ұсыну қарастыруға болады. Электрондық оқулықтар барынша ыңғайлы және көрнекті дидактикалық материал беруге немесе оқуға ... ... және ... ... ... ... ... береді. Сондай - ақ, оларға ұқсас оқулықтарды бағалау, ... ... ... ... және ... ... ... меңгеру және дағдыларды қалыптастыруды қамтамасыз етеді.
Электрондық оқулықтарды жасаудағы маңызды ролі оқулықты әдістемелік қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... берудің) барлық негізгі кезеңдерін автоматтандыру - оқу материалдарының мазмұнын бақылауға және қорытынды бағалаулардың ... ... ... ... ... ... ... міндетті оқулық материалдары жарқын, қызықты, ақылдың үлесімен ойындық жүріске ,яғни кең қолданысқа ие ... ... ... ... ... ... және ... жүргізу арқылы ауыстырылады [38].
Сондықтан, тиімді оқулықтан электрондық оқулық жасауға оның жабдықталуымен (гипермәтінін жасау) және көрнекілік ... ... ... ... ... ... және ... экранында іске асыру жеткіліксіз. Электрондық оқулықты мәтіндік суреттерге, анықтамаға айналдыру емес, оның ... ... мән ... ... өз ... ... ... үлгі жасаушыларға және тағы басқаларға бағдарламалардың жинағының магниттік ... ... ... ... ... мазмұны негізгі ғылыми оқулық тәртібін ұстауды ұсынады. Әдеттегі электрондық оқулық жиі толықтырылады, ал егер неғұрлым нәтижелі болсын десек,онда ол: ... кері ... ... ... ... ... жылдам табуға көмектеседі (соған қоса контекстік іздеу), әдеттегі күрделі ... ... ... маңызды гипермәтіндік түсіндірулерге аз сұрай беріп уақытты үнемдейді, сонымен қатар қысқаша мәтінмен - көрсетеді, айтып береді, үлгі жасайды және т.б. оның ... жеке ... ... жасалған, білімдерді тексеру арнайы бөлімде қарастырылады [36].
Электрондық оқулықтың жұмыс тәртіптері. Электрондық оқулықтардың жұмыс тәртібінің ерекшелеп көрсетуге ... ... ... ... ... оқытылған әрбір тарау (параграфтың) бойынша арнайы бақылау сұрақтарымен қортылады;
* қорытынды бақылау тест арқылы бітеді.
Оқулықтың ... ... ... құралдарына кедергі келтіруде, дәл осы бақылау сияқты оқуда білімдерді бақылау негізгі мәселе болып келеді. Ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ереже сияқты, ауызша түрде өткізілген еді. Қазіргі кезеңде тестілеудің әртүрлі әдістері қолданылуда. Көбісі, бұл позицияларды бөлмейді, сондай ... ... ... ... ... керектігін және мәселенің шешімін табуды шектейді. Жаңа технологияларды қолдану арқылы қашықтықтан оқыту жүйелерінде сапалы және жаңаша мүмкіндікпен шешуге болады. Біз ... ... ... ... ... ... жаңа ақпараттық технологияларды қолдану оқу нәтижелілігін жоғарылауына жағдай жасайтындығына үміттенуге болады, сонымен қатар білім алушының дербес дайындалуына ... ... ... болады.
Электрондық оқулық білім алушының дербес жұмысы үшін, күндізгі оқуда және әсіресе қашықтықтан оқытуда қажетті:
* оқулық баспа әдебиеттері болғандықтан, материалдардың ... ... есту және оның ... ... және т.б. ... ... ... жеңіл түседі;
* дайындаудың оның білім алушының қажеттіліктерімен, деңгейімен сәйкес бейімделуді, ойдың мүмкіндіктеріне және шымдануға рұқсат етеді;
* көптеген есептеулерден және ... азат ... ... ... ... шоғырлануға, үлгілердің үлкен санын қарап шығуға және көбірек тапсырмаларды шешуге рұқсат ете білу;
* барлық жұмыс кезеңдерінде ... ... ... өте кең ... ... ... ... жұмысты көрнекі және ұқыпты формаға келтіруге және файлдық немесе баспадан шығару (распечатка) ... ... ... ... ... шексіз шыдамды жетекшінің рөлін атқарады, түсіндірулердің практикалық шектелмеген санын береді, қайталанатын және ... ... да ... ... ... ... жету үшін ... өз білімін жетік игере білу қажет.
Электрондық оқулық оқытушы үшін ыңғайлы, себебі ол :
* лекцияларға және ... ... ... ... ... яғни аз ... бірақ ең мазмұнын есепке алу және ЭО-мен дәрісханалық жұмыстардың дербес жұмысы үшін рұқсат етеді;
* арақатынастардың ... ... ... ... және ... ықшамдауға, дәрісханада қарастырылатын және үйге берілген тапсырманы нәтижелеуге рұқсат етеді; студенттермен жұмыс жасағанда, әсіресе үй тапсырмалардың және бақылау іс-шараларына ... ... ... ... ... ... ... және оның құрылымы:
* орта бiлiм беру жүйесiн ақпараттандырудың мемлекеттiк бағдарламасының негiзгi бағыттарының бiрi - оқыту процесiн ақпараттандыру. Аталған ... ... ... үшiн жаңа буын ... ... ... ... қажет;
* электрондық оқулықтың мазмұны пайдаланушылардың интелектуальдық ойлау қабiлетiн дамытуға бағытталуы қажет және оның мына қасиеттердi қанағаттандыруы жеткiлiктi: жинақтылық, ... ... ... жылдамдылығы;
* электрондық оқулықтар ара қашықтықтан оқыту формасына негiзделiп жасақталады және оны жүзеге ... үшiн ... осы ... ... ... жаттықтырушы, модельдеушi, дидактикалық ойындар сияқты қолданбалы программалар қолданылып келдi. Бұл программалар ... ... ... және өзiндiк жұмыс жасау қабiлетiн дамытуға мүмкiндiк бередi.
* ... ... ... кезде оның мәтiндiк ақпараттан гөрi графиктiк ақпарат көбiрек қамтылуы керек, себебi ол пайдаланушының ақпаратты тез, әрi көрнекi түрде ... ... ... [41].
Электрондық оқулыққа қойылатын талаптар:
* жан-жақтылығы;
* ... онда кез ... ... өзiне қажеттi бiлiмдi ала алады;
* бейiмдiлiгi, ұсынылып отырған оқу ... ... ... үшiн ... ... керек. Бiрақ оқу материалы әр түрлi формада берiлуi мүмкiн;
* модульдiк кез келген электрондық оқулықты дәстүрлi оқулықтар негiзiнде құрылымын жасақтау;
* ... ... ... ... сұраныс көп болуы қажет және сәйкес түсетiн пайданы да қарастыру қажет;
* тұтынушыға ...
* ... ... құрамы:
* аннотация;
* пән туралы қысқаша ақпарат;
* жұмыс бағдарламалары [33].
Алғашқы ... Text Maker ... ... 1989 жылы Тим ... Mosaic ... үшін ... Бірақ ол уақытта браузер де, тіл де кең қолданысқа ие бола ... 1993 ... HTML+ ... пайда болды. Бірақ ол да практикада жүзінде қолданысқа ие бола ... ... кең ... ... 2.0 ... ... ... ол 1994 жылы ұсынылған. Бұл жыл WWW дүниеге кең ... жыл еді. 2.0 ... ... әлі ... ... өз сенімділігін жойған жоқ. Бір жылдан кейін ... ... HTML 3.0 ... ... ... көмегімен математикалық символдардың (интервал, шексіздік, бөлшек, жақша және т.б. ... ... ... Осы нұсқаға лайықтап Arena браузері ойлап табылды, бірақ бұл жоба одан әрі дамымады. 1996 жылда HTML 3.2 нұсқасын құрастыру ... ... ... ... ... ол ... ... кеңінен таралды. Қазіргі кезде браузерлердің көбісі 3.2 нұсқасымен жұмыс істейді. Ресми түрде HTML 4.0 1997 жылы пайда ... деп ... Сол ... ... ие ... ... (Microsoft Internet Explorer және Netscape Navigator) қолданып дами бастады. HTML-дың ... ... - ... ... әр ... типтерінде және әр түрлі платформаларда көрсетілуі мүмкін [36, 38].
Ақпараттық қоғам заманында Интернет ақпараттарды жеткізудің негізгі құралына айналып отыр. ... - ... ... ... деп ... бірыңғай стандартпен, яғни ережемен жұмыс істейтін ауқымды (глобальды) компьютерлік желі. ... ... мен ... 3 бағытта жүргізіледі:
* техникалық немесе аппараттық компонент;
* программалық компонент;
* ақпараттық компонент.
Аппараттық компонент компьютерлердің түрлі модельдері мен жүйелерінен, физикалық негізі ... ... ... ... ... ... мен байланыс арналары арасындағы механикалық, әрі электрлік үйлесімді қамтамасыз ететін құрылғылардан тұрады. Ал ондағы мәліметті тасымалдау ісі байланыстың кабельдік және ... ... ... ... ... ... ... арналардан тұрады.
Бағдарламалық компонент интернеттегі түрлі типтегі компьютерлер мен құрылғылардың үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Ал оның негізгі функциялары төмендегідей:
* ... ... ... жинақтау, қарау немесе тыңдау;
* желідегі ақпарат қауіпсіздігін сақтау;
* аппаратураның функциональдық сәйкестіктерін қамтамасыз ету.
Программалық жабдықтар екі топқа бөлінеді:
1 ... ... - ... компьютерлеріне қызмет ететін желі торабында орналасады; клиент-программалар - ... ... ... ... ... пайдаланады.
Ақпараттық компонент желідегі компьютерлерде сақталатын түрлі құжаттар арқылы өрнектеледі. Желідегі құжаттар бір-бірімен ... ... ... ... [41].
Интернеттегі мәліметтерді бейнелеу HTML тілінде жазылады. Бірақ ол программалауға ұқсас болғанмен ... тілі ... ... ... тілі. Сонымен қатар, ол мәтіндерді Web-беттер түрінде бейнелеуге арналған ережелер жиынын анықтайды.
Web-құжаттарды қарап шығу үшін ... ... ... Қазіргі кезде кеңінен таралған браузерлер қатарына Internet Explorer (Microsoft фирмасының өнімі) және Netscape Navigator (Netscape Communications Corp. ... ... ... ... ... WWW-тен басқа Интернеттің басқа да ресурстарымен (Usenet, FTP) де байланыса алады.
Қазіргі уақытта Интернеттің ресурстарымен қатар операциялық жүйелердің функциясын ... ... ... жоспарлануда. Мысалға, Netscape Communications Corp. компаниясы өзінің шығарған Netscape Navigator браузеріне операциялық жүйелерге ғана тән мүмкіндіктер қосуда. Ал Microsoft компаниясы Internet Explorer ... Windows ... ... біріктірген. Нәтижесінде пайдаланушы жұмыс үстелін Web-парақ режимінде шығарып жұмыс істей алады және Web-парақтардың жарлықтарын жұмыс үстеліне шығарып қоя алады. Бұл ... ... ... ... Active Desktop ... ... ... үстелі) деп аталады, оның құрамына Web-элементтер мен дәстүрлі ақпараттарды біріктіретін Outlook программасы кіреді.
HTML термині (Hyper Text Maker ... ... ... аударғанда деген мағына береді. HTML Web ортасында гипермәтіндік құжаттарды даярлайтын стандартты тіл. ... ... әр ... типтерінде көрініс табуы мүмкін. HTML - ... ғана ... қиын ... ... қарағанда оңай барша меңгере алатын тілдердің бірі. Барлық Web-парақтарға тән бір жері - олар HTML ... ... ... HTML ... тілі ретінде ғана өмірімізге енген жоқ [34].
Осы ... ... адам қиын ... оңай және тез арада істеу мүмкіндігіне ие болады, ал бұл компьютер ... аз ... ... ... мультимедиа элементтерін қолдану гипермәтінге тән қасиет. Гипермәтіннің дамуына байланысты, тұтынушылар өздерінің ... ... ... және ... ... арқылы тарату мүмкіндігі ашылды. Осындай ақпараттық жүйелер HTML-беттерінің ... ... ... ... онда олар ... ... ... қажет етпейді, себебі, Web-браузерлермен жұмыс істеуге арналған қажетті жабдықтардың ... ... ... стандартты бағдарламаның құрамына енеді. Тұтынушыдан тек қана: мәтінді жазу, суреттерді салу, HTML-беттерін дайындап, олардың бір-бірімен байланысын көрсетіп қою ... HTML ... ... ... бола ... тікелей бейнелеу өнерінің жаңа бағытына Web-дизайнға байланысты. Суретшіге Интернетте көркем суреттерді салып қою мен жаңа ... ... ... қою аз, ол өз ... ... орналастырып қою керек. Тұтынушы оны көргенде өзінің де сондай көркем жұмыстарын ... ... ... туындауы қажет [33].
Web-құжат файлдары .html немесе .htm кеңеймесі бар мәтіндік файлдар. Оларды құруда қарапайым мәтіндік редакторлардан пайдалануға ... ... MS Windows ... Notepad ... ... ... процесінде әзірленген электронды оқулықты қолдану технологиясы
Ұсынылып отырған пәні ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері мен қажеттілігін көрсету. Бұл электронды оқулықты сабақ уақытында және сабақтан тыс уақытта жоғарыда аталған пән аясында пайдаланамыз.
Осы электрондық оқулықты ... ... - оқу ... пән ... ... мүмкіндіктерін, жолдарын қарастыру, оқу процесінің тиімділігін жоғарлату.
Электронды оқулықтың бірінші бетінің ... ... ... ... ... оқулықтың бірінші бетінің бағдарламасы келесі түрде сипатталады:
Электрондық оқулықтың ... ... ... ... ...
* ... ... материалдары;
* зертханалық жұмыстар;
* емтихан сұрақтары
* тестік тапсырмалар;
* әдебиеттер тізімі.
Енді төменде электронды оқулықтың мазмұнының әр тармағына қысқаша тоқталып өтейік. ... ... ... келесілерден тұрады, атап айтқанда: дәріс материалдары, зерханалық жұмыстар, емтихан сұрақтары, тест тапсырмалары әдебиеттер тізімі.
Келесі тармақ, ол дәріс мазмұны. ... ... пән ... он ... ... қамтылған. Атап айтқанда:
+ жол қозғалыс қауіпсіздігін реттеуді қамтамасыз ету бойынша жұмыстардың негізгі пішіндері мен тәсілдері.
+ қауіпсіздік ... ... және оның ... ... ... жұмыс істеуді бақылау тәсілдері және пішіндері.
+ жүргізушілердің еңбек ету және демалу режимдері.
+ автокөлікте қауіпсіздік қызметін қамтамасыз ету бойынша ... ... ... бақылау.
+ автокөлікте қауіпсіздік жол полициясы басқармасымен бірігіп орындайтын жұмыстар.
+ ... ... ... ету бойынша тәрбиелік және ұйымдастыру жұмыстары
+ қауіпсіздік күнін ұйымдастыру және өткізу, қозғалыс қауіпсіздігі бойынша ең жақсы ... ... ... ... ... мен ... көлік қызметінің сапасына қойылатын талаптар.
Электрондық оқулықты қолдану барысында оқушылардың сабаққа деген қызығушылығының күрт артқандығы байқалады. ... де ... ... ... ... көмекші құралдарды молынан ала алады. Заман талабына сай жас ұрпаққа ... ... ... ... ... ... пайдалану - оқытудың жаңа технологиясының бір түрі ... ... ... ... қатар, электрондық материалдарды сабақта пайдалану кезінде оқушылар бұрын алған білімдерін кеңейтіп, өз ... ... ... ... ... оқушы таңдалған тақырып бойынша қажетті материалдармен танысып, кестелер және ... ... ... ... ... 6. пәні ... ... оқулықтың бірінші беті
Сурет 7. Электронды оқулықтың мазмұны
1-дәріске басқан кезде дәрістік материалдар ... Бұл ... 9 - ... ... 8. Электронды оқулықтағы дәріс мазмұны
Мазмұнның келесі бөлімі - ол электронды оқулықтағы ... ... ... 9. ... ... ... ... пән бойынша кез келген пәнде өзін-өзі тексеруге арналған емтихан сұрақтары келтірілген. Ол бойынша әр студент өзінің материалды қаншалықты меңгергенін ... (10 - ... 10. ... ... емтихан сұрақтары парағы
Кез-келген тапсырма орындау барасында студент белгілі ... ... ... ... ... пән шеңберіндегі әдебиеттер тізімі қамтылған (11 - Сурет).
Сурет 11. Электронды оқулықтағы пән шеңберінде пайдаланылатын
әдебеиттер тізімі
пәні бойынша электронды оқулықты белгілі ... ... ... ... ... Ол ... ... процесінде бірқатар жетістіктерге қол жеткізуге, білім сапасын жоғарлатуға, студенттердің өз бетінше жұмыс істеу дағдысын қалыптастыруға және тағы басқа кең ... ... ... қорғау
4.1 Зиянды және қауіпті өндірістік факторларды саралау
Еңбек қорғау - бұл құқықтық, ... ... ... ... ... және өзге де іс- шаралар мен құралдарды қамтитын еңбек-қызмет процесінде қызметкерлердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамту ... ... ... ... қазіргі кезде келесі негізгі ұғымдар белгіленеді: қауіпті өндірістік фактор, зиянды өндірістік ... ... ... ... санитария, қауіпсіз техника, өрт қауіпсіздігі, өндірістік сәтсіз оқиға және т.б.
Өндірісте жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... орындарындағы жағымсыз микроклимат, жұмыс зонасында зиянды қосындылар, жағымсыз жарық, шу, ... ... ... т.б. ... ... мен зияндылықтар арасында айқын межені өткізуге болмайды. Бір жағымсыз фактор жарақатқа және кәсіби ауруға әкеліп соғуы ... ... ... түскен өндіріс шаңының бөлшекетері жарақатқа, ал шаңнан - силикоз ауруы пайда болады; жылудың артық мөлшерінен адам күйіп жарақат ... ... ... ... ... ... және ... өндіріс болмайды. Еңбекті қорғау курсының мақсаты - ... ... ... ... ... ... және оны пайдаланған кездерінде еңбек қорғау мәселелерін теориялық және практикалық жағынан шешім қабылдап ... ... ... басқару деп (ЕҚБ)- ұйымдастырушылық, техникалық, санитарлы-гигиеналық, емдеу-профилактикалық шараларын іске асыратын жоспарды жүзеге асыруды ұйымдастыра отырып, жұмыскердің денсаулығын, ... ... және ... ... ... ... ... айтамыз.
Еңбекті қорғаудың басқару объектісі - жұмыс орындарында, өндірістік бөлімшелерде, ... ... ... ... ... ... ... ететін құрылымдық бөлімшелер мен функцияналдық қызметтердің әрекеті болып табылады.
Әр ұйым өзінің басқару түрімен жұмыскерлер санына қарамастан ... ... Бұл ... ... ... ... кім ... екені айқын көрсетіледі [43].
Еңбекті қорғау - бұл әлеуметтік-техникалық ғылым, өндірістік қауіпті жағдайларда және кәсіптік зияндарды ... ... ... ... ... немесе оқыс жағдайлардың, кәсіптік аурулардың алдын алу тәсілдерін қарастырады. Толық қауіпіз не ... ... ... жоқ. ... ... мақсаты жұмыс істеушінің қауіпсіздігіне және ауырмауы үшін қолайлы жағдай жасап, еңбек өніміділігін барынша жоғары көрсете алатындай жағдайлармен қамтамасыз ету. Еңбек ... ... ... мен ... істеу қабілетін сақтау, адам еңбегін, жұмыс мезгілін ... оның ... ... ... ... ... өнімнің жоғары сапасын көтеріп, қоғамдық еңбекті үнемдеу, негізгі өндірістік қорларды қолдануды жақсарту, апаттар ... ... және т.б. ... ... [44].
Еңбек жағдайларын жаксарту және онын қауіпсіздігі өндірістік жарақаттануды, кәсіптік ауруларды төмендетеді, бұл еңбекшілердің денсаулығын ... және ... ... қолайсыз жағдайларда жұмыс барысындағы төленетін жеңілдіктер мен ... ақша ... ... жағдайларын жақсарту әлеуметтік жақсы нәтижелер береді - ... ... ... ... ... еңбек тәртібі артады, өндірістік және қоғамдық белсенділік пен баска да еңбекшілердің ... ... ... ... көрсеткіштер жоғарылайды.
Азаматтардың еңбек еркінділігіне сай Конституциялық құқығына байланысты туындайтын Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделген еңбек ... ... ... ... туралы Заңы реттейді, ол Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделген және ... ... ... арасында еңбек қатынастарын реттейтін Заң мен басқа да ... ... ... тұрады. Бұл Заң 1 қаңтар 2000 жылдан бері жұмыс істеді [45].
Еңбек жағдайлары - деп ... ... ... ... мен ... қабілеттілігіне әсер ететін өндіріс факторларының жиынтығын атайды. Еңбек жағдайлары өндіріс технологиясы, еңбек процестері және айналадағы санитарлық - ... орта ... ... ... еңбек процесі адам мен сыртқы ортаның өз ара әрекеттілігі болып табылады. Онда ... ... ... ... Сол жұмсалатын ой және физикалық энергияның мөлшерін еңбек өнімділігі деп атайды. Мұнда адамның жұмысқа ең жоғары қабылеттілігі жұмыс ... ... және ... жағдайлар жасалғанда ғана жүзеге асырылады, яғни жақсы микроклимат, жұмыс зонасында өндірістік қауіптіліктер мен зияндылықтар жоқ, шамадан тыс ой және ... ... ... ... ... ... ... болса, жұмыскерлерге тез шаруашылық пайда болады. Ол үздіксіз түрде болып тұрса, адамды әбден ... ... ... ... ... ... ... азайып, денсаулығы төмендеп, зақымдану мен кәсіби аурулардың пайда болу мүмкіндігі жоғарлайды [46].
Өндірісте жағымсыз факторлар табиғаты, біліну түрі және ... ... ... ... ... ... ... физикалық факторлар - жылжымалы машиналар мен механизмдер, қондырғыларын қозғалмалы бөлшектері, электр тоғы, жағымсыз микроклимат, ... ... ... мөлшерлі шу мен дірілдер;
* химиялық факторлар - улағыш және зиянды заттар, газдар, ... және ... ... ... - ауру ... ... ... бактериялар, өсімдіктер және жәндіктер;
* психологиялық факторлар - физикалық, психикалық және эмоциялық.
Өндірістік зақымдану мен ... ... ... ... ... ... ... есептеледі. Жағымсыз еңбек жағдайлары тіпті ауыр салдары ... адам ... ... әсерін тигізеді. Ешқандай техника құралдарын, қандай жаңа болмасын, пайдалану барысында адам денсаулығына қауіп ... ... ... ... жетілген, сенімді деп есептеуге болмайды. Сондықтан керекті шараларды ... ... ... ... ... ... үшін ... пен кәсіби ауруларды әрқашан зерттеп, талдап отыру керек [47].
Кәсіпорындарда түрлі жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... денсаулығын шұғыл төмендететін еңбек процестерінің жағымсыз факторларын ... ... деп ... ... ... мен механизмдердің ашық қозғалмалы бөлшектері, құрал -жабдықтарың өткір істік жиектері, ыстық заттар мен ... ... тоқ ... болған электр қондырғылары, ауада көп мөлшерде улағыш заттардың болуы т.б.
Адам организмінің зақымдану мүмкіндігін туғызатын әртүрлі ... ... ... оқиға деп санайды. Ал егер бұл жағдайлар адам организміне зақым келтірсе, мұндай ... ... ... деп атайды. Сонымен, жазатайым оқиға деп адам организмәне өндірістік қауіптіліктің әсерінен кенеттен ... ... ... ... айтады.
Өндірістік жарақат - деп адамның уақытша немесе тұрақты еңбекк жарамсыздығын туғызатын организмнің зақымдалуын айтады.
Өндірістік жағдайларында кеәбір ... ... ... ... үздіксіз, уақыт бойы зиянды әсерін тигізіп тұрады, ал оның зардабы біраз уақыттан кейін ғана білінеді. Сонымен, адам организміне әрқашан және көп ... бойы ... ... тигізетін еңбек процестерінің және санитарлық ортаның жағымсыз факторларды өндірістік зияндылықтар деп атайды.
Мұндай зияндылықтарға жататындар: жұмыс орындарында жағымсыз метеорологиялық жағдайлар; ... көп ... мен ... шу мен ... ультрадыбыс, радиоактивтік тағы басқы зиянды сәулелер; жұмыс ... ... ... ... ... адам денесінің қолайсызқалпы; өндіріс бөлмелері мен жұмыс орындарының ... тағы ... ... ... ... ауруларды туғызады, олар кәсіби аурулар деп аталады. ... ... ... - деп адам организмінде өндірістік зияндылықтардың әсерінен пайда болып, әрі қарай өрістеуге шалдықққан ауру ... ... ... ... тізімінде 30-дан артық аурулар белгіленген.
Өндірістік зақымдықтың қауіптіліктен өзгешелігі сонда, ол адам ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... және пайда болып болған ауру тұрақты түрде өтеді. Кейбір зияндылықтардың айналадағы ортада бар-жоғын ... ... ... ... Бұл ... ... зияндылығын жоғарлатады.
Технологиялық қауіпті әсер ететін факторлар. Өндірістік шу- өнеркәсіптік және агроөнеркәсіптік кешендердің техникамен қайта жабдықталуы, көлік жылдамдығының артуы, ой ... ... әрі ... ... ... ... тұрмыстық техниканың дамуы және басқа да қазіргі заманғы жетістіктер шудың қоршаған ортаның экологиялық маңызды факторына айналуына әкеп соқты. Шу адам ... ... жаңа ... даму деңгейінің төмендеуінің, адамның әлеуметтік және кәсіби белсенділігінің кемуінің бір ... ... ... ... ... әсер ... салдарынан қоғамның жоғалтатын нәрсесі көп-ақ. Соның кесірінен өнеркәсіп жыл ... 5% ... ... жоғалтады, ал әрбір 10 децибелге шу деңгейі ұлғайғанда жұмыс ... 10-12 ... ... ... бір ... ... ... 25 пайызға артады. Демек, адамды шудан қорғау мәселесінің маңызы өте зор [48].
Діріл дегеніміз - берік денелердің немесе механикалық ... ... ... ... ... ... айтады. Тербеліс келесі параметрлермен сипатталады: тербелу жиілігі, f Гц; ығысу амплитудасы, А, м; тербеліс жылдамдығы (виброжылдамдық), V, м/с; тербелмелі үдеу ... W, м/с2. ... ... шамасы ретінде V0=5·10-8, м/с; ал виброүдеу шамасы ретінде W0=3·10-4, м/с2; санаудың басы болып табылады.
Дірілдің абсолюттік параметрлерінің өте кең ... ... ... ... ... ... ... параметрлер қолданылады.
Дірілдің жалпы және жергілікті түрі бар. Жалпы діріл тірегіш беттің үстімен тұрып тұрған немесе отырған денеге өтіп, ... ... ... ... ... (жергілікті) діріл - бұл механикаланған аспаптармен жұмыс жасау кезіңдегі бөлек дене мүшелерінің тербелуін айтамыз. Кейбір жағдайларда екі түрлі діріл ... түсу ... ... ... пайда болатын көздері 3 категорияға бөлінеді :
* транспорттік,өзі ... ... ... пайда болатын (автомобильдер, тракторлар, локомотивтер және т.б.);
* транспорттік-технологиялық, стационарлық қалыптағы немесе өнеркәсіптік орындарда және ... ... ... ... ... ... ... (экскаваторлар, крандар, бетон қалаушылар, авто тиегіштер және т.б.);
* технологиялық, стационарлық ... ... ... ... ... ... (станоктар, насостар, вентиляторлар, пресстар, электрлік машиналар және басқа қондырғылар).
Дірілдеу кәсіпшілік зияндылық және оның жоғары деңгейлері денсаулыққа және ... ... ... ... ... [41]. ... әр түрлі ішкі құрылыстары мен дене мүшелерін (бас, бүйрек, ұлтабар, жүрек және т.б.) ... ... ... ... элементтерімен жалғанған және өз тербелу жиілігі бар тербелмелі жүйе ретінде қарастыруға болады.
Ішкі құрылыстардың ... өз ... ... 6-12 Гц ... ... ... дірілдеу қауіпті құрайды. Сондықтан сырттан осындай тербелу жиілігі адам ағзасында ішкі құрылыстарда ... әсер ... ... ... ... ... және ... әкеледі.
Ұзақ уақыт бойы дірілдеу негізінен орталық жүйке жүйесіне зақым келтіріп, ағзаның физиологиялық функциялары зақымдап, адамда бас ауруы, ... ... ... ... ... ... қабылеттілігі жоғалады. Жергілікті дірілдеу қол тамырларында, саусақтардың, білектердің қан ... ... және ... тамырларының түйілуіне, қолдардың байлану және организмда басқа патологиялық өзгертулерге ... ... [43]. ... ... ... ... ... комплекстік өзгертулер дірілдік ауру деп аталады. Бұл емі қиын, ... жиі ... ... ауыр ... ауру.
Адам ағзасына тербелістің тигізетін зиянды әсері оның жиілігіне, ұзақтығына және бағытына байланысты. Вертикалды толқындарға ағза өте ... ... ... ... ... тұрған адамның аяғынан басына дейін толқын өтеді. Бір мезгілдегі толқын, шуыл және ... ... ... ... өте ... ... күшінің үдеуінен толқын үдеуі 1% (яғни 0,1 м/с2) жеткенде - адамдарда толқынның шектеулі сезіну ... ... ал 4-5% ... 0,4-0,5 м/с2) ... - адам жағымсыз әсер сезеді. Барлық техникалық дамыған елдерде толқындық ауру басқа кәсіби аурулардың арасынан санынан да, ... да ... ... тұр. ... ... ... ... жарықтандыру еңбек қорғаудың басты мәселелерінің бірі болып табылады. Орынды жасалған қолайлы жарық еңбек ету жағдайын жақсартады, көз талуын ... ... ... ... және ... ... ... өнімділігі мен сапасын арттырады.
Жарық организмі ортамен сырттың байланысын қамсыздандырады, адам көру - көз ақпаршысы, барлық адамда көздер арқылы миға 90% ... әлем ... ... ... ... көздерге іс әрекет және олар арқылы орталық ... ... ... адам ... ықпалын тигізеді [46].
Жақсы жарықтандыру орналастырған кезде тыныс органдардың қызметі күшейеді, организмде зат алмасу жақсарады, көз кермеулігі жойылады, қоршаған ... ... ... ... ... және ... өнім ... жоғарылайды.
Жарық барлық организм қызметін қоздырады, ал қараңғылық оны жояды. Сергек көңіл - күй және жоғары ... ... ... ... түзу жұмысшы орындардың нормалы жарықтандыруының тәуелділігі болады.
Жарықтың жеткіліксіздігі көздің алыстан көрмеушілік қабілеттілігін ... көз ... бас ... организм тез қажиды, айналадағы заттардың көрінісі азаяды, адамның жұмысқа деген қабілеттілігі және еңбек өнімділігі кемиді.
Қоршаған заттарды айыру және ... ... ... ... ол ... ... себебіне әкеліп соқтырады. Өте көп жарықтылық та пайдасыз болады. Бұл жағдайда көз шағылысып ауырады, көзді сығырайтып жұмуға тура ... ... ... ... ... ... және ... жоғалтуына әкеліп соқтырады.
Сондықтан жұмыскерлердің организміне зақым келмеу, денсаулығын сақтау және жарақаттану болмау үшін өңдірісте жұмыс ... ... ... жасауға ерекше көңіл бөлу керек. Өндірістік жарықтандыру гигиенаның маңызды факторы болып келеді және оған жоғары талаптар қойылады.
Жарық көздерінің түріне ... ... ... үш типі болады табиғи, жасанды және аралас. Табиғи жарық күндізгі жарықтан жасалынады, адамға ең ... іс ... ... энергия шығынын талап етпейді. Бірақ ол тұрақты ... ... және ... ... күн ... тәуелді болады. Табиғи жарықтандыру жоғарыдан, жанынан және аралас болады.
Жасанды жарықтандыру электрлік жарықтың қайнар көзінен тұрады. Жасанды жарықтандыруды құрылымдық атқарылуы ... ол ... ... және ... ... ... ... бойынша ол жұмыстық, апаттық, эвакуациалық, кезекшілік, қорғаушылыққа бөлінеді.
Жасанды жарықтың қайнар көзі қыздыру шамдары және газ ... ... ... ... Бұл ... артықшылықтары және кемшіліктері болады [43].
Сондықтан газ санатты шамдар ... ... ие ... онда олар өндірістік орналастыруларды жарықтандыруына кең қолданылуға арналған.
4.2 Өндірістік шаң және оны ... ... ... ... онда ... ... қалқып жүрген қатты заттардың бөлшектерін (ұнтағын) айтады.
Өндірістік шаң деп өте ұсақ заттардың бөлшектерін айтады, өңдірістік процестерде және ауада ... ... ... жүру ... ... Шаң ... технологиялық процестердің нәтижесінде пайда болады, мысалы, қатты заттарды жарып уатқанда, ұсақ заттарды елеп, ... ... ... ... ... ... ... жылулық тағы басқа процестерді жүргізгенде пайда болады.
Шаң тозаңдалған газбен бірге, оның ішіндегі дисперсиялық ... ... Бұл ... тозаң дисперсиялық фаза, ал газ дисперсиялық орта деп аталады. Ауаға көтерілген шаңды аэрозоль деп атаса, әр заттың бетіне ... ... ... ... ... дейді. Өңдірістік жағдайларда аэрозоль мен аэрогель өзара әрекетте болып бір - бірімен ... ... ... ... болу жағдайына, заттық құрамына, тозаң бөлшектерінің ірілігіне, дисперсиялық, зияндылығына және жарылу қауіптілігіне байланысты құрылады. ... ... болу ... ... және органикалық емес болып бөлінеді[46, 47].
Органикалық ... ... ... ... (ағаш, ұн, қант, мақта, қант және т.б.), жануарлар ... (жүн, ... ... ... т.б.), ... ... ... өндіріс заттарының тозаңы (пластмасс, химиялық талшықтар және химиялық реакциялардың басқа органикалық өнімдері ... ... емес ... металдар тозаңы жатады (мыс, темір, мырышты, қорғасын, алюминий және т.б.) және минералдар тозаңы (кварц, цемент, әк, асбест, керамика және т.б.). ... ... ... емес ... ... ... ...
Шаң бөлшектерінің ірілігіне қарай мынадай топтарға бөледі:
* ірі шаң, ... ... 500-100 мкм, ... сақталмайды, тез отырады, шаң ұстағыш құралымен оңай ұсталады.
* ұсақ шаң, ... ... 100-10 мкм, ... аз ... ... ... ... үдемелі жылдамдықпен отырады, бұл шаңды ұстау үшін циклондар, фильтрлер, ылғалды шаң ... т.б. ... ...
* майда шаң, бөлшектерінің өлшемі 10-0,1 мкм, ауада көп уақыт сақталады, тынық ауада өте баяу ... ... ... жай ... ... тек ... ... болады, бұл шаңды ұстау үшін мата фильтр, электрофильтр, ылғалды шаң ұстағыш т.б. ... ...
* Өте ... шаң, ... ... 0,1 мкм кем, ауадан еш уақытта отырмайды, әрқашан қалқып жүреді, бұл шаңды ультрамикроскоппен ғана көруге болады, оны ... тұру үшін ... және ... ... пайдалану керек.
Дисперсиялық шаңдар келесі топтарға бөлінеді:
1) гравитациялық;
2) стокстовтік;
3) ... ... ... ... ... ... яғни аэрозольдің ауа ағынындағы жүріс тұрысын айтады.
Гравитация бөлшектері ауада сақталмайды, тез отырады, шаң ұстағыш құралмен оңай ұсталады.
Стокстік ... аз ... ... ... ауадан үдемелі жылдамдықпен отырады да кішкентай бөлшек тұнығы стокстіктің тұрақты мағынасымен сипатталады.
Броундық кішкентай бөлшектері орташа ... ... ... да және ... ...
Шаң бөлшектерінің ірілігімен оның физика - химиялық қасиеттері өзара байланысты: тозаң ... ... сырт ... ... оның ... қабілеттілігіне, коагуляцияға отыруға, жарылуға қабілеттілігі, электрлік қасиеттері т.б. Шаңның бөлшектері электр зарядтармен қуатталады: тотықтырған ... ... ... және ... еместер, ереже бойынша заттардың дұрыстылығы, ал нағыз тотықтар және ... ... ... ... және ... ... мөлшері ауада тұндырудың ықпалына маңызды нәтижені көрсетеді.
Жарылу қауіптілігі жағынан қарағанда шаңдар жарылатын (көмір, ұн, ... ... ағаш т.б.) және ... ... ... тас, ... т.б.). ... жағынан шаң улы (қорғасын, сынап, мышьяк, мыс т.б.) және улы емес шаңдарға (тек, көмір, цемент, темір, ағаш т.б.) [45]. ... ... өзі көп ... ... адам ... ... ... тигізеді. Ол адамның терісін ластап бүлдіреді, ісік, қабыну ауруларын туғызады (язва, ... ... т.б.), ... май және тері ... ... тастайды, тер шығу және жылу алмасу процестерін бұзады. Шаң көзге түсіп зақым келтіру мүмкін. ... ... ... ас ... ... кіріп оларды әр түрлі ауруларға шалдықтырады.
Егер адам тозаңдалған ауамен көп уақыт дем ... онда ... ... ... ... өкпе ... шалдығады, яғни жалпы алғанда пневмокониоз деп атайды. Пневмокониоздың қандай тозаңнан тууына қарай бірнеше түрлері болады: силикоз - ... ... ... ... қос ... SiО2) ... ... - темір рудасы тозаңынан, антракоз - тас көмір тозаңынан, асбестоз - ... ... т.б. ... ең көп ... және ауыр түрі силикоз болып есептеледі. Ол өкпені ауруға ұшырату ғана емес, сонымен бірге адам ... ... ... ... мен ... функционалдық бұзылыс туғызады: жүйке, тамыр, қан айналыс, ас қазан т.б. ... ... тек өкпе ... ғана ... ... адам ... күрделі, ауыр сырқаты болып есептеледі.
Біздің ҚР-да жұмыс зонасының ауасында шаңның мынадай ақырғы шекті ... ...
1) ... ... ... ... 70% артық болса SiО2 - 1мг/ м3;
2) Егер ... ... 10 - 70% ... ... SiО2 - 2 мг/ м3;
3) Кремнеземнің мөлшері 10 % кем болса - 4 мг/м3;
4) ... оның ... мен ... ... мг/ м3;
5) ... шаңы ... 10 % ... - 3 мг/ м[3];
6) Цемент, балшық, минералдар және олардың ... шаңы - ...
7) ... минералдар және өсімдіктер шаңдары - 10 мг/ м[3].
Өңдірісте пневмокониоз ауруын азайту мәселесі инженерлік - техникалық, медико - ... ... ... ... жүргізу арқылы шешіледі. Осы шаралардың ішінде жұмыс зоналарының ауасының тозаңдылығын азайтуға, оны әрдайым бақылап отыруға өте көп мән ... ... ... ... ... есептеу
Ауадағы концентрациялық шаңды оптикалық әдіспен анықтауға болады, ол жарық ағынының регистрациялық принципімен ... ... ауа ... және фильтрлік ДПВ материалы, ФПГ құралдарымен, ИПИ; радиоизотптық әдіс, бета және альфа бөлшектері шаңдатылған ... ... ... ... ... ... ... ИЗВ құралдарымен; электрометрлік әдіс, аэрозоль бөлшектерінің электрондалған зарядымен салыстырмалы регистрациялық принципі негізделген, ИКП құралдарына; акустикалық әдіс.
Осы жұмыста ... ... ... ... ... әдіс қарастырылады және әдіске арналған құралдар қолданылатын.
Салмақтық әдіс шаңдалған ауаны соруында негізі салынған сүзгі арқылы, шаң ... ... ... ... Фильтрдің салмағын басты және соңғы сұрыптаудан кейін, сонымен ... ... ауа ... ауа ... бірлігінде анықтауға болады[41].
Ауаның тозандылығын салмақтық әдіспен анықтау үшін қолданылатын керекті құралдар:
1) АФА типті фильтрлер;
2) патрон - ... ... ... ... ... ...
3) АЭРА ...
4) тозаң камерасы;
5) аналитикалық сорылған ауаның көлемін өлшейтін аспап;
6) секундомер.
Өндірісте қолданылатын көмiрді өңдеу ... және ... ... ... шаңды лақтыру және барынша бiр жолғы шаң көтерілуін төмендегiше есептелінеді:
G = АМ + ВМ, ... G- ... ... және материалдардың үрлеуде барынша бiр жолғы лақтыру, г/стiң жанында шаң көтер;
АМ - ... ... ... ... ... өзгерту, орын ауыстыру) барынша бiр жолғы лақтыру, г/с; ... - ... ... ... кезіндегі барынша бiр жолғы лақтыруы г/с.
Материалдың өңдеуiнiң ... бiр ... ... ... (1.2) формула) есептелінеді:
АМ = (К1∙К2 ∙К3∙К4∙К5 ∙К7∙ Т∙106∙В')/3 600, ... АМ - ... ... ... орын ... ... ... бiр жолғы лақтыру , г/с;
К1 - Материалдағы шаң-тозаң ... ... ... 0, 0.52;
К2 - ауыспалы тозаңдағы 0, 02 көтер шаң мөлшері;
К3 - (желдiң соғуында ... ... ... ауа ... есепке алатын коэффициент 1, 4,
К4 - шаң ... ... ... ... дәрежесi сыртқы әсер ,есепке алатын коэффициентi, 0, 2;
К5 - ... ... ... ... ... 0,01;
К7 - материалдың iрiлiк есепке алатын коэффициенті 0,4;
Т - қайта өңделетiн материалдың жиынтық саны, 4,11 т/сағ;
В' - ... ... ... ... ... ... ... сақтауында материалдың барынша бiр жолғы лақтыруы ((9.3) формула) төмендегiше есептелінеді:
ВМ = К3∙К4∙К5 ∙К7 ∙С∙П, ... ВМ - ... ... сақтауы кезіндегі барынша бiр жолғы лақтыруы г/с.
К3 - ... ауа райы ... ... ... (жел ... ие ... ... ) 1,4;
К4 - шаң туғызудың шартты түйiнінiң қорғаныштығының дәрежесi сыртқы әсер ,есепке алатын коэффициентi, 0, 2; ... ... ... ... ... ... 0,01;
К6 - ... материалдың бетiнiң профиль есепке
алатын коэффициенті, 1,3;
К7 - ... ... ... алатын коэффициенті 0,4;
С - материалдың 1 м2, бетiнен ... ... шаң ... 0, 005 ... меншiктi алып кету ;
П- тозаңданған беттік, 510 м2. ... ... және ... ... ... жалпы лақтыру келесі формуламен анықталады , т/жыл ((9.4) формула):
М = АВ+ВВ, ... М - ... ... және ... үрлеуі кезіндегі жалпы лақтыру, т/жыл;
АВ - материалдарды өңдеу кезіндегі жалпы лақтыру, т/жыл;
ВВ - ... ... және ... ... ... ...
Материалдардың өңделуі кезіндегі жалпы лақтыру келесі жолмен ... (1.5) ... ... АВ - ... ... ... жалпы лақтыру, т/год;
АМ - (салу, күйiн өзгерту, орын ауыстыру) материалдың өңдеу барынсындығы барынша бір жолғы ... ... - ... ... жылдық мерзімі , 284 сағат.
Материалдардың өңделуі кезіндегі жалпы лақтыруды келесі әдіспен ... ... ((1.6) ... ... ... ... ... анықтау:
АМ = (0,0052∙0,02∙1,4∙0,2∙0,01∙0,4∙4,11∙106∙0,7)/ 3600 = 0,000927 г/с; ... = ... = ... г/с;
G = 0,000927+0,0037128 = 0,0046398 г/с;
АВ = ... / 106 = ... ... ... = ... ... / 106 = ... т/жыл;
Жылына ауаға бөлінетін көмір шаңының жалпы ... = ... + ... = ... ...
М = ... = 0,0076709083 т/ай
Осы есептеулер арқылы материалдардың өңделуі ... ... ... ҚР санитарлық нормаларға сай келетінін және адам денсаулығына мейлінше аз әсер ететінін ... ... Сол ... әр ... ... ... ... қосымша шаң басқыш қондырғылар қоюдың қажеті жоқ екенін байқаймаз.
Көмірді атмосфера, гидросфера және литосфераға кері ... ... ... ... түрде таза деп айтуға болады [46].
4.4 Өрт қауіпсіздігі
Өрттен немесе жарылыстан ... ... ... ... ... ... қауіпті және зиянды факторлардың көзін жоятын материалдық құндылықтарды қорғап, қауіпсіздік қорғанысын ... ... іс - ... өрт ... деп атаймыз.
Жарылыс және өрт кезінде болатын шығындарды қысқарту, азайту кезінде болдырмау үшін қауіпті жарылыс өндірістік үрдістерді және өрт ... ... және өрт ... Өрт нысандарын қамтамасыз ету ең басты жұмысты талап етіледі. Өндіріс бөлмелерінің өрт ... ... ... жобалау барысында, өндірістің өрт қауіптілігі категориясының классификациясы енгізілген. Бұл классификация "Құрылыс нормалары мен ережелерінде" ... ... ... сондықтан өндіріс бөлмелері жарылыс және жарылыс-өрт қауіптілігі бойынша А,Б,В,Г,Д категорияларына бөлінеді.
Негізгі өрт шығудың жолдары - жылу ... ... ... ... ... және дұрыс жарықтандылмауы, олардың дұрыс пайдаланбаудың салдарынан болады. Сонымен қатар жанар май тоғы басқа арнайы ... ... ... оларды жеткілікті түрде қадағаламау және өрт қондырғы құралдарын дұрыс ... ... ... ... ... ... және адамзат қауіпсіздігіне, оның таралуын шектеу бағытына арналған, сондай - ақ өртті табысты сөндіру ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік саласын қарастырғанда сонымен қатар өрт бола қалған жағдайда материалдық қондырғыларды ... мен ... және ... ... ... ... ... түрде қамтамасыз ету мәселесі қарастырылады. Өндірістік нысандарда өрт қауіпсіздігі жарылыс - өрт жағдайынан ... ... ... ең ... шарт. Сонымен қатар жүзеге асыру ең маңызды болып табылады [45].
Өндірістің категориясы тиісті министрлікте бекітіліп, ... ... ... ... ... тізімі бойынша анықталады.
Мекемеде, тау - кен орындарында жанар май ортасын қысқартуға арналған ... ... ... ... ... ... май газы, бу немесе шаңдарды қадағалап отыру керек. Яғни концентрацияны қадағалап ... ... Бұл ... ... ... ... аталмыш заттың ауада төменгі балқу есебінен аспау ... ... ... ... ... ... ... ету:
* өндірістік герметикалық құралдарды қолдану;
* технологиялық үрдістерде максималдық мүмкіндік бойынша жанар май заттарын алмастыру, сонымен қатар оларды ... ... ... ... және ... май салаларын оқшаулау;
* мекемеде және құрама аппаратурада бақылауды ұйымдастыру;
* жұмыс және апатты желдеткіштерді пайдалану;
* жанар май саласын қауіпсіз жерлерге орналастыру;
* ... ... ... ...
* ... май ... ортасында жану, тұтану үрдістерін жою;
* машиналарды лайықты етіп ... ... ... ... ... ... ... жанып тұтануына ықпал ететін көздерді басқа жерге көшіру;
* өрт және қауіпті ... ... ... ... ... қолдану, қауіпті жарылыс қондырғыларының тобы мен категориясы, электростатикалық қауіпсіздігінің талабына сай ... ... ... ... ... ... қорғауға арналған құрал - саймандар мен құрылғылар;
* жанар май мен қатысты құрал - ... ... ... ... ... ... ретке келтірілуі;
* жанар май ортасында жіберілетін ұшқындық энергияның ретке келтірілуі;
* өздігінен жанатын химиялық, микробиологиялық заттарды, материалдарды, бұйымдарды және ... жою;
* ... ... ... ... ... ... приборлы және қыздырғыш заттардын көзін жою.
Жанатын өрт болатын ортаның қысқартылуын қамтамасыз етіп ... ... ... ... пен ... пайда болуын болдырмау үшін екі негізгі шартты орындау қажет. Біріншіден, осы екі ... ... ... ... минималды энергиядан аспау және де оны қауіпсіздік коэффициентіне көбейту керек [48]. ... шарт - ... - ... ... ... ... ... және алуан технологиялық процесстерді жүзеге асыру кезінде өздігінен балқу, жану, бүліну кезінде ... ... ... әр ... оқиға бойынша қауіпсіздік коэффициентті есепке ала отырып, арнайы температураны қолданылады [43].
Бүкіл өрт керек - жарағы цехтағы ... ... ... ... бір ... табыс етіледі.
Өрт сөндіру құралдары мен жабдықтардан басқа, өртке ... жоқ ... ... ... ... ... ... мекемелерде арнайы шкафпен, бітелген, арнайы қорғаныс құралдармен жабдықталу ... ... ... ... бу, газ, көпіршік және қатты заттар тәрізді заттарды қолданады. Өрт ... ең ... ең ... су ... ... Оның ешқандай адам ағзасына зиянын тигізбейді. Су өте жылдам өртті өшіріп сөндіруде өз септігін тигізеді.
Өрт сөндіру кезінде қол мен ... ... еш ... ... ... табысты сөндіру жылдамдық пен ептілікке байланысты. Бұндай жылдамдыққа жету үшін тек қана автоматты қондырғының көмегімен табысқа жетуге болады.
Техникалық ... ... ... ... ... ... әр бөлімшесінде қою өрт сөндіру құралдары болу керек. Әр ... ... құм мен ... ... болу ... ... ... жабылады және ол қызыл бояумен бояланады.
Әр өрт сөндіру құралы 1,5 м биіктіктен ... ... ... Оны ... және ... ... лайық болу үшін, көрнекті жерге іліп қою керек.
Барлық өндірістік мекемелерде көрнекті жерлерде, телефон ... ... ... өрт ... тобы орналасқан немесе жауапты тұлғалардың аты жазылып, мекеменің нөмірі болу керек [48].
Қорытынды
Қазіргі таңда дуальды оқыту ... ... даму ... ... басшысы атап өткендей . Соның ішінде, ұлттық білім берудің барлық буынының сапасын жақсарту, ... 2-3 ... ... ... және кәсіптік білім берудің ұлттық жүйесінің негізін қалыптастыру, келешекте жастардың техникалық білім алуын мемлекеттік кепілдендіруге көшіруді қарастыру қажет деп ... өз ... атап ... оқыту жалпы білім беруді дайындығын кәсіби білім берумен үйлестіреді және білім берудің ... ... ... ... ... ... ... жағдайын жасауға, соған байланысты қаржыландыруға міндетті, сонымен қатар дәріс ... ... ... ай ... ... ... тағайындайды. Оқу орнымен кәсіпкер (жұмыс беруші) тепе-теңдік негізінде қызмет етеді, ... ... бір ... - ... маманды, өзінің ісін жетік білетін кәсіби маманды даярлау [1, 2].
Бұл жүйенің әдісі бойынша 70-80 пайызы оқу уақытында студенттердің тәжірибие ... өтуі яғни ... ал ... 20-30 ... ... ... ... облысында колледж түлектерінің 90 пайызы жұмыспен қамтылған, бұлардың бәрі дуальды оқыту жүйесімен оқытылған. Өңірдегі ... ... , ... ... серіктестік (ЖШС) сияқты іргелі құрылымдармен жасалған шартқа сәйкес білімдері мен кәсіби білігін өндіріс үстінде шыңдайды. Өздеріне қанша маман ... ... ... оқу ... ... ... Оқуларын аяқтаған соң жұмыспен қамтылады. Осылайша, оқытудың өндірістің нақты талабына, сұранысына сай жүргізілуі жұмыс берушілерді қажетті мамандықтарды ... ... ... Соның арқасында жыл сайын бітіретін 800-ге жуық түлектеріміздің дені бірден еңбекке араласа алып отыр.
Дуальды оқыту - еуропалық білім беру ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік бейімделуінің жетістігі үшін оқу орны мен жұмыс берушінің өзара тығыз қарым-қатынастарының негізі болып ... ... ... ... ... ... ... мамандық бойынша терең білім алады.
Қазақстанның кәсіптік-техникалық білім беру саласында немістің дуальды жүйесі кеңінен қолданып, оқу орын мен өндіріс арасында берік ... ... ... ... оқу ... ... оқу ... жоқ замануи құрал жабдықтарды жастар өндіріс ошағында ұршықша үйіріп, ... ... ... мен нақты іс-тәжірибені ұштастырған жастар аз ғана жылдың ішінде ... ... ... ел ... ... ... анық. Дуальды оқытудың жүйесінің ерекшеліктері.
Біріншіден, бітіруші түлектердің ... ... ... ... ... ... оқу барысында өндіріспен тығыз байланыста болған оқушы немесе ... ... ... ... ... игеріп, меңгерген жұмысшы маман болады.
Екіншіден, жоғары білімді, болашақ жұмысшы маман ретінде психологиялық жағынан жаңа ортаға бейімделген ... ... ... ... шешім қабылдай алады. Теория мен тәжірибені толық меңгеріп, бекітілген жұмысқа ... ... ... жоғарылайды. Өндірісте тәжірибе өткізілгендіктен ұжыммен жұмыс істеуге жастайынан бейімделеді.
Үшіншіден, принципімен ... ... ... немесе студент теориялық, яғни текстпен айтудан гөрі, өндірістегі жағдаяттарға сәйкес жұмыс жүргізеді. Теориядағы қиындық келетін терминдер мен ... ... ... ... ... қолмен ұстай отырып шешеді.
Төртіншіден, жұмыс берушінің оқушыға немесе студентке берген бағасы ... ... ... ... ... күннен бастап ұзақ уақыт өндірісте жұмысшы болған студент, өзінің білімі мен ... ... ... тек қана ... жүзінде кітаптарға сүйене отырып, ескі технологияларды жалпылама тұрғыдан ғана меңгермей, өндірістегі соңғы қолданыстағы ... да ... ... ... мен ... жетік меңгереді.
Алтыншы, бюджеттік шығын азаяды, себебі оқуға кеткен ... ... ... ... ... студент оны күнделікті көріп, игереді.
Жетіншіден, студенттердің оқуға деген ынтасы мен жігері арта түседі және ... ... ... ... мен міндеттерін толық тұрғыдан түсінеді.
Жоғарыда аталған мәселелердің барлығы дуальды оқыту технологиясы енгізіліп, жүзеге асқан кезде қол ... ... ... ... беру ... немістің дуальды жүйесі кеңінен қолданып, оқу орын мен өндіріс арасында берік қатынас қалыптастыру ... ... оқу ... ... оқу ... жоқ замануи құрал жабдықтарды жастар өндіріс ошағында ұршықша үйіріп, танысады. Теориялық білім мен нақты ... ... ... аз ғана ... ... ... маманға айналып, ел экономикасына пайдасын тигізетіні анық.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың // Егемен Қазақстан ... - 2014 - 24 ... ... және ... пәндерді оқыту әдістемесі. М.С.Нұрмағанбетова, Г.Е.Самашова, С.М.Ударцева. − Қарағанды: ... ... ... Маханбетова А. Дуальді жүйе - ... ... ... жояды // Егемен Қазақстан. - 2010.−218 б.
* ... Л.Г. ... ... ... ... канд. пед. наук. - Москва, 1991. - С. ... ... ... ... және кәсіптік білім беруді дамытудың 2008 - 2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. ... ... 2008 - ... Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халыққа Жолдауы. - Алматы, 2012.
* Өстеміров К. Кәсіптік оқыту әдістемесі. Педагогикалық мамандықтар ... ... жене орта ... ... ... оқу ... ... және орта кәсіптік білім беретін оқу орындарының студенттері мен өндірістік оқыту шеберлеріне арналған оқулық: - ... ... 2006. - 240 ... ... А.С. ... по общей педагогике: Учеб.пособие. - Питер: 2003.− С.12-14.
* Беляева А.П. Дидактические принципы ... ... в ... - ... ... школа, 1991.
* Сатылғанов Ж. Қ. Оқытудың дуальдық жүйесін еңгізу - өмір талабы // Алматы баспасы, 2012 - 5 ... ... Ж. ... ... ... көп // Класс Time. 2012. - 30 мамыр.
* ... М.Ж. ... ... - ... ... ... ... // Білімдегі жаңалықтар. - 2012.
* Бахралинов А. Кәсіптік - техникалық білім беру көкке самғау кілті // Қазақстанда ... ... - 2008. - № 10. Б. 79 - ... ... ... ... образования Республики Казахстан на 2011 - 2020 годы. Утверждена Указом Президента Республики Казахстан от 7 ... 2010 года № 1118 ... ... Ж. ... және кәсіптік білім // 2012. - №4. − Б. 8 - 9.
* ... А.С. ... ... ... образовательных услуг дуальной системы европейского образования // Вестник Военного университета. - 2010. - № 3 (23). − С. 41 - ... ... план ... образования и науки Республики Казахстан на 2011 - 2015 годы // zakon.kz/141156 - zakon - respubliki - kazakhstan - ot - ... ... ... ... ... Республики Казахстан на 2011 - 2020 годы. Утверждена Указом Президента Республики ... от 7 ... 2010 года № 1118 ... ... Балықбаев Т.О. Әлеуметтік әріптестік жағдайында техникалық және кәсіптік білім беру // ... беру ... ... ... - 2009. - № 2. - Б. 17 - ... ҚР Білім және ғылым министрі Б.Т. Жұмағұловтың ... ... ... Ұлан - 2012 ж. - Б. ... Республикалық ғылыми практикалық орталығы. - Дарын. Қарағанды: 2014. - 42-43 ... ... Ж. ... берудің жаңа жүйесі // Орталық Қазақстан. - 2014. 6 ... 4 ... Жан Жак ... // Эмиль немесе тәрбие туралы: Ұлағат. − 1762 ж. 58 б.
* ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Жаңа кезең - Жаңа ... ... - Қ Р ... ... ... ҚР білім беруді дамытудың 2005 - 2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы. - 2004.
* Сарбасова Б.Қ, Шәушекова Б.Қ. ... ... - ... - ... Тұлғаның кәсіби бағыттылығын дамыту үрдісінің моделі // Мереке - праздник для всех − 2003. - 81 ... Ю. Б. ... М. В. ... // ... мотивации и эмоций: Под редакцией - Санкт - ... АСТ, ... 2009. - С. 704.
* ... М.М. ... ... ... ... становления и развития. Алматы:Print - S, 2003г.− С. ... ... ... Г.Т.Еркелдесова. - Электр энергетика: оқу құралы / Алматы: Эверо, 2012. - 278 б.
* Көбдікова, Ш.М. Жол ... ... оқу ... / Ш.М. ... - Алматы: Эверо, 2012. - 158 б.
* Омаров Е.О. ... ... ... оқу ... / ... ... 2012. - 144 б.
* Медетбекова Р.Ә. ... түр - ... ... - ... әсері. - Алматы, 2010. − Б. 285 - 287
* Медетбекова Р.Ә. ... ... 2010 ж. − Б. 658 - ... ... Ә.Қ. ... - ... 2010 ж. Б. 565 - 567.
* ... негіздері. Алматы // журналы 2006 ж. - Б. ... ... В.Б. ... В.Н. ... Web - ... и Web - ... ... пособие. - М.: Триумф, 2003.
* Современный самоучитель работы в сети Интернет.: Практ.пособ. - ... ... 1999. - С. ... С.С.Үсенов Информатика и образование // Журнал. - Москва. 2001. - 2004 ... ... А.С., ... А.Г. Microsoft Internet Explorer 4.0 для всех. - М.: Компьютер ... 2006. - ... ... ... ... под ред. О.В. ... - М.: Проспект, 2000. - 19 б.
* ... Д.А. ... З.М., ... Ю.Д. ... ... ... - ... 1995. - Б. 27-31.
* Еңбек кодексі 15 ... ... ... Г.К. ... қорғау ҚарМТУ, 2011ж.
* Беккер А.А и др. Охрана и ... ... ... ... - А.: ... 2004. - Б. 57-58.
* Нуржасарова М.А. Охрана труда. - Астана: Фолиант, 2007. - С. ... ... Д.А. ... ... қорғау негіздері . - Алматы: Рауан, 2005. - 153 б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 101 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арыстан баб13 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Ортағасырлық Сауран қаласы – туристік нысан ретінде7 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
1986ж. Қарағандыдағьі желтоқсан оқиғасы және оның облыстың қоғамдық өміріне әсері8 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
Активті қуаттың минимум шығыны бойынша АО «ЖРЭК» 220-220 кВ Қарағанды тораптарындағы режимдерді оңтайландырудың есептеулері47 бет
Алматы қаласының «Тоспа Су» тазарту аэростанциясы58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь