Негізгі тіршілік орталары. В. Шелфорттың толеранттылық заңы

1. Кіріспе
2. «Экологиялық фактор», «тіршілік ортасы» түсініктері
3. Туындауы және уақытына байланысты қоршаған ортаның экологиялық факторларының жіктелуі
а) абиотикалық факторлар;
ә) биотикалық факторлар;
б) антропогенді факторлар.
4. В. Шелфорттың толеранттылық заңы. Ю. Либихтың минимум заңы
5. Эврибионттық және стенобионттық тіршілік ететін ағзалар
6. Су тіршілік ортасы ретінде
7. Топырақ тіршілік ортасы ретінде
8. Жер беті ауа ортасы және оның негізгі сипаттамалары
10. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кез келген тірі организм өзін айнала қоршаған табиғи ортамен тығыз байланыста ғана өмір сүре алады. Олар – топырақ, су, минералды заттар, жер бедері және атмосфералық әр түрлі құбылыстар. Табиғи ортаның компоненттері тірі организмдерге оң немесе теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан әрбір организмнің өзіне ғана колайлы ортасы немесе мекені болуы тиіс. Мәселен, көлбақа үшін қалыпты өсіп-көбеюіне қолайлы орта -ылғалы мол көл жағасы. Ал, куаң дала немесе шөлейтті жерлер ол үшін қолайсыз, өмір сүре алмайтын орта болып табылады. Бірақ та организм үшін табиғаттың барлық элементтері белгілі мөлшерде кажет және жиынтық күйінде әсер етеді. Олардың біреуі өте қажет, екіншілері орташа, ал үшіншілері мүлдем кажет емес зиянды болуы мүмкін. Сонымен орта дегеніміз — организмнің өсіп-көбеюіне, тіршілігіне, дамуы мен таралуьна тікелей жанама әсер ететін айнала қоршаған орта компоненттерінің жиынтығы. Ал, организмге кажетті жағдайлар деп — тек сол органим үшін алмастыруға келмейтін табиғи ортаның элементтерін айтамыз.
1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б.
2. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет.
3. Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 2004. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев
4. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
5. Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;
        
        Жоспары:  
* Кіріспе
* , түсініктері
* Туындауы және ... ... ... ортаның экологиялық факторларының жіктелуі
а) абиотикалық факторлар;
ә) биотикалық факторлар;
б) ... ... В. ... ... заңы. Ю. Либихтың минимум заңы
* Эврибионттық және стенобионттық тіршілік ететін ағзалар
* Су ... ... ... ... ... ортасы ретінде
* Жер беті ауа ортасы және оның негізгі сипаттамалары
* Қосымшалар
* Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Негізгі ... ... және ... ... келген тірі организм өзін айнала қоршаған табиғи ортамен тығыз байланыста ғана өмір сүре алады. Олар - ... су, ... ... жер ... және ... әр ... ... Табиғи ортаның компоненттері тірі организмдерге оң немесе теріс әсер етуі ... ... ... организмнің өзіне ғана колайлы ортасы немесе мекені болуы тиіс. Мәселен, көлбақа үшін қалыпты өсіп-көбеюіне қолайлы орта -ылғалы мол көл ... Ал, куаң дала ... ... ... ол үшін қолайсыз, өмір сүре алмайтын орта болып табылады. Бірақ та ... үшін ... ... ... ... ... кажет және жиынтық күйінде әсер етеді. Олардың біреуі өте қажет, екіншілері орташа, ал үшіншілері мүлдем ... емес ... ... мүмкін. Сонымен орта дегеніміз -- организмнің өсіп-көбеюіне, тіршілігіне, дамуы мен таралуьна тікелей жанама әсер ететін айнала қоршаған орта ... ... Ал, ... ... ... деп -- тек сол органим үшін алмастыруға келмейтін табиғи ортаның элементтерін айтамыз.
Экологиялық ... - кез ... орта ... ... иелерінің бейімделу қабілетімен жауап қайтара алуы.Бұл жерде бір ескере кететін жағдай өлім факторы бейімделу қабілетінен тысқары жатады. Экологиялық факторлар абиотик., ... ... және ... ... ... ... ... фактор тіріорганизмдерге олардың жеке дамуының бір ғана кезеңінде болса да тікелей ... ... әсер ете ... ... кез ... әрі қарай бөлшектенбейтін элементі саналады. Табиғи жағдайда организм көптеген факторлардың ықпалына ұшырап отырады. Экологиялық фактордың ... ... ... ... ... ... ... фактор екі санатқа: популяция тығыздығына тәуелсіз және популяция тығыздығына тәуелді болып бөлінеді.
* Әсер ету нәтижесінде жойылатын дарабастар пайызы ... ... ... ... байланысты емес
* Факторлар әсеріне жойылып кеткен түрлердің пайызы олардың тығыздығы ... ... ... ... ... ... факторларына негізінен климаттық, ал екіншісіне - ... ... ... ... тағы бір жолы ... Экологиялық факторлар энергетикалық және сигналдық болып бөлінеді. Мысалы, энергетик. топқа температура, бәсекелестік, жыртқыштық, паразитизм, т.б. жатады. Бұл топ ... ... әсер ... ... энергетик. күйін өзгертеді.
Кез-келген тірі организм өзін айнала қоршаған табиғи ортамен тығыз байланыста ғана өмір сүре алады. Бұл ... ... су, ... заттар, жер бедері және атмосфералық әр түрлі құбылыстар жатады. Табиғи ортаның құраушылары тірі организмдерге оң немесе теріс әсер етуі ... ... ... ... ... ғана ... ортасы немесе мекені болуы тиіс. Мәселен: көлбақа үшін қалыпты өсіп-көбейуіне ... орта ... мол көл ... та ... үшін ... ... ... белгілі мөлшерде қажет және жиынтық күйінде әсер етеді. Олардың біреуі өте ... ... ... ал ... ... ... емес ... болуы мүмкін.
Тіршілік формасы - организмдердің өзінің тіршілік ортасының ... ... ... ... ... ... жануарлар дұниесінің тіршілік формасын ажырату өте күрделі. Жануарлардың тіршілік формаларын жіктеу Д.Н.Қошқаровтың жүйесі бойынша алынады:
а) жүзгіш формалар (нектон, планктон, ... ... суда ... ... ( ... қорек үшін сүңгитіндер).в) қызғыш формалар ( жер бетіне шықпайтындар, жер ... ... ... құрлық формалар 1) ін қазбайтындар (жүгіргіштер, секіргіштер, жорғалаушылар); 2) жартас жануарлары; әуе формалары.д) ағашқа ... 1) ... ... 2) ... ... әуе формалары; 1) әуеден жемтігін ұстайтындар; 2) әуеден қарауылдайтындар.Орта дегеніміз - организмнің өсіп -- ... ... ... мен таралуына тікелей жанама әсер ететін айнала қоршаған орта компонентерінің ... Ал, ... ... ... деп - тек сол ... үшін ... ... табиғи ортаның элементтерін айтады.Экологиялық факторлар дегеніміз - организм үшін қажетті немесе теріс әсерін тигізетін ... ... ... Табиғатта экологиялық факторлардың әсеріне әр түрлі реакция береді. Мәселен: ащы суда тіршілік ететін организмдер үшін тұз және ... ... ... роль ... ал тұщы су организмдері үшін қажеті шамалы.
Туындауы және уақытына ... ... ... ... ... ... - тірі организмдерге олардың дербес дамуының бір ғана кезеңінде ... да ... ... ... әсер ете алатын, ортаның кез-келген әрі қарай бөлшектелмейтін элементі..Қоршаған орта факторлары 3 топқа бөлінеді:
1.)Абиотикалық факторлар- өлі ... ... ... t0-ра , ... , ... және ... ... факторлар - тірі организмдердің әсері.
3.)Антропогенді факторлар - адамның әртүрлі іс-әрекетінің әсерлері.
Абиотикалық факторлар (гр. 'a' -- ... және ... -- ... ... -- бейорганикалық ортаның тіріорганизмдерге жасайтын тікелей немесе жанама әсерлерінің жиынтығы; сыртқы ортаның бейорганикалық, физикалық және химиялық жағдайлары.[1]
Ол физикалық ... ... ... ... ... ... ... ағыстар, радиациялық деңгей, радиоактивті сәуле шығару т.б.), химиялық Абиотикалық фактор (атсофера, су, қалдықтар,топырық,шөгінді құрамы және ... ... т.б.), ... ... фактор (күн радиациясы, атмосфералық жауын-шашын, гидросфералық қысым т.б.) болып бөлінеді. Өсімдік пен жануарлардың ыстыққа, суыққа, ауа қысымына, су тереңдігіне, хим. ... ... ... ... жануарлардың қысқы, жазғы ұйқыға кетуі т.б. Абиотикалық факторға байланысты. Жер ... ... ... химиялық және физикалық құрамының өзгеруі тірі организмдерге де әсер етеді. Мысалы, 20 ғасырда Арал теңізінің тартылып, ауада тұз ... ... ... миллиондаған тонна тұзды шаң тірі организмдерге үлкен әсерін тигізді.
Абиоталық факторды химиялық Абиоталық фактор|химиялық (атмосфераның, теңіздің, тұщы судың құрамы және тағы да ... және ... ... фактор|физикалық (климат, орография) деп екіге бөледі. Абиоталық фактор биотикалық және антропагендік факторлармен қосылғанда экологиялық факторлар құрайды. [2]
Биотикалық ... - тірі ... бір - ... және ... ... ... ... әсер етуі. Бұл өте күрделі процестер жиынтығы. Өйткені, тірі организмдер бір- ... ... ... ... жыртқыштық, селбесіп тіршілік ету арқылы алуан түрлі қарым - қатынаста болады.Аталған қарым - қатынастар өсімдік пен ... ... мен ... ... ... мен ... ... болуы мүмкін.
Антропогендік фактор (грек. anthropos - адам, genos - ... ... ... лат. factor - ... - ... ... тірі ... мекен ортасы ретіндегі табиғатты өзгертуіне әкеп соғатын немесе олардың тіршілігіне тікелей әсер ... сан ... ... ... ... қоршаған ортаға адамның тигізген іс-әрекетінің нәтижесінде атсосфера, өзен-көл және ... ... ... ... ... ... мен ... заттардың әсерінен топырақтың ластануы, сөйтіп, жалпы экожүйенің құрамы мен құрылысының бұзылуы жатады. Қазіргі кезде адамның іс-әрекетінің кең көлемде бүкіл биосферага ... әсер етуі жер ... ... ... айқын байқалуда. Бүкіләлемдік бақылау институтының (АҚШ,Вашингтон қ.) мәліметтері бойынша табиғи орта жылдан-жылға нашарлап барады. Интернет жариялаған ... ... жыл ... 16,8 млн. га тропиктік ылғалды орман жойылатыны, жерді дұрыс ... ... жыл ... 6 млн. га шөл ... ... қышқыл жаңбырдан 50 млн. га орманның зақымдалғаны, жыл ... ... ... ... ... 26 ... т ... қабаты жойылатыны, өсімдіктердің 25 - 30 мың түрі жойылып кету қаупінде тұрғаны атап көрсетілген. Кейінгі кезде ... жыл ... 400 млн. т ... ... азот және ... оксид|оксидтері, қатты бөлшектер шығарылатыны анықталды. Қазақстанда Арал ... ... ... ... ... ... ... экол. апатты аймақтарға айналуына Антропогендік факторлар негіз болып отыр.[1]
Ортаның абиотикалық факторларына ... мен ... әсер ... ... ... ... t0-ра -880С дейін төмендесе, Жердің ... ... ... +580С дейін көтеріледі. Орталық ... ... ... жағында ыстық жазда 400С дейін жетсе, солтүстік жағында 200С дейін барады. ... ... ... ... ... Бірақ бір тіршілік иесі әлемде бүкіл ... t0-ра ... ... ... емес. Сондықтан кез - келген жануарлардың таралуы ... ... ... ... сол ... бейімделеді.
Көптеген жануарлардың дене температурасы қоршаған ортаның температурасына байланысты өзгеріп отырады. Мұндай жануарлар өзгеруінің дене температурасын реттей алмайды, және пойкилотермдік жануарлар деп ... ... ... дене ... белсенді реттей алады, мұндай жануарлардың дене температурасы ... және ... ... деп ... ... ... өзгеруіне өте төзімді жануарлар эвритермдік , ал тек белгілші температураның өзгеруіне ғана аз төзетін жануарлар ... деп ... ... мөлшері- Жердегі барлық организмдердің өмір сүруінің негізгі шарты. Организмдегі болатын барлық тіршілік процестері су ... ... ... ... 50% астамы судан тұрады. Мысалы : үй жануарларының 59%, адам ... 64%, ұлу 70%, ... 75% және ... медузаларда 99% т. б.
Көптеген жануарларда ылғалдылықың көп немесе аз болуына байланысты организімдерінде тірішілік ету орталары арасында өзара байланыстар ... ... ... ... ... ... айтуынша барлық тірілер кіреді және соған бағынышты. Тіршілік ... күн ... ... факторларға адаптация.
Тамақтану және түр аралық байланыстар. Әрбір жануарда өз тамағын табуға мүмкіндік беретін әртүрлі бейімделушіліктер бар.
Филогенез барысында планетадағы ... ... ... сан ... ... ... ... Инфузорилер суды жұта отырып, оны сүзедіде өз қорегін аулайды. Молюскалар да ... ... ... ... ... ең ... ... жыландар жатады.
В.Шелфорттың толеранттылық заңы.
Экологиялық факторлар табиғаты жағынан қаншалық әр ... ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан салыстыруға келеді, өйткені әрқашанда организмдердің тіршілік ... ... ... ... ал бұл, ... популяция санының өзгеруіне әкеліп соғады.Осы тәуелділікті талдау, оның төмендегідей заңдылықтарын атап көрсетуге мүмкіндік береді;
1. ... ... бір ... ... тіршілік ету үшін ең қолайлы жағдай туады: бұл ... ... ... деп аталады.
2. фактордың мөлшері оптималдық жағдайдан неғұрлым көбірек ауытқыса, дара организмдердің тіршілік әрекеті де солғұрлым нашарлай түседі; осыған ... ... ... ету ... ... ... мөлшерінің дара организмдер қалыпты тіршілік ете алатын аралығы төзімділік шектері деп аталады; төзімділіктің төменгі және жоғарғы ... ... ... ... ... құрамы, физикалық және химиялық ерекшеліктері); гидрологиялық факторлар(судың тұнықтылығы, күн сәулесінің ... ... ... ... т.б.); жер ... ... ... көпшілігі табиғатта айналымға түспей, жинақталып бұкіл ... кері ... ... ... ... ... ... ластануы, су айналысының бұзылуы, жердің құнарсыздануы, қуаншылық, өзен-көлдердің тартылуы, өсімдіктер мен жануарлардың сиреп немесе құрып кетуі, адам баласының ... ... және ... ... шегіндегі бұрын-соңды болмаған климаттың өзгеру құбылыстары үдей түседі. Соңғы жылдары антропикалық факторлардың табиғи ортаға және жалпы биосфераға әсері ... ... ... ... адам баласының іс-әрекеті бақылауға алынып табиғат тепе-теңдігінің бұзылмауына жол бермеу жолдары ғаламдық ... ... ... ... және ... оған ... Орта және орта ... ... ... ... орта ... әсері етуінің кейбір жалпы заңдылықтары.
3) ... ... ... ... ... ету ... ... ету ортасы деп, әдетте ағзалардың табиғи денелермен және құбылыстармен тікелей немесе жанама өзара ... ... ... әсер ету ... және ... бойынша 3 топқа бөлінеді.
1. Қатаң маусымдылықпен әсер етуші факторлар тәулік уақытының уақыты, жыл ... ... ... т. ... ... әсер етуші факторлар - кейбір уақыттарда қайталанады-ауа-райы құбылыстары, су тасқыны, жер сілкіну, вулкан т. б.
3. Бағыттылықпен әсер ... ... Олар ... бір ... ғана ... (климаттық жылынуы немесе суып кетуі, тар. бетпақталада т. б.).
4. Белгісіз әсер ... ... ... ... ... ағзалар мен олардың бірлестікреті үшін өте қауіпті.
Эврибионттық және ... ... ... ... ... ... организмдердің жалпы заңдылықтары
Экологиялық факторлардың организмге әсер етуі мен оған организмнің ... ... ... ... ... ... ... Оның мәні келесіде: яғни бір факторлардың әсер ету күшін басқа факторлар күшейту немесе азайтуы мүмкін . Мысалы, ... көп ... ... ... ... заңы ... ... факторлар ережесі. Бұл ереженің мәні келесіде: шектен тыс аз немесе шектен тыс көп ... ... ... ... ... ... ... етеді, сонымен бірге , басқа факторлардың әсерлерін шектейді. Бұл заңның өмірде практикалық маңызы зор. Организмдердің ең қажетті шектеуші факторларын біле ... мол өнім ... ... ... ... ... пайдалануға жол ашады.
Шектеуші факторлармен қатар организмнің факторлар жиынтығына деген ең ... ... ... ... Ол В.Шелфордтың толеранттық (төзімділік) заңына байланысты. Оптимум аймағы әртүрлі ... үшін ... емес . ... үшін ... ... ... көп, мұндай ағзалар эврибионттар тобына жатады (грекше эури- кең, биос- тіршілік). Аз диапазонда бейімделетін ағзалар стенобионттар деп аталады(грекше ... тар). ... ... ... ... орталарда қалыпты тіршілігін жалғастыра береді. Мысалы, бұл организмдер тобына Қазақстанға жерсіндірілген ондатраны, көгілдір ... ... ... ақ ... ... ... жатқызуға болады. Стенобионтты түрлердің таралу аймағы шектеулі болады.
Экологиялық факторлардың организмге әсер етуі мен оған организмнің реакциясы бірдей ... ... ... үшін ... ... ... ... ғана қажет. Ал, басқа факторлар оның қалыпты тіршілігіне кері әсерін тигізеді. Яғни, әрбір организмге әсер ететін факторлардың ... және ... шегі ... және бір ... ... роль атқарады. Бұл заңдылықты неміс химигі Ю.Либихи (1848 ж) ... Оны ... ... өмірде практи - калық маңызы зор. Өйткені, организмдердің ең қажетті ... ... - ... біле ... мол өнім ... табиғат ресурстарын тиімді пайда - лануға жол ашады.Шешуші факторлармен ... ... ... ... деген ең жоғары төзімділік қасиеті болады.ә)Төзімділік заңы В. Шелфордтың ... ... ... ... организімдердің факторларға деген талғамының шектелуі.б) Биосферадағы организмдердің ... ... ... ... ... оның шекті мөлшері мен төзімділік шегіне бағына бермейді. Керісінше экологиялық ортада қалыпты тіршілігін жалғастыра береді, ... бұл ... ... ... дейді.в) Кейбір организмдер орта мен факторларға талғамы жоғары болады. Оларды біз ... ... ... ... ... ... ... шектеулі болады. Шектеулі фактор абиотикалық немесе биотикалық болуы мүмкін. Мәселен: Іле Алатауының шыршалы орманында тіршілік ... ақ тиін ... ... үшін - ... ... фактордың тікелей немесе жанама әсер етуі олардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ортада класификациялауда негізінен толық бір жүйеге келтірілмеген. Сондықтан біз организмдердің ... ... ... олардың тіршілік ортасын негізге аламыз.Тіршілік етуші негізгі орта және оларға ағзалардың адаптациялануы (бейімделуі). Жер бетіндегі тірі ... ... ... ... мына ... төрт ... ортасына бөлінеді
Су тіршілік ортасы ретінде
Су - тіршілік ортасы ретінде өзіндік ерекшеліктермен ерекшеленеді,яғни, қысымы жоғары,қысымы бірден төмендейді, ... ... ... ... ... Сулы ... өмір сүретін ағзалар - гидробионттар деп аталады.Гиробионтар - суда өмір сүретін экологиялық топтарға ... - ... ... ... - фитопланктондар, жануартекті ағзалар - зоопланктондар) жатады.Судың жоғарға қабатында өмір сүретін, ауалы қабатпен ... өмір ... ... - ... деп ... ... жүзетін, су ағысына төтеп бере алатын жануарлар нектондар деп аталады. Су түбінде мекен етуші ағзалар бентостар деген атқа ие ... ... ... - ... ... ағзалар - зообентостар).
Гидробионттардың бейімделу ерекшеліктері.Су жануарларының сулы ортада ... ... ... ... ... ... бағыттылық (эхолокация - дыбыс толқындарының таралуын қабылдау (киттәрізділер)) Фильтрация (сүзу) - қоректену көзі.Кейбір ... ... ... ... ерекшеленеді , олар көп мөлшердегі суды сүзіп, ондағы кездесетін органикалық ... ... ... ... ұсақ ағзаларды ұстап қорек етеді.Су тоғандарының кеуіп қалу жағдайларына бейімделушілік ерекшелктері.Бұндай су тоғандары негізінен өзен ... ... ... қардың көп мөлшерде еруінен кейін уақытша пайда болады да, жануарлар тоғанға ерекше жағдайдағы өмірге - ... ... ... ол ... олар аз ... цисталық кезеңдегі өмір кешеді десе де болады.
Топырақ - тіршілік ... ... - ... ... жұқа ... ... байланысып жататын бөлігі. Бұл үшфазалы жүйе, оның қатты бөлігі ауаме, сумен қоршалып жатыр. Олар газ бен сулы ... ... ... ... ... ... өзгеріп отырады, жер беті өлген жан- жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарының шіріндісінен пайда ... ... және ... қорлармен жинақталған. Сондықтанда топырақ тіршілікке бай.
Топырақтағы ағзалардың экологиялық топтары:
Микрофауна - топырақтағы өте ұсақ ... ... мен ... және т.б.). Олар үшін ... - ... ... жүйесі.
Мезофауна - недәуір ірілеу ағзалар (0,1 - ден 2-3 мм - ге ... ... ... ... ... ... жәндіктер мен қанаттылардың ұсақ түрлері, қырықаяқтар және басқалар).Олар үшін топырақ ұсақ үңгірлер жүйесі сияқты.
Макрофауна - 2-20 мм.-ге дейінгі ... ... ... (құрттар,қырықаяқтар,жәндіктер,шаянтәрізділер).
Оларға топырақ - қатты орта болып есептеледі де, қозғалыс кезінде аздаған механикалық кедергілер келтіреді.
Топырақ ... - ... ірі жер ... ... ... болып келеді (слепыштар,слепушонкалар,цокорлар,көртышқандар және басқалар), олар өмірін ... ... ... ... бейім келеді.
Інде тіршілік етушілер (суырлар,борсықтар,саршұнақтар,тушкандар, қояндар және т.б). Олар негізінен жердің үстінде қоректенеді де, көбеюі, қыстаулары, тынығулары, өз ... ... ... ... Топырақ жануарлардың эволюциялық дамуында өте үлкен роль атқарды.
Жер беті ауа ортасы және оның негізгі сипаттамалары
Тірі ағзалар - ... ... ... ... ... ... ретінде пайдалану - табиғаттағы бұрыннан келе жатқан табиғи құбылыс. Тіпті микроағзалар (бактериялар, біржасушалы балдырлар) паразиттер мен ... ... ... ... ... ... қатар өмір сүреді.Паразиттік өмір сүру жағдайларының өзіндік оңды жақтары мен кемшіліктері бар.
Оңды жақтары:a)Қорекпен өзінің тіршілік етуші ... ... ... ... толық қамтамасыз етіліп тұрады.Паразиттердің тез өсуі көбеюге және ... ... ... себепші болады.в).Сыртқы ортадан туытын әсерлерден толық қорғанышта болады.
Кемшіліктері: а).Ткандар мен жасушаішіндегі ... үшін ... ... шектеулі. в).Оттегімен қамтамасыз етілуі күрделі. 3)Қожа ағзасының прпзттерден қорғанысы да шектеулі.
Осындай жағдайларға қожа ағзасы да,паразитер де эволюциялық даму жағдайында ... ... ... ... ... ғалымдар зерттей келіп олардың тіршілік формасын жіктеуге ұмтылған. Соның ішінде ботаник С. Раункиер жүйесі негізге алынады.а) эпифеттер - ... ... ... ... ... шырмалып өсетін өсімдіктер.б) Фанерофиттер - жер бетінде ... ... ... бұталар мен көптесін өсімдіктер жатады.в) Хамефиттер -- өркендері жер бетіне өсетін шөптесін жылдық өсімдіктер. Қыста өркендері үсімейтін өсімдіктер.г) ... - жер ... ... ... үсіп қалатын, ал пиязшықтары сақталатын өсімдіктер.д) Криптофиттер немесе геофиттер - ... ... ... ... ... сақталып қалатын көп жылдық өсімдіктер.е) Терофиттер - жер ... жер үсті ... ... үсіп ... қурап қалатын бір жылдық өсімдіктер.Биосферадағы негізгі абиотикалық факторлар және организмдердің соған бейімделуі.а) Жарық. Жарық тірі организмбер үшін ... ... ... Күн ... жер ... ... жететін барлық мөлшерінің 50% ғана бізге көрінсе, қалған бөлігін көрінбейтін инфрақызыл және ультракүлгін түсті сәулелер құрайды.1. ... ... ... (гелиофиттер) - ашық күн сәулесі түсетін жерлерде өседі.
.
2. Көлеңке сүйгіш өсімдіктер (сциофиттер) - қалың орман, тоғайлардың ... ... ... ... ... ... өсімдіктер -- сирек және ашық далалы орман өсімдіктері жатады.4. Жарық - жануарлар үшін ... ... ... ... даму ... ... ... сезгіш мүше және күрделі көздер пайда болған.5. Жануарлар әлемінде денесінен жарық шығаратын құбылыс болады. Оны - ... ... Бұл ... ... күрделі органикалық қосылыстардың тотығу процесінің нәтижесі
Құрлықты орта.
Ауа ортасындағы тіршілік сулы ортаға қарағанда ... ... ... ... болды.Сулы ортаға қарағанда бұл ортадаға өмір күрделірек.Жанурлар ... ... ... ... ортада қысым төмен, оттегінің мөлшері жоғары,су тамшыларының мөлшері керісінше төмен. Бұлар тыныс алу жағдайын күрт өзгертеді,сонымен қатар, су алмасу мен тірі ... ... да ... ... ауа ... ... таралу - анемохория дамыған. Ауа лектерінмен ағзалардың пассивті қабылдануы - ... деп ... Бұл ... ... ... - ... ... өзгеруі болып табылады.Құрлық - ауалы ортаның ... ... ауа - ... өзгерісіне тікелей байланысты.Ауа - райының өзгерісіне ... жер ... 20 км. ... ... үздіксіз өзгерісіне әкеледі (тропосфераның шегі).Ауа - райының көп жылдық тұрақты ... сол ... ... ... сипатталады.Сонымен қатар, жерүсті тіршілігі үшін ол жердің жарық түсу жағдайы, жергілікті жер рельефі және ... ... ... - шашындардың (жауын, бұршақ, қар) мөлшеріне де көп ... мен ... ... мен вавилондықтар Екі өзендік мемлекетінде құрма пальмасын өсірді (екі үйлі өсімдік).
Х.К.Шпренгель еңбегінде 1793ж. гүлді өсімдіктердің ... ... ... Ол өз теориясында гүлдердің балауыз қасиеттері сол өсімдікті тозаңдыратын насекомдарға ... ... ... ... ... ... кектар соратын мүшесі ұзын болып келеді. Оңтүстік америка көбелегі- тұмсықтар өте ұзын гүл ... ... ... -> ... ағзалардың байланыстары.
1) Қоректену немесе трофикалық байланыс.
2) ... ... ... - ... мекен ету ортасын пайдалануға негізделген байланыстар.
3) Форикалық (латынша форас- сыртта)- бұл ... бір ... ... ... ... ... кезде пайда
Жарық және мінез-құлық бағдарлануы.
Жануарлардың мінез-құлығындағы бағдарлануы жарық әсері өте маңызды.
Жарыққа байланысты ... ... және ... деп ... Күн ... осы ... әсер ете ... олардың әрекетін басқарады және олардың тіршілік салтын, мінез құлығын, ұйқы мен демалу ритмдерін анықтайды. Мысалы: олардың әрекет сипаттары, ... ... ... ... т. б.
Ағымдар және оттегі.
Көптеген тіршілік орталарында жануарлар ағымының әсер етуін сезінеді. Ауа және су ағымдар болып бөлінеді және жануарлардың ... ... ... реттеуші факторы болып табылады. Олардың әсері екі жақты: ... ... ... ... ... және жылу ... ... олар жануарлардың өзін басқа жаққа орнын ауыстыртады.
Ауа ағымдары горизантальды түрде тұратын жел сипатта және жер бетінен шығатын термальды ... ... ... да ағымдар бар. Су ағымының жылдамдығы ауа ағымына қарағанда аз болып келеді. Ол сарқырамаларды үлкен шамада-6 м. секундқа ... Ең ... су ... мұхитта болады, жылы Гольфстрим ағымдарында немесе суық компенсациялық ағымдарында.
Зат алмасу процесінде көпшілік жануарлар үшін оттегінің ролі өте зор. Ол ... ... ... ... ... ... ... оттегінің мөлшері 1 метрге дейін болады. Гемоглобин көмегімен О2-ткандерге таралады және сіңіреді.
Жануарлар үшін О2 ... зат ... үшін ... Жер бетіндегі оның таралуы түрлердің таралу шекарасын анықтайды. Оттегінің болуы шешуші фактор болып табылады, одан жануарлардыңәртүрлі мекен ету ... ... ... О2 таралуы: Ауадағы оттегі, топырақтағы О2, таяз ... О2, ... ... ... ... ... тізімі
* Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы ... ... ... ... Е. Арын - ... ҒӨФ. 2007. - 1028 б.
* ... тілі ... салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. -- Алматы: баспасы, 2007 жыл. -- 264 бет.
* ... ... ... словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. ... и ... ... наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во , 1966, стр. 2004. ... наук ... ССР. ... языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев
* Қазақ ұлттық энциклопедиясы
* Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақстандағы ветеринария қызметі және ҚР «ветеринария туралы» заңы"6 бет
18.12.00 ж Қазақстан Республикасының «Cақтандыру қызметі туралы» Заңының негізгі мәселелері7 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Адам өмірі Қазақстан Республикасының Қылмыстық Заңымен қорғау объектілері ретінде18 бет
Адамның шығу тегі. Тіршіліктің пайда болуы туралы болжамдар15 бет
Айдың табиғатқа және тіршілікке тигізетін5 бет
Алабұта тұқымдасына сипаттама. Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері27 бет
Арамшөптердің биологиялық ереекшеліктері, таралу және олардың тіршілік жағдайларына бейімделуі20 бет
Атом молекулалық ілім. Химияның негізгі түсініктері мен стехиометриялық заңдары (Зат массасының сақталу заңы, құрам тұрақтылық заңы, еселік қатынастар заңы, көлемдік қатынастар заңы, эквиваленттер заңы, Авогадро заңы)13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь