«Коммерциялық банктердің несиелік тәуекелін бағалау және төмендету жолдары»

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 Несиелік тәуекелдің экономикалық мәні және оларды жіктеу негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Несиелік тәуекелдердің пайда болу себептері және оларды басқарудың қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Несиелік тәуекелді бағалау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.3 Несиелік тәуекелді басқару жүйесін құру принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

2 Коммерциялық банктердің несиелік тәуекелдерін талдау және бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.1 Несие тәуекелділігін басқару жүйесіндегі қарыз алушының несие қабілеттілігін бағалау және талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.2 Несиелік тәуекелдерді төмендету әдістері мен тәсілдерін қолдану тәжірибесіне талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.3 Банктердің несиелік портфеліндегі тәуекелдерді бағалау ... ... ... ... ... ... ... .32

3 Несиелік тәуекелді басқарудағы мәселелер және оларды шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
3.1 Банктің несие тәуекелділігін бағалаудың әдістемелік және практикалық негіздерін жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
3.2 Коммерциялық банктердің несие тәуекелін басқару тиімділігін арттыруда несиелік бюроның ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Несиелік операциялар – қазіргі нарықтық экономика жағдайында неғұрлым табысты және соғұрлым тәуекелділігі жоғары банктік бизнестің бірі болып саналады және банктік бизнес болып қана қоймай, мемлекеттің ақша-несие саясатын реттеудегі қолданылатын қаржы құралдарының бірі болып табылады.
Несие портфелінің жедел өсімі несие тәуекелділігінің де артуына әкеліп отыр. Несие ұсыну барысындағы жіберген олқылықтар банктік жүйенің дамуына айтарлықтай кедергі болып, тіпті әлемдік тәжірибенің өзі дұрыс ұйымдастырылған тәуекел-менеджменті бар Leman Brothers Barings, Enron, WorldCom, Tyco сияқты ірі банктер мен басқа да корпорациялардың құлдырауына әкелді.
Банктер несие тәуекелділігінен сақтанудың сан алуан түрлерін қарастырып, тәжірибеде қолдануда, соның ішінде коммерциялық банктердің несие тәуекелділігін төмендету мен алдын алудың бірден-бір жолы - қарыз алушы тұлғаның төлем және несие қабілеттілігін дұрыс анықтау.
Несие қабілеттілік кешегінің ескірген немесе бүгінгі күннің жаңадан шығарылған проблемасы емес, ол несие-қарыз операцияларының пайда болуымен туындады және несиелік қатынастар орындалған орынның барлығында қолданылып, үнемі жаңартумен, толықтыруды талап ететін іс деп санаймыз.
Банктер несиелік операцияларды жүзеге асыра отырып, мемлекеттің нарықтық жүйесіндегі қызметін жүргізетін шаруашылық субъектілерді қамтамасыз етуде маңызды орын алады.
Коммерциялық банктердің несие қабілеттілігін анықтау кезінде айтарлықтай мән бермеген олқылықтары, ертеңгі күні, банктің қаржылық жағдайына, абыройы мен беделіне, серіктестері мен клиенттерінің мүдделеріне кері әсер етуі және нұқсан келтіруі мүмкін.
Бүгінгі күні Қазақстанның коммерциялық банктерінен алынатын таза кірістің шамамен 2/3 бөлігін несиелік операциялардан болатын кірістер құрайды. Несиелік операциялардың жүргізілуімен байланысты несие тәуекелділігі пайда болады.
Тәуекелділік банктің қалыптасуының ажырамас бөлігі. Несие тәуекелділігі банк тәуекелділігінің бір түрі ретінде банктің үнемі назарда тұратын объектісі болып табылады. Несие тәуекелділігін банктік басқару менеджменттің дәстүрлі және классикалық қызметі.
Несие тәуекелділігі көптеген эндогендік және экзогендік себептердің үлкен кешенін құрайды. Коммерциялық банктер дамыған бәсекелес несие нарығы бар ортада қызмет етуі және табысты өмір сүруі үшін, несие қабілеттілікті анықтау, бағалау, болжау және қолдану бойынша көп жылдық тарих пен ізденістерге сүйенуі тиіс.
Отандық және шетелдік тәжірибеде, оның ішінде несиелік ұйымдардың банкротқа ұшырауының бірден бір себебі несиелік операциялардан туындайтын тәуекелдердің дер кезінде алдын алмау. Несиелік операциялар бойынша
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасындағы банктер мен банк мекемелері: Негізгі заң актілері. - Алматы: ЮРИСТ, 2002.
2. .«Несиелік серіктестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2002.
3. «Микрокредиттік ұйымдар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. 2002.
4. Мақыш С.Б. Коммерциялық банктер операциялары. Оқу құралы. 2-ші басылымы, қайта өңделген және толықтырылған. – Алматы: ИздатМаркет, 2004.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. Оқу құралы/ Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА-ның академигі Сейітқасымов Ғ.С., 2-ші басылым, қайта өңделген және толықтырылған. – Алматы: ИздатМаркет, 2004.
6. Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Қаржы: Оқулық. І бөлім. – Алматы: 2002.
7. Шаяхметова К.О. Банктік тәуекелдер: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ Университеті, 2004.
8. Абдильдин С., Выбор оптимального вида банковского кредитования предприятия//Банки Казахстана №4, 2006.
9. Таубаева Д.Ф. Банк жүйесіндегі менеджмент // Халықаралық ғылыми форум «ІІІ Рысқұлов оқулары». Бизнес, ғылым, білім: ынтымақтастық қырлары: Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары.- 2008.
10. Ирбагимов Т.У. Коммерциялық банктерді басқару жүйесіндегі қарыз операцияларын бақылау // ҚазЭУ хабаршысы. - 2008. - № 6.
11. Тулешова М.А. Қарыз қабілеттілікті бағалау әдістерінің ерекшеліктері мен жалпы сипаты // Қазақстанның экономикалық өсуінің даму стратегиясы: тәжірибелер, мәселелері және болашағы: Орталық–Азия университетіндегі Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - 2008.
12. Дауябаев А.М. Скорингтің қарыз қабілеттілікті анықтау әдісі ретінде пайда болуы және жетілдірілуі // ҚазЭУ хабаршысы. - 2009. - № 1.
13. Роканов Р.М. Банктік сектордағы несиелік тәуекелдерді талдау // «Тұран» университетінің хабаршысы. - 2010. - № 1.
14. Тарбаева Л.С. Несиелік тәуекелдер: олардың туындауы, әсер етуші факторлар және төмендету жолдары // Халықаралық ғылыми форум «V Рысқұлов оқулары». Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. - 2010.
15. «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңы. 30.03.1995.
16. «ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы. 30.03.1995.
17. .2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық Банк Басқармасының №213 қаулысымен бектіліген «Екінші деңгейдегі банктерге арналған пруденциялық нормативтер туралы» ереже
18. .Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 31 желтоқсандағы №1270 Жарлығымен бекітілген «Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігі туралы» ереже
19. Сейітқасымов Ғ. С. “Ақша, несие, банктер” Алматы: Экономика, 2001
20. Көшенова Б. А. “Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары” Алматы: Экономика, 2000.
21. Саниев М. С. “Ақша, несие, банктер” Алматы 2000
22. Банковское дело: Учебник. /Под ред. В. И. Колесникова, Л. П. Кроливицкой./ М.: Финансы и статистика, 1998
23. Банковское дело /Под ред. О. М. Лаврушина./ М.: Финансы и статистика, 1998
24. Мақыш С. Б. “Коммерциялық банктердің операциялары” Алматы: Қазақ университеті, 2004.
25. Сейткасимов Г.С. “Банковское дело”. – Алматы: Каржы-Каражат, 1998г.
26. Искакова З.Д., Банк ісі. Оқу құралы. Қарағанды, 2006.
27. Ғ. Сейітқасымов, Ж. Бекболатұлы, С. Кәрімжанов. «Қазақстанның банк жүйесі». Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2008. – 186 б.
28. Ілияс А.Ә. Ақша-кредит саясаты: Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2008.
29. Хамитов Н.Н. Банк менеджменті: Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2007.
30. Хамитов Н.Н. қазіргі кезеңдегі кредиттік іс: Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2009.
31. Көшенова Б.А. Ақша. Несие. Банктер. Оқу құралы Алматы: 2000.
32. К.АУмарова А.М Ыбыраева Ақша, несие, банк. Оқу-тәжірибелік құралы. - Қарағанды, 2003.
33. Ибрагимов Н.Т. Несиелердің жіктелімі және несиелік тәуекелді бағалау // Орта Азия елдеріндегі кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау, шағын және орта бизнесті кеңейту және ұстанымын нығайту: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2008.
34. Куратова И.Н. Несиелік тәуекел менеджментінің мазмұны мен құрылымы // Қазақстанда экономикалық ой-сананың дамуы: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Экономика, 2009.
35. Джумабаева Л.И. Банктердің несиелік тәуекелді басқарудағы рөлі мен қызметі // Қазақстан Республикасы экономикасының бәсекелестік қабілеттілігінің жағдайы мен болашағы: өнеркәсіптік маркетингтің, қаржыландырудың және басқарудың қазіргі әдістемесі: Халықаралық ғылыми–тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Қазақ ұлттық техникалық университеті, 2009.- 1 бөлім.
36. Тасболатова А.Т. Банктің несие тәуекелдігін басқару жүйесі // Қазақстан Республикасы экономикасының бәсекелестік қабілеттілігінің жағдайы мен болашағы: өнеркәсіптік маркетингтің, қаржыландырудың және басқарудың қазіргі әдістемесі: Халықаралық ғылыми–тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Қазақ ұлттық техникалық университеті, 2009.- 1 бөлім.
37. Әкімгереева Л.И. Коммерциялық банктердің несиелік саясатының экономиканың дамуына ықпалы // ҚазЭУ хабаршысы. – 2009. - №2 (62).
38. Талтанова Ж.Р. Қазақстан Республикасында екінші деңгейдегі банктердің шағын кәсіпкерлікті несиелеуі // Аграрлық нарық проблемалары. – 2009. -№1.
39. Косаякова А. VaR әдіснамасы көмегімен банктік несие тәуекелін өлшеу// «Вестник КЭУ: экономика». – 2009. - №2.
40. Шамшина Р.В. Скоринг үлгісі несиелік тәуекелді бағалаудың және төмендетудің тиімді әдісі// Әлемдік қаржылық дағдарыс салдарынан арылу және Қазақстан экономикасының даму болашағы: Халықаралық ғылыми–тәжірибелік конференция материалдары. – Астана: Қазақ экономика, қаржы және халықаралық сауда университеті, 2009.- 2 бөлім.
42. Банковское дело Под ред. О.И. Лаврушина. Москва "Финансы
статистика " 2005.
43Кушербаев Б.П. «Банктер және несие алушылар қарым – қатынастарын
реттеу», Қарағанды, 2005 ж
44. Банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар
қызметі туралы// Банки Казахстана-2006, №3
45. Смағұлова Г Қаржы ақша айналысы және несие Алматы, 2007
46. Хамитов Б Банк ісі Алматы, 2007
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................4
1. Несиелік тәуекелдің экономикалық мәні және ... ... ... ... пайда болу себептері және оларды басқарудың
қажеттілігі.................................................................
...................................................7
1.2 ... ... ... Несиелік тәуекелді ... ... ... Коммерциялық банктердің несиелік ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі қарыз алушының несие
қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... мен тәсілдерін ... ... ... ... тәуекелдерді
бағалау.............................32
3 ... ... ... мәселелер және оларды ... ... ... ... ... әдістемелік және практикалық
негіздерін ... ... ... ... ... басқару тиімділігін арттыруда
несиелік ... ... ... ... – Америка Құрама Штаты
ҚҚА –Қаржылық Қадағалау Агенттігі
ЕДБ – екінші ... ...... ішкі ... ... ... ... операциялар – қазіргі нарықтық
экономика жағдайында неғұрлым табысты және соғұрлым тәуекелділігі ... ... бірі ... ... және ... ... болып қана
қоймай, мемлекеттің ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Несие портфелінің жедел өсімі несие тәуекелділігінің де артуына әкеліп
отыр. Несие ... ... ... ... ... жүйенің дамуына
айтарлықтай кедергі болып, ... ... ... өзі ... ... бар Leman Brothers Barings, ... Tyco сияқты ірі банктер мен басқа да корпорациялардың құлдырауына
әкелді.
Банктер несие ... ... сан ... ... ... ... соның ішінде коммерциялық ... ... ... мен ... ... ... жолы - қарыз
алушы тұлғаның төлем және несие қабілеттілігін дұрыс анықтау.
Несие қабілеттілік кешегінің ... ... ... ... ... ... емес, ол несие-қарыз операцияларының пайда болуымен
туындады және несиелік қатынастар орындалған орынның ... ... ... ... талап ететін іс деп санаймыз.
Банктер несиелік операцияларды жүзеге асыра отырып, ... ... ... жүргізетін шаруашылық ... ... ... орын ... ... несие қабілеттілігін анықтау ... мән ... ... ертеңгі күні, банктің қаржылық
жағдайына, абыройы мен беделіне, серіктестері мен клиенттерінің ... әсер етуі және ... ... ... күні ... ... банктерінен алынатын таза
кірістің шамамен 2/3 ... ... ... ... ... ... операциялардың жүргізілуімен байланысты ... ... ... ... ... ... ... Несие тәуекелділігі
банк тәуекелділігінің бір түрі ретінде банктің ... ... ... болып табылады. Несие тәуекелділігін ... ... ... және ... ... ... ... эндогендік және экзогендік себептердің
үлкен кешенін құрайды. Коммерциялық ... ... ... ... нарығы
бар ортада қызмет етуі және табысты өмір сүруі үшін, несие қабілеттілікті
анықтау, бағалау, болжау және ... ... көп ... ... пен
ізденістерге сүйенуі тиіс.
Отандық және шетелдік тәжірибеде, оның ішінде несиелік ... ... ... бір ... ... ... ... дер кезінде алдын алмау. Несиелік операциялар ... ... ... жуық тарихы болғанымен несиелік институттардағы
қазіргі жағдай несие қабілеттілікті анықтау әдістерінің ... ... ... дамығандығын анықтады.
Қазақстандағы кейбір екінші деңгейдегі банктерге несиелік операцияларға
қатысты әр түрлі ықпал ету ... ... өзі ... ... ... жолға қойылмағандығының көрінісі. Несие
тәуекелділігін басқару ... ... ... ... ... операцияларының сапасын жоғарылату мен коммерциялық ... ... - ... мәселе.
Ол бүгінгі күннің халықаралық талаптарға жауап беретін мықты ... ... ... ықпал етеді. Әр елдегі қарыз алушының
несие қабілеттілігін кешенді талдау жүйесінің қалыптасуының ... ... ... ... ... ... біруақытта қалыптасып, өзгеріп,
толықтырылып, дамуда.
Отандық және шетелдік ғалымдардың көптеген ... ... ... портфелі» және «несие қабілеттілік» түсініктеріне
анықтамалар беріп, ... ... ... ... ... ... мен ... ұсынылады.
Алайда бұл еңбектердің қатарында дағдарыс жағдайында немесе әлемдік
дағдарыстың ... ... ... ... ... несиелік саясаты
мен қарыз - несие операцияларын басқару және несие қабілеттілікті ... ... ... ... ... ... ... еңбектерде
теория жақсы мазмұндалғанымен оқырманға тәжірибелік көзқарас пен есептеу
жолдарының жетіспей жататындығы, банк клиенті бола ... әр жеке ... ... ... ... ... ... қандай алғышарттарды
біліп, қандай қадамдардан сақтануы қажеттілігі жөнінде экономикалық
сауаттылығының ... ... ... Осы ... ... ... ... мүмкін емес, себебі несие тәуекелділігі тек банк ... ұйым ... ... ... ... әр ... ... бойынша барлық клиент
үшін (сала ерекшелігіне) бір ғана әдісті қолдану үлкен ... ... ... ... алушының несие қабілеттілігін талдаудың
теориялық-әдістемелік және ұйымдастырушылық-әдістемелік тәртібін одан әрі
өңдеп және жетілдіруге ... ... ... ... ... ... мен ... қарамастан қарыз алушының ... ... ... ... мен сантүрлілігіне
байланысты несие қабілеттілікті ... ... ... ... ... мен тәуекелдердің алдын алу мен төмендету жөніндегі ... ... ... етеді.
Диплом жұмысының мақсаты - коммерциялық банктің несие тәуекелділігін
басқару жүйесіндегі қарыз ... ... ... ... қызметтердің теориялық-әдістемелік, тәжірибелік жақтарын зерттеу
және несие тәуекелділігін одан әрі ... ... ... ... мақсатқа жету үшін жұмыста келесі міндеттер қарастырылып шешілді:
- банктердегі несие тәуекелділігін басқару жүйесіндегі ... ... ... ... ету мен ... ... ... мақсатында қолданылып жүрген
әдістемелік базаны зерттеу;
- дамыған ... ... ... несие
тәуекелділігін басқару жүйесіндегі несие қабілеттілікті
талдаудың ... ... және ... ... ... несие тәуекелділігін талдауға байланысты
ұсыныс әзірлеу;
- Қазақстанның банктік секторындағы несие ... ... ... ... портфелінің статистикалық,
аналитикалық және коэффициенттік талдау жолдарын ... ... ... екінші деңгейдегі банктеріндегі
несие тәуекелділігін басқару жүйесіндегі несие ... ... ... ... ... ... ... жүйесін басқаруда қолданылатын модельдерді
талдау, екінші деңгейдегі банктерге жүргізілген талдау жасау
тиімділігін арттыру жолдарын анықтау.
Зерттеу пәні ... ... ... ... ... ... мен қарыз алушылар арасындағы ... ... ... ...... деңгейлі банктерден қарыз алушылардың несие
тәуекелділігін басқару.
Зерттеудің теориялық және әдістемелік негізі. Зерттеу барысында әлемдік
экономикалық ғылым классиктерінің ... ... және ... ... ... мен ... мақалалары,
қатынастарды реттейтін заңнамалық және ... ... ... ... ... ... мәні және ... жіктеу негіздері
1.1 Несиелік тәуекелдердің пайда болу себептері және оларды басқарудың
қажеттілігі
Нарықтық қатынастарға ... ... ... ... басты принципі үлкен пайда табу болып табылады. Ол шығындарға
ұшырау қаупімен шектеледі. ... осы ... ... алып ... ... ... көрінісі болып табылады. Тәуекел жоғары
болған сайын, табыс табудың жоғарғы ... ... ... ... ... ... және болашақтағы дамуының бағалауынан
ауытқуынан пайда ... ... ... және ... ... ... ... табыс табу жағдайы туралы әңгіме болып ... ... ... ... Әрбір табыс табу мүмкіндігіне шығындар қаупі
кері, қарама-қарсы келеді.
Соған сәйкес, табыс табу тек қана ... ... ала ... ... қойғанда болады. Сондықтан, коммерциялық банктер іс-
әрекетіндегі экономикалық проблемалар тәуекеліне үлкен ... ... ... ... банктік тәуекелдер классификациясын,
банктердің, дербес ... ... ... тобының, салалар,
республикалар, елдер тобының экономикалық және саяси және т.б. тәуекелдерін
есептеу әдістері мен ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында ... ... ... қайта жаңарту процесі өз ... ... ... ... ... және ... ... әрбір бірлігінің
бірден-бір шешуші концепцияларының бірі болып табылатыны анық. Тәуекел
біздің ... ... ... перманентті және одан ... ... ... қарастырылады.
Тәуекелдің барлығын (бар екенін) мәжбүрлі түрде мойындағандықтан, ... ... ... кездестіретін тәуекелдің,
мүмкіндігінше, дәрежесін минимумдауға ... ... ... біз тәуекелі
өте кішкене бағамдағы таңдау мүмкіндігі болғанын ... ... ... оқиға немесе кәсіпорынның тәуекелділігін мүмкін пайдамен сәйкестендіру,
яғни біз ... бір ... ... және пайдасынының оптималді
қатынасын таңдауға ұмтыламыз.
Банктік тәжірибедегі тәуекел - бұл ... бір ... ... ... ... жоғалтулар қаупі (мүмкіндігі). Тәуекел - ... ... оның ... қорытындысын және табыссыз жағдайда
мүмкін жағымсыз салдарын бейнелейтін әрбір ... ... ... ... ... ... ... жоғалту және берілген несиелер бойынша төлемей қалу
кесірінен ... ... ... ... базаның азаюы, баланстан тыс
операциялар бойынша төлемдерді жүзеге асыру және тағы да ... ... ... ... алу ... ... бір жағынан келгенде,
тәуекел дәрежесі аз болған сайын, табыс мөлшері де ... аз ... ... да, бір ... кез келген өндіруші тәуекел дәрежесін
минимумдауға тырысады және тәуекел дәрежесі минималді ... ... ... соған баламасын таңдайды; екінші жағынан, нарық деңгейімен іскерлік
белсенділік дәрежесінің оптималды қатынасын таңдауға тиісті. ... ... ... мен ... негізгі бөлігі ықтималдылық теориясына
негізделген - қандай да болашақтағы жағдай болу ықтималдылығын ... ... ... Ол ... және бизнестің, банк ісі мен ... кез ... ... өз қолдануын табады. Банктік операциялардың
барлық түрлері дерліктей тәуекелге ұрынады.
Нарықтық қатынастар жағдайында пайда мен ... ... ... ... ... ... және тәуекелдер деңгейлерінің
оптималді ара қатынасы ... ... және ол ... ... ... факторларға байланысты. Әсіресе маңызды болып ... ... ... ... ... деңгейін жартылай анықтау немесе өлшеу
саналады. Қазіргі кезде тәуекел деңгейін талдау және ... ... ... және ... ... ... ... асырылады.
Банк жетекшілері пайданы жоғарлатуға тырыса отырып, шығын мен
зиянды барынша ... ... ... ... ... ... бір ... қарама – қайшылық тудырады, оған банк иелері мен ... ... ... келуі негіз болады. Біріншілер, қосымша
пайда табу үшін ... ... ал ... үшін ... ... қаржаттардың сақталуы ең маңызды. Табыстылық пен тәуекелдіктің
арасындағы ықшамды қатынасты ұстап отыру, банкті басқарудың біршама ... ... үшін ... ... ... оның портфелімен байланысты
болып келеді, яғни банктің қаражатына жұмсалынған қаржылық ... ... ... ... Роуз ... ... ... түрін бөліп көрсетті:
• несиелік тәуекелдік;
• өтімділік тәуекелі;
• пайыз мөлшерлемесінің өзгеру тәуекелі;
• нарықтық тәуекел;
• пайданы толығымен ала алмау тәуекелі;
• төлемқабілетсіздігі ... ... ... ... ... ... ... кезінде
пайда болу орны мен мезгілі ... ... ... ... ... ... ... Олардың деңгейіне әсер ететін
ішкі және сыртқы факторлар жиынтығын, яғни оларды талдау және ... ... ... ... ... ... тәуекелдердің барлық түрлері
өзара байланысты болады және банктің іс-әрекетіне әсер етеді. ... ... ... ... деңгейін талдау әдісін таңдауды және оны ... ... ... ... ... ... тәуекелділік
факторларын тереңдей талдауға алып келеді. Сондықтан олардың деңгейінің
нақты әдісін ... ... ... ... ... ... ... болуының негізгі факторлары бойынша банктік тәуекелдер
экономикалық және ... ... ... (А қосымшасын қараңыз).
Саяси тәуекелдер - бұл саяси атмосфераның өзгеруінен пайда болатын
тәуекелдер, яғни бұл жағдай ... ... ... ... етеді (шекаралардың жабылуы, басқа елдерге тауар шығаруға рұқсат
етпеу, ел территориясындағы әскери ... және ... ... - бұл ... өз экономикасында немесе ел
экономикасында жағымсыз өзгерістердің кесірінен ... ... ... ең көп тараған түрі тұрақсыз өтімділік тәуекелі
(төлем міндеттемелерін өз уақытысында орындай ... ... ... тәуекелдер сонымен қатар ... ... ... ... ... Бұл ... негізгі түрлері бір-
бірімен байланысты, тіпті тәжірибеде оларды анықтау және бөлу өте ... ... ... да ... да ... ... және ішкі болуы
мүмкін.
Барлық тәуекелдер банк операцияларының мезгілімен шектелген. ... ... ... ... өте ұзақ кезеңге созылып кетуі мүмкін,
ол есептеу ... ... ... ... ... байланысты болады. Ал ол өз кезегінде ... ... ... ... де ... жібереді.
Енді төменде тәуекелдердің жиі кездесетін негізгі түрлеріне қысқаша
анықтама беріп көрелік, ал елдік тәуекел мен ... ... ... тәуекел - сыртқы ортадан салымдар, депозиттер, ... ... ... ... ... тартудағы тәуекел. Мұндағы
тәуекел сол қаратып алынған ... ... ... ... ... ала алмауда болып отыр.
Валюталық тәуекел - бұл әлемдік ... ... ... ... ... ... ... тәуекелі. Бұл тәуекел түріне шетелдік
валюта бойынша ашық позициясы бар банктер ғана ұрынады.
Инвестициялық ... - ... ... ... ... ... ... өзгеруі, саяси немесе ... ... ... ... ... ... тәуекелі.
Теңдестірілмеген өтімділік тәуекелі - өте керек ... ... ... ... ... :толық ала алмау қаупі - таза табыстың өзгеру ... ... - ... ... ... ... ... - бұл дербес банктік бөлімшелерді басқару
деңгейінде банктің күнделікті ... ... ... ... ... Ол өз ... бөлінеді: ұйымдастырушылық тәуекелі, ақпараттық
тәуекел, персоналмен байланысты тәуекел, техниканы қолданумен байланысты
тәуекел.
Елдік тәуекел - ... ... ... ... ... ... есеп ... тиісті екені белгілі. Осы ... бір түрі ... ... ... ... ... ... үшін
банк өзі дербес түрде елдерді таңдай алмағандықтан (себебі ол клиенттері
қандай елдермен жұмыс ... сол ... ... ... ... азайтудың жанама жолдарын іздеуге мәжбүр.
Проценттік тәуекел - ... ... ... ... байланысты. Бұл жағдайда анықталмағандық проценттік
ставкалар ... мен ... ... ... байланысты.
Банк ісіндегі басты мәселерінің бірі - несие тәуекелі. Несие ... мен ... ... ... банк ... негізі болып табылады.
Негізгі назарды несиені басқару процесіне аудару керек, ... ... ... несие қызметінің сапасына тікелей қатысты.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей банктің құлдырауы несие сапасының
төмендігінен туындап ... ... ... мен реттеуші органдарының
есептеуі бойынша несие тәуекелін басқару ... бұл ... ... ... ... ... табылады.
Актив сапасы басқару сапасын көрсеткенімен, оған төмендегідей
факторлар да әсер ... ... ... ... ... ... меншікті қаражаты.
Банктің актив сапасына әсер етуші сыртқы факторлар ... ... ... ... негізгі болып несие тәуекелін басқару
процесін бағалау табылады. Несиені тиімді ... ... ... өте ... ... несие саясаты және қағидалар;
• қоржынды тиімді басқару;
• несиеге қатаң бақылау;
• осы саладағы кәсіби дайындығы бар мамандар.
Осы ... ... ... ... ... мен оның ... ... ... ... ... ... мен
ұйымдастыру жолдарын және банктің несие ... ... ... жүйе ... ... ... ... несиелерді басқаруда қолданылады. Сондай-ақ бұл ... ... ... лизингтік, тұтыну, ипотекалық, ауыл-шаруашылық және даму
институтында да кеңінен қолданылады.
Шағын ... ... ... мен ... ... да "шағын" несие алушыларға несие беретін институттар несие тәуекелін
басқаруда өзіндік ерекшеліктері мен әдістері бар. Мысалы: ... ... бірі - ... несиелендіру және несиелік кооперативтер. Үлестік
несиелендіру бірыңғай топтарда, яғни ... жабу ... ... деңгейі барлығына да бірдей, тең келеді. ... ... әдіс ... ... Топ ... ... ... жағдайда топтың барлық мүшелеріне ... ... Бұл ... ... әдіс ... де ... Келесі бір әдісі барлық
шартты міндеттемелерін орындағаннан кейін иегерлеріне берілетін міндетті
депозиттерді ... ету. ... ... ... несиелендіру
процесінде пайда болады және принципиальді сипатқа ие емес3.
Несиені басқару қазіргі саясатта ерекше көңілді ... ... ... құру ... көптеген елдерде аса көп ... ... ... сапасын төмендетіп алмау үшін тәуекелдерді
басқарудың саясатын дұрыс құрып, жүргізу керек.
Жалпы ... ... ... ... ... ... оны жүзеге
асырудың әдістері мен шараларын өңдеуді ... ... ... тәуекелді бағалау әдістері
Несиелік тәуекелді басқару - бұл процесс та, күрделі жүйе де. Жалпы
процесс ... ... деп ... ... ... ... Процесс шартты міндеттемені орындау ағымына тікелей қатысты
жүргізіледі.
Нecиe беру процесінің ... ... ... өткеніміздей банктің
несие саясаты банктік несиелік ... ... ... ... сондай-ақ жайлы және жайсыз тәуекелдерін анықтайды. Несие
бөлімінің ... екі ... ... ... тиіс - ... ... беру процесіндегі эксперт қызметі. Қарыз алушының несие алу өтініші
банк саясатына сәйкес келеді ма? Сол ... ... Және ... алушыға қосымша қаражаттың қажеттілігін анықтайды. ... ... соң ... ... ... ... қарызды жабу кестесін
құрып, осы формаға сәйкес несие түрін ұсынады (мысалы инвестициялық несие,
айналым капиталын несиелендіру, ипотекалық ... ... ... ... ... бірі - потенциалды қарыз алушыға
барлау ұйымдастыру. Бұл процесс несиені дәл ... ... ... ... ... ... ... факторларды анықтауға мүмкіндік
береді. Сондай-ақ, клиенттің ағымдағы несие алудағы ... ... ... ... даму ... және ... қажеттілігін
анықтауға септігін тигізеді.
Несиені жабу көздерін талдау. ... ... ... ... ... соң, оның жабу ... ... жасалады. Бұл талдау қызметкерге
несиені беру не бермеу қажеттілігін анықтауға ... ... ... ... анықтау үшін клиенттің мықты және әлсіз жақтары, қаржылық
есептемесі, ақша ... ... ... қызметі, стратегиясы,
басшылық классификациясы, еңбек тәжірибесі туралы мәліметтер қажет.
Қарыз алушының несие қабілеттілігін ... ... ... ... ... Ең көбірек тараған көрсеткіштерге екі түрлі
сипатта, яғни "Н" қосу 1 "3": несие рейтингі, ... ... ... ... тағы да екі көрсеткішті қосуға болады "Н" - "з" ... ... ... ... ... ... қор, қарыз
қуаттылығы, ақша айналымының қозғалысы, кепіл. Келесі көрсеткіштер жинағы
өте мәнді, оларды ... ... ... бас тірегі" деп атайды: саланың
жалпы сипаты, кәсіпорынның жалпы ... ... ... ... ... және кепіл затының сапасы. Бұл ... ... өте ... ... ... ... Банк қызметкері несие шартын анықтауы қажет:
проценттік ставка, қамтамасыз ету, ... және ... ... мақалалары. Несие құрылымы күткен ақпарат көздерімен және ... ... ... ... болу ... құрылымдау процесінің соңғы кезеңі несие беруді қолдау,
құжаттарды даярлау және ол ... есеп ... Осы ... ... ... ... дәл және нақты анықталып алынуы керек.
Несиені қолдау. Коммерциялық банктердегі несиені қолдау несиелік
комитеттің ... ... не ... ... процесі негізінде
жүргізіледі. Бірінші жағдайда құрамына банк басшылары және несие бөлімінің
басшылары кіретін ... ... ... іске ... ... несиені қолдау тізбе бойынша төменнен жоғары қарай ... ... ... жай ... ... қарай. Бірінші әдіс
жақтаушыларының пікірі бойынша осы әдіс ... ... ... жинақталған тәжірибесін ... ... ... ... де ... ... болады. Ал екінші әдіс
жақтаушыларының пікірі бойынша комитеттік жүйе әр ... ... ... ... кемшілік деп санайды. Себебі әр отырыста
бір емес бірнеше өтініш ... ... мен ... ... ... шешім қабылдау
процесінің орталықтандырылған деңгейін анықтайды. Тәжірибе көрсеткендей
банк көлемі аз болған сайын, ... жүйе ... ... ... Және ... банк көлемі (операцияларының масштабы, географиялық
орналасуы) жоғары болса, соғұрлым орталықтандырылмаған жүйе құрылады.
Кейбір жағдайларда келісім-шарттар несиені ... ... желі ... ... ... да ... Осы мәселені
ескере отырып, несиені қолдауға келісім беру жауапкершілігін банктер
аймақтық ... ... ал олар өз ... ... мен жеке ... ... бере ... жүйеде несиеге жауапкершілік бөлімдердің несие
саясатына және банк ... ... ... ... ... банк
басшысымен және Директорлар кеңесімен мақұлданады. Жауапкершіліктерді дұрыс
пайдалануды ... ... есеп құру және ... мен ішкі ... ... ... кеңесі несиелерді беруді мақұлдамас ... ... ... ... тексерісінен кейін ғана жүргізіледі.
Несиелік құжат. Несиелік құжат тәуекелден сақтанудың бір жолы. Банкке
қарыз алушы несиені жабу ... бұза ... ... ... шаралар
қолдануға мүмкіндік береді. ... ... - банк пен ... ... қатысты құқықтар мен ... ... ... ... кредиторға несиені бақылау мүмкіндігін
бермейді. Өйткені келісім-шарт мазмұны қарыз ... ... ... ақша ... ... ... ақпараттар негізінде
құрылған шектеулерден тұрады. Жоғарғы деңгейдегі құрылған келісім-шарт,
әсіресе ... ... ... жабу ... ... процесті жеңу
барысында басымдылық береді.
Қамтамасыз eту және ... ... ету - ... ... бар ... ... Кепілдік пайдалану қарыз алушының несиені
жабу міндеті орындалмаған жағдайда бақылау мүмкіндігін тудырады. Әр ... ... ... орын ... ... ... Көптеген дамыған
елдерде несиені қамтамасыз ету несие беру процесіндегі ... ... бұл ... ... ... ... төлеу қабілеттілігі төмен болған
жағдайда қолданылады. Талап етілген қамтамасыз ету құны ... ... ... ... ... ... қалған жағдайда несие сомасы мен
үстеме проценттерін өтеу үшін ... ... ... ... ету
құнына, бақылау жүйесі құқына және жабуға тікелей қатысты.
Кепілдеме - қарыз алушының несиені өтей алмаған ... ... ... жабу ... келісімі. Сондықтан кепіл берушінің несиені өтеу
қабілеттілігін анықтау өте маңызды. Кепілдеме шартты және ... ... ... бір ... не барлық сомасына қарай. Шарт жақтардың
заңдылық келісімімен ... ... ... тағы бір түрі ... әдіс күмәнді әдістердің бірі болып табылады. Яғни, мұнда қарыз алушының
аналық компаниясы "жайлы" хат деп аталатын ... ету ... ... ... ... - ... ... қарыз алушының тіршілік ету
қабілетін қамтамасыз ету барлық қажетті ... ... ... ... Несие беруші несиені қамтамасыз ету үшін осы жолды
қабылдау не ... ... ... ... ... Несие берілген соң, банк оның қайтарылуын қамтамасыз
ету шараларын қолдануы қажет. Несиені ... ... ... ... ... ... ... Несиені жоғары деңгейде басқару
"нашар" несиелерді қалыпқа ... ... ... ... ... ... ... проблемді несиелерге ұласып кетуі мүмкін.
Банктердің көбі ... ... ... ... ... бір рет, қажет болған жағдайда бірнеше қайтара ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекетінің даму қарқынын, несиені өтеу бойынша ... және ... ... табыстарын, нарықтағы жағдайын талдайды. Талдау
нәтижесі берілген клиентпен несиелік қарым-қатынасты жалғастыру не тоқтату
қажеттігін анықтайды.
Қарыз алушыны бақылау ... төрт ... ... ... ... өзінде бар ақпараттар;
2. қарыз алушының жабдықтаушыларынан алынған ақпараттар;
3. тағы да басқа қаржылық институттардан алынған ақпараттар;
4. ... ... ... ... ... процесін бақылауда несие ақпараттар картотекасы ... ... ... ... ... ... да аудиторлар
пайдалана алады. Несие ақпарат картотекасы төмендегілерді қамтиды:
• несиелеу лимиттері туралы мәлімет;
• несиені қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... етуді бағалау;
• клиент туралы базалық ақпарат;
• клиент операциясының табыстылығы туралы ақпараттар;
• клиенттің бәсекелестік қабілеті туралы мәліметтер;
• есеп ... ... ... ... ... ... ... тексерістер;
• несие бойынша тәуекелдердің тоқсан бойынша жіктелуі;
• клиенттің қаржылық есебі;
• клиенттің ... ... ... жағдайда
қолданылатын ... ... мен ... ақша ... ... қозғалысы;
• басшылықтың несиеге берген бағасы;
• т.б. қосымша мәліметтер.
1.3 Несиелік тәуекелді басқару жүйесін құру ... ... банк ... өздерінің міндеттемелерін
орындамау мүмкіндігінен туады. Өз міндеттемелерін орындамау - келісім-
шартта ... ... ... ... ... мен ... немесе бір бөлігін) қайтармауы.
Несиелеу процесіне қатысушы Қазақстан банктері бүгінгі таңда сыртқы
және ішкі ... ... ... ... ... ... жақсы
болса да, олар несиелер бойынша жоғалтуларға тап ... ... Бір ... ... өзі ... ... ... бермеуі тиіс-ақ, бірақ
несиелердің жартысына жуық бөлігі кейіннен олардың қатарына қосылып ... ... ... ... ... репутациясына теріс әсер етеді,
ал ол болса өз кезегінде несиелік ресурстар нарығындағы банк ... әсер етуі ... ... ... ... қызметіне несиелік тәуекелдің
әсер ету дәрежесі анық көрініп отыр. Несиелік тәуекелді басқару ... ... ... туғызатын негізгі проблемалардың бірі болып
қалып отыр. Мысалы, егер АҚШ пен Германияда несиелік ... ... ... ... ... ... 5-6% болса, ал ... ... ... ... ... ... ... шамасына
макро- және микроэкономикалық ... әсер ... ... ... ... ... пен сенбеушіліктерді кездестіреді. Олардың
әртүрлі себептері бар, квалификациялы банктік жұмыскерлер дефицитінен
бастап, ... ... ... ... ... ... және адал
қарыз алушы-клиенттермен аяқтай ... Оған тағы да, ... ... банктердің жалпы экономикалық дағдарыс жағдайында жұмыс
жасауға мәжбүрлігін қосу керек. Жақсы өңделіп жасалған ... ... ... ... ... жүйесі және, осыдан, кепіл затына
деген коммерциялық банктердің ... ... ... ... ... ... ... мен тұрақсыздықты одан
әрі асқындырып жібереді.
Соңғы 4-5 жылда отандық банкі секторы батыс ... ... ... ... Орта ... бұл ... 40-60 ... құрайды.
Тұрақсыз, жетілмеген, тіпті қарама қайшылықты заңдылығы бар қазіргі
жағдайда, банк ... ... ... үшін ... ... ... жүйесін өңдеп, енгізуі қажет. Ол жүйені ... ... ... алғы ... ... ... саясат саналады. Несиелік саясатты
банктің директорлар кеңесі ... ... онда ... ... ... ... ... нақты инструкциялар мен сол
банк үшін формаландырылған ... ... ... ... ... ... негізгі элементтеріне мыналар
кіреді: несиелік қызметті ... ... ету; ... ... ... ... және ... алушының несиелік
қабілеттілігін талдау; ... ... ... ... ... және ... лимиттермен салыстыру; несиелер бойынша мүмкін
жоғалтуларды есептей отырып, ... ... ... ... - ... ... ... кезіндегі өкілеттіліктерді
бөлу; несиелік мониторинг; несиелік ... ... ... ... қалпына келтіру.
Несиелік тәуекелді басқарудың тиімді жүйесін құрудың негізгі факторы
болып жекелеген ... ... және ... қабылдау, талдау,
иницерлеу үшін, стандартты инструкцияларды енгізу жолымен, несиелеудің
біртұтас мәдениетін дамыту ... да ... ... ... ... ... және ... пайдалануға бағытталған іс жүзінде тез арада шешім қабылдау немесе
қандай да бір ... ... ... болуы мүмкін шығындарды
төмендететін шаралар жүйесін (құралдар мен әдістерді таңдау) жасау банктің
тәуекел операцияларын ғылыми басқарудың ... ... ... ... ... ... құралдарына (әдістеріне) келесілерді
жатқызуға болады:
• тәуекелдерді салмақтай білу қағидасын пайдалану;
• сыртқы тәуекелдерді есепке алу (салалық, аймақтық, ... банк ... ... ... оның ... қабілеттілігін,
рейтингін және т.б. жүйелі талдауды жүзеге асыру; тәуекелдердің бөліну
қағидасын қолдану, несиелерді қайта ... ... ... саясатын жүргізу банк операцияларының жалпы көлемін
сақтау жағдайында клиенттердің үлкен санына берілген несиелерді шағын
сомалармен ... ... ... ірі ... тек ... ... ғана беру ... бойынша тәуекелдерді бөлу);
• өзгермелі пайыздық ставканы пайдалану;
• депозиттік сертификатты ... ... ... ... операцияларын кеңейту;
• несиелер мен депозиттерді сақтандыру;
• кепіл құқығын енгізу;
• нақты жеке кепілдерді қолдану.
Тәуекелдерді танып білу үшін ... ... ... ... жүйе ... ... ... Осы мақсатта соның негізінде банк саясаты
қалыптасатын аналитикалық жұмыстарды жүргізу үшін ... ... ... ... ... беретін деректер базасы жасалады.
Әдетте, жасалған және жасалатын несие және ... ... ... ... ... ... ... төлеу мерзімі келмеген тиелетін
тауарларға жұмсалатын несие алу жоспарлы қажеттіліктері ... ... ... ... ... ... күнделікті мәліметі,
балансқа кірмейтін есептер бойынша мәліметтер, ... ... ... деректер базасын құру түрінде қаралады.
Банктің несиелік салымын: сенімдігі жоғары, ... ... ... ... төрт ... ... ... Коммерциялық банктің несие
салымдарының жалпы сомасы несиелердің әрбір тобы мен оның ... ... ... ... ... негізі болып қызмет етеді және
бұрынғы саясатын ... ... оны ... ... ... ... ... күнсайын төлемқабілеттілік пен ... ... ашып ... және ... қабілеттілік пен
өтімдік қалыптары ескеріле отырып, банк операцияларын ... ... ... Бұл – банк қаржыларын орналастыру, банктің басқа
кәсіпорындар мен ... ... ... қосымша кіріс көздерін іздеу
мен оның өтімдігі мен төлем қабілеттілігінің сақталуын талап ете ... банк ... ... мәселелерін өзара байланыста шешуге
мүмкіндік береді. Мұндай талдау негізінде ... ... ... ... ... көре ... және ... тұрақтандыру
бойынша қажетті шараларды уақытылы жүзеге асыруға болады.
Коммерциялық банктің төлем қабілетсіздігі мен баланстың теңгерілмеген
өтімдігі бойынша тәуекелдерді ... ... ... мен ... ... ескеретін саясат арқылы қол жеткізуге болады. Банк
өзінің өтімдік шегінде тұрған жағдайда ... ... ... ... ... шараларға келесілер жатады:
• мерзімдері бойынша пассивтерді ... ... ... ... ... міндеттемелерді қысқарту;
• өтімді активтерді, оның ішінде несиелерді жеткілікті түрде ... ... ... жекелеген түрлерін дербес баланстарға бөлу жолымен балансты
«тазарту»;
• меншікті қаржыларды ... ... ... ... алу және ... - ... ... құралы ретінде. Сақтандыру көмегімен
тәуекелдердің экономикалық және саяси екі ... ... ... болады.
Несиелерді сақтандыру өзінің негізі бойынша несие тәуекелін ... ... ... ... ... немесе сатып алушыларға
берілетін коммерциялық несиелер, банк ... ... ... мен ... ұзақ ... ... және т.б.
негізінен, несиелерді сақтандыру объектілері болып қызмет етеді. Сатушыны
немесе ... ... ... ... ... тұрады:
борышкердің төлеуге қабілеті болмағанда немесе берілген несиелер ... ... өзге де ... ... ... ... ... өтеу
жауапкершілігін сақтандыру компаниясы өзіне алады.
Сақтандыру ерікті негізде екі үлгіде жүзеге асырылады:
... ... ... ... ... ... ... қатысады, несиелерді пайдаланғаны үшін пайыздарды енгізе отырып,
несиені уақытылы және толық өтеудегі несие берген ... ... ... ... ... ... ... несиені қайтармау тәуекелін сақтандыру (сақтандырушы – ... ... ... – несиені пайдаланғаны үшін несие мен пайыздарды
уақытылы және толық қайтарудағы банк алдындағы бүкіл немесе жекелеген
қарыз алушылардың жауапкершілігі).
... ... ... кезеңдері болып саналады:
• сақтаушы қабылдайтын жауапкершілік мөлшері;
• сақтандыру оқиғасын анықтау;
• шығындарды өтеу тәртібі;
• сақтандыру тарифі мен сыйлықтардың ... ... ... ... ... аударуды талап
етеді. Сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асырушы кәсіпорындар мен ... ... ... ... мен ... сақтандыру әдістері өзекті
бола түседі. Кәсіпорындардың валюталық қорларына ... ... ... ... жиынтық бағам шығындары да ... ... ... тәуекелді шектеу әдістерін таңдау өмірлік маңыздылыққа айналады.
Кәсіпорындар мен ... өз ... ... банк ... ... валюталық тәуекелдердің келесідей екі түрі туындайды:
• барлық шетел валюталарына ұлттық валюта бағамның түсу тәуекелі;
• әрбір теңге құны ... ... ... ... ... ... ... тәуекелдерді сақтандыру әдістері – бұл күтіліп отырған валюта
бағамның өзгеруімен немесе алыпсатарлық арқылы ... ... ... ... ... немесе жартылай жалтарып кетуге ... ... ...... айырбас валюта бағамдарының
өзгеру ықтималдығын ескеретін және осы өзгерістердің ... ... ... ... ... ... мен ... жасау жүйесі.
Нақты хеджирлеу әдістеріне мыналарды жатқызуға болады:
... ... ... мен ... кредиторлық және
дебиторлық борыштар);
• төлем мерзімдерінің өзгеруі;
• своп үлгісіндегі ... ... ... ... фьючерстер;
• шетелдік валютамен несие беру және шетелдік валютамен инвестициялар
салу;
• валюталық ... ... ... ... ... ссудалар;
• лизинг;
• шетел валютасындағы талаптарды дисконттау;
• «валюта себетін» пайдалану;
• банк филиалдарының ... ... ... ... ... ... сақтандыру.
Халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, 2-6 және 11 әдістері қысқа
мерзімдік хеджирлеу үшін, ал 7-10, 13 және 14 ... ұзақ ... үшін ... 1 және 12 ... ... ... ... ал 9 және 13 әдістерін шетелдік филиалдары бар компаниялар
мен банктер қолданады.
Құрылымдық теңдестіру (балансировка) осы ... ... ... ... ... ... валюта бағамының өзгеруінен болған
шығындарды жабуға мүмкіндік беретін активтер мен пассивтер құрылымын ұстап
тұруға ұмтылуынан ... ... ... ... ... ... ... валюталары
бағамдарының күрт өзгеруін күту жағдайында қолданылатын есеп айырысуларды
жүзеге асыру мерзімдерімен ... ... ... ... ...... валюталарын сатып алу-сату операциялары
бойынша тәуекелдерден жалтару мақсатымен қолданылады және ... ... ... ... ... ... ... экспорттаушы
валюта тәуекелдерін сақтандыруды форвардтық операциялардың көмегімен жүзеге
асыра алады.
«Своп» үлгісіндегі операциялар ... ... одан ... ... ... ... «Своп» жағдайымен шетел валюталарын сатып алу
кезінде жасалады. Мұндай мәмілелер ... ... ... ... үшін ... ... сатып алады және өзінің валюталық
позицияларын жабық ұстайды.
Опциондық мәмілелер – сатып ... ... бір ... ... немесе
белгіленген баға бойынша шетел валютасының қосымша ескерілген сомасын сатып
алатын ... оны сату ... ие ... ... ... ... ... операциялардан кәсіпорынның немесе банктің құқығын
сақтайтындығымен, операцияның тиімділігін арттыратындығымен ерекшеленеді.
Қосанжарлы ... ... - ... елдерде орналасқан
кәсіпорындар мен банктердің бір-біріне ұлттық валюта ... ... ... ... Екі ... да тура сол бір ... ... талаптарын шетелдік валютамен дисконттау векселдер дисконтының
бір түрі болып саналады және ... ... ... ... берешектерінің
жиынын ұлттық (немесе өзге шетел валютасымен) валютаға айырбас түрінде тез
арада төлеу құнын ... ... ... ... білдіреді.
Осындай операциялар форфетерлеу деп аталады.
«Валютаның орташа мөлшері» - белгілі бір ... ... ... ... тәуелсіз және жарыспа түрінде жоғарыда сипатталған
өзге де ... ... ... ... Ол ... ... ... мүмкін шығындардың көлемі күні ... ... және ... ... құру үшін ... ... ... екіжақты түрде көрінеді. Біріншіден,
банк меншікті валюталық ресурстарын ... ... ... ... ... ... әдістерін күнделікті тәжірибеде
қолдануы мүмкін. Екіншіден, хеджирлеу жағдайларында банктің өз ... ... ... ... ... болып саналады.
2 Коммерциялық банктердің несиелік тәуекелін бағалау және оны төмендету
әдістері
2.1 Несие тәуекелділігін ... ... ... ... ... ... және талдау
Бірінші бөлімде несиелеумен байланысты тәуекелдерді басқарудағы елеулі
кемшіліктердің банк жүйесінің дағдарысына әсері ашылды. Бірқатар ... ... ... ... ... ... – осы
функцияның тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеген, үшіншілерінде – ... ... ... проблемалар жөніндегі
ескертулеріне құлақ аспайды.
Банк ... даму ... ... ... ... ... құру үшін ... күш-жігер салуға тиіс. Ал ол үшін ... ... еркі ... ... ... тәуекелділігі - сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... банк ... өз міндеттемелерін
орындаудан жартылай немесе толықтай айырылуы». ... ... ... ... ... ... жолы – ... басқара білу.
Қарыз алушыларды несиелеу кезінде туындайтын ... ... ... үшін бірнеше факторларды ескерген жөн:
• экономикадағы өзгерістерге ... ... да бір ... ... ... ... деңгейін;
• қиындықты айтарлықтай сезінетін клиенттерге тиесілі болатын несиелер
мен басқа да банктік мәмілелердің үлес салмағын;
• жаңа, ... ... аз ... ... банктің араласу деңгейін;
• несиелер ұсыну, банктің бағалы қағаздар портфелін қалыптастыру бойынша
саясатқа жиі өзгертулер мен ... ... жаңа және ... тартылған клиенттердің үлес салмағын;
• аз уақыттың ішінде ... жаңа ... ... мол ... тез ... ... нашар өтімді кепілзаттарының қабылдануын.
Несие тәуекелділігін басқаруға байланысты ... ... ... деп ... ... ... ... саясат туралы жазбаша құжаттың болмауы немесе ... ... ... ... ... шектеу қойылмауы;
• несиелік жетекшілердің орталықтандырылуы мен деорталықтандырылуы;
• несиелік объекттің жеткіліксіз талдауы;
• қарыз алушыны үстіртін талдау;
• кепілзатының асыра бағалануы;
• клиентпен ... жиі ... ... ... ... ... ... ұзаруы (кәсіпорындарды несиелеуде) немесе тіптен
жүргізілмеуі;
... ... ... ... ... ... шектен тыс қолдану;
• несиелік құжаттар топтамасының толық болмауы ... ... ... ... тиімді бақылап, уақытында аудиторлық тексеруге
ұсынбау және ... ... ... ... ... ... ғана ... етуде. Несие тәуекелділігін ... ... әлі қол ... жоқ. Біз оның көптеген себептері бар деп
есептейміз:
Біріншіден, біздің елімізде несиелік ... әлі ... ... сатысында, өйткені несиелік ресурстар көбіне шет ... ... ... ... ... ... ... жүйесі жоқ, тағы да шет елдердің әдістеріне жүгінуге тура келеді.
Екіншіден, жоғарыда аталып өткендей, ... ... ... бюро ... ... ... ... банктің іскерлік
тәуекелділігін тудырады.
Еуропалық одаққа кіретін елдерде ... ... ... ... ... қарыз алушылардың төлемқабілеттілігі туралы ... ... жеке ... ... қатар несиелерді мемлекеттік
тіркеу институттарын құру жоспарлануда, бұл көптеген дамыған елдерде
қолданылады.
Үшіншіден, ... ... ... ... жүйесінің болмауы, бізде
кепілдік қоры депозиттер мен ипотекалық несиелерге қатысты құрылған.
Төртіншіден, банктің ... ... ... ... жоқ, оның ... ... ... әлеуметтік т.с.с.
ерекшеліктерін ескеріп құрылған.
Бесіншіден, банктік несие бойынша қабылданған ... ... ... ... ... көрсете алмауы.
Алтыншыдан, жақсы дайындалған барлық уақытта несие тәуекелділігіне
қарсы ... ... ... ... ... болмауы.
Жетіншіден, банк персоналдарының нашар дайындығы мен әрекеті және тез
шешім ... ... ... ... байланысты келеңсіз немесе күтпеген
жағдайлардың орын алуы.
Зерттелген анықтамаларды нәтижелей келе, несие ...... ... ... ... көрсетілген уақытта несие бойынша
негізгі қарыз ... және ... ол ... ... сыйақы сомасын
қайтарып ала алмау ықтималдығы, деуге әбден болады.
Банк пен қарыз ... ... ... ... кейін,
несиенің бір түрінен, бірдей сомада, бірдей ... ... ... да ... ... ... болуы мүмкінкіндігін
қарастырғымыз келеді (1-кесте).
Несие тәуекелділігін талдаудағы басты міндеттер болып, ... ... ... ... оны ... мен бағалауы келесілерге қол
жеткізуге мүмкіндік беруі тиіс: әлуетті қарыз ... ... ... туралы шешім қабылдауға; қарыз алушы несиелік міндеттемелерін
(негізгі қарыз және ... сый ... ... ... ... ... ... есептеуге және өз қызығушылықтарын қорғау үшін
әрекет етудің арнайы жүйесінің алдын алу болып табылады.
Кесте ... ... ... ... әсер ететін факторлар
|Клиент ... ... ... |Қарыз алушы тұлға-2 |
|Несие қабілеттілігін |Несие ... бір ... ... ... ... | ... өтелі ... келе ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкер ... ... бар | ... нарығы |Кеңейтілген нарық ... ... |
| ... ... |(компьютерлік желілерге |
| | ... ... ... ... мен ... |Қазақстан және ... | ... ... ... ... ... |
|тәуекелділік деңгейі | | ... - ... ... негізінде автормен құрастырылды. |
Несие тәуекелділігі жіктемесі - бұл ... ... ... ... ... ... яғни әр алуан сыртқы және
ішкі өзгерістер барысында толық сақталатын көрінісін білдіреді.
Банктің несие тәуекелділігін төмендету мақсатында төлемдерді қайтармау
тәуекелінің ... ... әсер ... ... ... назар
аудару қажет, ол тікелей біз дайындаған несие тәуекелділігі бойынша өзіндік
жіктеуімізде көрініс тапты.
Несие тәуекелділігі банк ... ... банк ... ... ... сан түрлі. Тәуекелділік «жоғалту қауіптілігі
(немесе қауіп)», бұл анықтама тәуекелділіктің өлшемінің өзгеру сұрағын шеше
алмайды. Банкте жақсы ... және ... ... ... ... жасап алмай, несие тәуекелділігін басқарудың тиімділігіне
қол ... ... ... ... банк ... үшін ... ... қабілеттілігін
анықтаудағы тиімді әдістер мен жолдарды дұрыс таба білу ... ... ... ... ... ... тәуекелдерді басқарудың бірдей
әдістемесін қолдану мүмкін емес.
Қазақстанның коммерциялық банктері алдында барлық ... ... ... ... ... ... ... мәселесі тұрады. Бұл
сұрақтың туындауы біріншіден, несие қабілеттілікке талдау жүргізетін
несиелік ... ... ... ... ... ... туралы ақпараттың жалаңдығы.
Егер шетелдерде бірнеше ондаған жылдар бойы жинақталған ақпараттар
табылатын болса, бізде несиелік бюролардың құрылғаны кеше ... ... ... ... бойынша Қазақстанда дайындалған әдістемелік
нұсқаулар жоқтың қасы, Ресей немесе шет ... ... ... ... ... ... ... жағдайға
ықшамдау қажет.
Қазақстан банктері көп жағдайда, банктің ... ... ... ... ... мен олқылықтарға көп назар аударады. Оның қандай
себептерден болғанын, ... ... мен ... орын ... ... экономика жағдайында және шетелдік стандарттар мен
нормативтердің көптеп енгізілуі ... ... мен АҚШ ... ... ... жұмсаған зерттеулеріне үлкен мән берген дұрыс сияқты.
Бүгінгі күнге дейін қазақстандық және шетелдік қадағалау ұйымдарының
қарыз ... ... ... ... тәуекелділігі мен бағалау
әдістемесін қолдануында ... ... ... ... ... Базель комитетімен қабылданған жаңа талаптар
қалыптасқан ... ... ... десе де ... ... алушының
несие қабілеттілігін бағалау кезінде банктер мен рейтинг агенттіктерінің
беретін бағасының маңызы артты.
Отандық және ... ... ... ... ... ... ... нарығындағы және әлемдегі болып жатқан өзгерістерге
байланысты несие қабілеттілікке ... ... ... берілді:
«Несие қабілеттілік – қарыз алушының банк алдындағы өз міндеттемелері
бойынша туындауы ... ... ... ... және ... ... анықтау кезінде бірнеше көрсеткіштер мен
белгілерге ... мән ... жөн, ... және ... ... ... ... қарыз алушының несие қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... қабілетінің, оның төлем қабілетінен бір
айырмашылығы - онда ... ... ... ... да бір күндегі
төлемсіздікті есепке алмайды, яғни мұнда алдағы уақыттардағы қарызды өтеу
қабілеті ... ... ... ... ... қабілетсіздігінің дәрежесі
клиенттің несиелік қабілетін бағалау барысында көңіл ... ең ... ... ... табылады.
Клиенттің несиелік қабілетінің деңгейі, банктің нақты қарыз ... ... ... байланысты қарапайым (жеке) тәуекелдерінің дәрежесін
көрсетеді. Қарыз алушының қаржылық тұрақтылығын объективті бағалау және
несиелік операцияларға ... ... ... тәуекелдерді есепке алу
банкке несиелік ресурстарды тиімді басқаруға және ... ... ... және ... ... несие тәуекелділігі мен клиенттің несие
қабілеттілігінің ... ... ... ... ... қолданылатын қарыз алушының несие қабілеттілігін анықтау мен
бағалаудың маңызы мен қажеттілігін ... ... ... сан ... ... әдістемесі бола тұра несие тәуекелдерін ... әлі ... ... жоқ, яғни бұл сала ... ... ... ... болады.
Біз өз зерттеуімізде, несие қабілеттілік анықтамасыа авторлық анықтама
жасап, әр түрлі еңбектерде білдірілген ... ... ... және ... ... несие қабілеттілігін бағалауда ... ... ... ... ... тәжірибеде тәуекелдерді басқару процесі ... ... ... деп ... ... ... – бұл ... төмендету арқылы табыстардың
көлемін арттыруға және шығындардың көлемін азайтуға бағытталған шешімдерді
қабылдау және ... ... ... ... жиынтығы болып табылады.
Тәжірибеде тәуекелді басқару кешенді сипаттағы және тәуекелдердің
салдарынан болатын ... ... ... немесе болдырмауға
бағытталған аналитикалық, ұйымдастырушылық және ... ... ... табылады.
Тәуекелдерді сапалы деңгейде басқару коммерциялық банктің ұзақ ... ... қол ... ... көтереді. Банк
операцияларының басым бөлігі несиелік қызметпен байланысты. Сондықтан да,
несие тәуекелділігін ... ... ... жағдайын қамтамасыз етудің ең
маңызды жолы болып табылады.
Зерттеу барысында қарастырылған анықтамалардың біреуі де ... ... мен ... бар ... бір ... ... сондықтан несие тәуекелділігін дұрыс жіктеу ... ... ... ... деп ... несие тәуекелділігінің жаңа
жіктемесі ... ... - бұл ... тәуекелдерді болжауды, олардың мөлшері
мен әсерін анықтауды, ... ... алу ... ... ... төмендетуге арналған іс-шараларды дайындау мен жүзеге асыруды
біріктіретін үрдіс.
Осылайша, несиелік үрдіс пен оны ... ... ... ... ... ... ... жүйесі бағытталған әсер ету
объектілері болып табылады.
Қалыптасқан банктік тәжірибеде несие операцияларын жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... мен ... (1-сурет).
1 сурет - Несие операцияларын және несие тәуекелділігін басқару бойынша
қолданылатын ... ... - ... ... негізінде автормен құрастырылды.
Бұл жерде, несиелеу жүйесі несиелік қатынастарды ұйымдастырудың басты
буыны деп ... ... ... ... ... басқаруға екі тұрғыдан
келу қажет: нақты қарыз алушының несиелік тәуекелін басқару және ... ... ... ... деп ... ... ... сыртқы ортамен қатар ішкі орта факторларына
да тәуелді, сол себепті біреуіне ғана кеңірек көңіл бөліп ... ... ... ... ... ... ... екіншісіне
үстіртін қарауға болмайды. Өйткені, бүгінгі тәуекелділіктің шағын көрінген
элементтері, ертеңгі күні басқарылмайтын жағдайға жетуі ... ... ... ... мен ... ... және
шетел тәжірибелерін қарастыра келе, несие қабілеттілікті анықтау әдістері
мен ... әр ... ... ... ... ... мен басымдықтары бар, тек қарыз алушы субьектті жақсы тани
біліп, тиісті әдістер мен ... ... ... білгенде ғана қарыз
алушының несие қабілетін ... ... ... деп ... бұл ... ... несие менеджерінің іскерлік қабілетінде болуы тиіс. Яғни,
банктің несие ... ... ... кезекте жөнімен дайындалған
нормативті құжаттарға тәуелді болса, екінші кезекте банк қызметкерлерінің
біліктілік деңгейіне ... ... ... ... ... мен ... қолдану тәжірибесіне
талдау
Банктердің несие портфельдеріне байланысты тәуекелдерді тежеу үшін
өткен жылы қабылданған бірқатар ... ... ... байланысты несиелеу тәуекелдері және сыртқы кредиторлар тұлғаларына
байланысты несиелеу нормативтерін қоса алғанда дұрыстығын айту қажет.
Жылжымайтын мүлікке бағаның тез өсуін және ... ... ... ... одан әрі жалғасқан толқынын негізгі ала отырып, 
несиенің негізгі сомасы мен ... ... ... активтің бағалау
құны арасындағы пайызға ара қатынасын және несиелерді жіктеу үшін ... ... ... ... ... ... күшейтудің
әсерінен несиенің өсу қарқыны қажетті ... ... ... одан ... ... ... тура келеді.
Бұдан басқа, сыртқы ... және ... ... қызметі
бойынша пруденциалдық нормативтерді күшейту мүмкіндігін қарастыру қажет.
Сыртқы қаржыландыру есебінен өзінің бизнес стратегиясын ... ... ... өтімділіктің тапшылығы, қатаң талаптары жағдайында
және қайта қаржыландыру мен ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды, бұл олардың ... өсу ... және өз ... ... ... несиелеу деңгейінің
төмендеуіне алып келді.
2-кестеде ... ... ... ... несиелеудің жоғары
қарқыны 2005-2006 жылдарға сәйкес келеді, бұл жылдары өсім 68,9% және ... 2007 жылы ... ... дағдарыс Қазақстаннның банк жүйесінің
құрылымдық проблемаларына әсерін күшейтіп, ... ... ... банктердің тәуелділігінің жоғары болуымен ... ... ... (өсім 48,0%) 2006 жылмен салыстырғанда 2-есе ... 2008 жылы бұл ... 2007 ... ... 4,2% ... ... ал 2009 жыл ... несиелеу көлемінде айтарлықтай өзгеріс
болмағанын көрсетті.
Кесте 2
Банктік сектордағы несие портфелінің көлемі және өсімі, 2005-2009 жж.
|Атауы ... ... ... ... ... ... |жыл |жыл |жыл |жыл |жыл |жыл ... портфелі, |1 813,4 |3 062,0 |5 991,8 |8 868,3 |9244,54 |9558,9 |
|млрд ... | | | | | | ... ... |66,8 |68,9 |95,7 |48,0 |4,2 |4,3 ... %-бен | | | | | | ... жақ ... | | | | | | ... - ҚҚА ... ... ... ... | ... ... ... ... пен ... секторларын несиелеу көлемі
төмендеді, сондай-ақ өз бизнесіне банк ресурстарының есебінен белгілі бір
деңгейдегі тұрақтылық жағдайында ... ... ... ... кәсіпкерлік
субьектілерін де несиелеу біршама азайды. Жылжымайтыне мүлік нарығындағы
тұрақсыздық және бағаның ... ... ... ... несиелеу талаптарын қайта қарау арқылы ЕДБ ... ... ... ... ... алу ... кемуі банк
секторының тұрақты жұмыс істеуіне ықпал ететін негізгі факторлардың ... ... ... ... портфелінің сапасына кері әсер етті.
Қазақстанның банк жүйесіндегі төлем мерзімі өткен (2, 4, 5 санаттағы
күмәнді және ... ... ... ... несиелерді есепке
алғандағы жиынтық банк активтерінің 10% тең шекті параметрлерінен төмен,
бұл ретте әрі ... өсу ... ... бұл ... өтімділік
тапшылығының және жылжымайтын мүлік нарығындағы бағаның ... ... ... ... ... ... ... түрі болып табыс әкелуімен қатар, банк
үшін тәуекелі де жоғары екені белгілі. ... ... ... ... ... ... артып отырғанын көруімізге болады.
Коммерциялық банктердің несие тәуекелдерін басқару ... ... және ... ... басым бөлігінің доллармен
толығуы, ... ... мен ... ... ... мерзімі өткен берешектердің өсуін арттырды.
2005-2009 жылдар аралығында жылдан-жылға артып келе ... ... ... ... ... ... көптеген ішкі және сыртқы
факторларға байланысты, бүгінгі күні оның ... ... ... ... әрі ... ірі ... державалардың рецессиясы
және әлемдік қаржы институттарының тұрақсыздығы жағдайларында тек ... ... ... ... ... ... да қолайсыз конъюнктурасы
Қазақстанда экономикалық өсудің ... әрі ... ... және төлем балансын қаржыландырудың тапшылығына әкелуде, бұл елдің
ішкі ресурстарымен қатар ... ... де ... ... (3-кесте).
Кесте 3
ЕДБ несиелері бойынша мерзімі өткен берешектер, млн теңге
... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |емес заңды|тұлға |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... |ғы | | ... | |
| | | ... | | | | ... |30043 |16412 |13631 |17796 |12247 |27796 |2247 ... | | | | | | | ... |33135 |15147 |17988 |17323 |15811 |28612 |4523 ... | | | | | | | ... |77859 |30583 |47276 |53486 |24373 |69608 |8251 ... | | | | | | | ... |121395 |74143 |47252 |58897 |62498 |91397 |29998 ... | | | | | | | ... |318120 |203910 |114210 |89623 |228498 |228324 |89787 ... | | | | | | | ... |1048130 |515835 |532295 |585154 |765976 |449583 |82713 ... | | | | | | | ... - ҚР ҰБ ... ... ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан халық
банкі» АҚ-ң клиенті - «Жаңа-Олжа ұн ... ЖШС ... ... ... бағаланды.
ҚР ЕДБ тәуекел-менеджментін дамыту және олардың жай-күйі туралы қазіргі
теориялық және практикалық ережелерді зерттеу, несие жүйесін ... ... ... ... әдістерінің толық
жетілдірілмегендігін және ... ... ... ... ішкі ... ... тәуекелдерін басқару жүйесін құру және
қызметін жандандыру банктердің ішкі ... ... және ... айналуы тиіс.
Осы элементтің дұрыс қызметі арқылы ЕДБ халықаралық талаптарға жауап
беретін сенімді және ... ... ... алады.Банк қызметіндегі несие
тәуекелдері жүйесін басқару және оның ... ... ... ... жүйелі басқару жөнінде жазылған отандық еңбектер жоқтың
қасы, көп еңбектерде ... ... ... іс ... алшақтығы сезіліп жатады.
Несие жүйесіндегі тәуекелдерді басқарудың теориялық және практикалық
маңыздылығының ЕДБ үшін ғана емес, банк ... ... үшін ... зор. ЕДБ мен ... ... үшін де ... жүйесіндегі
тәуекелдерді басқару екі ... ... ... жойылуына,
төлемсіздік, несие қабілетсіздік сияқты факторлардың алдын алуға мүмкіндік
береді. Несие портфеліне жасалған талдау оның ... ... ... ... ... күйзелісін, тұрғындардың
әлеуметтік факторларын алға тартады.
Несие ... ... ... бірі ... ... ... ... есептелмеген пайыз
мөлшерлемесі.
Банктер өз қызметі барысында барлық ... ... ... ... ... оған ... ішкі ... қатар сыртқы
факторлардың да әсері бар. ... ... ғана ... ... ... ... қаржыландыру саясатын жүргізулері мүмкін.
Пайыз мөлшерлемесінің деңгейі несиелер мен инвестициялардың деңгейіне,
меншікті қаражаттар мен қарызға ... ... ... салымдардың ... мен ... ... ... ... ... өзгерісіне тәуелді болады,
өйткені, ... ... ... ... де ... ... мөлшерлеменің қолайлы деңгейде сақталуын бақылауға тиіс.
Кез келген ... ... ... ... ... ... аудару мүмкіндігі болады. Алайда ... деп ... ... орындылығын анықтағанда екі ой-пікірді басшылыққа алу
қажет.
Біріншісі – қазақстандық ... ... ... ... Егер
клиентке банкті ауыстыру қиынға түссе, онда пайыздық мөлшерлемелердің
түсуін ... ... ... ... ... ... ал пайыздық мөлшерлеменің өсуі күтілгенде – мерзімді салымдар
мен депозиттер бойынша тіркелген пайыздық мөлшерлеме белгіленеді.
Екіншісі – пайыздық мөлшерлемелердің өзгеру ... ... ... ... ... ... банк оның ... қабілетсіз етуі және осының
салдарынан анағұрлым көп ... да ... ... және ... ... банк мекемелерінің осы тәуекел түрін басқару
мүмкіндіктері көбірек.
Бүгінгі күні Қазақстан шикізат отаны болып санала отырып, оны ... ... ... көздерінен алып отыр, ол ертеңгі күні бірнеше
есе артық ... ... ... дайын өнім алу мүмкіндігіне ие ... ... ... ... ... бөлігін өндіріс орындарын ... ... ... молайтуға, арзан ресурс пен қатар арзан
өнімге, әлеуметтік тұрғыда жұмыспен қамтуға қол ... ... ал ... ... күні ... және жеке ... несие қабілеттілігін
арттыруға септігін тигізері сөзсіз.
Несиелер бойынша мөлшерлеме белгілеу кейбір базалық ... ... ... ... ... жүзеге асырылады оған пайда
маржасы мен тәуекел үшін ... ... ... ... ... ... өтелетін несиелер бойынша мөлшерлеме «құнға ... ... ... ... ... ... = Тққ + Нс + Қмот + Ош + Пм ... – тартылған қаражаттың құны;
Нс – мерзімге байланысты сыйақы;
Қмот – қарызшының міндеттеме орындамау тәуекелі бойынша сыйақы;
Ош – ... ...... ... ... ЕДБ қалауы бойынша түрлендіруге болады, біз ... ... ... ... ... ... мөлшерлеме = Тққ + Нстқ
(2)
Тққ – тартылған қаражаттың құны;
Нстқ – ... ... ... ... ... құны (Тққ) ... ... банк үшін арзан
немесе қымбат көздерден алынуына байланысты ... ... ... құны ... осы ... банк үшін ... тәуекелділік (шығын
мен залал ықтималдығы) әкелетіндігіне ... ... ... ... ... белгіленгені дұрыс деп есептейміз.
ҚР Ұлттық банк және ҚР ҚҚА ... ... ... ... ... келе ... модельдердің бірнеше түрі бар. Соның бірі құпия
жүргізілетін яғни респондент ... ... ... ... ... ... - ... нарығының жағдайы және өлшемдерінің
болжамы» деп аталады ... ... ... пікірін көрсететін біріктірілген
көрсеткіш болып табылатын «диффузия индексінің» көмегімен де бағаланады.
Индекс мәндерінің шкаласы ... ... ... ... Индекстің нөлге
тең мәні респонденттердің ағымдағы ахуал туралы пікірі өткен зерттеулермен
салыстырғанда өзгермегендігін көрсетеді. Респонденттердің пікірі оң ... ... ... бұл ... ... ... ... көрінеді.
Индекс арналған деректер мынадай формула бойынша есептеледі:
«Диффузия индексі» = ... ... деп ... ... ... + ... қатайды» деп жауап ... ... - ... жұмсарған» деп жауап берген
респонденттердің пайызы + ... ... деп ... ... ... ... Ұлттық Банкі жүргізген 2010 жылғы қаңтарда «Несие нарығының жағдайы
және өлшемдерінің болжамы» тұрақты тексеру нәтижелері 2009 жылғы 4-тоқсанда
несие портфелі ... ... ... ... 4 ... ... Қаржылық емес ұйымдар несиелік ресурстарды айналым қаражатын толықтыру
және бұрын алынған несиелерді қайта ... үшін ... ... ... ... ипотекалық қарызға қарағанда, ... ... ... ... ... ... отыр.
Кесте 4
«Несие нарығының жағдайы және өлшемдерінің болжамы»
| |Зерттеудің |Сапалық параметрлер негізінде: несиелік ресурстар |
| ... ... және ... ... ... |
| | ... ... ... банк ... |
| | ... реттеу шараларының бірдейлігіне баға беру. |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... және ... ... ... бағалау|
| | ... ... ... алу. |
| ... ... ... ... тұтас әдіс (екінші деңгейдегі |
| | ... ... |
| ... топ ... ... жалпы несие саясатын қалыптастыруға |
| |(респонденттер|және (немесе) тәуекелдерді басқаруға жауап беретін банк |
| |) ... ... ... ... ... банк |
| | ... ... |
| ... |Тоқсандық - ... 4 рет ... ... ... ... |
| ... | |
| ... | |
| ... ... 3 ... ... (толтыру бойынша барынша |
| |құрылымы |егжей-тегжейлі ақпарат әдістемелік ұсынымдар бөлімінде |
| | ... |
| | ... ... нарығы; |
| | ... ... ... |
| | ... мен ... ... ... арналған |
| | ... және ... |
| ... ... сектор» |
| ... ... ... |
| ... ... портфелінің сапасы» |
| ... ... ... несиелік ресурстарға сұраныс, |
| |секциялары |несиелік ресурстарға ұсыныс және оларға ... ... |
| | ... екінші деңгейдегі банктердің, оның ішінде |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... тұтыну және ипотекалық несиелеу бойынша |
| | ... |
| ... ... («жұмсарту») параметрлерін белгілеген |
| ... ... ... және оның ... ... | ... ... үлестерінің арасындағы «таза |
| | ... ... ... арқылы бағаланады. |
|Ескерту - Ұлттық банк сайтының материалдары негізінде автормен ... ... ... отырған кезеңде қаржылық емес ұйымдар тарапынан
несиелік ресурстарға сұраныстың шамалы өсуі ... ... ... ... ... 2009 ... ... 18%-дан 4-
тоқсанда 30%-ға өсті. Сұраныстың өзгермегенін респонденттердің 67% атап
өтті. Сұраныстың ... ... ... ... ... 3%-ға ... ... респонденттер үлесінің кейбір төмендеуі байқалды.
Банктер өздерінің қарыз алушыларын оларға ... ... ... ... құрал-жабдықтар сатып алу үшін жұмыс істеп ... ... ... ... үшін ... бере ... қолдауды
жалғастырып отыр (2 сурет).
%
2 сурет - Несиелік ресурстарға сұраныстың өзгеруі
Ескерту – ҚР ... банк ... ... банкпен қолданылған «Несие нарығының жағдайы және
өлшемдерінің ... ... ... ... ... ... ... болады: респонденттер арқылы жинақталған «Несие нарығының
жағдайы және ... ... ... ... ... ... болжауда тиімді құрал екендігін көрсетті, бірақ уақыт тұрғысынан
алғанда біз ... ... ... ... деп есептейміз және келесі
принциптерді ұстана отырып қызмет атқарып, практикаға енгізуді ұсынамыз:
- ... ... ... бұл ... барысында қойылатын
сұрақтардың көптігі шынайы жауаптан ... ... ... ... сұрақтар тізімін қайта қарап негізгілерін ғана
алуды көздейді;
- зерттеудің нақтылылық қағидасы, әр тоқсанның ... ... ... ... ... ... қателіктер (жалған
мәлімет берілуі немесе ... ... ... ... ... жылына екі рет жарты жылдық және жылдық ... ... ... ... ... зерттеудің шынайылық қағидасы, бұл мүлікке қатысты ... ... ... ... ... береді, сол арқылы несие
тәуекелділігі ... яғни ... ... ... ... құру ... ... тәжірибе әлемнің кейбір
елдерінде және Украинада қолданылады);
- зерттеудің ... ... бұл ... ... ... 50-60 ... төмен болса, келісімді құру қажеттілігінің
жоқтығын көрсетеді;
- зерттеудің көздеу қағидасы, бұл операция сәтсіз аяқталса, ... ... бар ... ... ... ... ... тәуекелдерді бағалау
Қазақстандық банктердің кредиттік портфелінің сапасы экономиканың
барлық ... ... ... экономикалық белсенділіктің баяулауына қарай
төмендеді. Нəтиже ретінде, банктердің ... ... ... ... кредиттік консерватизм есебінен төмен ... ... ... ... ішкі ... ... ... жəне
жоғары кредиттік тəуекелдердің сақталып отырған бағалары болды.
2009 ... 1 ... ... ... ... ... кредиттік портфелінің көлемі ағымдағы жылдың басынан 9,7%-ға
ұлғайып, абсолюттік ... 10 138,3 ... ... ... Бұл ... осы
кезеңде өсудің тек 2,5% болып ... ... осы ... ... ... ... ... құнсыздануы салдарынан шетел
валютасындағы ... ... ... бағалау көрсетті, оның несие
портфеліндегі үлесі 2009 жылы 52-дан 60%-ға дейін ... ... ... ... ... шамалы ғана өзгерді.
Тұтастай алғанда, 2009 жылы кредиттік консерватизм банктердің басым
көпшілігіне тəн болды - ... ... ... ... ... ... болуы, демек кредиттік нарықтағы ... ... ... ... қысқарды (Сурет 3).
Сурет 3 - Несие портфелінің өзгеруі, кезеңде ℅-бен
Экономиканы жəне қаржы секторын тұрақтандыру жөніндегі дағдарысқа қарсы
шараларды іске асыру ... ... ... ... ... ... қатар, кредиттік белсенділікті қолдауға мүмкіндік берді жəне
қазіргі заемшылардың көп ... ... ... ... ... кредиттеуде қайта қаржыландыруды қамтамасыз етті.
Атап айтқанда, 2009 жылы ... ... үйді ... ... ... ең ... ... бағдарламаның агент банктері
қамтамасыз етті.
Сонымен бірге бағдарламаға ... ... ... ... ... ... төмен үлес қосуына қарамастан, ішкі ресурстар
есебінен агент банктермен қарқыны салыстырылатын ипотекалық ... ... ... ... ... ... ұлғайтуға себепші
болды.
Бұдан басқа, тұтынушылық кредиттеу нарығының айтарлықтай қысқаруы
жағдайында, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қана қойған жоқ, нарықтың осы бөлігіндегі
ірі жəне орташа банктер тарапынан төменгі бəсекелестік ... ... ... ... ... экономиканың ішкі салаларын кредиттеудің баяулауымен
қатар 2009 жылы ... ... ... ... егер ... құнсыздануы
нəтижесінде қайта бағалау əсерін алып тастаса) ... өсуі ... ... бір ... ... ... портфелінде 16,6-дан 19,3%-ға дейін
ұлғайды.
Сурет 4 - ҚР резидент еместерін кредиттеу көрсеткіштері
Жұмыс істемейтін ... ... ... ... ... ... ... етілген мəндерден едəуір асты.
Банк жүйесінің біріктірілген несие портфелінің сапасын талдау сыртқы
міндеттемелерді қайта құрылымдау барысында тұрған ... ... ... ... қалыпты кредиттік тəуекелдер жəне олардың
экономиканың салалары бойынша ... ... ... ... ... активтердің өсуіне теңгенің құнсыздану əсерінің
ауқымын əділ түрде қайта бағалауға болмайды, ... ... сол ... ... ... ... ... ішкі жəне сыртқы сұраныс жəне
экономиканы кредиттеудің баяулауы нəтижесінде кірістердің жəне ... ... ... ... ... ... ресурстарының
төмендеуін бастан кешірді.
Біркелкі кредиттер бойынша провизияларды ескере ... ... жəне ... ... ... ... бойынша жұмыс істемейтін
заемдар) 2009 жылғы 9 айда 4,5 еседен астам өсті жəне ... ... 35% ... ... ... 90 ... ... мерзімі өткен төлемдері
бар кредит ретінде есептелетін жұмыс істемейтін заемдар осы кезең үшін 3,5
еседен астам ... жəне ... ... ... ... 17,5%
болды. Сурет 5.
Сурет 5 - Несие портфелінің сапасы (проблемалы заемдар,
несие портфеліне %-бен)
Несие портфелі сапасы ... ... ... ... ... ... 5
90 күннен астам мерзімі өткен берешегі бар заемдардың несие ... ... өту ... ... ... |Квартиль 1 |Квартиль 2 |Квартиль 3 ... 4 ... 1 |7 |1 |0 |1 ... 2 |1 |5 |1 |1 ... 3 |0 |2 |3 |3 ... 4 |1 |0 |4 |4 ... айтқанда, мерзімі өткен берешегі 90 ... ... ... ... ... бар ... ... 2008 жылы жəне 2009 жылы да
салыстырмалы түрде активтердің барынша жоғары сапасын сақтап ... ... ... кредиттердің үлесі бойынша тізімнің бірінші ... 17 ... 14-і 2009 жылы да осы ... қалды).
Осы топқа негізінен орта жəне ұсақ банктер кіреді, олар не шетелдік
банктердің еншілес ұйымдары болып табылады не талдап ... ... ... ... ... несие портфелінің салыстырмалы түрде барынша төмен сапасымен
ахуал бірдей емес – ... ... ... нашарлау аясында кейбір
банктер басқаларына қарағанда, ... ... ... бар ... ... ... бақылауға қабілетті болды. Ірі жəне орта банктер
кеңінен ... ... ... ... ... ... ... басынан кешірген заемшылардың қаржылық жай-күйін одан
əрі қалпына ... күту ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді
Сонымен қатар, жүйе бойынша жалпы көрініске айтарлықтай ықпал еткен
қайта құрылымдау барысындағы банктердегі ... ... ... ... көп ... тəуекел-менеджменттің төменгі сапасын жəне
заемшыларды таңдаудың төмен тиімді жүйесін көрсетті.
Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің осы банктердің заңды тұлғаларға
несие ... ... ... 62%-дан 82%-ға дейін жəне жеке тұлғаларды
кредиттеу сегменттері бойынша 31%-дан 52%-ға ... ... ... ... жəне халықтың қаржылық ... ... ... ... ... құрылымдау əдістерін
белсенді түрде қолданды.
Банктердің ақпараты бойынша ... ... ...... кезеңде орташа алғанда барлық банк заемдарының 12%-ы қайта
құрылымдалды.
Бұл ретте ... тең ... ... жеке тұлғалардың, сол сияқты
қаржылық емес ұйымдардың заемдарын – орташа алғанда заемдардың 13,7% жəне
12,3% ... ... ... ... ... Сурет 7. Сондай-ақ
мəндердің шашыраңқы болуы барынша жоғары, мұнда ... ... ... ... жекелеген сегменттеріне қатысты 40%-ға жетеді.
Сурет 6 - Қайта құрылымдалған заемдардың үлесі
Жеке ... ... көп ... ... ... қайта
құрылымдауға жатады. Сонымен қатар кредиттері шетел валютасымен көрсетілген
заемшылардың жүктемесін құнсызданудың ... ... ... ... қайта құрылымдау ұлттық валютадағы заемдарды ... ... ... көп ... деп ... ... ... несие портфелін қайта құрылымдау несие портфелінің
сапасын барынша тиімді бақылауға ... ... атап ... жөн, ... істемейтін заемдар деңгейімен байланыс əрқашан анық болмайды. ... оның ... ... ... ... сыртқы баға конъюнктурасы
аясында экономиканың тұрақтылығына жəне қалпына келтірудің ... осы тобы ... ... ... ... ... Егер ұсақ банктерді жəне қайта ... ... ... алып ... онда ... ... ... салалары жəне
сегменттері бойынша ... ... ... 2009 жылғы 9 айдың
аяғында 16,6% ... ... ... кредиттердің барынша көп шоғырлануы қаржы
қызметі (40% кредит), құрылыс (23%), жылжымайтын мүлікпен операциялар (18%)
жəне тұтынушылық ... (17%) ... ... Сонымен қатар несие
портфеліндегі проблемалық кредиттердің үлесі 2009 жылы сауда жəне ... ... ... атап өту ... ... ... ... Үкіметтің дағдарысқа қарсы бағдарлама шеңберінде қайта
қаржыландыруы ішінара ықпал етті.
Қаржыландырудың бұл ... ... ... ... ... проблемалық заемдардағы сауда жəне құрылыс секторлары кредиттердің
басым үлесін ескере отырып, айтарлықтай жоғары ... ... еді. ... ... ... ... ... кредиттердің
салыстырмалы түрде барынша жоғары үлесін атап өткен жөн, бұл олардың ... ... ... ... ... ... құнсыздануы заемшылардың берешектеріне
қызмет көрсету бойынша жүктемені шынайы ... ... ... ... ... ... алдындағы міндеттемелердің валютасына
сəйкес келмейді.
Сонымен қатар, валюталық кредиттердің жəне ... ... ... ... салалары жəне сегменттері бойынша дефолт (5-
санатты күмəнді плюс үмітсіз) ықтималдылығының жоғары үлесі бар заемдардың
өсімімен салыстыру ... ... ... долларландыру
дəрежесінен портфель сапасының өзгеру ауқымына айтарлықтай тəуелділікті
көрсетпейді.
Тұтастай алғанда, ... ... ... жəне ... ... ... ... айтарлықтай үлесі кредиттердің
бағалық жəне бағалық емес ... ... ... ... ... ... ... секторы тарапынан кредиттік ресурстарға жоғары іске
асырылмаған сұранысты сақтайды.
Резервтердің ... ... ... ... ... ... ... болады. Сонымен бірге, кредиттік портфель
сапасының айтарлықтай ... ... ... ... бейімділігінің төмен болуы сақталып отыр.
Қалыптасқан жағдайларды бірдей сезіне отырып, ... ... ... ... ... ... олар тұтастай алғанда жылдың
басындағы 11,1%-ға қарсы ... ... ... (БТА ... ... ... ... – 17,6%) қатынасы бойынша 01.10.2009 жылы 36,4%
болды.
Оларға қарсы провизиялармен қалыптастырылған төлеу мерзімі 90 ... ... ... жабу ... ... ratio) ... басында 0,69 қарағанда 0,79 болды. Резервтердің өсуі есебінен
қамтамасыз етуді жəне провизияларды ... ... ... ... ... дейінгі кезеңмен салыстыруға болады, ал резервтерді жабу деңгейі
көптеген дамыған жəне дамушы ... ... ... ... 8).
Сурет 7 - Қамтамасыз ету құнымен және провизиялармен несие портфелінің
орнын толтыру
Банктерді заемдар құнының қамтамасыз ету құнына арақатынасы ... (LTV) ... ... осы ... ... ... ... мерзімі
90 күннен астам кешіктірілген заемдар үлесінің күрт ... ... LTV 0.7540 ... ... сəйкес келетін мəн). Бөлудің 4-
квартиліне ұшыраған банктердің тобына іріктеу ... ... ... ... ... ... барлық заемдардың 50% тиесілі (Сурет 9).
Сурет 8 - Банктерді LTV бойынша бөлу және проблемалық заемдардың жиынтық
көлеміндегі проблемалық заемдардың ... ... ... ... ... LTV ... кепілдікті кредиттеуге
байланысты тəуекелдер тұрғысынан оңтайлы болып ... ... ... ... ету ... ... бойынша ипотекалық тұрғын үй
заемдарын бөлуді талдай отырып, жылжымайтын мүлік ... ... ... ... ... етуді сату қажеттігі жағдайында LTV
жоғары мəні жəне, тиісінше, зияндардың айтарлықтай тəуекелі бар ... ... ... атап ... жөн (Сурет 10).
Сурет 9 - Ипотекалық тұрғын үй заемдарының заемдар құнының ... ... ... ... ... кредиттік портфель сапасының айтарлықтай төмендеуіне
қарамастан балансқа есепке шығарылған ... ... ... жауап бермей төмен болып қалып отыр, бұл банктердің зияндарды
мойындауды қаламайтындығын куəландырады (Сурет 11).
Сурет 10- Баланстан тыс ... ... ... ... ... қатынасы
Бұған зияндарды жабуға капиталдың жеткіліксіздігі, заемшылардың
қаржылық жай-күйін қалпына келтіруге арналған үміт, сондай-ақ ... ... ... ... ... салу ... ... факторлар ықпал етеді.
3 Несиелік тәуекелді басқарудағы мәселелер және оларды шешу ... ... ... ... ... ... және
практикалық негіздерін жетілдіру жолдары
Тәуекелдерді басқару әлуетті ... ... ... банктің
қаржылық әлсіз тұсын ескертуді ... етуі ... ... ... ... ... жетілдіру мәселесінде Қазақстан
Республикасы қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен ... ... ... алыс ... және ... жүйе банктерінің
өзін-өзі бағалау механизмін енгізуде. Банктердің өзін-өзі бағалауы ҚҚА – ... ... ... ... ... ... ... жалпы алғанда алғашқы сатыларда-ақ қосымша тәуекелдерге қамтылуын
анықтауға ... ... ... ... жүйесінде несие
тәуекелділігі маңызды орын алады, ол қарыз алушының банк ... ... ... ... ... ... байланысты.
Осы ретте кредитор несие ұсына отырып немесе қарыз ... ... ... ... ... бұл ... негізгі қарыз және ол
бойынша сыйақылардың уақытында өтелмеуі, не болмаса ... ... ... ... ... ... ... жүйесі бірнеше элементтерден тұрады және
стратегиялық басқару, яғни банктің стратегиялық жоспарының, оның ... және ... ... ... ... ... бөлімшелері
жұмысының деңгейінде жүзеге асырылатын нақты іс-шаралар арқылы ... ... ... ... ... аудару» тізімін жасау арқылы
басқарылады.
3 суретте ұсынылғандай, банктің ... ... ... ... әдістерін жетілдіру бойынша жалпы ұсынымдар мен қолданылып жүрген
әдістемелер келесі негізгі ... ... ... ... ... ... ... қарыз алушыға несиелік рейтинг бекіту
және банктің ... ... ... ... ... ... несие
қабілеттілігі сұрағы жеткілікті зерттелген мәселеге жатпайды.
Бүгінгі күннің ... ... үшін де ... ... сұрағы
өзекті болып отыр. Қарыз алушының несие қабілеттілігі түсінігін ... ... ... ... ... алушы тұрғысынан – несиелік
мәмілені аяқтау және алған қарызды өтеу ... ... ... ... несиенің мөлшерін дұрыс анықтау және осы несиеге ... ... ... ... ... несие қағидаларының барлығы
қатыстырылады және құрылыммен өткізілетін үдеріс ... ... да ... қою қажет. Жүйелілік кешенді экономикалық талдауға
қатысатын жүйелер мен жүйешелердің өзара байланысын, ол ... ... ... ... ... 11. ... ... несие қабілеттілікті бағалаудың
әдістемелері мен тәсілдері
Ескерту - Зерттеу материалдары ... ... ... ... элемент аналетикалық көрсеткіштерден тұрады, ... ... ... ... ... қалыптасады.
Қарыз алушының несие қабілеттілігін анықтау барысында банк бірінші
кезекте мына факторларға аса назар аударады: несиелік мәміле ... ... жеке бас ... ... ... және ... беделі; құқылық
қабілеті; өтімді және құнды қамту нысандарының болуы; тұрақты табыс көзінің
болуы. ... ... ... ... ...... алушының
банк алдындағы өз міндеттемелері ... ... ... ... алдын-алу және жою қабілеті».
Қарыз алушының несие қабілеттілігін ... ... ... ... оқып ... ... оның ... мен қатар өзіндік
жетіспеушіліктері мен кемшіліктеріне көз ... ... ... ... ... ... ... несие қабілеттілігіне
қатысты тәуекелдерді төмендету үшін келесілерді жүзеге асыру ... ... ... үшін ... кезең есеп берулері
қабылданады, болашақ болжамы көп ретте ... ... ... қабілеттілік сандарға қарап емес, нақты бизнестің
өтімділігіне, өндірілген ... ... ... қатысты есептелуі қажет;
- қарыз алушыны тану үшін, болған төлем қабілетсіздік
жағдайларына ... ... ... ... баса ... аудару қажет;
- сандық және сандық емес мәліметтерді жинай ... ... ... көз ... ... ... ... несиелік тарихты қалыптастыру мәселесін
шешу қажет;
- бас ... ... ... ... мөлшерлемелерінің
өзгеруін клиент үшін де тиімділікпен қарастыру, банк үшін ... ... ... ... ... географиялық, әлеуметтік, саяси т.б.
ерекшеліктерін ескере отырып құрылған ... ... біз үшін ... емес, сондықтан қарыз алушыны
несиелеудің тиімді ... бірі ... ... ... ... ... несие тәуекелділігін басқару жүйесіндегі қарыз қабілеттілікті
анықтауға және ... ... ... басқаруға несие
тәуекелдерін құқықтық реттеу және несие тәуекелдерін төмендету әдістері мен
тәсілдерін кешенді қолдану арқылы қол ... ... ... ... мен пассивін басқарудағы маңызды
факторлардың бірі ... ... ... ... ... өтімділігі мен табыстылығын арттыруға ықпалын әдістемелік тұрғыдан
бағалау және оларды басқару әдістерін жетілдіруге ... ... ... ... ... және нарықтық тәуекелдерді
жатқызамыз. Несиелік тәуекел бұл қарыз алушының банктен алған ... ... ... оған ... ... өз ... ... байланысты банктің зиян шегуін сипаттайды.
Несиелік тәуекелден туындайтын зияндар банктің несиелеу және өзге де
соған ... ... және ... тыс операцияларын жүргізу
барысында пайда болуы ... ... ... ... екі ... келу ... ... алушының несиелік тәуекелін басқару;
-несиелік қоржынның тәуекелін басқару.
Қарыз алушының несиелік тәуекелін басқару банктегі ... ... ... ... ... ... ... бұл қарыз алушының банк алдындағы ... ... ... ... ... ... ... сапалық және сандық талдаулар тұрғысынан
іске асады. ... ... бұл ... тәуекелдің пайда болуы аумағын
немесе ықпал ететін факторларды және ... ... ... көздерін талдауды қамтиды.
Сапалық талдау әсіресе банктің ... ... ... талдау
негізінде жасалады. Сандық талдау бұл несиелік ... ... яғни ... ... ... мақсатында жүзеге асады. Жалпы
қазіргі банктік ... ... ... ... ... басқару
әдістері төмендегі 8-суретте берілген.
Сурет 12. Қарыз алушының несиелік ... ... ...... әзірленген.
Несиелік шектеу бұл біріншіден, несие берушінің қарыз ... ... ... ... ... шекті деңгейі; екіншіден, қарыз
алушының өз айналымында несиелік қаражаттарды пайдаланудың ең жоғарғы ... ... ... ... ... мөлшерінің) банк капиталына
қатынасы арқылы есептеледі және оның мәні екі жағдайда белгіленеді: 1) ... ... ... яғни ол ... ... қарым-қытынастылар үшін; 2)
0,25-тен аспайтын мөлшерде, яғни ол қалған ... ... үшін ... бланктік несиелер үшін – 0,1).
Қарыз алушының несиелік тәуекелін төмендетудің ... ... ... ... және ... шартын анықтау жатады.
Мәмілені құрылымдау үдерісінде банк қаржыландыру шартының түрін, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі
және өзге де шарттарды өзі анықтайды.
Несиелік тәуекелді төмендетудің ... ... ... ... алдындағы міндеттемесінің қамтамасыз ... ... Ал, ... қамтамасыз етілуі ретінде кепіл, ... ... ... ... ... ... бір ... несиелерді сақтандыру
жатады. Несие беруге ... ... ... үш ... ... алушының берілген несиеге кепілге қойған мүлкін сақтандыру;
- қарыз алушының еңбекке қабілеттілігін сақтандыру;
- қарыз алушының өмірін сақтандыру.
Сақтандырудың ерекшелігі қарыз алушының ... ... ... ... банкіге берілген несиенің қайтарылуына кепілдік беріледі.
Қарызды синдинцирлеу ... ... ... ... ... әдістерінің біріне жатады. Синдинцирленген несиелерді беру бұл
несиелік тәуекелдің ... ... ... ... ... ... ... қолданылады, атап айтсақ, біріншісі,
бұл бірнеше банктердің бірігіп қарыз алушыға несие беруі, ... ... ... берген банктің несиенің бір бөлігін қайталама нарықта сатып
алушыларға ... ... ... мен ... ... ... алушының несиелік тәуекелін төмендетудің ... ... ... ... ... ... қақтығыстарын болдырмау
негізінен банктің несиелік қызметіне байланысты ... ... ... орындауын көздейді.
Активтер мен пассивтерді басқарудың ең маңызды ... ... ... ... ... орын алуына байланысты өтімділікті
жұмылдыру ... ... ... ... ... жасау үшін жиі стресс-тестілеу
жұмыстарын ... ... ... ... бұл ... ... ... уақытында немесе жалпы дағдарыс жағдайында ... ... ... банк ... ... ... банктердегі операциондық ... ... ... бәрі ... қызметімен байланысты. Операциондық тәуекелдерді
бағалау екі тәсілмен: ... және ... ... түрінде жүзеге асады.
Сандық тәсілмен бағалау ықтималдық немесе болжамдық сипатқа ие. Бұл ... ... ... ... ал ... шамасы қабылданатын
ықтималдық деңгейіне байланысты болады.
Сапалық бағалау тәсілі ... ... ... оның
ерекшеліктерін зерттеу, салдарын есептеуді қамтиды.
Операциондық тәуекелдің деңгейін анықтау үшін ... ... ... ... ... мен нақты ... ... ... әдіс.
Операциондық тәуекелдерінің көздері мен нақты зияндарын статистикалық
талдауға негізделген әдісі банктегі өткен уақыттарда болған ... ... ... ... ... шығындарын болжауға
мүмкіндік береді.
Балдық әдістерге сәйкес сараптамалық бағлау ... ... ... ... ... ... ... қатысты
маңыздылығы анықталады.
Операциондық тәуекелдерінің көздеріне талдау жүргізуде балдық ... ... ... ... ... операциондық тәуекелді
басқарудың күшті және әлсіз жақтарын анықтауға мүмкіндік жасайды.
Әрбір ақпараттың деңгейін бағалау бес ... ... ... - ... ... қауіпті деңгейі;
«2» - операциондық тәуекелдің қанағаттанарлықсыз деңгейі;
«3» ... ... ... ... - ... тәуекелдің қанағаттанарлық деңгейі;
«5» - операциондық тәуекелдің төменгі деңгейі.
Жаңа Базель келісімінде операциондық тәуекелге аударылған капиталдың
мөлшерінің есебінің үш әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... әдістері. Бұл жерде банктер
өздерінің қолында бар әдістемелердің бірін операциондық тәуекелді ... ... ... ала ... ... есептеуге қосымша Базель келісімінің
ұсыныстарына сәйкес, операциондық ... ... ... капиталды
резервтеу сомасын анықтауда базалық әдісті қолдануға болады. Базалық
әдісті қолданатын банктер операциондық ... ... ... үш ... ... ... шамасынан тұрақты пайыз мөлшерінде (α ... ... бір ... ... ... тиіс.
- базалық көрсеткіштерге негізделген жеңілдетілген тәсіл;
- стандарттық тәсіл;
- жетілдірілген тәсіл.
Базалық көрсеткіштерге негізделген жеңілдетілген есептеу тәсіл бойынша
операциондық ... ... ... ... ... ... жалпы табысына
байлынысты белгіленеді. Бұл жерде жаңадан құрылған ... ... ... ... ... ... соңына қарай есептеледі.
Базалық әдісті қолданатын банктер операциондық тәуекелге қатысты ... ... ... ... ... шамасынан тұрақты пайыз мөлшерінде (α
әріпімен ... ... бір ... ... аударуға тиіс.
Операциондық тәуекелдерге ... ... ... ... ... ... = ЖТ х ... - ... ... ... ... ... аударылатын капиталдың мөлшері;
ЖТ - соңғы үш ... ... ... табыс;
α = 15% - тұрақты пайыз.
Стандарттық тәсіл операциондық тәуекелдерге ... ... ... ... ... ... ... бойынша сегіз
өндірістік желіге бөліп қарастырады: корпоративтік тұлғаларды ... және сату ... жеке ... ... ... ... тұлғалармен) банктік операциялар, төлемдер мен ... ... ... ... ... ... ... тұлғаларға брокерлік қызмет көрсетулер.
Жалпы аударылатын резервтік капиталдың сомасы әрбір өндірістің ... ... ... ... ... ... ... Капитал аударымының жалпы сомасын төмендегідей формуламен
есептейді:
КСТ = ∑ (ЖТ 1-8 х ... - ... әдіс ... ... ... ... 1-8 - әрбір өндірістің сегіз желісі бойынша соңғы үш жылдағы
жалпы ... ... ... ...... комитетінің бекіткен тұрақты пайызы, ол ... ... ... ... ... желі бойынша жалпы табыс ... ... ... ... ... ... қатысты талап
етілетін резервтік ... ... банк ... ... ... желі бойынша алатын жалпы табыстарының көлеміне қарай жіктелімі
10-кестеде көрсетілген.
Кесте 6
Резервтік капитал көлемінің негізгі өндірістік желі ... ... ... қарай жіктелімі
| ... ... |β – ... %-бен ... ... ... |18 ... ... |18 ... ... ... ... |12 ... (заңды тұлғалармен) банктік |15 ... | ... мен есеп ... |18 ... (делдалдық) қызметтер, |15 ... ... ... |12 ... ... ... |12 |
| ...... ... қатысты резерв мөлшерін есептеуге |
|қосымша Базель келісімінің жаңа редакциясындағы ұсыныстарына сәйкес |
|автормен құрастырылған. ... ... ... ... ... ... коммерциялық
банктер үшін ортақ болып табылады. Базель комитеті банк ... ... ... ... балама стандартты тәсілді қолдануға рұқсат етеді.
Балама стандартты тәсіл банк қызметінің кейбір бағыттарын біріктіруде
банктердің ... ... ... ... жоғарыда қарастырылған тәсілдердің кемшіліктерін
қалыпқа келтіру мақсатында ұсынылды. Бұл тәсіл ... ... ... талдайтын меншікті үлгілерінің және операциондық
зияндардың мониторингінің болуын талап етеді.
Ондай талаптар банктерге операциондық тәуекелдерді бағалау және басқару
жүйесін жасауда ... ... мен ... ... ... нарықтық тәуекелдерін
басқару аса маңызды орын ... Банк ... орын ... нарықтық
тәуекелдер түрлеріне мыналар жатады:
• валюталық тәуекелдер, яғни валюталық бағамдардың ... ... ... ... яғни ... ... ... туындайтын зияндар;
• баға тәуекелі, яғни нарықтағы корпоративтік бағалы ... ... ... ... зияндар.
Мұндағы банктердің активі мен пассивін теңгерімді басқаруда ең
маңыздысы бұл пайыздық ... ... ... тәжірибеде банктің
таза пайдасына пайыздық тәуекелдің қаншалықты ықпал ететіндігін бағалауда
мынадай тәсілдер қолданылады: ... ... ... және ... Spread ... ... және ... бағалау; GAP
талдауы; Дюрация; Имитациялық моделдеу.
Spread – бұл банктің активтері мен пассивтері пайыздық ... ... яғни ол ... ... ... = iа - іп ... iа – табыс әкелетін активтер ... ... ... деңгейі;
іп - банктің міндеттемелері бойынша төленетін пайыз мөлшерлемесінің
орташа деңгейі.
Сонымен қатар, спред арқылы бас ... ... ... ... ... ... пайдалылығын бағалауға болады.
Пайыздық тәуекелді бағалаудың келесі тәсіліне GAP ... ...... ... ... = RSA – ... GAP - Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне ... ... мен ... ... ... - Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне сезімтал банк активтері.
RSL - Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне сезімтал банк ... ... ... ... банк ... ... қысқа мерзімді бағалы қағаздар; банкаралық несиелер; өзгермелі
пайыз мөлшерлермесімен ... ... ... ... ... көзделген келісімшартқа сай берілген қарыздар.
Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне ... банк ... ... ... ... мөлшерлемесімен тартылған депозиттер; өзгермелі
пайыз мөлшерлемесі белгіленген бағалы қағаздар; ... ... ... ... ... ... ... сай тартылған
депозиттер.
Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне сезімтал банк активтер мен пассивтерді
өзара салыстырғанда оң және ... GAP ... ... ... оң GAP ... тәуекел егерде нарықта пайыз мөлшерлемесі төмендесе ғана пайда
болады.
Мұндай жағдайда менеджерлер тұрақты пайыз ... ... ... активтердің көлемін ұлғайтуға және ... ... ... ... ... ... тиіс.
Бұл шаралар активтер мен пассивтер арасындағы теңгерімсіздікті қалыпқа
келтіріп, таза пайданың ... ... ... ... ... ... ... тәуекел, егер нарықта пайыз мөлшерлемесі жоғарылаған кезде
пайда ... ... ... банк ... ... ... өзгерісіне сезімталдығын өлшеуге тиіс.
3.2 Коммерциялық банктердің несие тәуекелін басқару тиімділігін
арттыруда несиелік бюроның ролі
Халықаралық банк ... ... ... кредит өтеу қабілетін
бағалауда ішкі ғана емес, сыртқы ақпарат та ескеріледі. Сыртқы ақпаратқа
кредитті, ... ... ... ... кредиттік агенттіктер, кредиттік бюро жатады.
Кредитті орталықтандырылған тіркеу және Орталықтандырылған есеп-қисап
дерекқоры – еуропалық орталық ... ... ... ... ... ... тұтынушы болып табылатын банк секторымен бірлесіп
көрсететін қызметтердің түрі.
Базель комитетінің жұмыс тобы ... ... ... Германия,
Италия, Португалия, Испания, АҚШ сияқты еуропалық елдерде ақпаратты
орталықтандырылып ... ... ... осы ... жұмыс істеуінің жалпы
ерекшеліктері анықтауға мүмкіндік береді.
Орталықтандырылған жүйе орталық банктің вексель есептеу ... ... ... ... өтеу ... ... ... құрылады.
Соңғы жылдары орталық банктер есептік операция жүргізуі мүмкіндігін
бағалау үшін ... ... ... ... ... ... жинап,
оны талдады. Кейінен осы ақпаратқа коммерциялық банктер де қол жеткізді.
Кредитті орталықтандырылған тіркеу ... ... ету ... ... ... ... ... рейтингтік агенттіктерден басты
айырмашылығы – рейтингтік агеттіктер тікелей қарыз алушы ұсынатын ақпаратты
пайдаланады, ал орталықтандырылған жүйеге ... ... ... ... ал ... ... ақпарат кредитордан
немесе көпшілік пайдаланатын ... ... ... ... ... ... есеп-
қисап дерекқоры қызметі, әдетте, пайда алуды мақсат тұтпайды, ал ақпарат
көзіне қол ... ... ... шығынды өтеу үшін ғана алынады.
Ақпараттың негізгі түрі – кредит операциялары мен ... ... ... ... ... ... кредиттік мәмлелер жөніндегі ақпарат
жиналады.
Кредитті орталықтандырылған тіркеуге банктер жасайтын ... ... ... жинау, өңдеу, талдау және тапсыру кіреді.
Кредитті орталықтандырылған тіркеудің ... ... ... ... ... басқарады.
Кредитті орталықтандырылған тіркеудің негізгі ... ... ... және ... тәуекелін төмендету.
Орталық банктің комерциялық банктрмен тығыз ... ... ... ... ... ... ... еуропалық елдерге тиісті заңнама актісі
қабылданған.
Осы заңнама актісінде орталық банктерге банк мәмілелері ... ... және оны ... міндеттелген. Кредитті орталықтандырылған
тіркеудің негізгі ақпаратына қарыз алушының атауы, оның сәйкестендірілген
нөмері, заңды ... ... мен ... мәні ... ... және т.б) ... ... тұрғысынан кредит тәуекелі операциялары жөніндегі
ақпарат үнемі жинақталады.
Әр түрлі елдер кредит операцияларына қатысты ақпараттармен қатар ... ... ... кепілдері, банкроттық фактілері
жөніндегі ақпаратты ... ... ... ... ... операциялары
жөнінде ақпарат беру міндетті болып табылады. Лизингтік ... егер ... ... ... ... ... онда өз қызметі жөніндегі
ақпаратты Кредитті орталықтандырылған тіркеуге жіберіледі.
Сонымен ... ... ... мен ... компаниялардың
жергілікті бөлімшелері де ... ... ... ... ... ... ... елдердің
комерциялық банктерінің едәір бөлігі қамтылған. Жинақталған ақпарат қарыз
алушының кредит тарихын қысқа мерзім ішінде ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған дерекқоры көпшілік танысу үшін
жарияланатын жалпы ... ... ... ... ... ... кез келген ұйым есеп-қисапты жинауды,
өңдеуді және ... ... ... ... ... орталық банктерге
Орталықтандырылған есеп-қисап дерекқоры ... ... ... ... олар ... иқызмет көрсетуге мамандырылған жеке
меншік компаниялармен ... Тек банк ... ... ... бар ... орталықтандырылған есеп-қисап дерекқорға бухгалтерлік
есеп жөніндегі ақпарат көптеген көзден, яғни ... ... ... ... ... ... ақпаратты дерекқорды жинау мен басқаруға жұмсалатын
шығын айтарлықтай ұлғаяды.
Ақпарат жинау мен ... ... ... ... еуропалық елдердің көбісінде орталық банктер кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... Тәуелсіз
рейтингтік агенттіктер мен сауда палаталары да орталық банктермен бәсекелес
болып осы қызмет түрін көрсетеді.
Орталықтандырылған есеп-қисап ... ... ... ... ... ... есептерінен құралады. Аталмыш ақпаратты ... ... ... ... сол ... ... ... бухгалтерлік
есебінің негізгі ережесіне сәйкес дерекқорға енгізеді.
Кәсіпорын ... ... ... ... ... іздестіріледі. Орталықтандырылған есеп-қисап дерекқорын
қалыптастыруды талдаған кезде ЖІӨ-нің ... ... ... және ірі қарыз
алушылар санының есебінен қалыптасатыны ... ... ... әдетте, шағын бизнес кәсіпорындары бойынша ақпарат жинамайды.
Еуропалық одақтың құрылуына байланысты ... ... ... ... қосымша қосымша талаптар қалыптастырылды.
Орталықтандырылған есеп-қисап дерекқоры ... ... ... ... қалыптастыру жөніндегі жұмысты бастады.
Қазіргі уақытта ВАНС-да еуропалық одақ елдерінің кәсіпорындары ... ... ... жасалған есеп-қисабы бар. Ақпарат
Орталықтандырылған есеп-қисап дерекқорына екі канал, яғни есеп-қисапты
жариялайтын ... және ... ... ... ... ... түседі.
Орталықтандырылған есеп-қисап дерекқорын негізінен орталық банктер
пайдаланады.Олар көптеген жылдар бойы вексельді есепке алғанда және ... ... ... да ... ... ... ... кредит
өтеу қаблетін бағалайды.
Банкті қадағалау органдары да банк қызметін талдауды ... ... ... ... ... ... ... банктер
Орталықтандырылған есеп - қисап дерекқорында бар мәліметті іріктеп, талдау
әжептеуір ұзақ уақыт бойы ... әрі ... ... ... ... ... банктің қарыз алушыға тағайындалғанкредиттік рейтингі ... ... өтеу ... ... ... ... және ... саты
болып табылады.
Орталықтандырылған ақпарат жүйесін орталық банктің ... ... ... талдау, өткенді шолып іріктеу,
консультациялық қызмет, сондайақ бизнесті одан әрі жүргізужөнінде ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар қарыз
алушылар пайдаланады.
Рейтингтік агенттіктер ірі ... ... ... б.т.
Базель комитетінің капитал жеткіліктілігісаласындағы талаптарына байланысты
олардың қызметі жаңа ... ... ... ... алушының
кредиттік рейтингі қарыз алушының кредит өтеу қаблеті, оның өзінің борыштық
міндеттемесі бойынша ... және ... ... беру ... мен ниетін
білдіреді.
Рейтингтік агенттіктер сондай-ақ эмитенттің борыштық міндеттемесіне
рейтинг тағайындаумен айналысады, ал бұл нақты ... ... ... ... жөнінде пікірді білдіреді. Агенттіктің кредиттік рейтингі
арнайы өлшемдер мен ережелерге негізделген ... ... ... агенттіктің талдамалы деректерді әжептәуір ауқымды б.т. Осы
деректердіинвестициялық ... ... ... ... ... ... ... кез келген ақпараттық агенттікпен салыстырғанда
рейтингтік агенттікті ерекшелейтін негізгі белгі б.т. ... ... ... атақ ... кредиттік рейтинг тағайындау мүмкіндігін
береді.
Рейтинг тәуекелдің ... ... біле ... ал ... ... ... құрамы мен ерекшеліктеріне байланысты
болады, егер осы тізіммен ... ... ... онда ... ... ... атақ ... беру тәсілі ғана болса рейтинг -
белгіленген шкалаға сәйкес ... ... ... ... ... ... органдардан
және жеке меншік комерциялық құрылымдардан тәуелсіздік ... ... ... ... ... жол ... қателік саны оның ... ... ... ... ең белгілі рейтингтік агенттіктер
қателіктерге жол бермейді, айналада ... ... ... қатысты
оның саны қандай, осы ара қатынас жылдан жылға ... ... ... ... ... жол бергендегі жөніндегі ... ... ... маңызды.
Жіберілген қатені мойындау және әрбір рейтингтік санат ... ... ...... ... ... және тікелей байланысты
екінші маңызды мәселе.
Әр бір рейтингтік санат үшін ... ... ең ... ... көрсетілетін қызметтің сапасын қадағалауға мүмкіндік ... ... ... ... агенттік жұмысының
үшінші қағидасы болып табылады.
Кредиттік рейтинг – бұл нақты ... ... өтеу ... жөнінде
білдіретін пікірі. Агенттік осы пікір үшін өзі толық жауап береді. Сөйтіп
рейтингтік агенттіктің ең басты міндеті қарыз ... ... өтеу ... өзінің пікірін білдіру болып табылады.
Кредиттік рейтингті тағайындау және оған қол жеткізу екі ... ... ... мүдделі тұлғалар кәсіпорындардың немесе
кәсіпорын топтардың рейтингісіне жазалымның тиісті құнын төлеп қол ... ... ... өтеу ... ... алу тікелей мүдделі
кәсіпорындар агенттікке өтініш жасауға және сияқының ... ... ... ... ... ... ... агенттік, әдетте, кәсіпорынмен байланыс жасамай,
көпшілікке түсінікті, баспасөзде кәсіпорын туралы жариялайтын ... ... ... ... ... бойынша берілетін» деп аталады.
Осы рейтингтік бағалау жүйесі бойынша кәсіпорын ... ... ... ... жоқ. ... ... кәсіпорын агенттіктің
сұратуы бойынша қосымша ақпарат ... ... сол ... ... ... бойынша тағайындалатын рейтинг» сенімдірек әрі сапалы болып
табылады.
Көптеген елдерде банктер қарыз алушылардың ... өтеу ... ... кредиттік бюролар арқылы алмасады.
Кредиттік бюро жұмыс істеген жағдайда банктер мынадай негізгі
артықшылықты ... ... ... ... ... ... қарыз алушы жөнінде алынатын мәліметтің ... ... ... ... ... өтеу ... ... да сенімді бағалауға мүмкіндік
береді.
Осының барлығы кредит нарығығының ішінде ... ... әрі ... ... ... бәсекелік баға орнатуға
мәжбүрлейді, үшіншіде, кредиттік бюро ... ... ... ... өз ... орындамаған жағдайда ... ... ... ... ... бара жатқан қарыз қаражатқа
қол жеткізудің қиындайтынын ... Осы ... де ... ... ... отырып кредитті қайтаруға деген ынтасын арттырады.
Кредиттік бюро ... ... ... ... Кредиторлар
бюроны өз клиенттері жөніндегі дерекпен ... ... ... кейін бюро
осы деректі басқа кезден алынған ақпаратпен салыстырады және әрбір қарыз
алушының картотекасын қалыптастырады.
Кредиторлар өз ... ... ... әрі ... ... ... ... ықтимал қарыз алушылардың кредит операциялары ... ... ала ... ... ... ... қатаң ереже
қолданылады,өйткен кредиторлардың өздеріне тиесілі ... ... ... ... әркім өзінің дерегін табыс етпей-ақ толық және ... ... ... ... ... ... бюролардың қызметі бюро
мен кредиторлардың арасында жасалатын өзара алмасу ... ... ... ... ... ... туралы, берілетін кредиттің
түріне және ең маңыздысы ... ... ... ... ... ... ... қарай кредит операциялары жөнінде түрлі есеп
тапсырады.
Ең қарапайым есепте өткен кезеңде қайтарылмаған және мерзімі өтіп
кеткен ... яғни қара (blak) ... ... ... дерек деп
аталатын ақпарат болады. Ең толық есептер ақ (white) ... ... деп ... несие алушының активі мен пассиві. кепілдігі, оның ... мен өтеу ... ... құрылымы жөніндегі кешенді ақпарат
болады. ... ... ... процесіне коммерциялық және жеке құпия
ұғымы біршама жағымсыз ықпал етеді.
Осы салада коммерциялық ... ... ... және ... ... ... шектеу қажет, әйтпесе кредиттік ... ... ... де ... елдерде кредиттік бюро туралы заңнама жалпы азаматтық
құқық нормаларына сәйкестендірілген. Сонымен ... ... ... ... кәсіпорындарға олар жөніндегі ақпарат кредиттік бюроға табыс
етілетіні жөнінде хабарланады.
Бастапқыда ... ... ... ... ... ... ... бизнесті кредиттеу сияқты осы нарықта да мөлшері шағын несие
алуға тырысатын ... ... ... көп. ... қарыз алушының
сипаттамасы мен кредит тарихына негізделген талдау үшін ... ... жеке ... ... сол ... қосымша шығын жұмсау кредиторлар
үшін тиімді емес.
Бірнеше жыл бойы ... ... ... ... кредиттік бюроларда кең ақпарпттық кеңістік қалыптастыру ірі
тәуекелді бағалау моделін құруға арналған дерекқор бар.
Қазіргі ... ... ... әр ... ... барлық
дерлік елдерде жұмыс істейді. Елдердің көпшілігі ақпараттық ашықтық пен
айқындық болмай экономиканың тиімді ... ... емес ... ... Ақпаратпен алжасу ЖІӨ–ге қатысты банк кредитінің шамамен 20%-ға
өсуін ынталандыратыны белгілі болды.
Сонымен бірге кредит ... ... ... ... және
кредиттеудің жалпы мөлшеріндегі несие бойынша ықтимал ысыраптың резерві де
тиісінше кеміді. Демек қаржы делдалдығы саласында ... қол ... ... ... тиімділігі не және осының нәтижесінде жалпы
ішкі өнімнің ұлғаюына да ықпал етеді.
Қорытынды
Нарықты және нарықтық инфрақұрылымдарды, ... ... жаңа ... қалыптастыру және кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... республикалық,
аймақтық, жергілікті сатыларында, сондай-ақ меншік нысандарының түрлеріне
қарамастан әрбір шаруашылық ... ... ... ... ... ... мен реттеудің әдістерін әзірлеп жасауды талап
етеді.
Аталмыш проблемаларды шешуде банк ... ... рөл ... Бұл ... экономикасының тұрақсыздығы жағдайындағы банктер мен несие қатынастары
рөлінің өсе түсуімен және нарықтық қатынастардың дамуымен айықындалады.
Банктер ... ... ... ... ... валюта нарығын ғана
қалыптастырмайды, сонымен бірге тауар биржаларын және жаңа ... құру мен ... ... жүргізуге де қатысады, негізі
бойынша ... мен ... ... жағждайы, тауар, сауда және
валюта нарықтарының конъюнктурасы, аймақтың экономика-лық хал-ахуалы туралы
қажетті ... ... ... ... ... Соңғы
айтылғандар банктердің өз клиенттерінің сыртқы және ішкі коммерциялық және
саяси тәуекелдерін зерттеудің маңыздылығын растайды.
Барынша көп ... ... ... ... ... ... банктер жұмысының басты қағидасы болып саналады.
Кез келген шаруашылық қызметінде қандай да бір ... ... ... ... ... ... болу қауіпі өмір сүреді. Мұндай ысырыптар қауіпті қаржы
тәуекелдерін білдіреді.
Банк қызметінде тәуекелдерді ... ... ... ... ... Олардың негізгілеріне мыналар жатады: тәуекелдерді
салмақтау қағидасын пайдалану; ... ... ... алу; ... қаржылық жағдайына, оның төлем қабілеттілігіне, несие қайтару
қабілеттілігіне, рейтингіне жүйелі түрде ... ... ... ... бөліну қағидасын ... ... ... ... саясатын жүргізу; өзгермелі пайыз
ставкаларын пайдалану; депозиттік сертификаттарды енгізу.
Қандай да бір ... ... ... ... және оған рұқсат
етушілік дәрежесін немесе ... ... ... ... ... жүргізуден болатын шығындардың пайда болу ... ... ... ... мен әдістерді таңдау), анықтау, банктің
тәуекел операцияларын ғылыми тұрғыдан басқарудың міндеттері болып саналады.
Несие тәуекелі - тәуекелдің бұл түрі ... ... ... де, ... ... ... де жатады және ... ... ... жеткізу тәуекелі қандай да бір себептермен шарттық қатынастардың
орындалмауымен ... ... ... ... ... және ... ... тәуекелі болуы мүмкін.
Қарыз алушылардың несие алуы мен ... ... ... жасау
несие беру тәуекелін азайтудың негізгі әдісі ... ... ... ... кепілдік беруді талап етуге құқылы. Банк сондай-ақ қарыз үшін кепілге
берген мүліктің сапасын, оның ... ... ... ... оның
нарықтық құнының арақатынасын бақылап отыруы қажет.
Банктегі несиелік тәуекелдерді тиімді жүргізу барысында ... ... ... қайтармау тәуекелінің дәрежесіне маңызды әсер ететін
бірқатар факторларға аса назар аудару қажет:
• нарық конъюнктурасындағы жағымсыз өзгерістерге сезімтал келетін ... бір ... ... ... қызметі концентрациясының жоғары
дәрежесі;
• қаржылық қиындық көріп жүрген клиенттерге қатысты қамтамасыз етілмеген
және үмітсіз ... және ... да ... келісім-шарттың
(контрактінің) үлес салмағы;
• банкке таныс емес, аз ... ... әрі ... емес ... банк ... ... бағалы қағаздар портфелін қалыптастыру, несие беру сияқты банктің
саясаты мен стратегиясына жиі ... ... ірі, жаңа ғана ... ... ... ... үлес салмағы;
• қысқа уақыт ішінде жаңа банктік қызметтердің өте көп түрін тәжірибеге
енгізу;
• нарыққа өтуі қиын немесе құны тез ... ... ... ... бір айта кететін жәйт банктер несиемен ... ... ... дұрыс бағалау үшін қажетті техникалық білімі және
нарықпен танысуы жеткіліксіз болған өнеркәсіп ... ... ... тиіс.
Жоғары айтылғандарға тұжырымдап мынандай қорытынды ... ... ... ... ... ... үшін ... банк
басшыларына несие саясатының дұрыс, тиімді, сауатты жүргізілуін ... ... ... ... болу ... талдау, олардың
әрекетінен келетін зиян мөлшерін болжау ... өз ... ... ... ... қажет.
Несие жүйесіндегі тәуекелдерді басқару мен бағалаудың ... ... ... қарастыра келе, әдістер мен әдістемелердің әр түрінің
зерттеу барысында айтылған ... ... мен ... бар, ... алушы субъектті жақсы тани біліп, тиісті әдістер мен әдістемелерді
орынды ... ... ғана ... ... ... ... ... болады деп санаймыз, бұл жерде басты назар несие менеджерінің
іскерлік қабілетінде болуы тиіс.
Несие портфелін ... ... ... ... ... ... ... қадағалау органдары тарапынан бірден несиелеу көлеміне
байланысты немесе мерзіміне ... ... ... ... қызметін
тоқтата тұру жөнінде белгілі бір ... ... және осы ... банк ... ... ... тиіс. Осы тұрғыда несиелік ресурстардың
басым бөлігін өндіріс орындарын ашуға ... ... ... ... ... пен ... арзан өнімге, әлеуметтік тұрғыда жұмыспен
қамтуға қол жеткізер едік, ал бұл ... ... күні ... және ... ... қабілеттілігін арттыруға септігін тигізетіндігінің
дәлелі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасындағы банктер мен банк ... ... ... - ... ЮРИСТ, 2002.
2. .«Несиелік серіктестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2002.
3. «Микрокредиттік ... ... ... ... ... 2002.
4. Мақыш С.Б. Коммерциялық банктер операциялары. Оқу құралы. 2-ші басылымы,
қайта өңделген және толықтырылған. – Алматы: ИздатМаркет, 2004.
5. Мақыш С.Б. Ақша ... және ... Оқу ... ... ... ҚР ... академигі Сейітқасымов Ғ.С., 2-ші басылым, ... және ...... ... ... ... Қ.Қ., ... С. Қаржы: Оқулық. І бөлім. – Алматы: 2002.
7. ... К.О. ... ... Оқу ... – Алматы: Қазақ
Университеті, 2004.
8. Абдильдин С., ... ... вида ... ... ... №4, ... ... Д.Ф. Банк жүйесіндегі менеджмент // ... ... ... Рысқұлов оқулары». Бизнес, ғылым, білім: ынтымақтастық қырлары:
Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ Халықаралық ... ... ... Ирбагимов Т.У. Коммерциялық ... ... ... ... ... // ... ... - 2008. - № 6.
11. Тулешова М.А. ... ... ... ... ... жалпы сипаты // Қазақстанның экономикалық өсуінің даму стратегиясы:
тәжірибелер, мәселелері және ... ... ... ғылыми-практикалық конференция материалдары. - 2008.
12. Дауябаев А.М. Скорингтің қарыз қабілеттілікті анықтау әдісі ... ... және ... // ҚазЭУ хабаршысы. - 2009. - № 1.
13. Роканов Р.М. Банктік сектордағы несиелік ... ... ... ... хабаршысы. - 2010. - № 1.
14. Тарбаева Л.С. Несиелік тәуекелдер: олардың ... әсер ... және ... ... // ... ... форум «V Рысқұлов
оқулары». Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ Халықаралық ... ... - ... «ҚР ... ... ... ҚР ... 30.03.1995.
16. «ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы. 30.03.1995.
17. .2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық Банк ... №213 ... ... ... ... арналған пруденциялық нормативтер
туралы» ереже
18. .Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 31 желтоқсандағы ... ... ... Республикасының Қаржы нарығын және қаржы
ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігі туралы» ереже
19. Сейітқасымов Ғ. С. “Ақша, несие, банктер” Алматы: ... ... ... Б. А. ... ... ... валюта қатынастары” Алматы:
Экономика, 2000.
21. Саниев М. С. “Ақша, несие, банктер” Алматы 2000
22. Банковское дело: ... /Под ред. В. И. ... Л. ... М.: ... и статистика, 1998
23. Банковское дело /Под ред. О. М. ... М.: ... и ... Мақыш С. Б. “Коммерциялық банктердің операциялары” Алматы: Қазақ
университеті, 2004.
25. Сейткасимов Г.С. “Банковское ...... ... ... ... З.Д., Банк ісі. Оқу ... ... 2006.
27. Ғ. Сейітқасымов, Ж. Бекболатұлы, С. Кәрімжанов. «Қазақстанның банк
жүйесі». Оқу құралы. – Алматы: ... 2008. – 186 ... ... А.Ә. ... ... Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2008.
29. Хамитов Н.Н. Банк менеджменті: Оқу құралы. – Алматы: ... ... ... Н.Н. қазіргі кезеңдегі кредиттік іс: Оқу құралы. – ... ... ... Б.А. Ақша. Несие. Банктер. Оқу құралы Алматы: 2000.
32. К.АУмарова А.М ... ... ... ... ... ... ... 2003.
33. Ибрагимов Н.Т. Несиелердің жіктелімі және несиелік тәуекелді бағалау
// Орта Азия елдеріндегі кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау, шағын ... ... ... және ұстанымын нығайту: Халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конференция материалдары. – ... ... ... ... ... ... И.Н. ... тәуекел менеджментінің мазмұны мен құрылымы //
Қазақстанда ... ... ... Халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конференция ...... ... 2009.
35. Джумабаева Л.И. Банктердің несиелік тәуекелді басқарудағы рөлі мен
қызметі // ... ... ... ... ... мен ... өнеркәсіптік маркетингтің,
қаржыландырудың және басқарудың қазіргі әдістемесі: ... ... ...... ... ұлттық
техникалық университеті, 2009.- 1 бөлім.
36. Тасболатова А.Т. Банктің несие тәуекелдігін басқару жүйесі ... ... ... ... ... мен ... ... маркетингтің, қаржыландырудың және
басқарудың қазіргі әдістемесі: Халықаралық ... ...... ... ... ... 2009.- 1 бөлім.
37. Әкімгереева Л.И. ... ... ... саясатының
экономиканың дамуына ықпалы // ҚазЭУ ... – 2009. - №2 ... ... Ж.Р. ... ... ... ... банктердің
шағын кәсіпкерлікті несиелеуі // Аграрлық нарық проблемалары. – 2009.
-№1.
39. ... А. VaR ... ... ... ... тәуекелін өлшеу//
«Вестник КЭУ: экономика». – 2009. - №2.
40. ... Р.В. ... ... ... ... ... және
төмендетудің тиімді әдісі// Әлемдік қаржылық дағдарыс салдарынан арылу
және ... ... даму ... Халықаралық
ғылыми–тәжірибелік конференция материалдары. – Астана: ... ... және ... ... ... 2009.- 2 ... Банковское дело Под ред. О.И. Лаврушина. Москва "Финансы
статистика " ... Б.П. ... және ... ... ... – қатынастарын
реттеу», Қарағанды, 2005 ж
44. Банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар
қызметі туралы// ... ... ... ... Г ... ақша ... және несие Алматы, 2007
46. Хамитов Б Банк ісі Алматы, 2007
.
А қосымшасы
Сурет 1. Тәуекел түрлері
Ескерту: автормен құрастырылды
Б қосымшасы
Ескерту: Нәтижелер қандай да ... ... ... ... ... % және ... да ... өлшемнің төмендеуін,
қатаңдауын белгілеген респонденттердің % айырмасы ... ... ... ... ... ... Осы жағдайда суретте нақты ... және ... ... ... ... ЕДБ, ҚРҰБ ... 2. ... ресурстарға сұраныс пен ұсыныстың өзгеруі, респонденттер
% (корпоративтік сектор)
Ақпарат көзі: Ұлттық банктің 2010 жылдық ... ... ... және ... ... ... бойынша
қолданылатын тәсілдемелер (шаралар)
ранжирлеу
несиені кепілдендіру немесе қамтамасыз ету
несиеге ... ... ... ... ... қабілеттілігін талдау
несиені сақтандыру
банктің несие портфелін әртараптандыру (диверсификация)
идентификациялау
провизия ... ... ... ... ... ... тоқсан
2008 ж.
2008 ж.
1 тоқсан
2009 ж.
2 тоқсан
2009 ж.
3 тоқсан
2009 ж.
4 тоқсан
2009 ж.
1 тоқсан
2010 ж.
факт
күту
Ақпараттық базаны қалыптастыру ... ... ... ішкі ... сырттан келген деректер, несиелік бюро)
Көрсеткіштерді анықтау мен бағалаудың қазіргі таңдамалы ... ... ... ... қабілеттілікті бағалаудың әдістемелері мен
тәсілдері (нормативтік актлер, нұсқаулар, ережелер, қаулылар, несие, кепіл,
саясаты т.с.с. )
Несие ... ... ... ... ... ... баланс,
тб. бойынша қаржылық көрсеткіштерді. талдау, аудиторлық қорытынды болуы)
Несие қабілеттіліктің ... ... ... ... ... сарапшы қызметтерін немесе әдістемелерін пайдалану (Moody’s,
Standard Poor, Ernst&Youn, KPMG, Deloitte&Touche, ... ... ... ... арнайы процедураларын қолдану (компьютердік арнайы
бағдарламаларды қолдану)
Сараптамалық жүйелерді қолдану ... және ... ... ... қауіпсіздік қызметтің бағасы )
Қабылданған шешімнің жүзеге асырылуын қолдау (провизиялар қалыптастыру,
ағымды мониторинг)
бұл банктің өз ... ... ел ... ... ... ... ... саяси атмосфераның өзгеруінен пайда болатын тәуекелдер, яғни бұл жағдай
кәсіпорын іс-әрекетінің нәтижесіне жағымсыз әсер етеді (шекаралардың
жабылуы, басқа елдерге тауар шығаруға ... ... ел ... ... және ... тәуекелдер
Тәуекелдер
Міндеттемені қамтамасыз ету
Қарыз алушының тәуекелін сақтандыру
Қарызды синдинцирлеу
Мүдделердің қақтығысын жоққа шығару
Мәмілені құрылымдау және қаржыландыру шартын анықтау
Бір қарыз алушыға шектеу қою
Қарыз ... ... ... ... әдістері

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Коммерциялық банктердің несие портфелінің сапасын басқару мен бағалау70 бет
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктер туралы25 бет
Өндiрiстiк құралдар нарығының инфрақұрылымы6 бет
"Қаржы тәуекелін басқару."24 бет
Екінші деңгейлі банктердің несие саясатын басқару73 бет
Коммерциялық банктердің несиелік тәуекелдерін басқару85 бет
Тәуекел деңгеиін бағалау және төмендету әдістері37 бет
Тәуекелді басқару туралы64 бет
Тәуекелдердің түрлері және қаржы менеджментінде тәуекелдерді басқару28 бет
Қаржы тәуекелін басқару теориясы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь