Мектеп жасына дейінгі балалармен қарым-қатынас тренингін ұйымдастырудың психологиялық негіздері

МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.7

1. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

1.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым.қатынасының педагогикалық.психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.20

1.2 Әлеуметтік.психологиялық тренингтің түрлері, оны қолдану ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21.28

1.3 Қазақтың ұлттық ойындарының, әдептілік және мәдени құндылықтарының балалар қарым.қатынасын дамытудағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29.35

2. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУ

2.1 5.6 жастағы балалардың қарым.қатынасын зерттеу әдістері мен процедурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36.40

2.2 Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым.қатынасын зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41.49

3. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ҚАЗАҚ БАЛАЛАРЫМЕН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛҒАН ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ТРЕНИНГІНІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ

3.1 5.6 жастағы қазақ балаларымен қарым.қатынас тренингін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50.56
3.2 Мектеп жасына дейінгі балалармен ұйымдастырылған қарым.қатынас тренингіне талдама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57.65


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66.68

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ...69.71

ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Әлеуметтік-экономикалық дамудың қазіргі кезеңінде, оқу тәрбие жұмысының жаңару заманында ағарту саласының мектеп жасына дейінгі тәрбиелеу, білім беру буынында шешуін күткен келелі мәселелер тұр. Атап айтқанда, ол балалардың жеке басын дамыту, психикалық дамуын, даралық ерекшеліктерін, ішкі потенциалын анықтап, жан-жақты зерттеу негізінде оқу-тәрбие жұмысын балалардың жақын арадағы даму аймағына бағыттау. Ал балалар тәрбиесіне, дамуына мектеп жасына дейінгі кездің ықпалы аса зор екені белгілі.
Мектеп жасына дейінгі балалар тәрбиесі, оқуы және дамуы жайлы теория мен тәжірибе қарым-қатынас мәселесінде қиылысады. Ал баланың психикалық қасиеттерін, танымдық үрдістерін және психикалық қалып-кейіптерін тұтас қамтитын, балалар психикасының дамуындағы басты көрсеткіш әрі фактор болатын, әмбебап ерекшелік – балалардың қарым-қатынас саласы.
Мектеп жасына дейінгі кезеңдегі қарым-қатынастың балалардың жеке тұлға дамуында алатын орнына, рөліне және қарым-қатынастың даму ерекшелігін анықтауға арналған зерттеулер ғылыми қорда аз емес. Аталмыш кеңістікте А.В.Запорожец [1], Д.Б.Эльконин [2], Л.И.Божович [3], Х.Т.Шерьязданова [4] және т.б. ғылыми зерттеулері кеңінен таралған. Қарым-қатынас негізінде балалардың барлық жеке басының қасиеттері дамып, психикалық кейіптері қалыптасады. Сонымен қатар қарым-қатынас балалардың танымдық үрдістерінің жетілуін қамтамасыз ететін бірден-бір фактор және жағдай болады. Ал балалардың өзін-өзі дамытып, жетілдіруі, реттей алуы, олай болса, өзіндік бағаның дұрыс болуын қамтамасыз ететін де балалардың ересектермен және басқа балалармен жасайтын өзара әрекеттестігі, өзара қатынасы және өзара ақпарат алмасуында болады. Ғылымдағы балалар қарым-қатынасының мәнділігі әркімге – психологтарға, педагогтарға, ата-аналарға аян және ол әртүрлі балалардың әлеуметтенуіне қатысты зерттеулерден белгілі болғанымен, балалар қарым-қатынасында шешілмеген мәселелер жеткілікті.
Мектеп жасын дейінгі кезеңдегі балалардың қарым-қатынас генезисіндегі негізгі заңдылықтар ашылған. Алайда, балалардың жеке басының қалыптасу заңдылықтары өз халқының тарихына, экономикасына, мәдениетіне тікелей байланысты болып келеді. Осыған орай қазіргі кезең жағдайында ұлттық құндылықтарды балалар тәрбиесі мен дамуында пайдалану белсенділігі артып, ұлттық мәдениеттің өзекті педагогикалық, психологиялық мәселелерін шешу, оны дамыту жолдарына деген қызығушылық арта түсуде [5], [6].
Мектеп жасына дейінгі қазақ балаларының қарым-қатынасын зерттеп, сол арқылы баланың психикалық тұрғыдағы, дамыту және түзету мәселелерінің шешімі әлі күнге дейін жүйелі табылмаған. Қазақ балаларының тәрбие, оқыту үрдістерін психологиялық, педагогикалық жағынан қамтамасыз ететін мамандардың арсеналында арнайы контингентке
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Запорожец А.В., Лисина М.А. Развитие общения у дошкольников. – М., Педагогика, 1974. -288с.
2. Эльконин Д.Б. Психическое развитие в детских возрастах. – М., Воронеж, 1997. -416с.
3. Божович Л.И. Проблемы формирования личности. 2-е изд. – М., Воронеж, 1997. -352с.
4. Шерьязданова Х.Т. Психолог в детском саду. – Алматы, Рауан, 1997. –с.17-29
5. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. – Алматы, Мектеп, 1994. – 252 с.
6. Алдамұратов Ә.Ж. Жалпы психология. – Алматы, Білім, 1996. – 224 б.
7. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. Алма-Ата, Изд-во КазГУ, 1992. – 195 с.
8. Петровская Л.А. Теоретические методические проблемы социально-психологического тренинга. – М., Изд-во МГУ, 1982. – 168 с.
9. Хрящева Н.Ю., Макшанов С.И. Материалы к тренингу партнерского общения. – Спб: Институт тренинга, Питер, 1993.- 324 с.
10. Яценко Т.С. Социально-психологическое обучение в подготовке будущих учителей. – Киев, 1987. -260 с.
11. Ковалев А.Г. Личность и пути ее формирования. – М., Изд-во МГУ, 1970. -305с.
12. Выготский Л.С. История развития высших психических функций. Собр. в 6 т. – М., Педагогика, 1983. – т 3. -368 с.
13. Эльконин Д.Б. Заметки о развитий предметных действий в раннем возрасте //Вестник Московского университета. Сер.14, Психология. – 1978. № 3. – с.3-12.
14. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: опыт теоретического и экспериментального психологического исследования. – М., Педагогика, 1986. -240 с.
15. Леонтьев А.Н. Избранные психологические произведения. В 2-х т. Т.1 – М., Педагогика, 1983. -392 с.
16. Мухина В.С. Детская психология. – М., Педагогика, 1992. -296с.
17. Лисина М.И. Общение, личность и психика ребенка. М., Педагогика, 1997. -350с.
18. Урунтаева Г.А. Диагностика психологических особенностей дошкольника. – М., Педагогика, 1999. – 291 с.
19. Ожегов С.И. и Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. – М., Азбуковник, 2001. -944с.
20. Буева Л.П. Человек: деятельность и общение. – М., Педагогика, 1978. –с.113
21. Каган М.С. Человеческая деятельность. – М., 1974. -328с.
22. Соковин В.М. О природе человеческого общения. – Фрунзе, 1974. -315с.
23. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М., Политизд-во, 1977. -304с.
24. Шерьязданова Х.Т., Суркова Т.И. Педагогу о стиле общения с детьми. – Алматы, рауан, 1996. – 145с.
25. Исмаилов Д.А., Абишева Ж.А. Развитие личности ребенка в процессе предшкольной подготовки. А., Рауан, 1998. – 155с.
26. Ананьев Б.Г. Избранные психологические труды. В 2-х томах.-М.: Педагогика, 1980. – 230с.
27. Бодалев А.А. Личность и общение. М., Педагогика, 1983. – 271с.
28. Андреева Г.М., Яноушек Я. Взаимосвязь общения и деятельности //Общение и оптимизация совместной деятельности. – М., 1985. -259с.
29. Парыгин Д.Б. Основы социально – психологической теории. – М., 1971. – 351с.
30. Кон Н.С. Общение и самосознание. //Социально-психологические и лингвистические характеристики форм общения и развития контактов между людьми. – М., Педагогика, 1971. – с.85-108
31. Поршнев Б.Ф. Социальная психология и история. – М., Педагогика, 1966. -213с.
32. Андреева Г.М. Социальная психология. –М., Аспект-Пресс, 1998. -336с.
33. Мухина В.С. Возрастная психология. М., Педагогика, 1998. -381с.
34. Коломинский Я.Л. Психология взаимоотношений в малых группах (общие и возрастные особенности). – Минск, Тетрасистем, 2000. -472с.
35. Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом общении. – М., Просвещение, 1997. -192с.
36. Драгунова Т.В. Психологические особенности подростка. В кн: «Возрастная и педагогическая психология», гл. М., Педагогика, 1998. -150с.
37. Петровский А.В. Введение в психологию. М., Просвещение, 1995. – с.280-309.
38. Обуховский К. Психология влечений человека. – М., Просвещение, 1972. -237с.
39. Мусина И.А. Психология в заданиях к психологической практике //Учеб.пособие /Международ. Ун-т природы о-ва и человека. – Дубна, 1998. – 215с.
40. Бүркітбаев А.Б. Спорттық ұлттық ойын түрлері және оның тәрбиелік мәні. – А., Мектеп, 1985. – 458б.
41. Тәнікеев М.Т. Қазақтың ұлттық спорт ойындары. А., 1957. -48б.
42. Төтенаев Б. Қазақтың ұлттық ойындары. –А., 1991. -50б.
43. Момышұлы Б. Балалардың ойыны жайында. //Қазақстан пионері, 1969. 34-38 бб.
44. Кел ойнайық (ойындар) //Құрастырған М.Тұрыскелдин. А., 1981.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
..................5-7
1. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ... ... ... МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасының педагогикалық-
психологиялық негіздері .........................................8-20
2. ... ... ... оны ... Қазақтың ұлттық ... ... және ... ... ... дамытудағы рөлі
....................................................................
..................................29-35
2. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ... 5-6 ... ... ... ... ... ... Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасын зерттеу
нәтижелері
........................................................................
................41-49
3. МЕКТЕП ЖАСЫНА ... ... ... ... ... ТРЕНИНГІНІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ
1. 5-6 жастағы қазақ балаларымен қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... дамудың қазіргі
кезеңінде, оқу тәрбие жұмысының жаңару заманында ағарту саласының мектеп
жасына дейінгі ... ... беру ... ... күткен келелі
мәселелер тұр. Атап айтқанда, ол ... жеке ... ... ... ... ... ішкі ... анықтап, жан-жақты зерттеу
негізінде оқу-тәрбие жұмысын балалардың жақын арадағы даму ... Ал ... ... ... ... жасына дейінгі кездің
ықпалы аса зор екені белгілі.
Мектеп жасына дейінгі балалар тәрбиесі, оқуы және ... ... мен ... ... ... ... Ал баланың
психикалық қасиеттерін, танымдық ... және ... ... ... ... ... психикасының дамуындағы басты көрсеткіш
әрі фактор болатын, әмбебап ерекшелік – балалардың қарым-қатынас саласы.
Мектеп жасына ... ... ... ... ... ... ... орнына, рөліне және қарым-қатынастың даму
ерекшелігін анықтауға арналған зерттеулер ғылыми қорда аз ... ... ... [1], ... [2], ... [3],
Х.Т.Шерьязданова [4] және т.б. ғылыми зерттеулері кеңінен ... ... ... ... ... жеке ... ... дамып,
психикалық кейіптері қалыптасады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ететін бірден-бір фактор және
жағдай ... Ал ... ... ... ... реттей алуы,
олай болса, өзіндік бағаның дұрыс болуын қамтамасыз ететін де ... және ... ... ... ... ... ... және өзара ақпарат алмасуында болады. Ғылымдағы балалар қарым-
қатынасының мәнділігі әркімге – психологтарға, ... ... және ол ... ... әлеуметтенуіне қатысты зерттеулерден белгілі
болғанымен, балалар қарым-қатынасында шешілмеген мәселелер ... ... ... кезеңдегі балалардың қарым-қатынас
генезисіндегі негізгі заңдылықтар ашылған. Алайда, балалардың жеке ... ... өз ... тарихына, экономикасына, мәдениетіне
тікелей байланысты болып келеді. Осыған орай ... ... ... құндылықтарды балалар тәрбиесі мен дамуында пайдалану ... ... ... ... ... психологиялық мәселелерін
шешу, оны дамыту жолдарына деген қызығушылық арта түсуде [5], [6].
Мектеп жасына дейінгі ... ... ... сол ... ... психикалық тұрғыдағы, дамыту және түзету
мәселелерінің шешімі әлі күнге дейін ... ... ... балаларының
тәрбие, оқыту үрдістерін психологиялық, педагогикалық жағынан қамтамасыз
ететін мамандардың арсеналында ... ... ... ... ... қасы. Осы контексте ұлттық ойындар, құндылықтар ... ... ... ... ... ... құрал және әдіс болуы
керек. Себебі ұлттық ... ... мен ... ... ... қамтымайтыны болмайды. Алайда ұлттық ойындардың,
құндылықтардың балалардың жеке басын дамытудағы мәні ... ... ... ... күнге дейін ғылыми ... ... ... ... ... балаларды оқыту, тәрбиелеу мекемелері өз
функцияларының тізгінін босатып жіберуі, ересектердің қоғамдық дағдарыстан
әрқалай күй кешуі – бір ... ...... ... бала ... орын ... ... – қазақ балаларының мектеп
жасына дейінгі кезеңдегі қарым-қатынас ерекшеліктерін ... ... ... және ... ... тыс ... ... бала қарым-
қатынасын жетілдіру жолдарының бір ... ... ... ... ... дәстүрлі формалары, әдістері мен
құралдары жарамдылығы шамалы, тиімділігі ... ... ... ... ... ... С.М.Жақыпов еңбектерінде баса көрсетіледі [7].
Соңғы 30-40 жыл ... ... ... дамытудың
белсенді, жедел әдісі-тернингтер ұйымдастырылып, қолданылуда. Олар топтық
жұмысқа негізделіп, ... ... ... [8], ... ... [10], ... [11] т.б.).
Әлеуметтік-психологиялық тренингтердің әр түрі – сензитивті,
оқытып-жаттықтырушы, өнер-би, арт (сурет) тренингтердің – ... ... ... ... ... ... әлі де болса кеңейтіле
зерттелмеген. Ал, ... ... ... ... ... ... дейін назардан тыс қалып отыр. Осыларды ескере отырып біздің
зерттеу жұмысымыз 5-6 ... ... ... ... ... жетілдіру жолдарын қамтиды.
Зерттеу мақсаты – мектеп ... ... ... ... ... тренингті ұйымдастыру.
Зерттеу объектісі – мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... пәні – ... ... ... балалардың қарым-қатынасын
жетілдіру үшін қазақ тілінде тренингтік сабақтарды қолдану мүмкіндіктері.
Зерттеу болжамы – мектеп ... ... ... ... жетілдіру, қазақтың ұлттық ойындарын, ... ... ... ... ... ... сабақтарды
ұйымдастырумен байланысты болуы мүмкін.
Зерттеу міндеттері:
1. Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... мәселелерінің теориялық негіздерін қарастыру.
2. Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... және әдептілік құндылықтарының
мүмкіндіктерін анықтау.
3. Балалардың ... ... ... ... ... модификациялау және оларды ұйымдастырудың
тиімді жолдары мен әдістерін айқындау.
4. Мектепке даярлық топтарының ... ... ... ... әдіснамалық негізін жеке бастың әлеуметтік мәні мен оның іс-
әрекет ... даму ... ... [12], ... ... [13], ... [14], А.Н.Леонтьев [15]; мектеп жасына
дейінгі баланың жетіліп дамуы Л.И.Божович [3], ... [16]); ... ... ... ... [17], ... ... топтық жұмыс (Л.А.Петровская [8], Н.И.Хрящева [9], ... ... [11] ... ... ... ... балалардың қарым-қатынас
саласын зерттеуге арналған Г.А.Урунтаева, Т.А.Репина [18], Х.Т.Шерьязданова
[4], т.б. әдістемелері, эксперттік ... ... ... ... ... ... ... статистикалық өңдеу әдістері
қолданылып, мәнділігі анықталды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі. Мектеп жасына
дейінгі ... ... ... психологиялық әсерін ашу арқылы
қазақ балаларының ... ... ... ... Баланың қарым-қатынас сферасындағы ұлттық құндылықтардың
әлеуметтік мәнін, ... ... ... ... ... практикалық мәнділігі. Зерттеу нәтижелерін мектеп жасына
дейінгі ... жеке ... ... ... ... ... ... қатысты жұмыстарды пайдалануға ... ... ... нәтижелер мектеп жасына дейінгі мекемелерде психологиялық
қызмет, ... ... ... ... ... ... қатар мектеп
жасына дейінгі мамандарды дайындау салаларында да пайдалы.
Диплом жұмысының құрылымы 3 ... ... ... ... ... мен ... тұрады.
1. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ... ... ... ... Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасының педагогикалық-
психологиялық негіздері
ХХ ғасырдың ортасында дүниенің әр түкпірінде қарым-қатынас ... ... ... бір ... пайда болып тарала бастады.
Мұндай зерттеулердің ішінде балалардың қарым-қатынас сферасына қатысты
еңбектер ерекше орын ... ... ... ... ... балалар
психикасының дамуындағы қарым-қатынас аса ... ... ... ... өзара әрекеттестік және өзара қатынас
жасауының ерекше формасы.
С.И.Ожегов ... ... ... ... ... ... және
достық байланыс арқылы анықталады. Нақты әлеуметтанулық, психологиялық,
педагогикалық зерттеулерде қарым-қатынас ұғымы өзара әрекеттестік, ... ... ... ... ... қатар қарым-қатынас
контексінде өзара әрекеттесуді, қатынасты тиімді ... ... ... ... ... қабілеті мен ... ... ... ... қатынас мәселесін философия, психология,
әлеуметтену, этика, психолингвистика – осы сияқты, әр саладағы ғылымдар ... ... [19]. ... ... [20] іс-әрекет пен қарым-қатынас
өзара байланысты, сонымен қатар өзбетті деп тұжырымдайды, М.С.Каган [21]
қарым-қатынасты ... ... бір ... ... мен атрибутына тән
деп қарастырады, М.В.Соковин [22] адамның қарым-қатынасын ... ... ... ... түсіну және өзара әсер ретінде қарастырады.
Қарым-қатынас мәселесін ... ... ... ... ... Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде өзекті мәселе
болып көтерілді. Осы уақыттан бастап қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... болды.
«Қарым-қатынас» ұғымының көп анықтамаларының арасында ... ... ... ... деп ... ... ... [17], Х.Т.Шерьязданова, Т.И. Суркова [24], Д.А.Исмаилова,
Ж.А.Абишева [25] және т.б.) позицияларына жүгініп, М.И.Лисинаның [17, 22]
анықтамасын ... ... ... қарым-қатынас деп екі (немесе одан да
көп) адамның ... ... ... мен ... ... алуды мақсат
етіп, келісім мен бірлестікке бағытталған өзара әрекеттерін айтамыз. ... біз ... ... ... ... ... қарым-қатынастың орнына, 5-6 жастағы балалардың психикалық
дамуының қарым-қатынас байланысын анықтауға, ... ... мен ... ... баса ... аудардық. А.Н.Леонтьев [23]
іс-әрекеттің қай түрін болмасын қарым-қатынаспен қабаттас болады ... Ол ... ... қажетті шарты ретінде
қарастырады. А.Н.Леонтьевтің қарым-қатынасты ... ... түрі ... концепциясы. Б.Г.Ананьевтің [26], ... ... ... ... ... ... ... әдіснамалық
негізі болды.
Ал отандық ғалым С.М.Жақыпов бүтіндей оқу-тәрбие үрдісінің тиімділігін
анықтайтын ... бірі және ... мен ... ... ... деп ... диалогтық танымдық іс-әрекетті тиімділік
критериі деп көрсетеді. Мұнда ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үрдісіне жетекшілік жасау
мүмкіндігі пайда болатындығы дәлелденеді [7].
Б.Г.Ананьев, А.А.Бодалев концепциялары қарым-қатынаста ... ... ... ... басқаша айтқанда оқу-тәрбие
үрдісіндегі ұйымдастырылатын қарым-қатынас тең позициялы түрде жүргізу
басты ... ... Осы ... қарым-қатынасты жетілдірудің өзі баланы
коммуникативті қарым-қатынастың субъектісі ретінде қарау, тану, ... ... ... талдауда оның құрылымдық ... алу ... ... ... ... Бұл ... 1977 ж.
В.В.Давыдов [14] көтергенді. Г.М.Андреева, П.Яноушек [28] ... ... ... ... қабылдай алуы,
түсіне алуы, өзара ... ... ... және ... ... ... деп
қарастырылады.
Балалардың ересектермен және басқа балалармен қарым-қатынас жасауы
әртүрлі ғылыми позициядан түсіндіріледі. Сол ... ... ... ... ... ... ... «бала-балалар» жүйесіндегі
зерттеулерден көш ілгері және жан-жақты қарастырылған.
Балалардың 7 ... ... ... ... ... мен ... ... түрінде зерттеу және теориялық
тұрғыдан жалпылау үшін ... ... ... ғылымдары
академиясының жанындағы жалпы және педагогикалық психология ғылыми-зерттеу
институтында арнайы лаборатория ашылды. Бұл ... ... ... механизмдері мен оның өзгеріп, даму, жетілу жағдайлары философтар
мен социологтардың ... [21], ... [29], ... ... ... [15], ... ... (Б.Ф.Поршнев
[31], Г.М.Андреева [32], жас ерекшелік және бала ... ... ... [34], ... психология (В.А.Кан-Калик [35]
саласындағы мамандардың зерттеу пәніне айналды.
Қарым-қатынасты зерттеуде ең ... оның ... ... ... ... орай зерттеу барысында Г.М.Андрееваның [32] қарым-
қатынастың құрылымын талдау нәтижесіне жүгіндік. Ол ... ... ... ... 3 ... қарастырады: коммуникативтілік,
интерактивтілік және ... ... жағы ... ... ... ... интерактивті жақтың мәні қарым-қатынас
жасаушы жұптастардың өзара ... ... ал ...... ... қабылдауы, өзара түсінушіліктері. Ғалым
бұлай жіктеп, бөлудің ... ғана ... ... үрдісінде оның 3
жағы да көрінетіндігін дәлелдейді. Біздің зерттеуімізде осы ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде коммуникация, интеракция және перцепция ерекшеліктерін
дамытуды алға қойды. Бұл контексте ... ... ... ... ... ... ... қабылдаймыз. Біз балалардың қарым-
қатынасын коммуникативті іс-әрекет деп ... ... ... [17] ... сүйенеміз. Сонда қарым-қатынастың құрылымын
анықтайтын коммуникация, интеракция және ... ... ... ... қарым-қатынастың пәні, қарым-қатынасты жүзеге асыруды
қажетсіну, қарым-қатынас ... ... ... ... құралдары мен нәтижесі де қарым-қатынас элементтері ретінде
қарастырылады. Біз ... ... ... ... ... [36] ... қарым-қатынастың пәні қарым-қатынасқа
субъект рөлінде болатын басқа адам, яғни қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ғалымдардың көпшілігі
(А.Г.Ковалев, М.И.Лисина, ... [37], ... ... [39], ... [33] және т.б.) адамдардың қарым-қатынасты
жүзеге асыруда қажетсіну, басқа ... ... ... ниет ... тағайындаған.
М.И.Лисина [17], А.Г.Рузская, С.Ю.Мещерякова, және т.б. еңбектерінде
қарым-қатынас мотиві ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста танымдық іскерлік және
жеке бас ... ... ... ... ... мен ... ... мен оған салалас ғылымдарда қарым-қатынас құралдарының
сипаттамалары, жүйелері келтіріледі. ... [17] ... ... үш ... ... ... және тілдік құралдарына бөліп қарастыруы біздің
зерттеуіміз үшін де маңызды.
Қарым-қатынас құралдарын қолданып, жалпы нәтиже алу тәсіліне де талдау
жасалды. ... ... оның ... деп ... ... қарым-
қатынас тәсілі ... ... ... ... әсер ету, ... ... жасау, ақпарат беру тәсілдері
(Е.Г.Макарова), жалпы нәтиже ... ... ... ... ... әдіс пен ... ... (Д.А.Исмаилова, Ж.С.Абшиева [25]),
ретінде анықталады. Ал А.А.Бодалев [27] қарым-қатынас әсер ету тәсілдерін
интеллектуалдық эмоционалдық және ... деп үшке ... ... ... ... ... жетілдіру ең негізгі мәселе болып
табылады.
Қарым-қатынас анықтамасындағы (М.И.Лисина бойынша) оның жалпы нәтижесі
ретінде қарым-қатынастың ... ... және ... ... ... ... ... нәтиже – өзара қатынас (Я.Л.Коломинский ... ... ... ... ... ... ... Н.Н.Авдеева, А.Н.Силвестру) ... ... ... ... ... механизмдерін қарым-
қатынастың тиімділігін анықтайтын, өзара ... ... ... ... деп ... Осы ... В.С.Агеев, А.А.Бодалев
сынды ғалымдар топ ішіндегі және өзара қарым-қатынастың механизмдерін
көрсетіп, ... ... ... ... ... ... атрибуция, ореол эффектісін жатқызады.
Қарым-қатынас компоненттерінің дамуы, өзгерісі нәтижесінде интегралды,
тұтас құрылым пайда болады. Ол коммуникативті ... даму ... ... ... бұл ерекше құрылымдарды «қарым-қатынас
онтогенезінің сатылары», «қарым-қатынас формалары» деп атаған. Біздің
зерттеуде осы ... ... ... ... барысында жеке адамның ішкі жан дүниесі
қалыптасатындығын қарым-қатынас формаларын зерттеу арқылы көз жеткізген.
Көп ... ... ... ... «қарым-қатынас стилі» деген
ұғым да анықталынады, «қарым-қатынас ... деп ... ... ... не ... ... ... [24].
В.С.Мухина [33] қарым-қатынас стилін «әлеуметтік» психологиялық әсер
етудің дара – типологиялық ... деп ... ... ... үш стилін ұсынған. Осыдан соң Р.Липпит, ... ... ... ... және ...... деген
классификациясын жасаған еді. Қазірде ... ... ... т.б. ... ... стилінің классификацияларын ғылыми
қорда берген.
Біздің зерттеу ... 5-6 ... ... ... ... ... ересектердің, ата-аналардың, педагогтардың
балаларға психологиялық ... ... деп ... ... ... ... және либералды-босаң
стильдерге арнайы тоқталамыз.
Қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балалардың қарым-қатынастарын
жетілдіру, коррекциялау мәселелері үшін аса мәнді деп ... ... ... әсіресе диагностикалық жұмыс, олармен
қарым-қатынас саласында ... және ... ... ... ... орай ... психологиялық
әдебиеттерде балалардың қарым-қатынасын анықтау әдістемелерінің тиімді
түрлері жасалынған. Біз зерттеу барысында мұндай ... ... ... ... ... ... айқындау мақсатында жасалынған
әдістемелерді бірнеше ... ... ... ... ... оның жеке бас, ... қасиеттерімен байланыстырып, осы
қасиеттерді зерттеп, бағалауға мүмкіндік беретін әдістемелер ... ... ... ... ... ... ... тобы белгілі. Мұнда қарым-қатынас жағдайы экспериментатор
вербалды түрде немесе көрнекі құралдар көмегімен ... ... ... ... ... жас және ... ... ортасын және қарым-қатынас сферасын ескеруге мүмкіндік береді.
2. ... ... ... ... ... талдау әдістерін
диагностикалық мақсатта қолданудың ... ... ... ... ... ... тиімді қолдана алуын
анықтау мүмкіндігі бар.
Осы тұжырымдар негізінен ... ... ... ... ... категориясын сипаттайтын қарым-қатынастың
қажеттілігі, мотивтері, формалары, тәсілдері, стильдері-интегралды.
Ғылымда қарым-қатынастың ... де ... ... үш ... ... және ... сипаттайды.
Макродеңгей индивид басқа адамдармен қалыптасқан қоғамдағы
қатынастарға, дәстүрге, салтқа ... ... ... көрінеді.
Мезадеңгей тақырып мазмұнымен анықталады.
Микродеңгей – мазмұны және сыртқы көрсеткіштері (сұрақ-жауап, ым-ишара
т.б.) арқылы көрінетін контактілік байланыс.
А.Б.Добрович қарым-қатынас бірлескен іс-әрекетті реттейтін, ... ... ... ... болады деп анықтайды да, ... ... ... ... ... ... ... бөліп көрсетеді.
Қарым-қатынастың топтық жағдайдағы әлеуметтік психологиялық
эффектілерін, ... ... ... ... теориялық және
эмпирикалық зерттеу жүргізген. Алайда ... ... ... ... мен ... әлі де ... жеткіліксіз деңгейде. Ал қазақ
халқын, қазақ балаларының қарым-қатынас саласын жетілдіру ... ... ... ... ... ... әлі күнге
дейін жоқ десек, қателеспеген болар едік. Осы ... ... ... ... ... оны ... ерекшеліктеріне арналып
отыр.
Педагог-ғалымдардың қарым-қатынасты зерттеулерінде өзіндік бағыт бар.
Мұнда баланың психикалық дамуы, ... ... бір ... ... ... ... қарым-қатынас арқылы іс-әрекет ... ... ... ... ... Осы ... кезінде А.В.Луначарский,
Н.К.Крупская, С.Т.Шацкий, А.С.Макаренко және т.б. аса көп назар аударған.
А.В.Луначарский тәрбиенің терең жолдастық қатынасқа негізделуін ... ... ... болу ... деп ... ... нәтижелі болуын қамтамасыз ететін педагогикалық
техниканың құрамдас компонентіне Н.К.Крупская қарым-қатынасты жатқызған.
С.Т.Шацкий педагогтармен тәрбиешілер, яғни ... мен ... ... әрекеттестік жасау ситуацияларын терең ... әсер ... ... мен шеберлікті, балалар ұжымын
ұйымдастыру тәсілдерін қарастырған.
А.С.Макаренко қарым-қатынасты жеке ... ... ... жоқ. ... оның еңбектерінде ұжымның қалыптасуындағы қарым-
қатынастың рөлі, ұжымдағы іскерлік және жеке қатынастар мәселелері, балалар
ұжымымен ... ... ... ... ... ... Олай ... біріншіден оқу міндеттерін шешу құралдары, екіншіден тәрбие
үрдісін әлеуметтік-психологиялық ... ету ... ... оқу ... ... ... тәрбиеші мен балалардың өзара қатынасын
ұйымдастыру тәсілі ... ... ... ... ... ... үйретілуі қажеттігін жетілдіру үшін арнайы дәрістерді жоғарғы оқу
орындарында оқыту керек деген. ... ... ... ... ... ... ... педагогтық қызметін атқрауға даярланатын
студенттерге практика алдында ... Атап ... ... ... «психологиялық консультация негіздері»,
«қазіргі педтехнология», «Психокоррекция негіздері», «Жас ... ... ... ... психологиясы», «Қалыпты емес ... және т.б. ... ... ... ... ... ерекшеліктері, механизмдері және оны нәтижелі
ету жолдары мен ... әр ... ... ... ... (тиімді) қарым-қатынас оқыту
мен тәрбиенің басты мәселесі болып көтеріледі. Ол ұжым ... ... ... ... ... ... ... жас ерекшелік және педагогикалық психология салаларында
қарым-қатынасты зерттеу мәселелері ... жиі ... Ол ... ... тәжірибесіндегі сұраныс-қажеттілікпен түсіндіріледі.
Қазір «қарым-қатынас» және ... ... ... және ... ... қарастырылады да, балалардың психикалық үрдістерінің,
функцияларының, қасиеттерінің коммуникациялық ... ... ... ... Бұл ... өзі ... ... теориялық және
эксперименталдық зерттеулерді интенсификациялап қана қоймай, психология
пәнінің принципиалды жаңаруына жағдай ... ... [32]). ... ... дамуы басқа индивидтермен қарым-қатынас, байланыс жасау
арқылы психологиялық жағынан бағаланып, талданады. Сонда адам психикасының
даму ... ... ... ... А.Н.Леонтьев [23]) сипаттамасынан «асып
шығады» да, басқа адамдармен қарым-қатынас жасау, әрекеттесу, ... ... ... ... ... ... стилі беріледі, бірлік
пайда болады, топтық және ұжымдық іс-әрекетті ... ... ... күрделі процесі әлеуметтік детерминатының нақты факторы, жеке адам
ретінде даму стимуляторы М.И.Станкин.
Қарым-қатынастың бұл аспектісі, кезіндегі ... ... ... [12], ... ... [23], ... [2],
Б.Ф.Ломов, А.В.Петровский [37], Г.М.Андреева [32], А.А.Бодалев [27] және
т.б. еңбектеріне негіз ... ... үшін ... ... жайт, ол жоғарыдағы қарым-
қатынас детерминттілігін (себептілігін), яғни адам ... ... ... ... ... ... дамуды психикалық
коррекциялау және реабилитациялау міндеттерін шешуде қарым-қатынастың әрі
құралы, әрі мақсаты ... ... Осы ... ... ... Ж.Лакан, К.Р.Роджерс, А.Г.Маслоу, Р.Мэй, С.М.Джорард
концепциялары, ... оның ... және ... жақтары
дамып отыр.
5-6 жастағы балалардың қарым-қатынас сферасы, екі жазықтықты қамтиды:
1) балалардың ата-анасымен, тәрбиеші-педагогтармен және ... ... ... 2) ... ... балалармен өз қатарластарымен,
өзінен кіші және ересектеу балалармен қарым-қатынас жасауы.
Бұл аспектілер негізіндегі зерттеуді ең ... рет ... ... Рене ... Анна ... ... Олар баланың анасымен қарым-
қатынас жасауындағы ... ... ... және ... дамуына
кедергі болатындығын көрсеткен. 5-6 жастағы ... ... ... ... ... агрессивтіліктің, девианттылық,
делинквенттіліктің және ... ... ... ... қоймайтындығын
дәлелдеген. Н.М.Щелованов, Н.М.Аксарина балалармен қарым-қатынас, контакт
жасау мәселесін бірінші орынға қоя ... ... ... ... ... ... деген ұғымды балалар мен ересек адам
арасындағы байланысты сипаттау үшін ең ... ... ... ... да, бұл ... әр кезеңде көкейтесті
болғандығын байқаймыз.
М.В.Елагина, ... ... ... ... ... ... ... Х.Т.Шерьязданова
т.б. зерттеушілер мектеп жасына дейінгі кезең балаларының қарым-қатынасында
төрт форманың бір-бірінің орынын ... ... ... ... ... қарым-қатынасы жағдайлық – жеке басытқ (ситуативно-
личностная). 0,6-2,5 – ... ... – 2,5-5,0 ... тыс, танымдық (внеситуативно-познавательная) және ... тыс, жеке ... ... ... Бұл ... ... ... адамдармен қарым-қатынасын
сипаттайды. Ал, балалардың басқа балалармен ... ... ... ... ... ... және ... тыс іскерлік қарым-қатынас формалары болатындығы
ғылымда белгілі болып отыр. Қазіргі психологиялық ... ... ... балалардың сипаты жайлы концепциялардың Х.Т.Шерьязданова жүйелеген
суреті белгілі (1-сурет).
Әрбір қарым-қатынас формасының ... ... ... беріледі. Психолог-педагог-зерттеушілер ... ... ... ... ...... зерттеу және коррекциялық жұмыс үшін ... деп ... ... біз де ... ... [1] зерттеу концепциялары ... ... ... ... қарым-қатынасының ерекше формалары болатыны
көрінеді. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... іс-әрекетінің әртүрлі төрт сатыларының кезектесіп келуі
деп қарастыруға болады. ... ... ... 5-6 ... ... ... сәйкес келетін төртінші форманы сипаттауымыз жөн
шығар.
М.И.Лисина [17] және оның шәкірттері бұл ... ... ... ... деп ... Бұл ... бойынша 5-6 жастағы
балалардың коммуникативті іс-әрекетінде қарым-қатынастың жеке бастың мотиві
жетекші болады. Ересек ... ... ... ... ... ... ... рөлімен, статусымен және адамгершілік-
моральдік жағымен «үлкен» дос деп қабылдайды. 5-6 жастағы ... ... ... ... емес, әлеуметтік ортасына, яғни басқа ... аса ... ... ... ... ... дәл осы ... балалардың қарым-қатынасын жетілдіру
өте тиімді болады деп санаймыз. Себебі балалар ересек адамдармен қарым-
қатынас құруға ... даяр ... онда ... әсер ету, ... ... мүмкіндіктері де зор болмақ. Бұл кезде балалар ересек
адамның мейірімді қатысымен ғана қанағаттанбай, ... ... ... ... ... ... ... 5-6 жастағы балалардың ересек
адамдармен ... ... ... моральдік-адамгершілік
құндылықтарын меңгеруге негіз болатындығы көрсетіледі.
Қарым-қатынастың ... ... ... ... 5-6 ... ... олардың мектепте оқуға даяр екендігін білдіреді.
Р.Б.Стеркина, А.М.Счастная мектеп жасына ... ... ... сферасына ересек адамдардың пікірі мен ... ... ... ... 5-6 ... балалар мен ересек адам
арасындағы ... ... ... өтуі ... ... ... ... қарым-қатынасты қажетсінуінің
әсерінен ғана ересек адамға бауыр басу феномені болатындығын тағайындалған.
5-6 жастағы балалардың ... ... ... ... және когнитивті жақтары қалыптасып, ... және ... ... ... аффективтілік балалардың өз-өзіне қатысын, ал когнитивтілік –
өзі жайлы түсініктерін қамтиды. Осылайша балалар өзін-өзі ... ... ... Бұл ... В.В.Давыдов пікірі бойынша оқу әрекеттері мен
рефлексияны құруға алғы шарт, ол да ... ... ... ... Балалардың өзін-өзі оң бағалауын ересек адамның
қамқорлығы мен мейірімі қамтамасыз етеді.
Бұл 5-6 ... ... өзін ... ... ... ... /3/, ... Р.Б.Стеркина зерттеулерінде қарастырылған.
Алайда балалардың өзін жоғары ... ... ... ... ... қойып,
өз күшін барынша жинақтауға стимул болады.
А.И.Силвестру ересек ... сөзі ... ... бағалау
деңгейлеріне әсер ететінін эксперимент арқылы дәлелдеген .
Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасы таңдамалық сипатта
және қарым-қатынасты ... ... ... ... эксперименттерінде тркелген. Сонымен қатар ғалым балалардың ересек
адамдармен ... ... ... дүниеге, ортаға мәдени қатысын,
дүние танымының қалыптасуын қамтамасыз ... ... ... орай өз ... ... ... алғы шарттың мына жүйесін ұсынады (2-сурет).
Д.Б.Годовикова балабақша мен балалар ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынас құруға байланысты болатынын анықтаған.
Егер қарым-қатынасты коммуникативтік іс-әрекет деп ... ... осы ... жүзеге асыратын құрал болады. Сондықтан балалар тілінің
даму ерекшеліктерін ... да ... ... бір ... Кезінде
А.Р.Лурия, А.В.Запорожец /1/ тілдің балалардың мінез-құлық, жүріс-тұрысын
реттейтін әсерін ... ... ... ... ... дейін тілдің дамуы үш ... ... ... Біздің зерттеу
жағдайымызда 5-6 жастағы балалардың тілі вербалды қарым-қатынастың даму
сатысына ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қарым-қатынасымен анықталатындығын көрсетеді.
Психологиялық, педагогикалық зерттеулерде педагог пен ... ... ... ... орын ... Бұл ... арнайы «педагогикалық қарым-қатынас» деген ұғым қолданылады.
Педагогикалық қарым-қатынас А.А.Бодалев [27], ... ... [34], ... [37], ... [15] ... ... формалары, тәсілдері бойынша сипатталады.
Педагогикалық қарым-қатынас педагог пен ... ... ... ... деп түсіндіріледі.
Педагогикалық қарым-қатынас негізінде балалардың мінез-құлқы таным
дүниесі, адамгершілік позициясы қалыптасып, жетіледі.
Педагогикалық қарым-қатынастың формасы – ... мен ... ... ... әрекеттестіктері болып табылады.
Педагогикалық қарым-қатынас педагогтың жеке басы, балалар ... ... ... яғни ... ... ... әр ... көрінеді.
В.С.Мухина [16] қарым-қатынас стилін педагогтың балаларға әлеуметтік
психологиялық әсер етуінің дара типологиялық ерекшелігі деп ... ... ... ... қарым-қатынас стилінде
коммуникациялық тәсіл, қатынас сипаты, ... ... ... ... ... рөлі мен статус көрінеді.
Әрбір қарым-қатынас ... де ... ... әсер ... ... қарым-қатынасындағы авторитарлық стиль педагогтың
позициясымен ... Онда ... ... ... ... етуі,
не іс-әрекетті күшпен орындатуы, ... ... ... ... ... асты етуі, балалар мүмкіншілігінен тыс ... әсер ету, ... ... ... ... ... өз мінез-құлқын, жүріс-тұрысын реттей алмауы, қорқыныш-үрейлі
күй кешуі, кез-келген іс-әрекетке қызығушылық, ниет, мотивтің болмайтындығы
талай ... ... ... ... ... ... педагог пен балалардың бірдей белсенді позициясын
қамтамасыз етеді. Педагог ... ... ... ... мен
өзінің ішкі мүмкіндіктерін шығаруға жағдай жасайды. Мейірім, достық
негіздегі дара ... ... ... ... ... ... құндылықтарды қалыптастыруы, дамытуы мүмкін болады. ... ... және ... ... ... ... ... қарым-қатынастың либералды – босаң стилі негізінде
балалардың өз міндеттерін түсінбеуі, ... ... ... ... ... ... алмауы сияқты негативтер болады. Бұл
педагогтың кәсіби ... ... ... ... ... ... ... стильдер
қолданылғанымен бірі басымдылау болады [33].
Педагогтың қарым-қатынас стилі мен балалардың эмоциялық қалпында өзара
байланыс болатынын ... [27] ... ... ... ... ... балалармен ересек адамның
қарым-қатынас стилін эксперименталды зерттеген. Ол ересек адамның қарым-
қатынас стилі ... ... ... ... ... ... белсенділіктің, шығармашылық қасиеттің,
мотивацияның өзгеретіндігін анықтады.
Зерттеу барысында педагогикалық қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... де сәйкес келетіні белгілі болды.
Сондықтан біз бұл жағдайды 5-6 жастағы ... ... ... ... [24] ... ... ... жасына дейінгі
балалардың танымдық үрдістері – зейін қасиеттеріне, ес сапасына, ойлау
түрлеріне, педагогикалық қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ортасы ересектермен қоса басқа
балаларды, қатарластарын қамтиды. Ал, айтылған ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері болатынын
Я.Л.Коломинский көрсеткен [34].
Сол сияқты С.Л.Рубинштейн ... өз ... ... «кеңейтілген эгоизм», байқалатынын, ересек адамдармен ғана қарым-
қатынас құру балалардың әлеуметтік дүниесін тұйықтататыны ... ой ... ... 5-6 ... ... өз қатарластарымен
қарым-қатынас құруда белсенділік көрсетпейтіндігі сипатталады.
Бұл жағдайды ... ... ... ойын ... ... ... коммуникативтік мотивтердің
болмауынан деп түсіндіреді. Біз баллардың қарым-қатынасын жетілдіру,
коррекциялау ... ... ... осы ... ... қарым-қатынасын зерттеуге арналған әдістемелер негізінен
байқауға, әңгімелесуге, ... ... ... әдістерге сандық,
сапалық жағынан бағалауға, эксперттік ... ... ... жас ерекшелігіне, тәжірибесіне байланысты диагностикалық
жұмыстар табиғи жағдайда өтуі жөн болады. Осы ... ... ... ... видео, жазба, таспа, аппаратураларын – қолдану аса ... /8/. ... ... ... ... ... белсенділігі қарым-
қатынас жасауына, өз-өзіне танып білуіне ... ... Біз ... ... ... арналған әдістемелерді толық (саны
жағынан) қолданса ғана балалардың коммуникативті ... ... ие ... деп ... ... ... қарым-қатынас
компоненттерін зерттеуге арналған әдіс-тәсілдерді толық ... ... ... уақыт шеңберіне симайтындығы даусыз. Ал, екінші жағынан, әрбір
бала ... бір ... ... ықпалында болады. Сол ортаның
құндылықтарын өзінің жеке басына «сіңіреді», бұл ... ... ... ... әлеуметтік этикетпен, ритуалымен, құндылық есебіндегі
мінез-құлық, жүріс-тұрыс стандарттарымен әрленіп, ... ... ... ... Әсіресе ұлттық өзіндік сананың интенсивті
дамуына барынша жағдай жасалынып жатқан ... ... ... ... ... ... бөліп алып, «тексіз»,
«ұлтсыз» пенде күйінде қарауды, зерттеуді заттың футлярын ғана қызықтаумен
салыстырар едік.
Сонымен ... ... ... ... ... ... жұмыстың коррекциялық, дамытушы әсері де оған параллель болу
керек деп санаймыз.
Мәселеге қатысты психологиялық, педагогикалық зерттеулерді ... ... ойын ... ... ... ... ... тиімді екеніне көз жеткізді. Мұның өзінде, зерттеу ... 5-6 ... ... ... ... диагностауда ұлттық
ойындар – әмбебап әдіс деп болжам жасаймыз. Баланың басқа балалармен қарым-
қатынас құру арқылы өз-өзін ... ... ... ... Ал, ... ... кезеңдегі «бала-бала» жүйесі В.С.Мухина еңбектерінде
сипатталынады. Ғалым баланың басқа ... ... ... ... дамуына жағдай жасайтынын тағайындайды [16].
Онда негізгі 3 жағдай баса көрсетіледі:
1) Баланың балалар тобымен қарым-қатынас құруында ... ... ... ... ... ... «бала-бала» жүйесінде ғана кейбір іс-әрекет түрлерін меңгеруге болады,
яғни ... ... ғана ... ... ... ... ... алады;
3) Балалар тобында мінез-құлық, жүріс-тұрыс ... мен ... ... ... ... ... 5-6 ... балалардың ересек адамдармен қарым-қатынас
құруы жеткіліксіз ... ... ... ... жасау
мүмкіндіктері де шекті болатындығын көрсетеді. Ал Д.Б.Годовикова балалардың
ересек адамдармен ... ... ... ... ... ... тағайындаған.
Балалардың өз қатарластарымен қарым-қатынас құруы осы қарым –қатынасты
қажетсінуімен анықталады [17]. Бұл ... ... ... ... бастайды.
5-6 жастағы балалардың басқа балалармен қарым-қатынасты қажетсінуін
А.И.Фукин 3 топқа ... ... ... ... ... ... Олар ... байланыс жасағанда жағымды ... ... ... ... аса назар аудару, сезімталдық көрсетуі, жұптасының
қарым-қатынас құруына түрткі болу ... ... ... ... қарым-қатынаста енжар балалар жатады. Олар өздерін топ
ішінде ұстай алмай, беймаза күй кешеді, жағымсыз ... ... топ ... ... ... ... сипатталады. Оларға
1-ші де және 2-ші де топ ... ... тән ... ... ... мектеп жасына дейінгі балалардың ойын
әрекетінде ересектер мен бала ... ... ... ... ... ... оны сурет түрінде көрсетеді (3-сурет).
Сонымен баланың басқа балалармен қарым-қатынас құруында әрбір баланың
ересектермен байланыс жасауындағы ... жас ... ... ... ... ... біздің жағдайымызға қазақ отбасындағы
әлеуметтік роль мен ... ... ... ... ... ... ... қажет деп пайымдаймыз. Алайда,
қарым-қатынас әсіресе мектеп жасына дейінгі кезеңдегі коммуникативтік ... ... ... ... балалардың әлеуметтік
ортасындағы этно-мәдениеттік факторлар әлі күнге қарастырылмауда. ... ... ... ... ... ... ... дамытуды
(тренинг әдісімен) басты мақсат етіп отыр.
Біздің зерттеу болжамымызға сәйкес 5-6 жастағы балалар ересектермен,
басқа балалармен тиімді ... ... ... ... ал, ... ... ... ерекше ұйымдастырылған үрдіс болса ғана, қарым-
қатынасты балалардың қажетсінуі, оған мотивтері пайда ... ... ... жеке ... қарым-қатынас формасының қалыптасуы жүзеге асырылады, ... ... ... ... ... ... Мұндай ерекше
ұйымдастырылатын үрдіс – топтық іс-әрекетке ... ... ол – ... әдісі).
Сонымен қорытынды жасайық:
1) 5-6 жастағы балалардың психикалық дамуының басты факторы ... ... бұл ... ... ... ... және ... құра алады.
2) «Қарым-қатынас» ұғымы психология, педагогика және олармен салалас
ғылымдарда қарастырылады. ... ... ... ... ... компоненттері нақтыланған. Оларды анықтау арқылы
ғана балалардың ... ... ... ... ... формалар, әрекет-актілер, жеке-дара стилдер, яғни жалпы нәтиже
белгілі болады.
3) 5-6 жастағы балалардың қарым-қатынасы жағдайдан тыс – жеке ... ... [17]. Бұл ... ... басқа адамдарды, яғни
әлеуметтік ортасын танып білуге ... ... ... ... ... ... ... вербалды емес
қарым-қатынас тәсілдері дамиды. Айтылған форма негізінде балалар
моральдық, ... ... ... дикуссивті ойлана
алады, эмоциялық жағымды реакциялар қалыптасады, өз-өзін аффективті ... ... тани ... Мектепте оқуға мотивациялық,
интеллектуалдық және коммуникативтік тұрғыдан даяр болады. Олай ... 5-6 ... ... ... ... баса ... қажет.
4) Ғылыми зерттеулерді талдай отырып, 5-6 жас балалардың қарым-қатынас
сферасын дамыту, кеңейту үшін ең ... ... ... ... 5-6 жастағы балалардың қарым-қатынас сферасына арналған зерттеулерде
әлеуметтік орта ... ... ... аспектісі
ескерілмейді.
6) Жанұядағы тәрбиеге ересек адамдар ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы қарым-қатынас формасы
қалыптаспай, балалар мектепке келетіндіктері, олардың қарым-қатынас
сферасындағы ... ... ... ... ... ... ... 5-6 жастағы балалардың қарым-
қатынасты қажет етуін, коммуникативтік мотивтерінің болуын, ... ... ... ... ... (вербалды және
вербалды емес) жетілдіруді, қарым-қатынастан жалпы ... ... ету ... ... Ол үшін ... жетекшілігімен,
балалардың бір-біріне әсері болатындай ерекше топтық ... ... ... ... әсер деп ... ... тармақта мектеп жасына дейінгі балаларға ... ... ... ... негіздері мен ерекшеліктеріне талдау
жасаймыз.
2. Әлеуметтік-психологиялық тренингтің ... оны ... ... ... ... психикасындағы жаңа құрылым –
мотивтердің бір-біріне бағыныштылығы, ... ... ... іс-
әрекеттерінің негізгі түрлерінің бірлесе жүзеге асуы болады (В.С.Мухина
[16], ... [2]). ... да ... бір ... ... ... ететін тренингтердің тиімділігі сөзсіз жүзеге асады.
Әртүрлі топтық психологиялық ... ... ... бірнеше ұғымдар қолданылады: топтық психотерапия, коррекциялық
топ, тренингтік топ, топтық жұмыс, тренингтік жұмыс, топтық әдіс, белсенді
топтық әдіс және т.б. ... ... ... ... ... бар ... психологиялық, педагогикалық теория мен тәжірибеде жан-жақты
қарастырылуымен анықталады. ... ... ... ... да ... ... пайдалануға себеп болады.
Алайда, жоғарыдағы ұғымдардың барлығы да бір ... ... ... топ ... ал, ... ... ... үш аспектілердің оқыту, психотерапия және психокоррекция ... ... ... «тренингтік топ», «топтық әдіс»ұғымдарын
әрбір психикалық дені сау, өзінің ... ... ... және
өзіндік жетілуге, дамуға мүмкін болатын шағын топтың ерекше ... ... ... ... деп бір мағынада қарастырамыз. Біздің
зерттеуде тренингтік топтардың әртүрлі ... ... ... ... біліктілікті және қабілетті дамытып, оларға сәйкес коррекция
жасайтын оқытудың бір ...... ... ... ... тренингтің өзара әрекеттесі және оқытушы мен
оқушылар арасындағы ... ... ... ... танымдық іс-
әрекет қалыптасатындығын С.М.Жақыпов көрсеткен [7]. Ғалым мұндағы қарым-
қатынас құрылымының аса иілгіштігі мен динамикалығын тұлғалар ... ... ... бір ... ... деп қарастырғанда,
оның тиімділігін бірлескен пікірлестік, танымдық іс-әрекеттің қалыптасуымен
анықталады.
Тренинг басқа адамдарды терең ... ... өз ... ... көретіндігімен салыстыруға мүмкіндік береді; өз
мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... жасайды.
Тренинг терминін ғылыми пайдалануды кезіндегі Германия Демократиялық
Республикасында М.Форверг енгізген. Ол алғашқы кезде ... бұл ... ... ... ... мен ата-аналар
арасындағы қарым-қатынасты коррекциялауда пайдаланған.
Тренинг жеке адамға басқаларды, ... ... ... ... ... ... ... бөлісуге жағдай жасайды, әркімнің өзіне
сенімділікті туғызады, ашық болуға, ... ... ... ... ... ... көруге мүмкіндік береді. Тренинг өз-
өзіңді бақылауға, байқағыштықты ... ... ... ... жол ... ... ... қарым-қатынастағы компентенттілікті
жетілдірудегі орны мен маңызы Ю.Н.Емельянов, Л.А.Петровская, А.С.Прутченков
т.б. еңбектерінде жан-жақты қарастырылады.
Тренингтің қандай ... ... да ... жұмыстың бір
қатар нақты принциптерін сақтау, топтағы қарым-қатынас ... оның ... ... кез-келген іс-әрекетін игеруіне өзіндік белсенділік
таныту, топтың тұрақты болуы, топ мүшелерінің бір-біріне ... ... ... ... пен ... эмоционалдыққа жағдай жасау талаптары
басты шарт болады /9/.
Сонымен қатар тренингтердің барысында жеке ... топ ... ... ... үш ... ...... жұмыс – «өзгеріс»;
3) ақырғы – «бекіту» болады [11], [10].
Л.А.Петровская, В.В.Синдоренко, Э.Г.Эйдмейлер т.б. ... ... ... ... де оны ... ... ... әсер ету позициясымен, жеке бас ... және ... ... ... ... ... ... нақты топтық әдістер өте көп. Бұл ... ... ... ... ... ... емес. Алайда қарастырылған мәселені
анықтау үшін ғылым мен тәжірибеде бар бағыттарға сипаттама берелік.
Неміс-американдық психолог К.Левин ... ... ... ... ... әсер ... жөн болатындығын психологиялық әсер ... ... ... бұл ... тиімділігі ертеден-ақ
халыққа белгілі болған. Бақсылық көріністер науқасқа әсер ... ... ... көпшілік науқасқа әсер етудің дәстүрлік, ритуалдық
жолдары көпшілік топ ... ... ... топ ішіндегі эмоциялық қозуды
күшейтіп, оның бір адамнан екіншіге, одан басқаларға берілу, ... ... ... ... әсер ету ... ... ... Иландыру,
сендіру әрекетінің топ арасында ... ... ... ... ... ... арқасында бақсылық әрекеттер топта санасыз
қабылданып, түсініксіз ... ... ... психологиялық әсердің
нәтижелі болуын қамтамасыз етеді.
Топ ішіндегі психологиялық әсерді ең ... ... ... ... соңғы жылдарында Париждік дәрігер Ф.А.Месмер ниеттенген. Сол ... ... ... ... жасап, дәрігер мен науқастардың өзара
әрекеттестігінің әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... Ал Х1Х ... орта кезінен бастап Европадағы
психиатриялық мекемелер гетеросуггестиялық, яғни бір ... ... ... мен мінез-құлқына әсер ету, сендіру механизмдерін психологиялық
әсерде қолданып, топ ішінде гипноздың күшін пайдаланған.
Сау адамдардың өзіндік санасын дамытуға ... ... ... мен ... әлеуметтік-психологиялық зерттеу Х1Х ғасырдың
соңында ХХ ... ... ... ... орай ... мен
психологияның қиылысуында жаңа ғылыми ұғымдар пайда болған. Біздің мәселеге
тікелей қатысы бар ... ... де сол ... ... ... ... Тағы да аша түссек, топтық «тренингтік әдістер» термині
сау адамдармен психологиялық-сарамандық жұмыстағы әсерге қатысты болады.
А.Адлер жеке адамды дамыту мен оның ... мен ... ... ... ... ... психологиялық астарына көп мән
береді. Психологияда ең алғаш балаларға топтық әдісті, дәлдеп айтқанда,
топтық ...... пен ... талдау жасау әдістерін қолданған. Ал
«топтық талдау» терминін психологиялық ғылымға ... ... ... ... ... ... психологиялық әсер
ету мүмкіндіктерін ең алғаш А.Вольф ашқан.
Сонымен қатар топтық ... ... ... ... ... ... С.Славсон т.б. болады. Осылардың ... ... ... С.Славсон тәжірибесінің қатысы бар. Ол балалар мен
жеткіншектерге ... бірі ... ... – топтық
модификацияларды қолданған. ... топ ... ... ... мен ... ... өзгертуді дамудың базисі деп
тағайындайды.
Тренингтік топтардың жетіліп, дамуы К.Левин есімімен байланысты. ... ... ... ... топтық динамика, әлеуметтік әрекет және басқа ... ... ... ... ... ... ... К.Левин
өзінің өріс теориясын – индивидтің мінез-құлқын анықтайтын бірлескен және
байланысқан факторлар ... ... Бұл ... ... ... оның ... қамтып, бір психологиялық өріс болады. ... ... да ... ... ... ... ... қажет. Топтық
жұмыстағы аса бір айшықты, эмоционалды бағыт психодрама, оның дүниеге ... ... ... ... ... бір жай, ... психодрама
мектеп жасына дейінгі балалармен ұйымдастыру тәжірибесінде топтық әдіс
ретінде ... ... мен ... талданып, сипатталынбаған.
Алайда біздің зерттеулеріміз Дж.Морено жасаған ойын әдістерін тренингтердің
қандай түрі болмасын, қандай ... (жас ... ... ... ... ... модификациялай отырып, кеңінен жүргізуге мүмкін
болатындығын көрсетті.
Бихевиористік бағыт қойнауында өмірге ... ... – жаңа ... ... ... ... ... шешуді және т.б.
үйрететін мінез-құлықтық тренингтердің әр түрінің теориясы мен ... ... ... ... ... өкілдері жеке адам
өзара сенім, еркіндік және ашықтық атмосферасында өзін-өзі ... ... даму ... ие ... ... Осы ... ... деген атпен тренингтік жұмыс жүргізудің ... ... ... бар.
АҚШ пен Батыс елдеріндегі тренингтік жағдайда қандай да бір ... ... ... ... ... өз ... саналы түрде
аңғаруы, адамдармен қарым-қатынасты тиімді жүргізуі үшін ... ... ... Д.Джонгвард әдістері ересектер үшін көп қолданылады. Ал
біздің зерттеуде трансактілі талдауды әртүрлі жаттығулармен байланыстыра,
балаларға арналған ... ... әдіс ... ... ... ... контексінде топтық жұмысты гештальттық
бағытта ұйымдастыруды ашқан Ф.Перлз тәжірибесі ерекше орын алады. Перлз
эмоциялық инсайт ... ... ... ... ... ... ... арылу» мүмкіндіктеріне ие болатын топтық,
тренингтік жұмыстарды дәріптейді.
Жоғарыда сипатталынған топтық, тренингтік жұмыстың бағыттары ғылым ... ... ... аса кең ... Бұлар қазіргі кезде
қолданылып жүрген топтық психологиялық әдістердің ... ... ... ... ... коррекциялау тәжірибесінде аса тиімді топтық
психологиялық әдістердің негізінде пайда болып, синтетикалық, ... ... ... бар ... ... жаңа ... қолданылуда.
Мұндай жинақталған тренингтік жұмыстар қазіргі ... ... және ... ... жүрген дені сау адамдарға психологиялық әсер ету
әдістерінің әртүрлерін құрайды.
Іскерлік және жетекшілік рөлдерге ... ... ... ... бір ... әдісі. В.К.Тарасов жүйесінде негізделген
тренинг – мектепке дейінгі мекемелер педагогтарына қолдануда тиімді нәтиже
беретіндігін эксперимент ... ... ... ойын ... ... ... ... емес екендігін, тренинг мазмұнын мектеп жасына дейінгі мекемелер
педагогтарына лайықтап модификациялап қолдану керектігін ... ... ... ерекше дидактикалық формада ұйымдастырылатын
оқыту-тренингтік топқа ... ... ... ... ... және талдау жасау компоненттерінен тұрады. Сонымен
қатар Ю.Н.Емельянов сабақтарын балалармен де, ересектермен де жүргізуге
болады.
Қазіргі ... ... ... ... жанұялық, қорғану,
қауіпсіздік т.б.) арнайы контингенттерге арналған ... ... ... мен ... ... Баса ... бір ... тренингтік әдістер алғашқы кездері тек ересектерге арналса, бүгіндері
мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... бар.
Қазіргі кезде баланың жеке басын дамытуға арналған бағдарлама мақсаты
– белгілі балалардың ... және ... ... ... әліппесі» - бұл практикалық курс мектеп жасына дейінгі
балалардың (3-6 жас) қарым-қатынас процесін ойдағыдай дамытуға бағытталған.
Бұл әдістемеде мектеп ... ... ... ... ... ... ... оқытудағы – ситуациялық әдіс. Сабақтың мақсаты – ойындық
ситуацияға жағдай жасау абаланың белсенділігін арттыру, ... ... ... ... ... ... дидактикалық,
шығармашылық, сюжеттік-рөлдік басқа ойындар ... ... ... ... ... т.б. қатарласа жүреді.
Сонымен қатар, қазіргі кездері дене ... ... ... әр түрі (би, ... әуен т.б.) арқылы терапиялық
топтық жұмыстар әр салалы болып, ... ... ... ... ... ... ... ырғақты – би терапиясының, әуен ... ... әр ... ... эмоция ерік сферасын
жаттықтыруға, психикалық реттеуде, шығармашылық ресурсты актуализациялауда
қолдану ... зор. ... ... ... бұл жаңа ... тәжірибелік зерттеуімізден де орын ... ... ... ... ... әр ... психологиялық әсері болатын
компоненттерін қолданамыз.
Ал біздің республикадағы психологиялық, педагогикалық теория мен
тәжірибеде ... 5-6 ... ... ... ... ... ... жоқ.
Тренингте топ «айнаның» рөлін атқарады, оның әр мүшесі өзін және
өзінің жеке басындағы ... ... көре ... ... ... ... қайсының болмасын еңбектеріне талдау
жасасақ, тренингтің тиімді өтуі оқытудың интенсивтілігіне, топ мүшелеріне
жаңа ... ... ... ... жұмыла әрекет ету, түсіне білу,
қабылдау алу, жеке ... ... ... білу ... сақтаумен
байланысты көрінеді. Осыған орай әдебиеттерде тренингтік топ нормасы бар:
- «Осы жерде және дәл қазір» тек ... ... ... ... ... ... ... топта болып
жатқан процестерді талқылау (қарым-қатынас стилі, қайшылықтар және
т.б.);
- Конфиденциалдылық: топ ішіндегі жағдайды сыртқа шығармау;
- Бағаламау;
- «Мен» принципі: ... ... өз ... ... ... де ... ... «біз» - деген сөзді мүлдем қолданбау;
- Қателесуге «құқықты».
Осы жерде біздің зерттеу ... орай ... ... ... ... Бұл ... ... қатысты. Біздің
зерттеу объектіміз 5-6 жастағы балалар болғандықтан, бұл норманы ... ... ... ... ... топ ... ... психологиялық
тәсілдерді, ойындарды, техникаларды басқа жерде, балалармен еркін ойнағанда
қолдану, қайталау өзіндік дамуға жағдай жасайды деп есептейміз. Сондықтан 5-
6 жастағы ... ... үшін ... ... ... деп
тағайындаймыз.
Тренингтік топ құрамы шамамен 8-ден 18 адамға дейін болуы керек [8, ... ... ... пікірлері бойынша топтың гомогенді (біртекті)
болғанынан гетерогенді (әртекті) болуы аса тиімді болады. Алайда ... ... ... жас ... ... ... ... Бірақ ересек адамдарды «манекен» рөлінде қолдану тренинг ... ... ... ... мен ... ... талдау барысында,
басты тренингтік әдістерге топтық пікірталас пен рөлдік ... ... ... ... – психофизикалық жаттығулар, медиативтік және
суггестивтік техникалар жататындығы белгілі болды.
Әлеуметтік-психологиялық тренингтерде ... ... ... ... ... ... топ мүшесінің көзқарасын, позициясын, бағыт-
бағдарын анықтауға, тіпті зерттеуге мүмкіндік ... ... ... ... мәселелерді жан-жақты анықтап, шешуге жағдай жасайды.
Бұл құбылыс топтың бірлестігін және әрбір топ ... ... ... ... ... ... қақтығыстардың шешілуіне, әркімнің
құрметке ие ... ... ... топтық пікірталаста қол
жеткізеді. М.В.Семилет ... ... ...... барлық
мүшесіне ортақ пікірталас, биографиялық ... ... ... ... ... – топ ... өзара қатынастары
мен мазмұны материал болатын пікіріталас түрлері ... ... ... ... ... ... әдіс болса, ал
К.Роджерс топ – ... ... ... ... ... психотехникалық
құрал болады. Тренингтік бағыттардың қайсысында болмасын аса ... ойын ... ... ол ... ... ... ұйымдастырушы – әрекеттік, имитациялық іскерлік ойындарды
қамтиды.
Топтық жұмыстың алғашқы ... топ ... ... ... тәсіл, жағдай, ретінде ойынның рөлі зор.
Ойынның негізінде оқыту үрдісі ... жаңа ... ... Басқа адамдармен өзара әрекеттестіктің бұрын мүмкін
болмайтын тәсілдері нәтижелі пайдаланады, ... ... және ... емес ... ... жастағы балалардан ... топ ... ... ... бар әдіс – ойын ... ... ... біздің
тренингтік әдістемелерде ойынның әр түрі – ... ... ... имимтациялық ойындар базалық әдістер болады.
Сонымен қатар тренингте ойындар диагностикалық, ... ... ... ... ... қолданылады.
Ойынның тренингтік жұмыстағы ерекше рөлін А.А.Вербицкий, Ю.В.Грамыко,
П.Г.Щедровский ... ... ... мен ... ... еңбектері 6-7 жастағы балалардың қарым-қатынасын
жетілдіруде «дамытушы ойындар» деп ... ... ... ... ... ашады. Бұл ғалымдар ойынның
диагностикалық және коррекциялық жағына назар ... ... ... ... ... ... ... баланың өзін көрсете алуы, топтық іс-әрекетті
жатсынбай, белсенділік танытуы – бір ... ...... да
мәселенің әр қырын көре білу, рефлексияны дамыту үшін топтық пікірталас аса
маңызды. ... ... ... регламенттік, нақты тақырыпқа
негізделген – құрылымдық және ... ... ... ... әдістердің келесі бір маңызды бөлігі әлеуметтік перцепцияны
дамытуға ... Топ ... ... ... ... өз тобын
қабылдауға түсінуге және бағалауға ... ... ... ... ... ... құрастырылады. Алынатын ақпараттың вербалды,
вербалды емес жолдары арқылы перцепция механизмдері жетіледі. Бұл ... ... ... ... және ... бағалық
интерпретациясын жасауға ... Бұл ... ... ... ... алды ... ... әдістер
жатады. Соңғы кездерде психологиялық тренинг тәжірибесінде дене бағыттылық
психотерапияның әдістерін қолдану кең ... ... Оның ... салған
В.Райх. (1960)
Әдебиеттерде, негізінен әлеуметтік психологиялық ... ... ... ... ... ұлттық нормалар
мен құндылықтарды ескеру мәселесі қарастырылмаған екен. Әрбір ... ... ... ... рең ... де ... ... әлеуметтенудегі
өзгешеліктер екені белгілі.
Ендеше тренингтің қай түрі болмасын қарым-қатынасқа негізделген. Осы
жағдайды ... ... біз ... психологиялық тренингтің 5-6 жастағы
қазақ балаларына арнайы жасалынған әдістемесін құрастырып қолдандық.
Сонымен, қорытындыласақ:
1) Тренингтік жұмыс топтық өзара ықпалға негізделеді. ... ... ... өзіндік нормалары, принциптері бар.
Тренингтік жұмыстар теориялық негізге, ... ... ... ... және тренинг мақсатына орай әртүрлі
формада болады.
2) Қарым-қатынасты жетілдіруде ... ... ... ... ... теориялық және
практикалық жақтарына арналған зерттеулер ғылыми қорда жеткілікті.
Алайда балаларға арналған әлеуметтік психологиялық тренинг ... ... ... практикада кеңінен қолдану
қажеттілігіне сай емес.
3) Әлеуметтік психологиялық тренингті 5-6 ... ... ... ... жетілдіруге қолданғанда ойын әдістері базалық
болуы ... ... ... ... ... психофизикалық
жаттығулар қолдану тренинг тиімділігін арттыра түспек.
4) Әлеуметтік психологиялық тренингті қолдануда жалпылаған ... ... ... мүшелерінің жас, ... және ... ... ... қажет. Олай болса,
5-6 жастағы мектеп жасына дейінгі қазақ ... ... ... ... ... ... ... нұсқаны ғана топтық жұмыстың тиімділігін
арттыра түспек деп тұжырымдаймыз.
Келесі тармақта қазақтың ұлттық ойындарының, әдеби және ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарының, әдептілік және ... ... ... ... ... ... өмірінің жан-жақты дамуы белгілі бір әрекетпен
айналысуына байланысты. Адам өз психикасын ... ... ... Ойын ... адам ... ерекшеліктерін қалыптастырады.
Кеңес кезінде психолог ғалымдар мектеп жасына дейінгі балалардың
психикалық дамып жетілуде іс-әрекеттің рөлін ... ... бала ... ... ... А.В.Запорожец, М.И.Лисина, Д.Б.Эльконин,
Х.Т.Шерьязданова [1,2,3]. Мектеп жасына дейінгі бала психикасының ... ... роль ... ... ... атты сөз ... Д.Б.Эльконин.
Ойынның әсіресе балалардың психологиясына тигізетін әсері көп. ... ... ... ... ... ... қабілеті өсіп,
мінез-құлқы қалыптасады. Балалар ойынының түрі де, мазмұны да ... ... ... ... сан ... ... достыққа,
адамгершілікке, тапқырлыққа, шапшаңдыққа баулытады. Бала табиғатынан қимыл-
қозғалысқа құмар. Мысалы: «Баланың істегені білінбес», ... ... ... ... ойлай білмейді» деген қазақтың мақал-
мәтелдеріне қарасақ, балалардың ойынға аса ... ... ойын ... ... ақыл-ойы өсіп жетілетіндігі дұрыс көрініс береді.
Балалық шақ ойыннан бөлінбек емес. Балалар ойындарының ... ... ... орталармен мазмұндастығы және мерзімдік жағынан әлдеқайда
тұрақтылығы ойын феноменологиясын бір жағынан ғана ... Ал ... ... ... ... ... және педагогикалық-психологиялық диагностикаға, яғни
мониторингтік ... ... ... Ойын әр уақытта және әр халықта
болатын бірден-бір ... ... ... ... ... ең ... рет Г.В.Плеханов еңбегінде
көрсетілген. Ол аса мол педагогикалық жайттарды жалықпай ... ... ... ... ... ... өмірмен байланысты болатынын
тағайындаған.
Ең алдымен әдептілік құндылықты ... ... бұл үшін ... ... ... жөн сияқты. Ұлттар өміріндегі ұлттық
психологиямен тығыз байланысты көкейтесті мәселенің бірі – ол ... ... ... ... ... ... психологияның ерекшеліктері
мәдениетте, тұрмыста, сондай-ақ ұлттық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерде ... ... Осы ... ... ... ... әдет-
ғұрыптардың, саяси-әлеуметтік өмірдегі орны мен рөлі, оның таптық сипаты,
прогрессивтік ... ... ... ... ... ... мәдени құндылықтарына талдау жасалынады.
Әрбір халық өздерінің әдет-ғұрыптарын, дәстүрлерін, салт-жораларын
ұрпақтан ұрпаққа қалдырып ... әрі ... ... ... ... бөлінбейтіндей болып қалыптасады. ... ... ... олардың өмір ерекшеліктеріне сәйкес сол ұлттық
көпшілік ... ... ... ... даму мен ... ... заңдылықтарының нәтижесі. Олар адамдар арасындағы қатынастарды
ойша шамалаудың, топшылаудың ... ... ... ... ... пайда болады.
Қоғамдық өмір қоғамдық қатынастардың әртүрлі формаларымен өзара
әрекеттестік, өзара ... ... ... т.б. ... ... ... ... зерттеу үшін жеке адам
өміріндегі қоғамдық ... ... ... алуды дәріптеген. Олай
болса балалар ойынының мазмұны әлеуметтік ортадағы қарым-қатынастың барлық
деңгейін ... ... жеке ... әсер ету
механизмдері мен ... ... ... құндылықтарымен айшықты болады.
В.Г.Белинскийдің ... ... ... ... ерекшелігі де
бейнелерімен, көзқарастарымен, діні, тілі және салт-дәстүрімен сипатталады.
Бұл құндылықтар ... ... ... мұра ... тарала береді.
Сондықтан да В.Г.Белинский кезінде халықтық педагогиканың ерекшеліктеріне
көп ... ... ... тарихына көз салсақ, балалар ойынына қатысты
мәселелерге соқпай кеткен ... ... ... екен. Тұлғалы,
кезіндегі прогрессивті ұлы педагогтар ... ... ... ... ... қолданып, халықтық ойындардың теориялық ... ... ... ... ... ... ақыл-ойын
белсенді ететін және барлық ағзаларын ... ... ... ... ... Ж.Ж.Руссо пікірінше білім алу ... ... ... ... ... бір-бірімен сабақтаса байланысуы бала
дамуындағы қажетті шарт ... ... ... ... сана сезімдегі қасиеттерді
қалыптастырып, жетілдіру мәселесін ... ... да ... ... Бұл ... ... П.Ф.Каптерев, Е.А.Покровский т.б.
еңбектерін келтіруге болады. Олар ... ... ... ісін
жандандыруда ұлттық ойындарды жинап, сипаттап қолданып отыруды үндеді. Ұлы
педагогтар халық ... ... ... құндылықтарының
қайталанбайтын оригиналдылығын, тілдің, оның ... мен ... өсіп келе ... ... ... ... ... ойын арқылы
жағдай жасау қажеттігін жариялаған. Сонымен қатар К.Д.Ушинский ойынды
балалардың өз бетімен, ... ... ... деп ... да, ... ... жан дүниесінің барлық қырлары, жүректілігі, ... деп ... ... ... мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту,
тәрбиелеу мекемесі қоғамдық тәрбиенің ... ... ... Ол осы
кезеңде танымдық әуестігі мен белсенділігі қажетсінуін қанағаттандырумен
қатар балалар ойынына басшылық, ... ... ... ... деп ... мектеп жасына дейінгі кезеңде ... ... ... үлес ... ... дәріптеген. Ескерте кетсек, оның
«еліктеу» ойындары қазіргі рөлдік-сюжеттік ойынның сипаттамасын береді.
Балалардың тұрмыстық жағдайды ... ... ... да ортаға
бейімделуге, іс-әрекеттің қандайын да меңгеруде орасан ... ... ... баулитын халықтық ойындардың ... ... баса ... ... Осы ... ... ... типтік
спорттық, тұрмыстық жағдай сюжетіндегі және іс-әрекетке икемдеуші ойындары
өскелең ұрпағының денсаулықтары мықты, жайдары, ... ... ... ... ... еңбектерінде дәлелденген. Қазақтың
бұл типтік ойындары ... ... ... ... ... ... Жүргізілу формаларына жарыстық сипат тән. Олай болса, ойынның бұл
түрлері ... ... ... ... ішкі ... барынша
шығаруды талап етеді. Бұл ...... ... ... халық ойындарының қай түрін болмасын тәрбие ... ... ... ... ойды ... ... ... барлығы дерлік әлеуметтік ортаның бейнесі
болатындығын Л.С.Выготскийдің 20-шы ... ... ойын ... ... ... көрсеткен. Сол сияқты ірі ... ... ... ... ... ... ерекше мәдени
құрылым ретінде түсіндіріледі. Ол ... ... ... ... деп ... зерттеуімізге қазақтың ұлттық ойындары, жалпы ойын жайлы қазақ
ғалымдарының теориялық және тәжірибелік негіздері арқау болды.
Қазақ құндылығының ... ... ... ... ... үрдіс
дәстүрін сақтаған айрықша саласы балалар ойындары. Рухани мұрамыздың өзге
түрлері сияқты оның да даму тарихы, толымды арнасы, ... ... ... ... ... бар.
Ұрпағын ойламайтын халық болмайды. Онсыз ... ... ... ... ... қызметі де оның жеткіншек ... ... ... ... ... халықтың этикасы мен эстетикасының,
педагогикасы мен ... ... мен ... мен ... ... ... ... ойын-сауық
түрлерінде жатыр десек асыра айтқандық емес.
Әрбір қоғамның балаларға жасап ... ... ... ... ... ... сол қоғамның болмыс – бағдарын байқауға болады.
Түптеп келгенде, ұлттық қасиет пен дәстүрдің қалайша жалғастық табуы да ... ... ... мәмілесіне байланысты. Сондықтан да болар, ... ... ... ... мен ... ... ... мен ұлттық психология» деген арнайы ғылыми бағыттар
қалыптасты. Олар халықтың дәстүрлі тәрбиелеу салтын, ... ... ... әдет-ғұрпын, өлең-жырларын, ойын-сауықтарын жан-жақты
қарастырады. ... ... ... ... ... ... ... тануға, психологиясын терең түсінуге, этникалық мәдениет, ... ... ... ... ... ... ... психикалық
дамуын тиімді етуге, сөйтіп халықтық педагогиканың тиімді жақтарын ... ... ... ... ... ... халықтың өз ұлт ойындары және әр ұлт ойынының өз ерекшеліктері бар.
Ұлт ойындарының қалыптасуы тек балаларға ғана ... ... ... ... ... ... қозғалысы мен көңіл көтеріп,
демалыс уақытын өткізудегі қолданылған еңбектің бір түрі ретінде дамыды.
Мәселен, әртүрлі қозғалмалы ... мен асық ... ... ... арасында дамыды да, кейін келе жасөспірімдерде қалды.
Себебі үлкендерден көргенін балалар да, үй ауласында, далада ермек ... ... қой ... қой ... қозы бағып, бір жерден, екінші
жерге көшіп-қонумен ... тағы ... ... ... ... ... ... азаматы болғанда басынан өткізетін өмірін, болашақтағы
еңбегін қазір ермек етіп ... ... ... ... ... бастап-ақ ақыл-ой, қабілетінің
ортаға, өмірге көзқарасының дұрыс ... ... ... ... ... осы ... мен жасөспірімдер ойындары», сондықтан ... ... ... балалардың уақытымен ғана санасады». Мұндай пікірді
қостаған орыс ғалымы Е.А.Покровский де, - «ойын кезіндегі балалар ... ... ... адам ... ... ... ... ой
құбылысының көрінісі, дүниені танып, білуге талпынысының нышаны, бар
өнердің ... ... ... ... ... ... байланысты туып, дамыды. Олай дейтініміз, ... ... ... ... туып, тұрмыс жағдайларына үйлесімді келеді, яғни
көшпелі тұрмысқа лайықталып, материалдық даярлық өте береді және ... ... де ... ... ... көне ... эпостары мен лиро-эпостарының
қай-қайсысын алып ... та, ... өн ... ... ұлттық
ойындарының алуан түрлерін кездестіреміз.
Жырлардың негізгі кейіпкерлері де ойын үстінде көрінеді. Ол негізгі
кейіпкерлер: ... ел ... ... жауынгер, халық қайраткері т.т.
Ойын арқылы қазақ балалары өзінің бойындағы ... ... ... ... ... халқы тек ойын-сауық, көңіл көтеретін орын деп
қарамаған. Ең бастысы – ел ... ... ... қайраткер, өзінің осы
қабілетін шаршы топтың алдында, баршаға тең еркін бәсекеде жеңіп алуға тиіс
болған.
Ойын тек жас ... дене ... ... оны ... ғана ... қоймай, оның ақыл-ойының толысуына, есейіп өсуіне
пайдасын ... ұлы ... ... ... ... ... жүріп ол бала,
кеудеге ақыл ойлайды»,-деп, ойынның ойлауға да көп маңызы барын айтады.
Ұлттық ... ... ... ... ... ерекше көрінеді,
өйткені өнер адамның өз саласын көркем түрде қабылдап алу ... ... ... ... ... ... ... бір формасы.
Шоқан Уәлиханов қазақ ақындарының төгілдіре жырлау ... ... ... бірі деп ... Күні ... ... халқымыздың
ұлттық психологиясынан елеулі орын алып келе жатқан айтыс өнері, адамның
төгілдіре жырлау, ... ... ... ой ... үлкен тапқырлығын
қиыннан қиыстырар қас ... ... ... ... Мұндағы түйдек-
түйдегімен айтылатын сөз нөсері, бұлтаруға ырық бермейтін шындық, әзіл-шыны
аралас өткір сөзбен қарсыласының қапсысын тауып, оны ... ... ... ... айтылған пікір-таласының орын алмауы, әр сөзінің
мірдің оғындай болуы – Шоқан айтқандай қазақтың шешендік өнерге қабілетті,
өнер мен ... икем ... ... айғағы. Бұл арнада 5-6 жастағы
балалардың қарым-қатынас сферасын ғана ... ... бар ... ... ... ... бірден бір универсалды (әмбебап) құрал
болмақ.
Профессор ... ... ... ... пионері» деген. Ы.Алтынсарин қазақ балаларына анекдоттар, ... ой ... ... ... ... ... жайыттар
адамгершілікке, ақыл ойды тәрбиелеуде аса тиімді болады деп санаған. Ұлы
ағартушының «Хрестоматиясындағы» әңгімелері, ... ... ... ... ... ... да ... болады.
А.Құнанбаев: «Адам ата-анадан туған да есті ... ... ... ... ... ... ... таниды дағы, сондайдан
білгені, ... көп ... адам ... ... ... бұл ... ... қатысты дейді.
Абай өз еңбектерінде қазақ халқының әлеуметтік жағдайы мен ... ... ... ... ерекше зейін қояды. Ол
қазақ құндылықтарын барынша зерттеп, халықтың рухани мәдениетіне, ... ... ... ... ... Оның шығармаларында халықтық
ойындардың сипаттамалары жан-жақты ашып көрсетілген. Абай ... ...... ... деп ... Өсе, ... тәрбие құралдарының қатарына ұлттық ойындарды жатқызған. Ақын ... ... ... мен ... бейнелеу арқылы қалыптасады деген.
Ал бұл ... ... ... құрайды. Абай ұлттық ойындардың ең
келелісіне ақыл-ойды дамытатын «тоғыз ... ... ... Бұл ... ... қала ... ... жарыс-сайыстар ұйымдастырып отырған.
Ж.Аймауытовтың туындылары арқылы біз халқымыздың жан дүниесінің
өзіндік ерекшелігін, ... ... ... ... ... ... егемен еліміздің, іздесе таптырмайтын, танымдық мәні зор, рухани
дүние, әсіресе зерттеу мәселемізге ... ... жеке ... ... ретінде анықталынуы аса мәнді.
Ш.Құдайбердіұлы көптеген пәлсапалық-психологиялық еңбектердің авторы.
Оның жазған өлеңдерін, мақал-мәтелдерін, әңгімелерін ... ... ... коррекциялауда да қолдану ... ... ... ... ... айқын көрінетін өнер мен ... көп ... ... ... А.Байтұрсынов оқу-ағарту, тәлім-тәрбие саласында артына
аса бай мұра қалдырған. Ол ... сөз ... ... ... арта ... үшін ерекше көңіл бөлу қажеттігін көрсетеді.
Н.Құлжанова қазақ отбасындағы мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... Ол ... мен балалар арасындағы қарым-
қатынасқа айрықша мән ... Бұл ... ол ... ... ... керегінің бірі – сөйлеу. Түрлі білімнің түбірі – баланың сөйлеуі,
білуге құмарлығы».
Н.Құлжанова балалар ... ... ... ... ... ... ... Н.Құлжанова балалар дамуы үшін табиғаттың
аясында еркін жүріп, аунап-қунап ... ... ... Ол ойынды
өзіндік бір мектеп деп оның ... мен ... ... Ойын ... ... ... білуі, білік, дағды ерекшеліктерінің қалыптасуын
сипаттайды. Педагог «ойын арқылы – дене және көңілді ... - ... әр ... ... ... ... мәселесінің теориялық жағына үңілген ғалым.
Елімізде педагогикалық психология саласының ... ... ... ғұлама,
психиканың дұрыс жетілуіне арнайы назар ... Атап ... ... ... үшін ... ...... сүйену қажеттігін
айтады.
М.Жұмабаев балалар фантазиясының табиғатына ерекше көңіл қойып, оны
өркендетудегі ертегі, ойындар мен ойын материалдарының ... ... ... ойы, ... ойын ... ... ... арқылы балалар сыртқы
ортаны танып, нақты білім алады деген. М.Жұмабаев ... адам ... ... ... ... «Ұлттың тілінде сол ұлттың жері, ... ... ... ашық көрініп тұрады. Қазақ тілінде қазақтың ... ... ... ... ... қайраты, біресе тұрмысы, асықпайтын,
саспайтын мінездері көрініп тұр» - деп тілдің ұлттық мәнін мәйекті мәнермен
береді. Ол ... ... ... ... ... ... және өркендейтіндігін жазған.
Қазақтың ұлттық ойындарын Б.Момышұлы аса ... ... ... ... ... ... ... қайсарлыққа
үйрететіндігін түсіндіреді. Қазақтың ұлттық ойындарының ... мәні ... ... Ә.Диваев, Т.Ш.Қуанышева,
Б.Т.Төтенаев және т.б. еңбектерінде қарастырылады. Қазақ халқының ұлт
ойындарын ... ... ... ... ... балаларының ойыны» деген
еңбегінде оның балалар тәрбиелеудегі маңызын айта ... сол ... ... ... жас ... ... ... үш
топқа бөледі: 1-7 жасқа дейін – нәресте, 7-15 ... ...... ... ...... Осының негізінде қазақ ойындарын да сәбилер
ойыны, бозбалалар ойыны және жігіттер ойыны деп негізінен үш ... ... ... ... ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН
ЗЕРТТЕУ
2.1 5-6 жастағы балалардың қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... зерттеу үшін оның әр жағын
анықтауға мүмкіндік беретіндей ... ... ... ... ... ... барысында біз:
а) балалардың қызығушылығын;
б) балаларға эмоциялық кеңелуге жағдай жасауын;
в) психологиялық жағынан тиімді әсері болуын;
г) ойын ... ... ... ... тұрғыдан мақсатқа
сәйкес болуын (балаларын қарым-қатынас жасауда мәнді қасиеттерін дәл және
сенімді анықтай алуын) қатаң ескердік.
Біз ... ... ... ... ... қазақ
балаларының ежелгі ойын түрлерін Г.Н.Потанин, А.В.Алектеров, Ә.Диваев,
С.Сейфулин т.б. ... мен ... ... ... әр ... ... көрген «Балаларға тарту» (1928), «Бөбек жыры»
(1927), «ауылдағы жастар, жас ... үшін ... өлең ... ... ... (1948), ... (Ән, өлең, инсценировка, әңгіме, ... ... (1948), ... (1963), ... ... қолдандық.
Сонымен бірге Б.Төтенаевтың «Қазақтың ұлттық ойындары» (1978),
Ә.Бүркітбаевтың «Спорттық ... ... (1985), ... ... ... балаларының ойындары» (1987), сондай-ақ «Қуырмаш» (1987),
«Асыл сөз» (1987) т.б. ... ... ... ... ... ... ... вербалдылықпен
сипатталатындығын ескере отырып біздің зерттеу жұмысымызда ... ... ... жетекшілік және қосалқылық рөліне қарай алынды.
Сонымен қатар ұлттық ойындар арқылы 5-6 жастағы ... ... ... екі ... ... ... таңдап алынған
ойынмен балалардың белсенді ойнауына жағдай жасалынды. Ал ... ... ... ... ... ... мақсатымен
ойындарды лайықтап, модификациялау және ... ... аса ... ... ... ... ... Біз өз зерттеуімізде
қазақтың халық ертегілерін, аңыздарын, айтыс-жырларын өте көп қолдандық.
Олардың жүзеге асырылуына ... ... қоя ... ... ... ойын ... атқаруға жағдай
жасадық. Соның нәтижесінде ойын ... ... ... ... ... ... ... диагностикалық мәні жоғары рөлдік-сюжеттік
және ережеге сәйкес ойындар ұйымдастырылды.
Ойынның қандай түрі ... да, 5-6 ... ... іс-әрекетін анықтаудың төмендегідей логикасы ... ... ... ойын әрекетін ұйымдастырушы, ол
балалардың ересек адаммен ... ... ... ... ойын ... ... Жаңа жағдайға әрбір баланың
бейімделуіне жағдай жасалынды. Олай болса, ең ... ... ... ... ... ... және ... қолдану ерекшелігіне
орай «Ересек ↔ бала (немесе балалар тобы)» схемасы бойынша қатынас жүзеге
асырылуы қажет.
Б) Өзара ... ... ... бала ... ... ... позиция өзгеруі керек. Балалардың ойын шартын түсінуі ересек
адамды қабылдау, активиаторлық қабілет таныта алу, ... ... ... ... ... ... жағдайы болды. Осылайша «бала
(немесе балалар тобы) ↔ ересек» қатынасы бойынша ... ... ... ... балалармен байланыс (контакт) жасауына мүмкіндік
болу керек. Осындай жағдайда ... ... ... келушілік,
құбылыстары болып, балалардың коммуникативті іс-әрекетті жүзеге асыру
қасиеттері мәнді болды. Мұндағы қатынас ... ... ... 5-6 ... балалармен ойынның әр түрлерін ұйымдастыру, олардың
коммуникативті іс-әрекетін екі жақты зерттеуге бағытталды. Біріншіден,
экспериментатор мен ... ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттестік пен ... ... ... ... балалармен қарым-қатынасы, топ ... ... ... ... ... ... ... ойын түрлерін диагностикалық материал ретінде жинақтап, қолдануда
эксперименттік ... ... ... ... ... ... ... қажетсінуін;
2) Қарым-қатынастағы таңдамалылық феноменін;
3) Балалардың коммуникативті мотивтерін;
4) Қарым-қатынас тәсілдерін;
5) Қарым-қатынас құралдарының түрлері мен тиімді қолданылуын.
1. ... ... ... Мұнда қарым-қатынасты қажетсінуді
зерттеудің диагностикалық әдістемелері ретінде «Бір ... ... ... ... ... айтуды білемін» атты қазақтың ұлттық ойындары
алынды. Бұл эксперименттік жұмыс даралай ... ... ... ... ... қатынасып жүрді. Себебі, жинақталынып,
іріктелінген ұлттық ойындардың вербалдық құрамы жоғары ... ... да, ... ... балаларға бұл ойын түрлері беймәлім ... ... ... өзі ... ұйымдастыруы, ойнауға
үйретіп, ... ... ... ... ... ... байқатпай
жөндеп, әр уақытта тапсырмалары ... ... ... ... ... зерттеуде ойын барысына орай ... ... ... ... тіркеп отыру үшін ассистенттер қызметі қолданылды.
Бұл ойындар барысында балалардың:
1) басқа адамдарға – экспериментаторға, басқа балаларға – ... ... ... ... әрекеттері мен сөздерін өзімен-өзі ... ... ... ... қатынасын, ойын барысындағы ... ... ... ... ... ... әрекеттері, басқалардың назарын өзіне ... ... ... деген басқалардың қатынасына сезімталдық танытуы, өзіндік
бағаның, ... ... ... өзгерісін зерттедік.
Әрбір критерий -
Жастағы балалардың ересектермен және басқа балалармен қарым-қатынас
қажеттілігінің «жоғары» және ... ... ... ... ... «жоғары» деңгейде дамығандығын төмендегі
параметрлер анықтайды:
1) Бала ... ... ... ... және ең ... дейін орындап
шығады.
2) Бала басқаның берер мәліметін бар зейінін ... ... ... ... мән ... ... Жасалған ескертулерге қатысты баланың өкпелеу сәттері болмайды.
4) Берілген мәліметтерді, ойын шартын барынша толық сақтайды.
5) Ойын ... ... ... ... ... ... жақсы
орындауға тырысады.
6) Бала басқалармен бірге өзара ... ... ... ... Балалар басқа барлық балалармен қарым-қатынас жасауда ... ... ... Балалар басқалардың арасында еркін әрекет жасайды.
9) Балалар басқалардың назарын өзіне аудару мақсатымен оригиналды, агрессия
мен өкпеге негізделмеген әрекеттер, қылықтар ... ... ... ... ... ... ... Мақтау, мадақтау формаларының негізінде балалар белсенділігі артады.
12) Балалар ... ... ... сөздер мен әрекеттерді қайталайды.
13) Балалар вербалды еместен ... ... ... ... ... ... ерекше позада болып, әдеттегіден мүлде бөлек
жеңісті білдіретін дыбыс шығарады.
Балаларды байқап, бақылау ... ... ... ... ... тән ... «төменгіден» басым болса, балалардың
коммуникативті іс-әрекетте белсенді болатынын көрсетеді.
Ал балаларға ... ... ... және ... ... тең ... ... коммуникативті іс-әрекетке
балалардың әр кезде даяр бола ... ... ... ... ... ... тән болса, оның
коммуникативтік іс-әрекетке ... ... ... Егер 1 мен ... ... 8 бен 14 аралығындағы сипаттардан басым болса балалар
қарым-қатынасты басқаларды ... білу ... ал ... ... ... білу, бағалау үшін қажетсіну болатындығы шығады. Сонымен ... ... ... болғанда 5-6 жастағы балалардың қарым-қатынас қажеттілігіне
тән ... ... Ол ... өзін ... ... ... ... күй кешуін (эмпатия), жаңашырлық ... ... ... ... ... ... таңдамалылық.
5-6 жастағы балалардың қарым-қатынасында таңдамалылық ойын барысында
айқын көрінеді /4/.
5-6 жастағы балалардың қарым-қатынастағы таңдамалылығы ересек ... басу мен ... ... достасуынан көрінеді. Айтылғандар
негізінде балалардың қарым-қатынастағы таңдамалығын анықтауға болады.
Біздің зерттеу ... ... ... ... ... әдіс ретінде ежелден қазақ балалары ойнайтын «Белбеу
тастау», «Қаламақ», «Сақина салмақ», «Егіз», ... пен ... ... ... ... ... ... ойын 3-5 күннен кейін
қайталанып, жеке топтарда 6 ... ... ... ... ... дара ... толтырылды. Балалардың
қарым-қатынастағы таңдамалылығы шартты түрде тағайындалды. Хаттамаға негіз
болатын байқауға, бақылауға арналған ... ... ... А) ... ете ... ... ... Әрбір баланың жеке ойын барысында басқалардың ... ... ... ... ... ... байланыстарының жалпы қосындысы есептеп
шығарылады.
3. Әрбір бала үшін ... ... ... m
р ... ... р – ... таңдамалылық
N - 1
шекарасы, m-байланыстардың жалпы саны, N – топтағы балалар саны.
4. Баланың қарым-қатынастағы таңдамалылық шекарасының мәні (р) ... ... ... ... (m) ... Егер ... ... қарым-қатынастағы таңдамалы сипатын береді.
3. Коммуникативтілік мотивтерін зерттеу. Мұнда диагностиканың негізінен
әдістеме алынды. Эксперименталды жұмыс ... екі ... ... ... және ... әрекеттерін анықтап, қарым-
қатынастағы танымдық және жеке бастық ... ара ... ... ... ... «Бес ... «Үй тігу» ойындары
ұйымдастырылды. Мұнда бала ... ... және ... және ... ... ... әрекеттестік жасауына
мүмкіндік берілді. Ұсынылған ойын түрлерінде әрбір ... ... ... ... ... бірлескен әрекеттестігі үшін өзара
жәрдем беру қажеттілігі пайда болды. Бұл жағдай арқылы баланың қарым-
қатынастағы танымдық және ... ... ... ... ... ... және ... балалармен әңгімелесуіне
негізделген. Бұл жағдай баланың қарым-қатынаста басқаларды білуге, түсінуге
бағытталуын анықтайды. Ол үшін «егер мен....», «егер ... «бес ... ... ... ... және мақал-мәтелдер қолданылды. Мұндағы таза
вербалды, бір-бірімен қарым-қатынас ... ... және де ... ... ... жеке бас ... дамуы анықталды.
Әрбір жағдайдың ұзақтығы 30 минут. Байқау, бақылау хаттамасына ... ... және ... балалардан сұрақ сұрауының саны
тіркеліп, жалпыланды.
4. Қарым-қатынас тәсілдері мен құралдарының ... ... ... ...... ... ... қатар, коммуникативтік біліктілік құрамына қарым-қатынас құралдарын
тиімді қолдану да кіреді. Сондықтан осы екі мәселені ... ... ... ... ... Осы ... «Ертегі
айтамын...» және «Тымпи-тымпи» ойындары ұйымдастырылды. Бұл диагностикалық
мәні бар ойындар негізінде ... ... ... ... ... ... ... басқаларды қызықтыратындай мәлімет
беріп, оларды қолдай алуы.
2) Балалардың қызығушылықпен тыңдай алуы және ... ... ... ... өз ... ... бар ниетпен басқаларымен
бөлісуге даярлығы және өз ... ... ... ... басқалардың әрекетін қолдап, қоштайтындай вербалды және
вербалды емес біліктерінің болуы.
5) Балалардың елгезектік таныта алуы.
6) Басқалардың эмоционалдық жай-күйін байқап, көріп, ... ... ... ... ... ... қолдай алуы және
қарым-қатынасқа еліте алуы.
8) Балалардың мәліметтерді толық жеткізе білуі.
9) Балалардың мәліметтерді бөлшектеп жеткізе ... ... 5 ... ... ... ... 5-өте жоғары, 4-
жоғары, 3-орташа, 2-орташадан төмен, 1-төмен, ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатымен
біліктіліктер екі жақты: экспериментатор және педагогтар тәрбиеші ... ... ... зерттеуде статистикалық әдістер де
қолданылды.
1. Басты ... ... ... арифметикалық орташа шамасы
есептелінді.
2. ... ... ... ... бағалауды
салыстырып, алынған шамалардың мәнділігі статистикалық критерийдің
бірі – ... ... ... есептеп шығарылды.
3. Эксперимент бойынша жасалған ... ... φ* ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың қарым-қатынасты
қажетсінуін қарастырамыз.
2.2 Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ең ... қажеттілігі арқылы белгілі болатындықтан, біз балалардың
қарым-қатынасты қажетсінуін қарастырайық. 5-6 жастағы ... ... ... ... ерекшелігі 1 кестеде көрсетілген.
Қарым-қатынас қажеттілігінің қалыптасу деңгейін анықтайтын ... ... ... 1 ... ... ... қалыптасуы (жалпы
балалар санына %-тік қатынас бойынша)
|Қарым-қатынас |Экспериментке ... ... ... |дейін уақыттағы |кейінгі жағдайы |қарым-қатынас ... ... ... %-тік ... ... |%-тік ... ... ... |
| | | ... |
|1 |8,8 |57 |6,5 |
|2 |11,4 |41,3 |3,6 |
|3 |17,5 |45,6 |2,7 |
|4 |14,3 |51 |3,5 |
|5 |12,1 |50,4 |4,1 |
|6 |16 |42,7 |2,6 |
|7 |13,6 |49,3 |3,6 |
|8 |17,6 |44,5 |2,5 |
|9 |11 |51,4 |4,6 ... |5,1 |36,6 |7,1 ... |50,7 |50 |1 ... |33 |50,3 |1,5 ... |60 |67,4 |1,2 ... |29 |63,8 |2,2 |
1 ... ... ... ... ... пайда
болып, дамуына ұлттық ойындарды ойнауға ... мен ... ... ... ... 5-6 ... балалардың қарым-қатынасты
қажетсінуінің параметрлерін талдасақ, экспериментке дейінгі уақыттағы
көрсеткіш пен ... ... ... ... ... ... ақиқат болатындығын дәлелдеу үшін статистикалық әдіс қолданылды. ... ... ... ... ... Бала адамдардың өтінішін бірден, толық және ең ақырына дейін орындап
шығуы ... ... ... ... 8,8 %, ал эксперименттен
кейінгі жағдай бойынша 57 %, бұл (Р

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-катынасын ұйымдастырудағы психологиялық тренингтердің ролі61 бет
Балалар психологиясының дамуына қарым- қатынастың рөлі27 бет
Мектеп жасына дейінгі балалар арасындағы ойынның қарым- қатынастың қалыптасуына ықпалы47 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың құрдастары мен қарым-қатынасына ата-ананың тәрбие ықпалын зерттеу23 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың құрдастарымен, ересектермен қарым- қатынасы31 бет
Мектепке дейінгі мекемелердегі дене тәрбиесі12 бет
"шжбм жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері"5 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
Ауыл шаруашылығында бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың кейбір ерекшеліктері42 бет
АҚШ территориалды басқару және АҚШ-ғы муниципалды менеджментті ұйымдастырудың негізгі типтері29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь