Асқорыту жүйесінің филогенезі

Жұмыстың мазмұны:

І Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
II Негізігі бөлім
1 тарау
1.1 Ас қорытуды зерттеу әдістері . . . . . . . . . . . . . . 4
1.2 Ас қорыту жүйесі . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .6
ІІ тарау
2.1 Ас қорыту мүшелерінің құрылысы. . . . . . . . . . . . 6
2.2 Ерін . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.3 Ұрт . . . . . . . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.4 Тіл. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.5 Сілекей бездері . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . 8
2.6 Тіс . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.7 Жұтқыншақ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
ІІІ тарау
3.1 Құрсақ қуысындағы асқорыту мүшелері
қарын немесе асқазан . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
3.2 Жіңішке ішектер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3.3 Тоқ ішектер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
ІV тарау
4.1 Асқорыту жүйесінің үлкен бездері . . . . . . . . . . . . 20
V тарау
5.1 Бауырдың мөлтекті құрылысы . . . . . . . . . . . . . . . 21
5.2 Өт қабы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . .23
Кіріспе

Ішкі мүшелер дене қуысында, оның ішінде кеуде, құрсақ және жамбас қуысында орналасқан. Сондай – ақ бас пен мойында да ішкі мүшелер болады. Олар ағзаның зат алмасу қызметіне қатысады.
Ішкі мүшелер дамуына, құрылыс ерекшелігіне, орналасу жағдайына, қызметіне қарай жүйеге немесе жүйелі мүшелерге бөлінеді. Олар: асқорыту жүйесі, тыныс жүйелі және несеп – жыныс жүйелі жүйесі.
Асқорыту жүйесі адамның бас, мойын, кеуде, құрсақ және жамбас қуысы бөліктерінде; тыныс жүйесі бас, мойын және кеуде қуысының бөліктерінде; ал несеп – жыныс мүшелері – құрсақ қуысы мен жамбас қуысында орналасқан.
Кеуде қуысында бұлардан басқа жүрек орналасады, ол қан тамырлар жүйесінде жатады, ал құрсақ қуысындағы талақ қан жасайтын және имундық жүйеге жатады. Сондай – ақ дене қуысында орналасқан эндокринді бездер (түтіксіз ішкі бездер) ерекше топқа жатады.
Ішкі мүшелерді құрылысына қарай борпылдақты (паренхиматозды) және түтікті (іші қуыс) деп бөледі. Борпылдақты мүшеге бауыр, ұйқы безі, өкпе, бүйрек және тағы басқалары жатады. Түтікті (іші қуыс) мүшелерге: өңеш, қарын, ішектер, кеңірдек, зәрағар түтік тағы басқалары жатады. Мұндай қуысты мүшелердің қабырғалары ішкі кілегей қабаты, ортаңғы бұлшықетті қабат, сыртқы дәнекер ұлпалы сір қабаты және біріккен (адвентиция) қабаттардан құралады.
Кілегей қабаты ішкі қуысты мүшелерді астарлап жатады. Оның құрылысы күрделі, ол әр түрлі құрылысты эпителийлерден түзіледі. Көп қабатты эпителийлер ауыз қуысында, жұтқыншақта, өңеште, тік ішектің соңғы бөлігінде орналасады. Асқазанда, тоқ ішекте сір қабатты эпителийлер болады, ал жіңішке ішектерде, кеңірдекте призма тәрізді эпителийлер, зәр шығаратын түтіктерде аралық эпителийлер кездеседі.
Ортаңғы бұлшықетті қабат және меншікті қабат та эпителийлі қабаттар болып саналады.
Бұлшықет қабаты бірыңғай салалы талшықтардан құралып, осы бұлшықеттердің жиырылуынан кілегей қабатты қатпарландырып тұрады.
Кілегей қабатта қан және сарысу (лимфа) тамырлары, жүйкелер, лимфоидтар, бездер орналасады. Ол безедерден әр түрлі өнімдер шығарылады. Бездер біржасушалы және көпжасушалы болып келеді. Көпжасушалы бездердің түтікті (жай), көпіршікті (альвеолярлы) және көпіршік – түтікті пішіндестері жиі кездеседі. Бездерде өнім шығаратын түтіктер болады. Түтікті бездерде экзокринді бездер немесе сыртқа өнім шығаратын бездер, ал түтігі жоқ бездерді эндокринді бездер немесе ішкі өнім шығаратын бездер деп атайды.
Көпжасушалы бездер бөлшектерден бірнеше бөліктерге бөлінеді. Без түтігін бөлшектер жиынтығы құрайды.
Кілегей асты қабаты немесе кілегей қабаттың негізі бұлшықет қабатына тікелей жабысып жатады. Бұл қабатты қан және сарысу тамырлары, жүйкелер жабдықтайды. Кілегей негізі бар жерлерде қатпарлар пайда болады.
1. Керімбеков Е.Ж. Тәнтану (адам анатомиясы)
“Алматы ” – 2005жыл.
2. Дайрбекова Адам анатомиясы
“Алматы ” – 2002 жыл.
3. Сапин И.Р. , Билич Г.Л., Анотомия человека,
высшая школа 1989 г.
4. «Денсаулық» журналы №10 2003ж №7 2004ж
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Жаратылыстану факультеті
Адам анатомиясы және физиология ... Адам ... ... Асқорыту жүйесінің филогенезі.
Оқытушы:
Байдалинова Б.Д.
___________________
(қолы ) ... ... ... ...... ... Кіріспе _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 3
II ... ... ... Ас ... ... әдістері _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... Ас ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... Ас ... мүшелерінің құрылысы_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 6
2.2 Ерін _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... Ұрт _ _ _ _ _ _ _ __ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... Тіл_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ __ _ _ _ ... Тіс _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... қуысындағы асқорыту мүшелері
қарын немесе асқазан _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... Тоқ ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... ... ... бездері _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 20
V тарау
5.1 Бауырдың мөлтекті ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... Өт қабы _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... әдебиеттер тізімі _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _23
Кіріспе
Ішкі ... дене ... оның ... кеуде, құрсақ және жамбас
қуысында орналасқан. Сондай – ақ бас пен мойында да ішкі ... ... ... зат ... қызметіне қатысады.
Ішкі мүшелер дамуына, құрылыс ерекшелігіне, ... ... ... жүйеге немесе жүйелі мүшелерге бөлінеді. Олар: асқорыту
жүйесі, тыныс жүйелі және несеп – ... ... ... ... ... бас, ... ... құрсақ және жамбас қуысы
бөліктерінде; тыныс жүйесі бас, мойын және кеуде ... ... ...... мүшелері – құрсақ қуысы мен жамбас қуысында орналасқан.
Кеуде қуысында бұлардан басқа жүрек орналасады, ол қан ... ... ал ... ... ... қан жасайтын және имундық
жүйеге жатады. Сондай – ақ дене ... ... ... ... ішкі ... ... топқа жатады.
Ішкі мүшелерді құрылысына қарай борпылдақты (паренхиматозды) ... (іші ... деп ... ... мүшеге бауыр, ұйқы безі, өкпе,
бүйрек және тағы ... ... ... (іші ... ... ... ... кеңірдек, зәрағар түтік тағы басқалары жатады. Мұндай
қуысты мүшелердің қабырғалары ішкі ... ... ... ... сыртқы дәнекер ұлпалы сір қабаты және ... ... ... ... ішкі қуысты мүшелерді астарлап жатады. Оның құрылысы
күрделі, ол әр ... ... ... ... Көп қабатты
эпителийлер ауыз қуысында, жұтқыншақта, өңеште, тік ішектің соңғы ... ... тоқ ... сір қабатты эпителийлер болады, ... ... ... призма тәрізді эпителийлер, зәр шығаратын
түтіктерде ... ... ... бұлшықетті қабат және меншікті қабат та ... ... ... ... ... ... талшықтардан құралып, ... ... ... ... қатпарландырып тұрады.
Кілегей қабатта қан және сарысу (лимфа) тамырлары, ... ... ... Ол ... әр түрлі өнімдер шығарылады.
Бездер біржасушалы және көпжасушалы ... ... ... ... ... көпіршікті (альвеолярлы) және ...... жиі ... Бездерде өнім шығаратын түтіктер ... ... ... ... немесе сыртқа өнім шығаратын бездер, ал
түтігі жоқ бездерді эндокринді бездер немесе ішкі өнім ... ... ... ... бөлшектерден бірнеше бөліктерге бөлінеді. Без
түтігін бөлшектер жиынтығы құрайды.
Кілегей асты қабаты немесе кілегей қабаттың ... ... ... ... ... Бұл қабатты қан және сарысу ... ... ... ... бар ... ... ... болады. Егер ондай
негіз болмаса, кілегей қабаты қимылдай да ... да ... еді, ... (тіл, қызыл иек, қатты таңдай) алмай келесі қабатқа бірігіп
кетер еді.
Бұлшықет ... ... және сір ... ... ... ... ... түзілген. Асқорыту жүйесінің жоғарғы (ауыз
қуысы, жұтқыншақ, өңеш) және төменгі бөліктері (артқы тесіктің ... ... ... ... ... ... және біріккен қабат – іші қуыс мүшелердің ең сыртқы қабаты.
Аталған ... ... ... атқарады. Қан және сарысу тамырлары сір
және біріккен ... ... Ішкі ... дене ... ... тамырға, жүйкеге жақын орналасуы мүмкін. Осыған орай тәнтануда
сүйекке жақын скелетотопия (грекше: topos – орын), қуысқа жақын – ... holos – ... және ... ... біріккен – ситопия (грекше: sin –
бірге) деген ұғымдар қалыптасқан.
Негізгі бөлім
І-тарау Ас ... ... ... ... ... ... ... беріп ұйықтатып, оның ас
қорыту безіне түтік қойып бірнеше ... сөл ... ... ... – ақ ішек
– қарынды жарып жіберіп, ас қойыртпағын, ішек – қарын сөлін алу да ... ... ... сөл таза ... асқорыту процесі жайлы тұжырым ... ... ... ағзаларының аурулары өте жиі кездеседі. Көптеген зерттеушілер
адамның ішек – қарынынан таза сөл ... оның ас ... ... білуді
арман етті. Мысалы, Рюмер адамның қарын сөлін зерттеу үшін бір есек губканы
жіпке байлап зерттелетін адамға ... ... ... губканы жіппен
тартып сыртқа шығарып, оның сығындысын (алынған сөлді) зерттеді.
Канада дәрігері ... 8 жыл бойы ... ... ... ... түтік (фистула) арқылы терімен жалғастыырп, жиналған қарын сөлінің
құрамын зерттеп, ол туралы тұңғыш рет мәлімет алды.
1842 жылы ... ... ... ... итке операция жасап,
оның қарнына ... ... ... ас ... ... қарын сөлін
жинап, оны зерттеді. Бұл операцияны өте ... ... ... ... эзофаготомия (өңешті кесіп, оның екі ұшын сыртқа шығару) операциясын
жасап, жалған тамақтандыру әдісн ұсынды. Таза ... ... ... оның
құрамын анықтады, бұл сөлдің адам қарнының сөлінен айырмашылығы жоқ екенін
дәлелдеді.
Сонымен ас қорыту жүйесінің қызметін (функцияларын) зерттеуде бірден ... әдіс – ... ... ... қою. ... қою ... ас қорыту
физиологиясын жаңаша дамытуға жол ашып, бұл ... ... ... ... ... сыйлығы берілді.
Фистула дегеніміз белгілі бір ағзаның қуысын ... ... ... ... ... тұратын өзек. Фистула салу үшін белгілі бір жануар
түріне, (айталық, ... ... ... антисептика және асептика талаптарына
сәйкес операция жасап, ағза ... ... без ... ұшын ... ... ... Осы мақсатпен кейде арнайы фистула түтігі қолданылады.
Физиологиялық тәжірибе жасау үшін ит тек ... ... соң ... қою ... ... ... жатқан кезде қарын сөлін таза ... сөл ... ... ... ... және ... өзгертетінін
білуге мүмкіндік беерді. Фистула қойылған итті (жануарды) бір рет емес,
ұзақ уақыт, ... ... бойы ... ... ас ... ... сөл
шығару қабілетін, жиырылу – жазылу қасиетін, ас ... ... ... ... анықтауға болады.
Мәселен, И.П.Павлов лабороториясында ас қорыту жолының әрбір ... үшін ... ... ... ... ... ... зерттеу үшін белгілі бір сілекей безі түтігінің бір ұшы
сыртқа шығарылды. Қарын ... ... алып ... үшін ... әдісімен иттің
қарнына фистула қойылады да оның өңешінің екі ұшы ... ...... ... ... Иттің үлкен қарынынан
кіші қарынды бөліп алады да, Гейденгаин, Павлов әдістерімен кіші ... ... ... Ұйқы ... ... ... – ақ өт шығару процесін
зерттеу үшін сол ... өт ... он екі елі ... ... ... ішек ... ... жібереді де, он екі елі ішектің кіші бөлігі
мен түтік аузын сыртқа ... Өт ... ... үшін ... ... ... жалғастырады. Аш ішек қызметі Тири – Велла ... ... ... ... бездері жеке – жеке зерттеледі, сілекейді Лешли
Красногорскийдің капсуласы арқылы жинауға болады.
Адамның қарнының сөлі зонд арқылы алынады. Зонд жұтудан 30 – 40 ... ... Боас – ... ... (50г ақ нан – 1 ... шәй) беріледі.
Қарын қимылы қарын биотогін электрогастромиография әдісімен жазып алу,
арқылы зерттеледі. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... қимыл әрекеті рентген сәулесімен (рентгеноскопия,
рентгенография, ... ... ... ... ... жақ ... ... электромиография арқылы, жақтың шайнау қимылы
мастикациография арқылы жазып алынады.
Ішек – қарынның сөл шығару қызметі мен қимыл ... ... ... ... адамға радиомагниттік генератор – радиопилюля
(диаметрі шамамен 1см) ... ... ... тараған
электромагниттік толқындар сырттағы датчиктер мен радиоқабылдағыш антенна
арқылы ұсталып аппарат құрамындағы жазу ... ... ... қышқылдығы
(рН), температурасы, басқа да өзгерістер жазып алынады.
Эндоскоппен қарау (эндоскопия) үшін ауыз, жұтқыншақ, өңеш, ... ... он екі елі ... ... ...... енгізіледі де соның көмегімен
қарынның ішкі құрылысын көруге, суретін салуға және биопсия әдісімен ... ... ... ... ... қоректік заттардың сіңу дәрежесін, мәселен,
изотоппен белгіленген белок пен май молекулаларының ... ... бұл ... ... сіңу ерекшеліктерін білуге болады. Ал
ультрадыбыс пен скенирование ... ... ... қай ... қалай
орналасқанын анықтауға болады.
1.2 Ауыз қуысы, ондағы мүшелер, жұтқыншақ, өңеш, асқазан, жіңішке ішек,
тоқ ішектер, ... ұйқы безі ... ... ... табылады. Бұл
мүшелердің негізгі қызметі асты шайнау, езу, химиялық жолмен қорыту,
ұсақтату, ... ... ... ... ... ... адамның бас, мойын,
кеуде, құрсақ және жамбас қуысы бөліктерінде орналасқан.
Адамның бас және мойын бөлігінде ауыз ... ... ... ... көкірек бөлігіндегі өнештің негізгі бөлігі, құрсақта ... ... ... ... ... жиек ... қима ... бауыр, ұйқыбез, ал жамбас
қуысында тік ішек ... ... ... ... түтігі деп
қарастыруға болады. Түтіктің бір ұшы ауыз ... ...... ... Ас қорыту мүшелерінің құрылысы
2.1 Ас қорыту ауыздан басталады. Ауыз қуысы – ас ... ... ... Ауыз ... stoma ) осыдан стоматология деген ұғым
қалыптасқан. Ауыз қуысының ... ... ... және бұлшықеттерден
құралады. Ауыз қуысын жоғары жағынан таңдай, төменгі жағынан тіл ...... ... екі ... ұрт ... алдыңғы
жағынан ауыз қуысының саңылауын жабатын ерін, ал арт ... ... ... есін ... ... ... шектейді. Тамақ тесігі үстіңгі
жағынан жұмсақ таңдаймен ... ... ... тіл ... және иек арқылы ауыз қуысы, ауыз қуысының кіреберісі және ... ... ... ... ... Ауыз кіреберісі тіс және қызыл иек пен ерін ұрт
аралығын айналдыра жиектейтін саңылаулы ... ... ... ... ауыз ... ... ... Тілді толық қамтитын нағыз ауыз
қуысы тіс пен ... ... ішкі ... алып ... ... ... ауыз бұлшықетінің қатпарынан астыңғы және үстіңгі
екі ерін бөлінеді. Еріндердің ... жері ерін ... және езу ... ... сыртқы беті терімен, ішкі беті сір қабатымен қапталады.
Ерін терісі үлкен жиегі арқылы сір қабатқа жалғасады. Қан ... өте ... ... бөліктен анық көрінетіндіктен, ерін қызарып тұрады. Үстіңгі ... ... ... ... ... ... қызылиек арасында
үстіңгі және астыңғы жүгеншелері бар.
2.3 Ұрт сырт жағынан терімен, іш ... сір ... ... ... аралығында ұрт бұлшықеттері орналасады. Тері мен ... ... май ... ... Ұрт қуысына екінші үлкен азу
тістің тұсынан ... ... ... түтігі ашылады.
Таңдайдың алдыңғы бөлігі қатты, ал артқы бөлігі жұмсақ болып ... ...... ... сүйек. Қатты таңдай қалың да тығыз сір
қабатпен қапталып, сүйек қабығына тұтасып кетеді. Қатты таңдайдың ортасынан
таңдай жігі байқалады. ... екі ... ала ... ... ... жәрдемімен жылжыған тамақ жентегін осы қатпарлар тұтып
қалады. Қатты ... ... ... ... ... ауысады.
Жұмсақ таңдай бұлшықеттер негізінде түзіліп, оны сір қабатпен қаптайды.
Жұмсақ таңдайдың ортаңғы бөлігіндегі ... ... ... ... ... ... жағында таңдай пердесі болады. Адам ... ... ... ... жиырылып, таңдай процесі ... ... ... ... ... пен ... жұтқыншағының арасын
бөлетіндіктен, тамақ ... ауыз ... ... ... ... Егер ... бұлшықеттері зақымданса, тағам (әсіресе, сұйық тамақ) жұтынған
кезде мұрын жұтқыншағына өтіп, одан хоан ... ... ... ... ... ... екі жағын қаптайлай, төмен қарай таңдай ... ... ... – тіл доғасы тілдің түбінен, ал артқысы таңдай – жұтқыншақ
доғасы жұтқыншақтың қабырғасынан басталады. Осы екі ... ... ... жерге асқорыту жолының сір қабатынан пайда болған ең ... ...... бадамшасы орналасады. Бадамшаның пішіні мен көлемі
әр түрлі болады. Бадамшаның дерттік патологиялық жағдайына орай тыныс ... ... ... ... ... бадамшаны қырнап алып тастайды.
Екі жақсүйек – құрмау бұлшықеттерінің бірігуінен ауыз ... ... Бұл жұқа ... ауыз көкеті делінеді. Ауыз ... ... ... ... ... ... үш бұрышты бұлшықеттер жұмсақ
таңдайдың құрамына енеді. Ол есту түтігінің ... ... және ... ... ... ... өсіндісінің ілгекті ұшын орап, жұмсақ
таңдайдың сіңір шоғырына бекиді. Сондықтан таңдай ... ... деп ... ол самай сүйегінің тастай бөлігіндегі ұйқы
артериясына жұпталып ... ... ... ... ... сір ... бекіген кішкене тіл бұлшықеті болып табылады.
Тіл – таңдай бұлшықеті – жұп бұлшықет, ол тілдің шеткі түбінен ... ... ... шоғырына бекиді, таңдай – жұтқыншақ бұлшықеті де жұп
бұлшықет, ол жұтқыншақтың артқы қабырғасынан басталып, ... ... ... Тіл – ... ... бұлшықетті мүше. Тілдің үстін, екі ... ... ... астыңғы жағын сір қабат қаптайды, ол ... мен ... өте бай. Тіл ... ... ... ... дәс сезу ... қызметін атқарады. Тілде үш бөлік бар: артқы ...... ... арқылы бекіген тілдің түбірі, ортаңғы бөлігі – ... ... ... ұшы және оның ... ... ... үсті деп ... Тілдің
сір қабатының басқа мүшеге қарағанда ерекшелігі оның ... ... Оның ... өте ... ... ... ... созылған ортаңғы
жүлге тілді екіге бөліп тұрады. Тілдің түбірі мен денесі қосылған жерде ін
тесігі, ал осы екі ... екі ... ... ... ... ... ... майда бүрлер немесе емізіктер қапатайды. Бұл емізіктердің
түйіндеріне жүйкелер келіп жалғасады. Емізіктер тілдің ... және ... өте көп. ... төрт түрін ерекше атауға тура келді.
Жіп тәрізді емізіктер – тіл ... мен ... ... орналасқан
көптеген бүртіктер соның әсерінен тілдің үсті ... ... ... ... ... ... алдыңғы және бүйір жиегіндегі жіп
тәрізді емізіктердің арасында ... ... ... ... тіл ... мен түбірінің бөлігі
аралығында рим саны V тәрізді болып орналасады. Олардың ірі бүртіктерінің
саны 7 – 11 –ге ... ... ... ...... ... ... айқын көрінетін
бүртіктер.
Бұл аталған емізіктердің соңғы үшеуі дәм ... ал жіп ... ... сезу ... атқарады. Тілдің астына, түбіне жуық бөлігінде сарысу
түйіндері шоғырланады. Егер тіліді ұшынан ... ... ... ... ... анық көрінеді. Оның екі жағында тіласты есімшесіне тіласты
безінің түтігі ашылады. Осы ... ... ... қатпарда сілекей
безі орналасады.
Тіл бұлшықеттері екі ... ... Оның ... тобы сүйектен
басталып, тілдің денесіне бекиді де екінші тобы ... ... ... ... ... ... ... үш жұп бұлшықеттер:
иекасты – тіл, құрмау – тіл және біз - тіл ... ... ... жайт: иекасты – тіл бұлшықеттері тіл түбірінде желпуіш
тәрізді таралып бекиді. Тілді алға жылжытатын осы. Біз – тіл ... ... ... ... кезде тілді артқа тартып, жоғары көтереді.
Тілдің меншікті ... ... ... Тіл ... тәртібіне қарай: жоғарғы және төменгі ұзынша көлденең және тік
бұлшықеттер деп ... Олар ... ... бұлшықеттерге жатады.
Тілдің бұлшықеттерін адам өз еркімен әртүрлі қимылдарға ... ... ... тілдің пішіні өзгеріп тұрады.
2.5 Сілекей бездері. Ауыз қуысының сілекей бездері майда және ... ... ірі ... үш жұбы бар. Бұл ... ... ... ... тысқары жатады, бездер түтік тәрізді жолдар арқылы ауызбен
байланысады. Шықшыт, тіл асты және ... ... ... ... ... бездері болып табылады.
Шықшыт сілекей бездері – ең ірі сілекей безі, салмағы 30 г, бұрыс үшбұрыш
пішінді. Шықшыт сілекей безі ... ... ... тері ... ... ... жатады, ол шайнау бұлшықетінің біраз бөлігін жауып ... ... ... шандыр қаптайды, ал без түтігі бетке көлденең
орналасады. Сілекей түтігі шайнау бұлшықетінің бетімен ұрт ... ... ... қатардағы екінші үлкен азу тістің тұсынан ауыз ... Оның ... 5 – 6 см. ... болады.
Шықшыт сілекей безі ақуызды сұйықтыққа толып тұратындықтан оны ақуыз безі
деп атайды. Кейбір адамдарда шайнау ... ... ... ... ... сілекей безі ауыз қуысы түбіндегі сір қабат арқылы жабылып,
тілдің астында жатады. Оның ... – 5 г, ... ... ... ... ... ... 18-20 майда тесіктер арқылы ашылады.
Алқым сілекей безі немесе жақастыбезі – мойынның жоғарғы бөлігінде алқым
жақасты шұңқырында, жақ – ... ... ... ... ... ... без. Сілекей жолы осы жерден басталады. Ол ауыздағы көкетті тесіп ... ... ... ... ... астындағы жүгеншеге ашылады. Сілекей жолы
вортанов жолы деп аталады. Тіласты және ... ... ... ... пен ... бөлетіндіктен, оларды аралас бездер деп те ... ... үш ... басқа ауыз қуысында шашыраңқы орналасқан майда сілекей
бездер де бар. ... ерін ... ұрт ... таңдай бездері, тіл
бездері.
Ауыз қуысындағы үлкенді – кішілі ... ... ... үш ... 1. Сір бездері (шықшыт) – ақуызды сұйықтық бөледі; 2. ... ... тіл ... – таза сілекей бөледі; 3. аралас бездер (ерін,
ұрт, азу, тіл алды, тіласты, жақасты) – аралас ... ... Тіс ауыз ... ... және ... ... иектеріндегі
тіс ұяларында орналасады. Тіс эмбрионының ... ... ... ... ... ... және ... ұлпаларынан пайда болады.Тістің
химиялық құрамы мен ... ... ... ... Тістің сүйектен
айырмашылығы: тіс тозған сайын бірнеше рет ауысады; тіс сүйек ... ... тіс ... қазықша қадалып, қимылсыз орналасады.
Тістер сүт тісі және тұрақты тіс болып екіге бөлінеді. Тұрақты тіс ... ... ... – 16, ... жақсүйекте – 16 тіс орналасады.
Тіс қатарында өздерінің аттарына қарай 8 тіс ... ... ... тіс, 1-еуі – сүйір тіс, 2-еуі- кіші азу тіс, 3-еуі – ... азу ... ... Оның формуласы мынадай болады:
2+1+2+3
2+1+2+3.
Тұрақты 32 тістердің тізбегі 3,2,1,2+2,1,2,3
3,2,1,2+2,1,2,3 деп
жазылады.
Үлкен азу ... ... ... ... ... Ол ... тістердің ең
соңында ғана 12 – 26 жас ... ... ... азу ... өте ... ... ... “ақыл тістің” мүлде шықпай қалуы да мүмкін. Бұл ... ... ... бара ... ... ... да ... адам өз өмірінде алдын ала ұқсатылып, майдаланған, пісірілген
тамақтарды пайдаланады ғой.
Бірінші шыққан 26 тіс сүт ... деп ... Оның 2-еуі ... тіс, ... тіс және 2-еуі азу тіс ... ... сүт тістің тізбегі
2,1,0,2
2,1,0,2 болып шығады. Бұл тізбектен сүт ... кіші азу тіс және ... ... ... 6 ... 12 – 13 жас ... сүт ... біртіндеп түседі де
олардың орнына тұрақты тістері өсіп шығады.
Тістің құрылысы.
Тістердің әрқайсысы тіс сауытынан , тіс ... және тіс ... ... ... азу ... үш ... ... қалғандарында бір ғана
түбір бар. Тістердің барлығынын ішінде қуыс болады. Тіс ... ... ... ... ... Ол ... ... қан тамыры мен жүйкелер
орналасады. Олар тіс ... ... ... қуыс ... ... ... ... – тістің қызыл иектен шығып тұратын ең жуан бөлігі. Әрбір тіс
сауытында ... бес бет ... 1. Тіл беті – ... ... беті;
2. Кіреберіс беті – ауыздың кіреберісі немесе ерінге қараған беті; 3 – 4.
Жанасу ...... бір – ... ... жақтары, жанасу беттері
тістердің орналасуына қарай әр ... ... ... тістердің аралық
беттерін ортаңғы (медиальды) артқы тістердің аралығын алдыңғы беттері
дейді. Тіс ... ... ... ... ... тістердің
жанасу беттерін аралық бет, оған ...... ... қашықтағы бет
дейді. 5. Тістенетін немесе шайнайтын беттері – ... және ... бір – ... ... ... Тіс емдеу тәжірибесінде тістің тіл
бетін ауыз беті және қосымша тістің ішкі беті (опикальды) жеке ... ... тіс ... ... қызыл иек тұсындағы шамалы
жіңішкерген, яғни тіс сауыты мен тіс түбірінің ... ... Бұл ... ... ... ... ... түбірі тіс ұясына қазықша сүйірленіп қадалып орналасқан. ... 1-ден 3-ке ... ... ... ұшы, оның ... тесігі (тамыр,
жүйке енетін) болатыны жоғарыда айтылған. Тіс түбірі тіс ұясындағы тамырлы
сүйек қабығымен бірігіп кетеді.
Тістердің ... қуыс бар, оның тіс ... ... ... ал ... ... ... қуысты түбір өзегі дейді. Ол ... ... ... ... ... цемент және дентин-тістің қатты заттары:
Эмаль – тіс сауыты бөлігін қаптап жатады. Ол ақ ... ... сары ... ... зат – 3,5%, ... зат – 96,5%. Ол призмадан
құралған. Эмаль - энимелобластан түзілетін қатты тірі зат. ... ... ... ... ... ... ... Эмаль да
желініп, ыстық – суықтан бұзылатын зат болады.
Цемент тістің ... мен ... ... Оның құрамында 32 органикалық
және 68 анорганикалық зат бар. Цементтің химиялық ... ... ... ... ... ... Цементте қан тамырлары болиайды.
Дентин – эмаль мен ... ... ... тіс ... ... тістің
көп мөлшерін алып жататын қатты зат. Дентин заты кальцийленген ... Оның ... 28% ... зат, 72% ... ... Дентин тіс қуысындағы жұмсақ болбыр ... ... ... да ... ... одонобластардың сабақтары түтік
түзіп, еніп жатады. Жас ұлғайған сайын ол ... ішкі ... ... ... ... ... ... периодонт тістің құрамына тікелей
енбегенмен де тіс ... ... ұзақ ... ... ... ... ұясының сүйек қабығы (периодонт) тісті жақсүйекке орнықтырып қана
қоймайды, сонымен қатар тіске ... та ... ... Соның
нәтижесінде қатты затты байқамай қаттырақ ... ... тіс ... ... ... қалыңдығы 0,14 – 0,28 мм. Ол ... ... тіс ... тік ... Бұл ... ... қан ... өте мол жабдықтайды. Жас ұлғайған сайын оның серпімділігі нашарлап,
жұқарады да тіс босайды. Кейде тістің бүтін қалпында түсіп ... да ... ... ыстық, суық, улану (сынаппен, ... ... ... және тағы басқалары әсер етеді.
Тістердің белгісі. Тіс тізбегін кіреберіс ... ... ... ... үш белгісі анық байқалады. Бірінші белгісі – тістің түбірі
дистальды жағына аздап ... ... ... – тіс ... тіс ... ... бетіндегі бұрышына қарағанда кішірек болады, үшінші
белгісі – тіссауытының ішкі ... ... ... ... ... иіні ... жағына қарағанда тістің тістелетін беті тік ... ... ... ... ... қарағанда оның мезиальды (аралық)
бүйір (латеральды) бөлігі дистальды жағына қарағанда томпақтау, дөңетеу
болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Осыған орай тіс сауытының ... ... ... болады. Тістердің осы белгілеріне қарай олардың тіс тізбегіндегі
орналасу тәртібін анықтай аламыз.
Тістердің атаулары. Тістердің ... ... және ... ... ... бойынша тістердің төрт түрлі пішінін немесе төрт атауын
ажыратуға болады. Олар: күрек тістер, латынша ... ... ... ... – мен, ... ... - “С”-мен, кіші азу тістер - “Р”-мен және үлкен
азу тістер - ... ... ... ... тіс - ... ... 4-тен ... барлығы 8
тіс. Бұлар алдыңғы тістер. Мұның сауыты күрек тәрізді, өткір, алды дөңес,
ішке қарай аздап ... ... ... күрек тіске қарағанда үстіңгі күрек
тіс үлкен. Күрек тістің түбірі біреу ғана. ... ... ... ... ал одан ... ... немесе латеральды күрек тіс деп аталады.
Үстіңгі жақсүйектегі ортаңғы (медиальды) ... тіс – ... ең ... ... ... жағы ... ұрт жағы ... болады. Сыртқысы
(латеральды) – кішілеу, ерін ... ... ... ... ... ... ... буылтығы бар, ұшы өткір және айыр болып келеді. Тіс ... ... ... ... тік орналасады. Астыңғы медиальды және
латеральды күрек тістер өте ... ... ал ... тістер аздап
жалпақ және түбірі ... ... ... ... ... ... ... қыршу, қырқу және кеміру қызметтерін атқарады.
Сүйір тіс - ... ... ... барлығы 4 тіс. Күрек тістермен қабат,
сырттай орналасады. Оның тіс сауыты жуан және басқа ... биік ... ... ұшы ... ... ... болып келеді. Әсіресе астыңғы
тістің ұшы қаламұштанып үшкірленеді де сауыты және түбірі қысқа болады. Бұл
тісті үшкір тіс деп те ... ... ... ... ... – тамақтың
қатты бөлігін майдалау, тіліп, жырту, мұжу.
Кіші азу тістер сүйір тістен кейін орналасады, олардың саны – 8. Кіші ... ... беті ... ... ал ... тістен төмен сауыты қысқа
болады. Үстіңгі кіші азу ... ... ... екі төмпегі бар.
Астыңғыларының екі төмпегі үшкір ... ... ... ... ... ал артқысын – тіл төмпегі деп атайды. Үстіңгі кіші ... ... ... екіге ажырайды. Бұл тістердің тістелу (шайнау)
бетінің бедеріне қарай ... ... ... ... азу ... кіші азу ... ... орналасады, олардың жалпы саны
– 12. Тіс шаршы пішінді сауытты және ірі болып келеді. Бірақ ... ... ... ... артқы қатарға қарай кішірейеді. Сондықтан да ...... ең ... – артында, яғни ақыл тіс кішілеу
болады.Үлкен азу ... ... ... 3-тен 5-ке ... ... Тістің иіндері де айқын көрінеді.астыңғы азу тістердің түбірі
алдыңғы және ... ... ... ... ... азу тістердің түбірі ... ... тіл және екі ұрт ... деп ... ... ... азу ... шайнау бетінің бедері мынадай.
Алдыңғы үлкен азу ... ... ... беті ромб ... 4 төмпегі болады
(олар Н тәрізді ... ... ... ... екеуін тіл және екеуін
ұрт төмпектері деп атайды. Жанасу беті – дөңес, түбірі – үшеу. Екінші үлкен
азу ... 3, ... 4 ... ... Тіс ... алдыңғыға қарағанда жұқалау
келеді.Тіс түбірлері қысқа болады, кейде олар бірігіп, сүйірленеді. ... тіс – ең ... оның 3 ... ... ұрт, біреуі тіл төмпегі), 3
түбірі болады.
Астыңғы жақсүйектегі үлкен азу тістердің шайнау бетінің бедері ... ... азу ... ... ... ... төмпектері – 5-еу (екі тіл,
екі ұрт, бір дитальды төмпектер).Төмпектердің үлкені –ұрт төмпегі, кішісі ... ... Тіл және ұрт ... ... “+” – қосу ... бөлінеді.Түбірі – екеу. Тістің сауыт иіні мен түбірінің белгілері
айқын білінеді. Екінші астыңғы үлкен азу тіс ... 4 ... ... қосу ... ... бөліп жатады. Мұның көлемі ... ... және ... үш ... де ... ... ... ақыл тістің
бедері әртүрлі болып келеді, оның 4, кейде 5 төмпектері, екі түбірі болады.
Тістің бет ... ... ... ... ... ... ... езу және үгу әрекеттеріне байланысты.
Тістестіру (тістену). Ауыз еркін жабылған кезде үстіңгі және ... тіс ... бір – ... ... ... Тіс ... ұяларына орналасуына, ұя доғаларының пішініне, таңдай тереңдігі мен иек
құрылыстарына қарай оларды теңестіру кезінде тістердің үйлесіп, не ... жиі ... ... ... ашып, үстіңгі және астыңғы жақсүйектерді
еркін жақындатқан ... күш ... – ақ ... бір – ... ... де
үстіңгі тіс қатарлары астыңғы ... ... сәл ... ... ... ... ... тіс доғасына қарағанда үстіңгі тістер
доғасы біраз кеңдеу болады және үстіңгі күрек тіс, сүйір тіс ... ... ... ... үстіңгі күрек тістер сәл ілгері ұмтылып, үстіңгі азу
тістердің кіреберіс (ұрт) төмпектері сыртта жатады да ... ...... – тұс ... ... ... (үстіңгі бір тіс астыңғы екі ... ... ... ... тіс ... қайшыланып тістесу
немесе пронатил деп атайды.Тістестіру кезінде астыңғы иек пен қоса күрек
тістер алға ... ... да ... имек иек ... ... ... және астыңғы күрек тістердің өткір ұштары бірімен
– бірі ... Оны тік иек ... ... ... ал ... ... да, үстіңгісі де алға қисайса, үстіңгі күрек тіс ... ... ерін ... ... Оны ... иек ... бипрогнатия
дейді.
2.7 Жұтқыншақ мойын омыртқаның алдында орналасады. Ол ауыз қуысын өңешке,
мұрын қуысын көмейге жалғастырып тұрады. Асқорыту жолы ... ... ... ... ... ... бас қаңқасы бекіп, VII мойын
омыртқа тұсында өңеш жалғасады. Жұтқыншақтың артындағы омыртқа жотасының
аралығында болбыр дәнекер ұлпаға толы ...... арты ... ... пен ... ... ... жасайды.
Жұтқыншақта жеті тесік бар. Олар: мұрын жағындағы екі хоана тесігі,
құлаққа баратын екі ... ... ... ауыз ... ... ... көмейдің ауызы. Жұтқыншақ – бұлшықеттерден түзілген ұзынша қалташа.
Жұтқыншақ қабырғасы көлденең жолақты сығымджайтын үш жұп ... ... ... ... ... ... ... бұлшықеті
және жұтқыншақтың төменгі сығым бұлшықеті деп ажыратылады.
Жоғарғы ... ... сына ... ... ... ... астыңғы жақсүйектің жиегінен және тілдің түбірінен басталып,
жұтқыншақтың артқы ... екі ... ... ... Ортаңғысы – құрмаудың
үлкен және кіші ашаларынан басталып, шашыраңқы түрде оларда ... ... ... Ал ... ... ... көмейдің қалқан және
сақина шеміршектерінің бүйірінен ... сол ... ... барып
жұтқыншақтың артына және ... ... ... жетіп бекиді. Бұл
бұлшықеттер жұп ... ... бір – ... ... ... жігі болады.
Бұлардан басқа жұтқыншақты көтеретін ұзынша бұлшықеттер: біз- жұтқыншақ
және таңдай – жұтқыншақ бұлшықеттері де бар. Олар ... ... ... жұтқыншақтың қабырғасына бекиді.
Жұтқыншақтың сығымдайтын және оны көтеріп тұратын бұлшықеттерінің өзара
сәйкестеніп жиырылу нәтижесінде жұту пайда болады. Жұтқыншақтың ұзындығы ... – 14 ... ауыз ... мұрын қуысы көмейге шектелетіндіктен үш бөлікке
бөлінеді. ... ...... ауыз – жұтқыншақ және көмей бөліктері
жатады.
Мұрын – жұтқыншақ бөлігі ... анқа – ... өте ... ... ... арқылы мұрын қуысымен қатынасып, ауыз қуысынан жұмсақ ... ... ... ... тіл ... қатты жабысып, ал жұтынған
кезде мұрын – ... ... ... ... ... ... Мұрын –
жұтқыншақтың екі бүйіріне ортаңғы құлақтың қысымын реттеп тұратын ... ... ... құлақ қуысымен де жалғасады.
Ауыз - жұтқыншақ бөлігі тамақ тесігіндегі өсін ... ауыз ... ... Оның ... қабырғасы ІІІ мойын омыртқа тұсында жатады.
Жұтқыншақтың ... ... сір ... ... көмейдің артқы
қабырғасына мекем бірігеді. Жұтқыншақ жіңішкеріп барып, көмейге ... ... ... ... ... артқы қабырғасына тығыз бірігіп
кетеді. Жұтқыншақтың көмей бөлігінің түбі көмей шеміршектеріне ... ... ... екі кең қуыс ... ... Оның ... ... Көмей шеміршектерінің ортасында көмей тесігі бар.
Жұтқыншақ осылай ... ... ... жалғасады. Жұтқыншақтың ішкі
қабырғасындағы сарысуда майда тармақтар таралады. Мұрын – жұтқыншақ ...... ... жері 6 ... ... екі түтік
бадамшасы, бір тіл бадамшасы және бір жұтқыншақ бадамшасы. Бұларды Пирогов
немесе сарысу – эпителий ... деп те ... Бұл ... ... зор. ... ... жас балаларда бадамшалар тез зақымданады.
Бадамшалардың тез үлкеюі баспа, скарлатина ауруларының алғашқы белгілері.
Ми қызметі басқаратындықтан, жұтыну адамның ... тыс ... ... ас ... ... ... барып, ондағы жүйке ұштарын
тітіркендірмесе, жұтқыншақтың бұлшықеттері жиырылмайды. Ауызды ... ... ... адам ... алмайды. Жұтыну жұтқыншаққа түкіріктің
жиналуынан пайда болады.
Жұтқыншақтың жас ерекшеліктері
Өңеш – ... ... ... ... ... ... Өңеш ... омыртқаның тұсынан басталып, көмей мен кеңірдектің сыртынан көкірек
қуысына ... ... ... ... көкеттен өтіп, ХІ-ХІІ арқа
омыртқасы тұсында ... ... ... ... үш ... тұрады.Оның кілегейлі қабаты майда безді
қат – қабатты эпителийден тұрады, ол ұзына бойы қатпарланып жатады. Қатпары
көлденең ... ... ... ... ... ... ... борпылдақ дәнекер ұлпалы қабаттың жақсы жетілуі ас өткенде
өңештің кеңеюіне ... ... ... ас түйірі өңешпен жылжығанда өңеш
кеңейіп отырады. Кілегейлі бездердің сұйықтығы ас түйірін оңай жылжытады.
Бұлшықетті қабат ... ... ... ... жолақты, ал орта тұсынан
бастап бірыңғай салалы бұлшықеттен тұрады. Бұл ... өзі ішкі ... ... ... ... ... бұлшықет қабаттардан құралады. Сыртқы
қабаты болбыр дәнекер ұлпалардан түзіліп, басқа мүшелерге жалғасып жатады.
Көкеттен өткен соң ... ... сір ... ... ... ... ... үш бөлігі болады, олар: мойын бөлігі, кеуде
бөлігі және құрсақ бөлігі бұлардың ең ...... ... ... ... ... – VI ... және II кеуде омыртқаларының тұсында. Бұл жердегі
өңештің алдында, кеңірдектің сыртында омыртқа ... ал екі ... ... ... мен жалпы ұйқы артериялары жатады.
Кеуде бөлігі - өңештің ең ұзын әрі ... ... ... ... ... II-IV арқа омыртқаларының тұсында жатады. Бұл ... ...... ал ... кеуде қуыс аралығы, жүрек үлпершегі жатады.
Өңештің кеуде бөлігінің ... IV-V арқа ... ... ... ... сол жақ ауатамырларына (бронх) бөлінетін (кеңірдек бифуркациясы( тұсын
қамтиды. Өңештің алдыңғы және сол жағына ... ... иіні мен ... ... ... екі ... ... жүйкелер орналасқан. Төменгі
бөлігі V арқа ... ... ... ... оның екі ... ... қалқанынң алдына өтіп, көкетке жетеді.
Құрсақ бөлігі – бауырдың сол жақ бөлігінің артқы ... ... ... – 3 см өңеш ... ... ... бөлігі алдынан және екі бүйірінен
ішпердеге оралады, сөйтіп өңеш Х – ХІ арқа ... ... ... ... ... ... кейін пайда болатын үш қысыңқы жерлері болады. Олардың
біріншісі – VI- VIІ мойын омыртқа тұсында, ... ... ... ... ... - IV-V арқа ... ... кеңірджектен
екі ауатамырға бөлінген (кеңірдек бифургациясы) жерінде ... ... - ... ... ... жерінде (диафрагмальды) болады. КЕйде жас
балалардың жұтып жіберген қатты заттары ( жүзік, тиын, түйме жәнен т.б) ... ... ... ... да ... Оны тек ... арқылы ғана
анықтап, білуге болады.
ІІІ – тарау
3.1 Құрсақ қуысындағы асқорыту мүшелері қарын немесе асқазан
Асқорыту жүйесінің ең кеңейген ... ... ... яғни өңештік немесе
жүрекке жақын кеңдеу – бөлігі көкеттің ... ... сол ... ... оңға қарай бұрылып, төмен түскен бөлігі ұшына қарай
сүйірленіп ... ... ... оның сөлі ... тұз ... тағы ... ... белсенді заттар ақуыз бен
майды ыдыратып, тағамды ... ... ... алдындағы үстіңгі жағын алдыңғы қабырғасы, артқы
астыңғы жағын артқы қабырғасы дейді. Оның сол ... ... ... ... ... ал оң ... ойыс ... қарынның кіші иіні деп
атайды. Кіші иіннің жоғарғы кардиальды ... ... ... ... ... ... ... Қарынның түбі өңеш қосылар жерден жоғары
кең иін болып солға ... ... ... Бұл ... ... құрышы деп
атайды. Оның денесі тік ... Кіші ... ... ... ... ... осы тұстан қарынның шығаберіс сүйірленген бөлігін таз
қарын дейді. ... кең ... ... ... ал оның өте
жіңішкеріп, тазқарын өзегін түзіп барып тазқарын тесігі арқылы ... ... мен ішкі ... Қарынның қабырғасы жалпы асқорыту
жүйесі секілді сыртқы – сір қабаттан, ортаңғы – ... ... ... асты және ... ... түзіледі.
Қарынның сыртқы сір қабаты оны толық қаптап жатады. Бұл қабат ішпердемен
тұтасып кетеді, сондықтан ішперде қарынды, оның ішкі және ... ... мен қан ... ... ... басқа барлық бөлігін орап
(интраперитональды) жатады. Сір қабатының негізі – ... ... ... ... ... ... ... ортаңғы бұлшықет қабаты үш қабаттан түзіледі: сыртқы – ұзына
бойы бұлшықет қабаты, ортаңғы – ... ... ... ... және ішкі –
қиғаш талшықты бұлшықет қабаты.
Ұзына бойы қабаты - өңештегі аттас бұлшықет қабатының ... ... ... екі иіні және ... ... ... ... алдыңғы және артқы қабырғаларында өте жұқа болады.
Сақиналы қабаты ұзына бойы қабатына қарағанда күшті дамиды. Сақиналы
бұлшықеттерн өңеш ... және ... ... яғни ... ... шығаберісінде жақсы жетіледі. Тазқарынның ұлтабарға өтер ... ... ... ... ... ... бұлшықетін
түзеді.
Қарынның ішкі қиғаш талшықты қабаты ... ... тек ... Оның ... ... ... бөлігінен қарынның кардиальды
тесігінің сол жағынан оның түбіне қарай оралып, денесі арқылы төмендеп,
үлкен ... орап ... ... және оның ... асты ... болады. Кілегей асты қабаты
бұлшықет пен кілегей қабаттың арасында жатады. Ол кілегей қабатының ... ... ... ... ... ... бір қабатты эпителийден құралып, қалыңдығы 0,5-
тен 25 мм шамасына дейін жетеді. Қарынның қатпарлары оның ... ... ... ... кіші иін бойында ұзына бойына кеткен науа ... ... ... ондай қатпарлар сұйықтық ... ... ... тез ағып ... жағдай жасайды. Қарынның түбі мен денесінде –
көлденең, қиғаш және ... ... ... қатпарлар орналасады. Олар көзге
ойдым- ойдым болып көрінеді. Тазқарында, оның ұлтабарға ... ... ... ... ... Олар тазқарынның қақпақша қызметін
атқарады.
Қарынның кілегейлі ... ... ... мен оның ... 1-6 мм ... бар. Оларды қарын алаңы, ал оның үстінде қарын
шұңқырлары ... ... ... асқорыту сөлін шығаратын бездердің
арналары ашылып тұрады. Кілегей қабатта артерия, вена, сарысу ... ... өте көп ... және қорытылған асты ұлтабарға ... ... ... ... ... қарауға болады. Тағам қарынның түбі мен ... Ол ... ... ... ... ... ... қорытылған
асты ығыстыратын жолы деп атайды. Бұл екі бөліктін шекарасы кіші иіннің
бұрыш ойығының ... ... Осы ... де ... ... ... болады. Қорытылған қышқыл тағам ... ... ... ... ғана ... ... бастайды.
Қарынның сыйымдылығы орта есеппен 3 л, ұзындығы – 25-30см, ені -12 – 14см.
Қарынның ... мен ... ... ... ол толу ... ... сонымен бірге адамның сымбатына, дене құрылысына
және жас ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... пен бауырдың астында орналасады.
Қарынның кіреберісі Х-ХІ арқа омыртқасының сол жағында, ал шығаберісі ХІІ
арқа және І бел ... ... ... ... ... ... түбі
және денесі көкетке, ал кіші иіні бауырдың сол бөлігіне жетіп жатады.
Қарынның артқы ... ... ... ... саңылаулары болады
да қарынның үлкен иінінің төменгі жағында көлденең жиек ішек пен ... ал ... сол ... ... ... ... ... денесіне
сол жақтағы бүйректің жоғарғы ұшы және ұйқыбез жанасып тұрады.
3.2 Жіңішке ішек қарыннан басталып тоқ ... ... ... ... ішек – асқорыту жүйесінің ең ұзын бөлігі. Оның ұзындығы адамның
тірі кезінде 2,2 – 4,4 ... ... ... ... ... 5 – 6 ... жетеді. Жіңішке ішек еркектерде әйелдерге қарағанда ұзын ... ... үш ... ... аш ішек және ... ішек деп ... бар. Асқорытудың ең күрделі толық жүретін бөлігі – осы ... ... ... ... ... ... ... ішек сөлі, өт,
ұйқыбез сөлдері осы жіңішке ішектерде ақуызды амин ... ... ... ... ... ... ... қан және сарысу
тамырларына сорылатын ең негізгі бөлігінде осы жіңішке ... ... аш ішек және ... ... ... ... ... бауыр астында ХІІ арқа және І бел омыртқа тұсында, ... ... ... ... таға ... пішінде ұйқыбездің
басын орап жатады. Ұлтабардың ұзындығы тірі адамда – 17-21 см, мәйітте- 25-
30 см. ... ... ... ... төрт ... ... және ... бөліктері болады.
Ұлтабардың үстіңгі бөлігі тазқарыннан басталып, ХІІ арқа немесе І ... оң ... ... ... және жоғары көтеріліп, иіледі. Оны
ұлтабардың үстіңгі иіні дейді. Оның ұзындығы 4-5 см болады. ... ... ... ... ... және өт жолы ... төмендеуші бөлігі үстіңгі иіннен І бел омыртқаның оң жағымен
төмендеп, ІІІ бел омыртқа тұсында тік солға бұрылады да ... ... ... Бұл бөліктің ұзындығы – 8 – 10 см. Төмендеуші ... басы ... ... ... ... жолы және ұйқыбез жолы ашылады.
Ұлтабардың көлденең бөлігі астыңғы иіннен басталып көлденең деңгейде
ІІІ бел ... ... сол ... бағытталады да астыңғы қуысты венаға
жеткенде жоғары қарай ... ... ... көлденең бөлікке жалғасып, жоғары бұрылған
күйінде ІІ бел омыртқа ... ... де ... ... тез ... ... – аш ішек иіні немесе аш ішектің басталатын шекарасы деп те атайды.
Дәл осы ... ... ... ... бұлшықет көкетке бекиді.
Ұлтабардың өрлеме бөлігінің артында құрсақ қолқасы, ал көлденң бөлігінің
жоғарғы жағынан үстіңгі ... ... және вена ... таға ... жері 60% ... ... ... дамдардың
(25%) ұлтабарының пішіні сақиналанып, дөңгелек болып ... ... (15%) ... жатқан тұзақ тәрізденіп те орналасады.
Ұлтабардың осындай иілген жеріне ұйқыбездің басы ... ... ... қосымша түтіктері ұлтабардың ішкі бетіне ашылады. Ұлтабардың иініне
ұйқыбездің екі ... ... өт ... жалпы жолы да келіп
ашылады.
Ұлтабардың ішкі ... де ... көп, ... барлығында
кездесетіндей, сақиналы қатпар, сондай-ақ ұзына бойына ... ... да ... ... ... ... кішілі емізікшеленіп, жоғарыда
айтқан өт және ... ... ... Ұлтабардың өн бойында
кілегейасты негізде ұлтабар бездері орналасады.
Ұлтабардың жіңішке ... ... де оның ... ... ... ... Ұлтабардың тазқарыннан басталатын ... ғана жан – ... ... ... ішек және ... ішек.
Бұл ішектер ұлтабарға қарағанда ішпердеге ... ... ... шажырқай арқылы бекиді. Аш ішек ІІ бел омыртқа тұсынан ... ... ... сол ... ... ... жерде 6 – 7 көлденең
шумақтар түзіп, мықын ішекке өтеді. Мықын ішек ортадағы сызықтың оң ... ... ... тік ... 7-8 ... ... де оның 10 – 12 см ұшы
ішперденің тек ұш жағына ғана оралып, артқы ішекке ... де тоқ ... ... ... ...... немесе илеоцекальды бұрыышындағы 1
– 2 см тереңдікте орналасқан илеоцекальды екі жақтаулы қақпақта ... ... ... ... ... болмайды. Алайда аш ішек пен
мықын ішектер кейбір белгілері бойынша ажыратылады. ... ... ... ішек 2мм ... ... ... бүрлері мен қатпарлары және қан
тамырлары көп болып келеді. Сондықтан да аш ішектің реңі ... ... ... пен ... ... ... қан ... мен жүйкеге бай шажырқайға
оралып, оның сыртынан, алдыңғы жағынан шарбы майы ... ... ... Аш
ішек пен мықын ішектер сір бұлшықет және кілегей қабаттан түзіледі.
Сір қабаты ... ... ... ... ... ... және бұлшықет
қабатына да жалғасады. Осы қабат арқылы ішекке қан тамыры және ... ... ұзын және ... ... ... ... ... ішек толқынданып жиырылады – ұзарады және
қозғала алады. Соның нәтижесінде ішектегі қорытылған ас ... ... ... ... ... бірнеше шеңберлі қатпарлардан тұрады. Олар
призма тәрізді эпителий мен оның араларында бокал тәрізді сілекей ... ... ... ... сору ...... цилиндр
(немесе конус) пішінді. Олардың биіктігі – 0,5 мм, ... – 0,1 мм, ... ... 30 – 40 – қа ... шеңберлі (немесе сақиналы) қатпарлардың болуы ішектің сору бетін
5 есеге дейін ... ... ол ... ... ... бетінен үш есе
үлкен болады. Қатпарлардың ... – 5м², ал ... саны – ... артық.
Бүрлер кілегей қабаттың ортасында тұйық сарысу тамырлары бар ретикулярлы
дәнекер ұлпасынан түзіледі. Олар кілегей қабат ... ... ... ... және ... қан тамырлары мен жүйкелер келіп
жатады. Бүрлердің денесінде кілегей қабат және ... ... олар ... 4 – 5 рет ... ... жиырылған кезде
қорытылып сонда сорылған ас жалпы қан ... ... де ... ... ... ... ас қайтадан сорыла алынады. Бүрлердің арасындағы
шұңқыр ... ... деп ... ОНда ... жасушаларының өсіп
бөлінуінен ішек қабаты қалпына келеді. Жіңішке ішектің кілегей ... ... ... тәрізді бездер бар. Бұл бездер тазқарын бөлігінің
сөлі ... өнім ... ... ... ... қабатының астында өн
бойында сарысу үлпалы майда түйіндер – жеке көпіршіктер (фолликулалар)
болады. Солармен қатар ... ... ... ... ... ... кей жерінде топталған көпіршіктер орналасады. Олар сарысу ұлпасымен
бірігіп қорғаныш ... ... Тоқ ...... ... ... ... Ол құрсақ қуысының оң
жағының төменгі бұрышында мықын ішектің қосылған жерінен басталып тік
ішектің ... ... ... ... ... -1,9– 2,5м,
диаметрі проксимальды бөлігінде – 6-8 см, ал дистальды бөлігінде–3-5 см.
Тоқ ... ... ... жиек ішек және тік ішек ... ... ішек ... ... оң жағында болады, тоқ ішекке қарағанда ... 4- 8 см, ... 3 – 10 см. ... ішек – тоқ ... қалталанған
бөлігі. Ішінде жарты ай тәрізді қатпары бар, түп жағына ұзындығы 2 – 12 ... ... ішек ... құрт ... ... ... ішек ас қорытуға
қатынаспайды.
Жиек ішектер бүйен ішектен басталады. Ол өрлеме жиек ішек, ... ішек және қима жиек ішек ... ... жиек ішек – оның ұзындығы – 12 – 20 см, екі бүйірінен ішперде орап
жатады.
Көлденең жиек ішек – ұзындығы – 30 – 80 см., ... ... ... ... ... де талақтың қасынан иіледі, сөйтіп төмендеп, жиек ішекке
ауысады.
Төмендеген жиек ішек сырт жағынан ... ... ... сол ... ... келіп, қима жиек ішекке ауысады. Оның
ұзындығы – 12- 15 см. Ішперде оның алдынан және екі ... орап ... жиек ішек – ... ... – сегізкөз байламы тұсында тік ішекке
ауысады. Оның ұзындығы – 15-65 см. Қи немесе нәжіс осы қима ішек ... осы ... ... қима жиек ... деп аталады.
Тік ішек немесе көтен ішек – тоқ ... ... ... Ол ... ... ... Тік ішек қима жиек ... яғни ІІІ сегізкөз
омыртқасы тұсынан басталып ... ... ... Тік ... ...... 18 см, ені – 4 – 7 ... ішектің құрылысы. Нәжіс жиналып, оны сыртқа шығару ... орай ... ... ... ... ... кіші ... яғни
сегізкөз тұсындағы нәжіс жиналатын кеңейген бөлігі және оның жіңішкеріп
түтіктенген бөлігі артқы ... ... Тік ... сақиналы бұлшықет,
әсіресе көтен тесігі (анус) айналасына жеткенде талшықтары ... ... ... ішкі және ... қыспақ бұлшықеттеріне айналады, яғни
олардың қызметі өзгеріп тұрады.
Көтен тесігінің ішкі ... тік ... ішкі ... ... ... Ол адамның еркіне байланыссыз тек нәжістің тік ішекке жиналып
толуына байланысты ... ... ... ашылады. Ішкі қыспақ
бұлшықетті аздап сыртқы тесіктің ішкі бетінің 2 – 3 см жерін ... ... ... ... ... тік ... сыртына жақын тері астында
орналасып, жамбас қуысының көкеті құрамына кіреді. ... ... ... байланысты қысылып – ашылады. Өйткені оның қызметі саналы
адамдар қауымының қалыптасуына тікелей байланысты болса керек.
IV тарау ... ... ... ... безі ... ... жағында ІІ бел омыртқа тұсында жатады. Ішперде
ұйқыбезінің алдыңғы жағын ғана қаптап жататындықтан, ұйқыбезі оның артында
орналасады. ... ... – 70 – 80 г, ... – 20 см, ол бас, дене
және құйрық бөліктерінен құқралады. Ұйқыбезінің бас ... ... ... кең де жуан ... ... ... Оның ... І бел
омыртқаға көлденең келіп,асқазанның артқы ... ... ... ... ... сол жақтағы бүйрек пен талаққа ... ... ... ... бетіндегі ұзынша саймен өтеді.
Ірі қан тамырлары – ... ... және ... қуыс вена ... ... Без ... жинағыш түтікке оң және сол жақтағы майда
түтік жолдарымен өнімдер жиналады. Сөйтіп бұл жалпы сөл жолы өт ... ... ... Бұл ... ... ... қыспақ бұлшықеті
болады. Ұйқыбезінде бұдан басқа ұлтабарға дара баратын қосымша түтік те
бар. ... ... ... сөлдің асқорытуда маңызы зор. Сөлдердің
құрамында трипсин, ... ... ... болады. Ұйқыбезі тәулігіне 2
литрге жуық сөл шығарады.
Ұйқыбезінен сөл ғана емес, арнаулы без ... ... ... ... да шығады. Оның асқорытуға қатысы жоқ, өйткені
тікелей қанға ... ... ... ... бар сөл ... ... ... гормон шығып, қанға өтіп ... ... ... ... ... ... секрециялық қызметімен ас
қорытатын болса, екінші жағдайда ішкі ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызылады.
V тарау
5.1Бауырдың мөлтекті құрылысы
Бауырдын сыртын сір қабаты, яғни ішперденің ішкі бөлігімен жан – жағынан
толық оралған (интраперитональды). ... ... жұқа ... қабат
болады. Олар қан тамырларын орап, бауыр қақпасына кіріп жатады. Бауырдың өн
бойына қан тамырларының және өт ... ... ... зандылығына
сүйеніп, бауырды 2 бөлікке, 5 бөлікшеге және 8 ... ... ... ... өт қабы және ... ... вена ... оң және сол бөлікке бөледі. Сонда бауырдың сол ... 3 ... 4 ... ... ал бауырдың оң бөлігінде 2 бөлікше және 4 мөлтек (С5-
С8) болады. Бауырдың ... ... ... ... 2 – ... олар ... ... және өт өзекшелерінің тармақтарына тура
кетеді. Бауырдың мөлтегінде ... ... және ... мен ... ... тармақтары орналасады.
Бауырдың морфологиялық қызмет бірлігі оның бөлшектері. Ондай бөлшектер 1
– 2,5 мм көлемде призма ... ... ... ... ... ... 500000-ға жетеді. Ол бөлшектердің арасында дәнекер ұлпалар болып, ол
аралықтардан өт ... ... мен ... ... Әрбір бөлшектің
ортасындағы орталық венасы болады. Осы ... ... ... өт ... ... өзекшеге, одан үлкейіп, бауырдың оң
бөлігінен оң өт жолы және сол бөлігінен – сол өт жолы ... де ... ... жалпы өт жолын құрайды. Оның ұзындығы – 4 – 6 см, бауырдың
жалпы өт жолы ...... ... ... өт ... ... ... баратын өт жолын түзеді.
5.2 Өт қабы. Өт ... ... ... ... ... Оның түбі өте ... ... Егер өт қабы өтке толып кетсе, бауырдан ... ... ... өт жолы ... өт ... ... ... Өт
қапшығының қабырғасы жұқа бұлшықет қабатынан түзіледі, оның ... ... ... өте көп. Өт ... ... ... әрі ... орналасады. Бұлар қақпалық қызмет атқарады. Бауырдан шыққан өт өт
қапшығында жиналады. Өт қапшығының ... өт ... өт ... – 60 см³. ... ... ... ... өт қапшықта ұзақ
сақталатындықтан, сұйықтық қайта сорылады да өт қоюланады. Тағам ... ... өт ... өтті ұлтабарға өткізіп жібереді. ... ... ... өт ... ... ... даярлап береді. Өт
болмаса, адам жеген майлы асын ... ... ... жүйесі ұзына бой жатқан түтік ... оның ... ... заттармен тығыз байланысты келеді. Бұл органдар арқылы
сыртқы ... ... ... зат ... процесі өтеді. Асқорыту
аппаратының бірінші ... ауыз ... ... ол ... ... арқылы
жұтқыншақпен байланысады, одан кейін өңеш, қарын, аш ішек, тоқ ішек, ең
соңынан тік ... ... ... ... топографиялық орналасу
жағдайына қарай бас, ... ... ... және жамбас бөліктеріне
бөлінеді.
Асқорыту жүйесінің әрбір бөлігі түрлі қызмет атқаратындықтан құрылысы
мен ... де ... ... ... Оның ... ұзындығы 8 – 10 метрге дейін
жетеді. Тағамды механикалық майдалау, шайнау ауыз ... ... ... ... ... асқорыту органдарының ішінде тек қана осы
бөлігінің негізі сүйектен түзілген.
Сонымен ас қорыту жүйесінің қызметін ... ... ... ... әдіс – ... ... фистула қою. Тәжірбие үстінде иттің
ішегіне бүйір фистуласы арқылы экстрактивті заттар мен ... ... ... өнімдерді құйса, қарын сөлі әдеттегіден әлдеқайда көп шығады,
яғни сөл шығару процесі күшейеді. Аталған заттармен қатар, ... ... ... ... ... бар, олар қан ... қарын
бездерін тітіркендіріп, сөл шығару процесін үдетеді. Ішек гормондарының
ішінде қарында сөл шығуын тежейтіндері де бар ... ... ... қарынның ингибитор пептиді, панкреозимин).
Ауызға келіп түскен тағам мұнда 15 – 30 ... ... ... ... тағам (ас кесегі) шайналып, ұсатылады, сілекеймен шыланып,
жұмсарады, астың дәмі ... ... ... мағлұмат алынады.
Көмірсулы заттар (көмірсулар) ыдырай бастайды. Ұсатылған ас ... ... ... ... ... ... ... жылжиды да
жұтқыншаққа жетіп жұтылады. Ас кесегін асықпай шайнау, оны әбден жұмсарту
тағамның қарында одан әрі ... ... ... ... қарынның
шырышты қабығы (ішкі беті) жарақаттанбайды, мұнымен ... ас ... ... ... ... ... тыныс алу, қан айналу
қызметтеріне де әсер ... ... ... Е.Ж. ... (адам анатомиясы)
“Алматы ” – 2005жыл.
2. Дайрбекова Адам ... ” – 2002 ... ... И.Р. , Билич Г.Л., Анотомия ... ... 1989 ... «Денсаулық» журналы №10 2003ж №7 2004ж

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жануарларда жүрек құрылымының морфологиялық түрлері8 бет
Қиын немесе дағдарыс кезеңдердегі психофизиологиялық даму5 бет
"балықтардың ас қорыту жүйесі"3 бет
«Суалған буаз сиырды азықтандыру»20 бет
Іле-Алатауы кейбір мүктерінен биологиялық белсенді заттарды алудың сызба-нұсқасын жасау және анализдеу56 бет
Ірі қара төлін бардамен бордақылау31 бет
Ішек-қарын жолдарының қызметінің реттелісі.9 бет
Адам ауруын қоздырушы және өнеркәсіпте қолданылатын дрожжилар5 бет
Асқорыту жүйелерінің қатерлі ісіктерінің таралуы8 бет
Асқорыту мүшелерінің арулары кезіндегі терінің зақымдану2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь