Дүние жүзіндегі және Қазақстандағы қазіргі экологиялық мәселелер

ЖОСПАР
Кіріспе 1
Дүние жүзіндегі және Қазақстандағы қазіргі экологиялық мәселелер4
Қала экологиясы 7
Курчатов қаласы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
Өндіріс және тұтыну қалдықтары 10
Табиғаттағы адамның іс.әрекеттері 12
Әлемдік экологиялық проблемалар 12
Табиғи ортаның сапасы және ластануы 15
Табиғи ортаны ластаушы заттар 17
Әлемдік экологиялық проблемалар 20
Қазақстанның табиғат қорлары және оларды тиімді пайдалану 23
Қазақстанның табиғатын қорғау жолдары және «Қызыл кітап» 26
Қолданған әдебиеттер 29
Химия саласында ғылым мен техниканың қарыштап өскендігі соншалық, өткен ХХ ғасырды – химия ғасыры деп те атады. Химияның өнімдері біздің өміріміздің барлық саласында қолданылады., ұлы ғалым М.В. Ломоносовтың сөзімен айтсақ: «Қайда қарасақ та, қайда көз жіберсек те көретініміз – химияның ғажайыптары… Химия адам ісіне құлашын кең жаяды…».
Иә, химияның көмегімен, бір жағынан, әсем де қонымды киініп, бал –шырын сусындарымен шөл қандырсақ, екінші жағынан, химиялық заттардың қоршаған ортаны білдіріп жатқанын да жасыра алмаймыз. Яғни химия арқылы табиғат бір жағынан өркен жайса, екінші жағынан зиян шегуде. Осындай жағымсыз көріністерге байланысты химия десе үрке қарайтын адамадар да кездеседі. Осындай құбылыс – хемофобия (грекше «фобос» - қорқыныш үрей деген мағынаны білдіреді) деп аталады және ол химиялық сауатсыздықтан болады. Себебі осының бәріне кінәлі химия ғылымы емес, сол адамдардың өздері екені белгілі. Бұл мәселені дұрыс түсіну үшін әрі аяулы атамекенімізді таза қалпында сақтап, осындай келеңсіздіктерді болғызбау үшін ең әуелі химия ғылымын меңгерген жөн.
Қолданған әдебиеттер

1. Қазақ энциклопедиясы, 10 том;
2. О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
3. Сәтімбеков Р. Биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007
4. Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет
5. Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009
6. Сәтімбеков Р. Биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. — Алматы
        
        Абстракт             ... ...  ...  ... ... адамның денсаулығына қандай зиянына алып кеп  соғатын мәселелерге тоқталмақпыз. Себебі,қазіргі зауыттар санының ... ... ... ... әкеп соғады.Бұл өзгерістер адам ағзасына қауіпті болып келеді.Ауаның ластануынан көптеген аурулар пайда ... ... алу ... ... ... ... өткіземіз. Қазақтар - тумасынан табиғатты сүйіп өскен, қоршаған ортаға үлкен ілтипатпен қараған халық. Бұған, күні кешеге дейін, туған ... ... таза ... ... та ... ... Біздің халық - "экология" деген сөзді естімей өскен ұрпақ.
Біздің ... осы ... ... үшін не ... ... және де ... осы ... жүзеге асыру .
ЖОСПАР
Кіріспе 1
Дүние жүзіндегі және Қазақстандағы қазіргі экологиялық мәселелер 4
Қала экологиясы 7
Курчатов қаласы............................................................................................................................9
Өндіріс және тұтыну қалдықтары 10
Табиғаттағы адамның ... ... ... ... ... және ... ... ластаушы заттар 17
Әлемдік экологиялық проблемалар 20
Қазақстанның табиғат қорлары және ... ... ... ... қорғау жолдары және 26
Қолданған әдебиеттер 29
Кіріспе
Химия саласында ғылым мен техниканың қарыштап өскендігі соншалық, ... ХХ ... - ... ... деп те ... Химияның өнімдері біздің өміріміздің барлық саласында қолданылады., ұлы ғалым М.В. Ломоносовтың сөзімен айтсақ: .
Иә, химияның ... бір ... әсем де ... киініп, бал - шырын сусындарымен шөл қандырсақ, екінші жағынан, химиялық заттардың қоршаған ортаны білдіріп жатқанын да жасыра ... Яғни ... ... ... бір ... өркен жайса, екінші жағынан зиян шегуде. Осындай жағымсыз көріністерге байланысты химия десе үрке ... ... да ... ... ... - хемофобия (грекше - қорқыныш үрей деген мағынаны білдіреді) деп аталады және ол ... ... ... ... ... ... ... химия ғылымы емес, сол адамдардың өздері екені белгілі. Бұл ... ... ... үшін әрі ... атамекенімізді таза қалпында сақтап, осындай келеңсіздіктерді болғызбау үшін ең әуелі химия ғылымын меңгерген жөн.
Экология ғылымы және оның ... ... - ... ... бір ... ... экологиялық зерттеулер ХІХ ғасырда Чарлз Дарвин еңбектерінде сипат алғанымен, кейіннен экология өз бетінше жеке ... ... ... ... ... алғаш рет неміс биологі Э. Геккель ... (1866). ... ... - тірі ... ... ... ... қоршаған ортасымен байланыстырып зерттейтін ғылым.
Э. Геккельдің экология ғылымына берген анықтамасы кейіннен толықтырылып, ... ... мен ... айқындала түсті. Алғашқыда тек тірі организмдерге қатысты бағыт алған экология ғылымы қазір адамзат - қоғам - ... ... ... - ... және ... ... ... өзгерістерді адамның іс-әрекетімен байланыстыра отырып зерттейтін жиынтық ғылымға айналды.
Экология ... ХХ ... ... ... ... Оның ... себептері - жер шарындағы халық санының артуы, ғылым мен техниканың қарқындап дамуы болды. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... байқалып, қоршаған ортаға нұсқан келтіре бастады. Табиғат ресурстарының сарқылуы шикізат, азық-түлік проблемасын туғызды. Алып техникалар, ірі ... іске ... ... ... ... иехникаларының көбейе түсуі табиғатқа бұрын-соңды болмаған өзгерістер әкелді. Осы мәселелерді шешуде, оның себептерін, ғылыми-теориялық негіздерін қалауда экология ... ... ... тығыз байланыста шешуші рөл атқара бастады. Ең ... - ... ... ... жатқан барлық өзгерістерді, құбылыстарды адамның іс-әрекетімен үйлестіре ... ... Ал ... ... негізгі мақсаты - биосфера шегіндегі ғаламдық ... ... ... ондағы тіршіліктің тұрақтылығын сақтау; адам - қоғам - табиғат ... ... - ... ... ... ... ресурстарын тиімді пайдалануды жаңа талапқа сәйкес жүзеге асыру.
Экология ғылымы, негізінен, биологиялық және географиялық микро және ... (түр, ... ... экожүйелер, т.б.) және оның уақыт пен кеңістікке қатысты тіршілік ырғағын зерттейді.
Экология ғылымының негізгі зерттейтін мәселелері:
* орғанизмдердің бір-бірімен ... мен ... ... ... ... ... ... пен кеңістікке байланысты туындайтын өзгерістер;
* табиғат ресурстары, оларды тиімді ... және ... ... ... адам - ... - ... арасындағы үйлесімділік байланыстар;
* биосфера шегіндегі географиялық заңдылықтардың тұрақтылығын сақтаудан қамтамасыз ету;
* биосферадағы тіршілікті қалыпты жағдайда сақтаудың ... ... ... биология ғылымының негізінде ХІХ ғасырдың ортасында айқындала бастағанымен, ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... көтерілді. Дегенмен, алғашқы эколгиялық зерттейдің элементтері Эмпедокл, Гиппократ, Аристотель, Теофраст еңбектерінде де кездеседі. Табиғат құбылыстары, ... мен ... ... ... бейімделушіліктер оны қоршаған табиғи ортаға тәуелді екені экологиялық тұрғыдан ... ... ... негізгі 3 кезеңге бөліп қарастыруға болады.
І кезең. ХV ғасырдың басы мен ХVІІІ ғасырдың соңында биэкологиялық зерттеулердің жаппай ... ... ... ... ... ... (1744-1829), А.Гумбольдт (1769-1859), Н.А.Северцов (1827-1885), А.Н. Бекетов (1825-1902), Ч.Дарвин (1809-1882), Э.Геккель (1834-1919), В.В.Докучаев (1846-1903), т.б. ғалымдар экологиялық ... ... ... жүргізіп, экология ғылымының дамуына өз үлестерін қосты.
ІІ кезең. ХІХ ғасырдың басы мен ХХ ғасырдың 70-80-жылдарында ... ... жеке ... ... қалыптасуы және дамуы. Бұл кезеңде Э.Геккель, Й.Э.Варминг, К.Мебиус, Д.Н.Кашкаров, Н.П.Наумов, Н.А.КАлабухов, т.б. жан-жақты ... ... ... ... ... ғылымының өрлеуі. Қазір заманғы экология әлеуметтік, экономикалық жағдайлар мен мәселелерді қамтитын деңгейге жетіп отыр. Осыған орай экология ... ... және адам ... ... дами ... ... жаңа салалары бойынша теориялық және практикалық зерттеулер жүргізіледі. Олардың қатарына Н.Реймерстің (1994), Ф.Мотузконың (1994), в. Бронскийдің (1996), ... мен ... (1996), т.б. ... ... болады.
Экология ғылымының қазіргі кездегі құрылымы өте күрделі, оны былай бөлуге болады:
* Биоэкология
* Әлемдік экология
* Адам экологиясы, ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы экологиясы, медицина экологиясы,т.б.
Қала экологиясы, ауыл ... адам ... ... ... ... ... эколо-гиясы, жануарлар экологиясы, т.б.
Құрлық экология-сы, мұхиттар экологиясы, тұщы ... ... ... жүіндегі және Қазақстандағы қазіргі экологиялық мәселелер
Соңғы жылдары дүние жүзінде экологиялық жағдайлар шиеленісе түсуде. Оның көптеген себептері бар. Негізгі факторлары көбінесе ... ... ... ... Ең басты мәселенің бірі - жер шарындағы халық санының артуы. Жер шарындағы халықты азық-түлікпен, жылу ... ... т.б. ... жағдайлармен қамтамасыз ету үшін қаншама табиғат ресурстары қажет. Оның үстіне, ХХ ғасырда адам ғылым мен ... ... ... да ... ... ... жетіп отыр. Әсіресе ғылыми-техникалық прогрестің дамуы қоршаған орта жағдайын ... ... ... орасан зор зиян келтіруде.
Әлемдік экологиялық мәселелердің ішіндегі ең қауіптілерінің бірі - ... ... ... - жер ... ... ... ... сапасының төмендеуі мен экожүйелердегі күрделі өзгерістер ірі дауылдар, су ... ... ... жер ... теңіздер мен мұхиттар деңгейінің көтерілуі немесе төмендеуі, қуаңшылық, өрт сияқты апаттарға ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттері ғаламшардағы тіршілік үшін қауіп тудыратын өзгерістерді тудыратын деңгейге жақындады.
Табиғат шектен тыс еркіндік пен кездейсоқтықты ... Өз ... ... та ... жіберген қателіктеріне жауап ретінде экологиялық апаттарды тартады. Мысалы, қоршаған ортаның химиялық ластануынан жер ... , , , ... ... экологиялық мәселелер жиі байқалып отыр. Аталған апатты құбылыстар бүкіл ғаламшардың ырғақты ... ... ... ... ... қаупін туғызуда. Ол соңғы жылдары жиі болып отырған қуаңшылық, шөлейттену, құрлықтағы су айдындарының тартылуынан байқалады. Мысалы, адам ... ... ... ... қамалы арқылы бөліп, теңіз деңгейінің төмендеуі тоқтатқысы келді. Алайда құрғап қалған шығанақтың айналадағы ортаға, жалпы шаруашылық ... зиян ... ... ... 25-30 жыл ... соң ... ... деңгейінің төмендеуі шығанақпен байланысты еместігі, оның жердің эволюциялық даму заңына тәуелді екені айқындалды. ... ... ... ... әр 60-80 жыл сайын теңіз деңгейінің көтерілуі немесе төмендеуі табиғат заңы болатын. Ал құрғап қалған шығанақ түбінен атмосфераға жыл ... 120-140 млн т ... ... ... көтеріліп, тек Түрікменстан мен Қазақстан ғана емес, сондай - ақ Ресей, Кавказ, Орта Азия, Түркия, Иран, Қытай, ... мен ... ... ... ... ... отыр. Әсіресе Қазақстанға үлкен экономикалық зиян келтіруді. Соның салдарынан егіннің түсімділігі мен мал шаруашылығының өнімділігі төмендеп, халық ... ... ... көбейіп кетті. Каспий теңізінің деңгейі қайта көтеріліп, жағалауды су баса бастады. Кейін ... ... ... теңіз суы шығанаққа жіберілді.
Бұл мәселелер Арал теңізіне де тән. Адамның іс-әрекетінен Арал теңізі жарты ғасырдан бері ... бара ... Арал ... ғаламшарлық сипат алуда. Оның зиянды әсерін қазірдің өзінде көптеген мемлекеттер сезінуде. Сондықтан да Арал ... ... АҚШ, ... т.б. ... ... ... емес.
Қазақстанда соңғы жылдары Каспий теңізі деңгейінің көтерілуі және Арал теңізі мен Балқаш көлі ... ... ... ауа ... фауна мен флораның қалыпты тіршілігіне зиян келтіруде. Аталған су алаптарының өңірінде мыңдаған гектар орман тоғай, жануарлар дүниесі мен ... ... ... ... ... ... жайылымдар мен шалғындықтардың орнына тіршілігі бұзылған немесе жойылуға жақын құмдар мен шөлейтті, сортаң тақырлар пайда болды. Арал ... ... ... ... ... туындады.
Арал теңізі қайталнбас географиялық нысан болып табылады және айналасындағы территорияны қоса алғанда бір тұтас күрделі экологиялық жүйені ... және Арал ... ... ... балық өндіріст орны;
* жері мал, жайылымы және әр түрлі дақылдар өсірілетін аймақ;
* өте арзан құрылыс материалдарының базасы;
* осы ... ... ... ... ... ... ... мыңдаған км алшақ жатқанына қарамастан нағыз теңіздік сипатқа ие.
Бүгінгі таңдағы Арал ... ... ... бөлігінде аса бір ауыр экологиялық жағдай қалыптасқанын көзбен көре отырып, ол жөнінде айтпау мүмкін емес себебі, табиғатты түгелдей ... ... ... деген басты инициативаның екпіні де біраз ... ... рас, тек ... ... бұл мәселеге жауапсыздық танытқан тұстарымызда барынша байыпты түзету міндеті тұрғанын әңгімелейік.
1970ж. орта шеңінен бастап-ақ бір қатар ғалымдар теңіздің тартылып бара ... ... өз ... алға тартып, талдып түсіндіріп және экономикалық әлеуметтік қолайсыз өзгерістердің алдын-алу мақсатын көздеген ойлы ... ... ... 1972ж ... өзені алабында және Орталық Азияның басқа аудандарында суландырудың дамуы теңіздің су теңдестігінің кірісін азайтты. 1972ж жарық ... ... мен ... , ... атты ... Арал ... су ресурстарын комплексты пайдаланудың ісіне байланысты өсімдіктердің қазіргі жағдайы, өнімділігі және теңіз деңгейінің өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... де ... ... ұшырады. 1970 жылы Балқаш көліне құятын Іле өзенінің орта ағысы тұсынан Қапшағай су ... ... ... ... су алыбының экологиялық жағдайын шиеленістіріп жіберді. Ғасырлар бойы қалыптасқан табиғат кешені бұзылды. Қапшағай ... ... ... ... ... мыңдаған гектар табиғи жайылымдар мен тоғайлар су астында қалды. Ол аз ... Іле ... орта және ... ... тұстарын Шарын, Шеңгелді, Ақдала сілемдері игеріле бастады. Бұл суармалы жерлерде суды көп қажет ететін күріш, бау-бақша ... ... ... Іле ... Балқашқа құю мүмкіндігі азая түсті. Оның үстіне, Шарын өзенінің бойында Бестөбе бөгенінің, Үлкен Алматы ... ... ол ... ... ... ... бұзып, соның нәтижесінде Іле өзенінің қайталанбас сұлу табиғаты, ... ... ... ... ... ... ну-тоғайлары жойыла бастады. Іле өзенінің тоғайындағы елік, доңыз, мәлін, қамыс мысығы, қырғауыл, т.б. көптеген аңдар мен әнші ... саны ... ... , , сияқты белгілі табиғат ескерткіштеріне толы Ілі бойы экологиялық апатты аймаққа айналды.
Қазақстандағы басқа да ... ... ... ... ... ... ... Жайық, Сырдария, Іле, Шу, Нұра, Тобыл, Көксу өзендері өндіріс қалдықтары мен тұрмыстық лас сулар, ауыр металдар, ... ... ... ... Ал ... ... мұнай өнімдерінен ластанғаны сонша, судағы балықтар мен ... ... ... жаппай қырылып қалу фактілері жиі кездеседі.
Елімізде су айдындары мәселелерімен қатар топырақтың құнарсыздануы, шөлейттену, жайылымдардың, табиғат ландшафтылардың өзгеруі табиғи ортаға кері ... ... ... ... ... ... пайдалану, көркейту және қорғау мен қайта қалпына келтіру жұмыстарын жүйелі әрі ғылыми негізде, кешенді тұрғыда жүргізуді ... ... ... ... ... санының артуы тұрмыстық-коммуналдық құрылыстар мен өнеркәсіп орындары, зауыт, фабрикалардың салыну қажеттігін тудырады. Осыған ... ... ... ... және ... сулар көптеп жинақталуда. Қазақстанда жыл сайын шығарылатын ақаба судың мөлшері, шамамен, 6 млрд метр куб деп ... ... ... тұрмыстық ақаба суларды залалсыздандыру үлкен мәселе туғызып отыр. Осындай қаланың бірі - ... ... ... ... ... ... ... жыл сайын артып, білім, ғылым және мәдениет ошағына айналуда. Осы уақытқа дейін ... ... ... ... суы 70км ... ... және Сорбұлақ жасанды көлдеріне жинақталып ірі жасанды көлдерге айналған болатын.
Қалыпты экологиялық жағдай 1986 жылы бұзылды. ... бойы ... ... су ... ... ... ... суқоймасына қарай ақты. Бұл апатты жағдай көптеген құрылыстарды қиратып, шығынға ұшыратты. ... ... ... ... ... уақытша қызметін тоқтатқан болатын. Жаманқұм су жинақтау орнының жойылуы Сорбұлаққа үлкен ... ... ... ... суы ... тыс ... қауіпті деңгейге жетті. Суды азайтатын каналдар қалыпты ... ... ... ... ... су ... 60км ... артып, ұзындығы - 15км, ені - 8км, тереңдігі - 18 ... ал ... ... көлемі 1 млрд метр кубқа жетіп отыр.
Жасанды көлдің жиегін ... кету күн ... ... өсе ... Кейбір болжамдар бойынша Сорбұлақ апаты болған жағдайда ... ... ... ... ... ұшырап, шамамен 50000 тұрғыны бар Балқаш өңірі зардап шекпек. Іле бойындағы гидромелиорациялық станциялар, елді мекендер, егіс ... мен өзен ... ... ақаба су астында қалу қауіпі төнуде. ... ... ... - ... ... сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың ... ... ... ... ... құрамына Курчатов қаласының өзі, Дегелен бекеті (2 км) және Молдары селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және ... ... ... ... ... ... облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 - ке тең ... ... дала кіші ... ... ... ... климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына ... ... ... ... әрі ... жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазды жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық ... ... 250 ... ... мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, ... ашық ... 13 ... ... ... ... ... қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды - 48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық ... ... және ... ... желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады.
2012 жылғы 1 ... ... ... қалада 11317 адамды құрайды, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 1400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: қазақтар-4,8 мың адам (42,5%), ... мың адам (50,4%), ... ... - 0,8 мың адам (7,1%). ... ... ... өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз етуінің көзі.
Қалада 2012 жылдың 1 қаңтарына 131 барлық меншіктік ... ... ... ... олар : ... ... ірі-5. Әрекеттегі-98 кәсіпорын.
Өндіріс: Курчатов қаласында 9 өндірістік кәсіпорын және 1 филиал бар: ЖСШ (флюориттік концентрат өндірісі); КИП ЖШС ... ... ... ... ... ... және техникалық қызмет көрсету), ӨК (криогендық сұйықтар, газ: азот, оттегін, ... ... ... ... көп ... ... ... МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), МҚК (қалдықтар жинау және жою); АҚ ... ... ... ... ... бөлу және ... ЖСШ ... - тігілген көбіктелген политэтилен өндірісі ); (термо ... ... және ... ... ЖСШ ... көлігін жылжымалы құрам үшін құралдардың бөлшек өндірісі); ЖСШ ... (бір ... ... киім ... Қала ... ... ... жоқ, 3 шаруақожалығы тіркелген, халықтың қойма шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. ... ... ... ... бойынша қалада 908 адам айналысатын 584 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген.Оның ішінде : 45 шағын ... 290 жеке ... ... ... ... 103- ... 123- жай декларациямен жұмыс істейді.
Қалада 2 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин).
Өндіріс және ... ... ... пен ... т.б. ... кешені көбінесе суы мол, адамдар үшін қолайлы жерге салынады. Ол үшін - ... ... ... ... пайдаланылады. Сонымен қатар қоршаған табиғи ортаға шығарылатын өндіріс және түрлі тұтыну қалдықтары көбейіп, үлкен ... ... ... біз ... қоқыстар дейміз. Ал әрбір отбасындағы бір адам тәулігіне 1,2 - 1,4 кг қоқыс шығарады.
Нағыз тұрмыстық қалдықтарға: қағаз, тамақ, ... ... ... ... пластмасса, резеңке өнімдерінің қалдықтары, т.б. жатады. Осы қалдықтарды біз ... ... ... ... ... ... көлемі мен зияндылығы жөнінен өте күрделі әрі қауіпті болып келеді. Олар су, дала, орман, т.б. кешендерді ластап, қоршаған ортаға зиянын ... ... ... ... ... зиян ... адамдар ауруға шалдығуы мүмкін.
Көбіне металл қалдықтары балқытылып, қайтадан пайдаланылса, пластмассадан жасалған бұйымдарды жоюға тура ... ... ... ... ... ... ... жұмсайды. Ал кейбіреулерінен кәдімгі тыңайтқыштар алынады. Органикалық қалдықтар құрамында ... ... ... ... ... ... калий көп болады. Қазақстанда қалдықтарды өңдеу проблемасы әлі шешілмей келеді. Көптеген қалаларымыз (Қарағанды, Екібастұз, Рудный, Жезқазған, Риддер, т.б.) ... ... ... ... Өнеркәсіп қалдықтары тау-тау болып үйіліп жатады . Оны өңдеу баяу жүргізілуде. Осының бәрі желмен және ... ... ... тарап, қоршаған ортаны ластап жатыр.
1994 жылғы мәлімет бойынша, Қазақстанда жинақталған қалдықтар 20 млрд ... асып ... Оның ... жыл ... ... өнеркәсіптерден 1 млрд т қалдық шығарылса, тұрмыстық қалдықтар 14 млн т-ны ... ... ... ең улысы түсті металлургия кәсіпорындарынан бөлінеді. Олардың көлемі республика жерінде 54 млн т деп ... ... ... ... ... ... ғана ... асырылуда. Республикада өндірістік, тұрмыстық және басқа да қалдықтарды есепке алу, ... ... мен көму ... өте ... ... Оның үстіне, мұндай қалдықтар ешқандай қоршаусыз ашық аспанда жатыр.
Республика жерінде әскери полигондар болған аумақтар 30млн га-дан асады. Мұндағы әскери техниканың ... ... ... ... объектілері ешбір көмусіз шашылып жатыр. Олар, негізінен - Семей, Нарын, Азғыр, Тайсойған, Байқоңыр ... ... ... сынақ полигондары алып жатқан жерлер.
Шағын қалалар, кенттер, ауылдар маңында шоғырланған өндірістік және тұрмыстық қалдықтар да жеткілікті. Олардың көбі сол ... көл, өзен және ... ... Ал оның одан арғы ... ... ... бір елді мекенге тигізетін зардабы есепке алынбайды. Қалдықтардың ішінде пластикалық ... мен ... ... жою өте ... Ал ... ... ... зиянды көміртек оксидтерін көптеп шығарады. Олардың табиғи шіруі мүмкін емес.
Біз зат алмасу заңдылығын білеміз. Табиғатта көптеген қалдықтарды, ... ... ... ... ... қалдықтарын шірітіп жіберетін саңырауқұлақтар, бактериялар бар. Осылайша табиғатта өздігінен тазалану процесі жүріп жатады. Яғни органикалық қалдықтар далада еш уақытта үйіліп ... Бұл - ... ... ... Осы ... адам ... іс-әрекетімен бұзып отыр. Өнеркәсіп қалдықтарын шірітетін тірі организм (бактериялар, саңырауқұлақтар, т.б.) табиғатта жоқ. Сондықтан адам ... өзі ... ... қалдықтарды өзі жоюға міндетті.
Өндірістік және тұрмыстық қалдықтарды жоюға бола ма? Өркениетті дамыған елдерде бұл проблема жақсы жолға қойылған. Мысалы, ... ... ... ... ... жүйесі бойынша жұмыс істейтін зауыттар бар. Олар қалдықсыз немесе аз қалдықты технологиямен жұмыс істейді. ... ... ... - құрылыс материалы немесе тыңайтқыш. Міне, осындай деңгейге жету барлық мемлекеттердің алдағы жоспары. Біздің республикамызда бұл бағытта ... ... ... ... ... ... біраз зауыттар өндірістік қалдықтардын шлакты блоктар, құрылыс материалдары мен жол төсемдерін жасауда. Қазақстан ... ... ... және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің және заңдары ... ... ... жақсарту барысында жасалынып жатқан игі істердің бастамасы деп білеміз.
Табиғаттағы адамның іс-әрекеттері
Қазіргі заманда жер шарындағы халық санының артуы заңды құбылыс. ... ... ... ... ... тез көбеюіне қолайлы жағдайлар туғызуда. Бірақ барлық мемлекеттерде халық санының өсуі біркелкі емес. Ол сол елдің ... ... мен ... ... ... ... болып отыр. Ең маңызды фактор - қоршаған ортаның сапасы. Бұл проблема дүние жүзі халықтарының тағдырына, ... ... және ... жағдайларына өз ықпалын тигізуде. Әсіресе әлеуметтік-экологиялық проблемалардың құрылымы өте күрделеніп, барлық тіршілік орталарын қамти түсуде.
Әлемдік экологиялық проблемалар
Уытты заттармен ... ... ... ... жуындары
Топырақтың тозуы
Орманның кесілуі
Мұхиттардың ластануы
Климаттың өзгеруі
Адам экологиясы
Биокөптүрліліктің азаюы
Озон қабатының жұқаруы
Фотохимиялық у түтін
Қоқыс, қалдықтар
Шөлге айналу
Биосфера ... ... ... ... ... ... заттар, ауыр металдар, нитриттер, пестицидтер, т.б. жатады. Бұл заттар Шығыс Қазақстан аймағында (Өскемен, Риддер, Зырян) шекті рауалы мөлшерден асып ... Кең ... ... ... ішінде канцерогендердің өте қауіптісі - бензапирен. Бұл заттармен ластаны, әсіресе Алматы, Атырау, Теміртау, ... ... ... қалаларында байқалып отыр. Бұл заттар адам организміне ауаның құрамы, су және азық-түлік арқылы түседі.
Мұндай улы ... ... ... мүшелерінің - өкпе мен қолқаның қызметін бұзады. Егер біз өкпе арқылы тәулігіне 2000 л ауа ... онда ... ... ... ... қоса қабылдайтынымыз белгілі. Сондықтан болар Арал, Атырау, Орталық Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан аймақтарында тұрғындардың өкпе-тыныс ... ... өкпе ... ... ауруларына шалдыққандары басым.
Қоршаған орта өндірістік шығарындылар мен автокөлік у түтіндерінен ластанғанда, ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасы ... сол ... ... ... зиян ... ... минералды тыңайтқыштар мен зиянкестерге қарсы қолданылатын пестицидтер жеміс-жидек арқылы адам ... ... ... түседі. Мерзімінен ерте піскен көкөністерде (қарбыз, қауын, картоп, пияз, сәбіз, орамжапырақ, т.б.) нитраттар көп болады. Мысалы, мамыр ... ... ... ... ... ... шекті рауалы мөлшері 2-3 есеге артып кетеді. Сондықтан ерте піскен көкөністерді пайдаланғанда сақ болған жөн. Нитраттардың мөлшері ... ... ... ... ... таза өнімдерге мемлекеттік сапа сертификаты беріледі.
Соңғы жылдары азық-түлік құрамында химиялық бояғыш заттардың мөлшері көбейіп, адамдардың ... ... жиі ... ... ... ... ... мен құрамына қатаң бақылау жасалып отыруы керек.
Адамдардың ауыр металдардан зардап шегуі дүниежүзілік проблема деңгейінде ... ... ... ... қорғасын, мырыш, т.б. металдар азық-түлік арқылы адам организміне ... ... ... ... ... организмде кадмий мөлшері көбейген жағдайда Жапонияда кең таралған итай-итай ауруы пайда болған. Оның негізгі ... - ... ... ... сүйектің майысуы. Бұл аурумен бір жылдары Жапонияда 3000 адам ауырғаны тіркелген.
Жапонияның Минамата өзені бойындағы тұрғындардың 1956 жылы ... ... ... ... салдарынан пайда болған ауру түрі жергілікті жердің атымен минамата деп аталған. Аурудың белгілері - ... көру және ... ... ... ... ... халының нашарлап, тіпті өлімге душар болуы. Оның пайда болу ... - ... ... арқылы сынаптың өзенге көп мөлшерде түсуінен екендігі анықталған.
Этилендірілген бензинді пайдалану кезінде адам организміне түсетін қорғасын да өте қауіпті.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... жиі ... Радиациялық ластану, әсіресе уран шикізатын өндіретін орындарға болады. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысындағы Қызылқұм және Созақ аудандарында су ... ... ... ... мөлшерден 2-400 есе, радий 30 есе артық екендігі тіркелген. Батыс Қазақстан, Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Жамбыл, ... ... ... уран ... ... ... ... қалдықтардың көп жинақтадуынан радионуклидтердің мөлшері көбейген.
Аталған фактілердің барлығы Қазақстандағы экологиялық жағдайдың қалыпты емес екендігін көрсетеді. Оның ... ... ... ... ... ... орындарының шоғырлануы, зиянды заттардың шектен тыс кобеюі, атмосфераның ластануы, т.б. экологиялық жағдайларды нашарлатады.
Экологиялық жағдайы нашар аумақтардағы ... ... ... деректер
Аймақтар
Ауру түрлері
1. Арал өңірі (Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары)
Жұқпалы аурулар, жүрек, қан қысымы, жүйке аурулары, тері аурулары
2. Семей ядролық ... ... ... Қазақсатн, Павлодар, Қарағанды облыстары)
Қатерлі ісік, қаназдық, сәулелік ауру,жүйке, сезім ... ... ... ... ... Қазақстан
Жұқпалы аурулар, жүйке аурулары, қан қысымы, өкпе-тыныс жолдары аурулары
4. Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстары)
Жұқпалы аурулар, жүйке, сүйек, бұлшық ет ... ... ... туа ... кемістік
5. Атырау, Маңғыстау облыстары
Жұқпалы аурулар, өкпе-тыныс жолдары аурулары, тері ... ... ... туылуы
Арал теңізінің экологиялық жағдайы мен Каспий теңізі деңгейінің көтерілуі осы аймақтарда қатерлі ісік, жұқпалы ... ... және тері ... т.б. ауруларды өршіте түсуде. Ал полигондар болған жердегі халық қаназдық, сәулелік аурулардан және қатерлі ісіктен зардап ... ... адам ... жақсарту мақсатымен қоршаған ортаның сапасына көңіл бөлініп, көптеген шаралар ... Ең ... ... судық және азық-түліктің сапасына бақылау жасауды күшейту іс-шараларынан мемлекеттік мониторинг жүйесі жұмыс істеуде. Оның мақсаты - ... ... ... ... құрамын, сапасын анықтап, баға беріп бақылау жүргізу.
Табиғи ортаның сапасы және ластануы
Қазіргі кезеңдегі шиеленісіп отырған ... ... ... табиғи ортаның сапасын жақсарту өзекті мәселе болып отыр. Табиғат ресурстарын ... ... оның ... ... ... ... ... де нашарлата түсті. Жер шарының кейбір аймақтарында қайтымсыз табиғат өзгерістері мен апаттары болуда. Оған топырақтың құнарсыздануына байланысты ауыл ... ... ... ... ... ... өзен мен ... тартылуын, климаттағы өзгерістерді, қуаңшылықты, фауна мен флораның азаюын, т.б. көптеген табиғат факторларын ... ... ... болады.
Өнеркәсіптің қарқынды дамуы мен адамның іс-әрекетінің нәтижесінде қоршаған табиғи ортаның тепе-теңдігі бұзылуда. Табиғатқа қатты, сұйық, синтетикалық, газ күйінде заттар ... су, ауа, ... ... төмендетті. Зиянды заттардың адам тіршілігіне қажетті азық-түлік, су, т.б. құрамында мөлшерден тыс көп болуының салдарынан адам мен табиғат зардап ... ... ... ... елдерде азық-түлік, су, ауа, топырақ сапасына бақылау жасалып, ондағы зиянды заттардың мөлшеріне шек қойылған. Мысалы, ... ... ... 0,001 ... ... тиіс. Осы мөлшерден асқан жағдайда азық-түлік жарамсыз немесе денсаулыққа қауіпті деп есептеледі. Сондықтан жұмыс істейтін орындардың ... ... ... су, ... мен ауыл ... өнімдерінің сапасы мүмкіндігінше үнемі тексеріліп тұруы тиіс.
Қоршаған орта сапасы, негізінен, адам дансаулығымен бағаланады.
Табиғи ортаны ластаушы заттар, ... 3 ... ... Айталық, адам организміне түскен улы заттардың аз мөлшерінің өзі адамның басын айналдырып, құстырып, есінен ... Ал ... ... ... ... шектен тыс мөлшері түссе, тіршілігін жоюы әбден мүмкін.
Қоршаған ... ... ... ... ... өте қауіпті келеді. Қазіргі кезде ауаны ғана ластайтын улы ... ... ... түрі ... зауыт, жылу қазандықтары, автокөліктер, ұшақтар жұмыс істегенде химиялық зиянды заттар ... ... Олар - ... ... газ ... ... мүмкін. Сондықтан өзен, көл суын қайнатпай ішуге, жеміс-жидекті жумай жеуге болмайды. Әсіресе ірі ... ... ... ... ... фаврикалар маңында зиянды заттардың мөлшері шамадан тыс көп болады. Сондықтан химиялық заттармен улану бұл жерлерде жиі байқалады.Өйткені улы ... адам ... ... ... ... ... да, адам тез ... жұмыс қабілеті нашарлайды, тәбеті төмендеп, ұйқы басып тұрады. Одан әрі организм уланып, ішкі мүшелердің қабынуына, жүйкенің жұқаруына немесе ... ... ... ісік ... шалдығады.
Улы заттардың қатарына темекі мен есірткі заттары да жатады. Темекіні жиі ... ... ... өкпе мен ... ... ... өкпе ... қатерлі ісік ауруларына апарып соғады. Есірткі заттары да қолқа мен өкпенің қатерлі ісік ... ... ... химиялық ластануы дүниежүзілік экологиялық мәселелерге жатады.
Табиғи ортаны ластаушы заттар
Табиғи ортаны
ластағыштар
Биологиялық
Химиялық
Радиоактивтік
Аэрозольдер
Бактериялар
Радиоактивті
нуклидтер
Микробтар
Химиялық заттар
Радиоактивті
қалдықтар
Паразиттер
Ауыр ... ... ... ... ... ортаның радиациялық ластануы да қазіргі кездегі өзекті ... ... Оның ... ... өзіндік ерекшелігі бар. Атомдар қаруларын сынаған кезде кейбір химиялық элементтерден зиянды сәулелер бөлінуі радиациялық ... ... ... Ол ... көзге көрінбейді, бірақ тірі организм клеткаларына өтіп, оны зақымдайды, қанның құрамын ... ... ... ... ... сәулелер көбінесе ядролық сынақтар жасаған полигондарда, ғарышқа ұшатын және ірі кешенді өнеркәсіп шоғырланған аймақтарда болады. ... ... ... кәдімгі рентген аппаратын келтірейік. Адам рентгенге түскенде радиациялық сәуленің шекті мөлшерін ғана алады. Оның зияны болмайды.
Ірі өнеркәсіп, атом реакторларының ... ... ... ... - ... ... сәулелер шығарады.
Сәулелік ауру, аққан ауруы, қатерлі ісік аурулары радиоактивті ... ... ... ... ... ... ... және жас сәбилер жиі ауырады. Оның негізгі белгілері: әлсіздік, бас ... ... ... ... ... ... іш өту, терінің бозаруы, қан қысымының ауытқуы. Мұндай жағдайда адамдар тез арада дәрігерге көрінгені жөн.
Жер шары бойынша адам ... ... ... апаттардың куәсі болып, зардап шекті. Мысалы, 1945 жылы АҚШ-тың ... ... ... ... атом ... тастауының салдарынан күні бүгінге дейін мыңдаған адамдар сәулелік аурудың зардабын шегуде. Одан кейінгі жылдары атом ... ... жер ... және ... ... ... Сол ... ірі елдерде атом электр станциялары, мұз жарғыш кемелер, ядролық қондырғылары бар ... ... кең ... ... ... Әрине, атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану өте тиімді әрі арзанға түседі. Атом электр станциялары мен кемелерде сәтсіздіктің болуы қоршаған ортаға өте ... Оған ... ... ... ... ... ... Апат кезінде атмосфераға радиоактивті заттар 3000 шақырым көлемінде тарады.
Біздің республикамызда 40жылдан астам уақыт бойы Семей өңірінде, сол ... ... ... ... ... ... астам ядролық сынақ жасалғаны белгілі. Оның әрбіреуінің қуаты Хиросимаға ... атом ... кем ... ... биологиялық ластануы да ерекше орын алады. Биологиялық ластаушыларға ауру туғызатын микроорганизмдер, вирустар, құрттар, қарапайымдылар жатады. Олар ауа, су, ... тірі ... ... ... ... Тек адам ... 500-дей паразиттер тіршілік етеді. Паразиттер, мысалы, бүрге, маса, ... ... адам ... ... ... ... тырысқақ, қотыр, сүзек, оба ауруларын таратады. Бұл аурулардың көбісі жұқпалы әрі тез таралады. Ауру ... сау ... ауру ... ... ... ... ... ауа арқылы жұғады. Кейбір ауру түрлері азық - түлікпен ... ... ... ... ... ... т.б. ... жатады.
Аурудың енді бір тобы қан арқылы тарайды. Мысалы, бүрге, маса, сона, қандала, бит, кене, т.б. жәндіктер шаққан ... ... ... түседі. Бұл аурулар тобына безгек, бөртпе, сүзек, оба, ... ... ... ... т.б. жатады.
Соңғы жылдары жұқпалы аурулардың бір тобы жыныс жолдары арқылы кең ... ... ... соз, ЖИЖС ... т.б. ... ... ЖИЖС - өте қауіпті ауру. Сонымен қатар В.И.Вернадский соңғы жалдардағы ғылыми - техникалық прогрестің дамуына баға бере ... ... ... ... ... сақтандырды. Ол: , деген болатын.
Шын мәнінде, адам ғылымды, алып техниканы, атомды игеріп, ... ... ... ... ... болмаған салмақ салды. Жер шарында халық санының артуына байланысты азық-түлік, энергетика, шикізат мәселесі туды. Табиғат ресурстарын игеру 10-100 есе ... Жер ... жыл ... 100 млрд т қазба байлықтары өндіріліп, 500 млн тоннадан астам химиялық заттар егістіктерге төгілді, 20 млрд т ... ... мен 10 млрд т ... немесе қорытпа заттар, улы газдар қоршаған ортаға шығарылды.
Қазіргі кезде биосфера және газ құрамының өзгеруі ... ... ... ... газы ... ... оттек азайып кетті. Сол сияқты ауадағы азот 110 пайызға, азот диоксиді 7 пайызға, ал күкірт 75 ... ... ... ... бөлігінде де шешілмеген мәселелер көп. Судың мұнай өнімдері, өндіріс қалдықтары, ауыр металдар, улы химиялық заттармен ластануы етек алуда. ... ... таза су ... төмендеуі, ауыз су тапшылығы байқалуда.
Топырақ экожүйесі де күрделі өзгерістерге ұшырады. Топырақтың құнарсыздануы, шөлейттенуі, ластануы, батпақтануы, сорлануы мен ... ... жер ... ... аймақтарында жиі байқалуда.
Биосфера шегіндегі тепе-теңдіктің бұзылуы бүкіл ғаламшардың тіршілігін тұрақсыздандырады. ... ... ... адам ... ... ... етуді шектеуде. Жер шарындағы орман ағаштарының 50 пайызға жуығы кесілген. ... ... ... ... жойылып отыр. Қазірдің өзінде жер шарындағы барлық өсімдіктердің 10-15 пайызы, жануарлар мен құстардың 226-400 түрі біржола жойылып кетсе, 1200 түрі ... кету ... ... экожүйелердің бұзылуы, сапасының төмендеуі, жер ресурстарының тозуы, ... ... ... ... ... ... сын ... Атмосфераның ластануы жөнінен Өскемен, Алматы, Теміртау, Тараз, Шымкент қалалары алдыңғы қатарды.
Қазақстанда су айдындарының ластануы, ауыз су тапшылығы, жалпы су проблемасы өз ... ... ... ... ... ... Арал, Балқаш, Каспий проблемаларының қатарына Сырдария, Іле, Шу, ... ... Есіл ... ... қосылып, экологиялық жағдайды одан әрі шиеленістіре түсуде.
Аталған экологиялық мәселелер экожүйе тұрақтылығын ... ... ... ... бүкіл адамзат алдына жүктеп отыр. Сондықтан Біріккен Ұлттар ... (БҰҰ) ... ... (Білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымы) барлық елдердің табиғатты тиімді пайдалануы және қорғауы мақсатында бағдарламалар қабылдап, оны ... ... ... ... да ... мүшесі ретінде бүкіл дүниежүзілік табиғат қорғау ісіне белсене ... ... ... проблемалар
Биосфера - тіршілікке қолайлы Жер шарының қабаты болғандықтан, онда күрделі процестер болып жатады. Атмосфера ауасы адам үшін ең ... ... ... ХХ ... ... газдық құрамы күрделі өзгерістерге ұшырап отыр. Оның бірден бір себебі - адамның іс әрекеті.
Жер шарындағы халық санының ... ... ... ... ірі ... жол, үй, алып ... салынды. Бұл өмірдің қажеттілігі. Нәтижесінде, бізді қоршаған ортаға ... ... ... улы газдар, лас сулар, шаң-тозаңдар, т.б. шығарылады.
Зиянды заттардың мөлшері ... тыс ... ... ... ... қоршаған орта табиғатына зиянын тигізеді. Бірте-бірте бұл жағдайлар қауіпті экологиялық проблемаларға айналады.
Қазіргі кезде Жер шарындағы ... ... - ... ... және ... деп жіктейді. Жергілікті экологиялық проблемалар - белгілі бір аудан, облыс көлемін ... ... ... ... ... өзен мен ... ластануы, ірі өнеркәсіп айналасының ластануы, т.б.
Аймақтық экологиялық проблемалар көлемі бірнеше аудан мен облысты ... ... ... ... т.б. ... Ал ... ... проблемалар бүкіл биосфераны қамтиды. Оларға озон қабатының жұқаруы, қышқыл жауындар, улы тұмшалар, жылыжай эффектісі, ... мен ... ... т.б. ... ... ... экологиялық проблемалардың арасында шекара болмайды. Олар бір-біріне ұласып, сабақтасып жатады. Әрбір экологиялық проблеманың өзіне тән ерекшелігі, қауіптілік ... әсер ету ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 80-жылдарында атмосферада озон қабатының жұқаруы байқалған. Мысалы, 1987 жылы Антарктида үстіндегі озон ... озон ... күрт ... ... ... ... ... ол шамамен 7 млн км квадрат аумақты қамтыған. Осындай жағдай 1992 жылы қайталанған. Бұл кезде ... ... ... ... озон ... 50 пайызға төмендегені тіркелді.
БҰҰ жанынан ғылыми кеңес құрылып, озон қабатының жұқару себебі, зерттеле басталды. Зерттеу барысында хлорфторкөміртектің (фреондар) ... ... ... ... ... ... анықталған. Осы химиялық қосылыс атмосфераға көтеріліп, фотохимиялық ыдырауларға ұшырап, хлор тотығын түзеді. Ол өз кезегінде озон молекуласын ... ... - озон ... ... ... басталып, ультракүлгін сәулелердің еркін өтуіне жол беріліп, бүкіл тіршілікке қауіп ... ... ... сақтау ұйымының (БДҰ) мәліметтері бойынша, атмосферадағы озон қабатының жұқаруынан қатерлі ісік ауруларының 1 пайызға көбейгендігі анықталған. Ал ... ... ... өтуі адам ... иммундық қорғаныс қабілетін төмендетіп, жұқпалы аурулардың меңдеуіне жол ашқандығы дәлелденіп отыр. Осыған ... 1985 жылы озон ... ... ... Халықаралық Конвенция қабылданды. Оның мақсаты - озон қабатын заттарды шығаруды тежеу немесе тоқтату. Осы бағытты Ресей мен ... ... ... (ТМД) ... ғалымдар ұжымы еңбек етуде.
Қышқыл жауындар. Қышқыл түзуші өнеркәсіп шығарындылары (SO , NO , HCl, т.б. ) ... ... ... ... ... ... алу үшін көмір мен мазутты жаққан кезде күкірт ангидриді ауаға бөлінеді. Мысалы, 1 млн т көмір жаққан ... 25 мың т ... ... ... ... Осы газ ... оттекпен тотығып, су буымен қаныққан соң, одан күкірт қышқылы түзіледі. Құрамында күкірт қышқылы бар ... ... ... биосфераға түсіп, тіршілікке зиян келтіреді.
Азот оксидтері. Азот қосылыстары атмосфераға, көбінесе, орман өртінен, ірі өнеркәсіп орындарынан ... ... ... ... ... азот ... 65 пайызы көмірді пайдаланғанда, соның ішінде 30 пайызы электр станцияларынан, 20 ... ... ... 40 ... ... бөлінеді. Осының салдарынан жер шары бойынша жыл сайы атмосфераға 60 млн т азот оксиді шығарылады. Одан әрі азот ... су ... ... азот ... түзеді. Азот қышқылы табиғатта нитраттарға айналып, жаңбыр құрамымен жер бетіне түсіп, бүкіл тіршілікке зиянын тигізеді. Адам азот ... дем ... - ... жолдарының қабынуы, бронхит, ентікпе ауруларынан зардап шегеді.
Улы тамшылар (у түтін). Улы түтін өнеркәсіп орындарында, жылу электр станцияларында көмір менн мазутты ... ... ... Улы ... 2 типі бар.
Лондондық у түтін - ... мен ... ... ... ... ... ... көбейіп кетуінен пайда болады. Бұл құбылыс алғаш рет Лондон қаласының ауа кеңістігінде 1952 жылы байқалған. Ауа кеңістігіне көтерілген улы қара ... 2 апта бойы ... ... ... ... ... адам қаза болған. Осы тарихи оқиғаны Лондон тұрғындары 1873,1882,1891,1948, т.б. жылдары байқаған.
Фотохимиялық у түтін атмосфералық азот, көмірсутек, озон жоғары ... ... ... Күн радиациясы мен ауа массасының өте нашар алмасуы кезінде фотохимиялық реакция нәтижесінде түзіледі. Лондондық у түтіннен айырмашылығы - ауа райы ашық ... ... ... ... көп концентрациясынан атмосферада өте улы ластағыштар пайда болады. Мұндай у түтінді Көктөбеден ... ... ... ... де ... болады. Фотохимиялық у түтін алғаш рет 1930 жылдары Лос-Анджелес қаласының үстінен де байқалған. Қазіргі кезде бұл құбылыс ... ... ... т.б. ірі ... көп ... химиялық ластануы - бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отырған ғаламдық проблемалардың ... ... ... және ... ... пайдалану
Табиғат қорлары - адам баласының материалдық игілігін қамтамасыз ететін ең ... ... ... ауа, су, ... ... қазба байлықтары, өсімдіктер әлемі, жануарлар дүниесі, т.б. жатады.
Табиғат ... ... және ... екі ... ... Сарқылатын қорлар қайта қалпына келмейтіндер және қалпына келетіндер деп бөлінеді.
Сарқылмайтын қорларға Күн энергиясы, атмосфера ауасы, теңіздер мен ... ... жер, т.б. ... ... кейбіреулері адамның теріс іс-әрекетінен бүлініп немесе ластанып, сарқылатын қорларға айналып кетуі мүмкін. Мысалы, су қорлары.
Сарқылатын қорларға таза ауа, таза су, ... ... ... ... мен ... ... ... байлықтар, т.б. жатады. Табиғат қорларының негізгі типтері былайша топтауға болады.
Күн энергиясы, жел, таза ауа, ағын сулар, мұхит пен теңіз ... ... ... казба байлықтар, минералдар, т.б.
Қалпына келетін-дер: таза су, құнарлы топырақ, өсімдіктер, жануарлар
Табиғат ... ... ... ... берейік. Мысалы, ауыз су сарқылмайтын қорға жатады. Себебі, судың негізгі қорын Дүниежүзілік мұхиттар мен теңіздер құрайды. Судың үлкен айналымы заңдылығы ... ... ... мен ... ... қоректеніп отырады. Арал теңізінің тартылуы немесе басқа да кішігірім өзендер мен көлдердің жер ... ... ... кетуі мүмкін. Бірақ бұл сол аймаққа ғана тән құбылыс және адамның ... де ... мен ... ... ... үнемі буланып немесе адамның іс-әрекетінен сарқылып қалатын кездері де болады. Мысалы, қазіргі кездегі Арал, Балқаш, т.б. су айдындарының тартылуы, Іле, Шу, ... т.б. ... ... азаюы. Еліміздің ауа алабы да соңғы жылдарды газдық ... мен ... ... ... ... ... отыр. Ең бастысы - ауаның ластануы. Ластағыш заттардың көзі - ... ... ... жылу ... ... кемелері, сынақ полигондары, ұшақтар, т.б. болып саналады. Өскемен,Риддер, Зырян, Қарағанды, Екібастұз, Тараз, Алматы, Шымкент, т.б. қалалардың ... ... ... көптеген орындары көп шоғырланған.
Еліміздің топырақ қорлары да жылдан - жылға сапасы төмендеп немесе құнарсызданып ... ... ... ... ... ... 60 пайызы жарамсыз жерлерге немесе шөлге айналып кеткен. Солтүстік облыстарда тың ... ... ... ... ... 25-30 ... жоғалтқан.
Батыс Қазақстан аймағының мұнай-газ кешендерінің қарқындап дамуы есебінен жер қорлары ластаны, бүлініп жатыр. Бұл аймақта топырақтың ... ... ... ... ... 2,5 млн га ... қамтып отыр.
Сол сияқты табиғи жайылым қоры да бұл ... ... ... Тек қана ... ме Тайсойған сынақ полигондары шамамен 1,4 млн га жерді бүлдіріп жарамсыз етті. Оның үстіне, соңғы жылдары Каспий теңізінің көтерілуі оған ... ... ... ... ... ... ... мен мұнай қорларын су астында қалдырып, топырақты ластап жатыр.
Орталық, ... ... ... ... жер ... да ... күй кешуде. Мысалы, Іле-Балқаш, Сырдария, Талас, Шу, өзендерінің алабы бойындағы жайылымдар мен құнарлы жер қорлары ауыл ... ... ... ... ... ... Бұл ... топырақтың пестицидтермен ластануы, шөлге айналу, сорланып кету процестері жиі байқалып тұрғындарды алаңдатып отыр.
Соңғы жылдары республикамыздың ауыл шаруашылығына ... ... 2-3 есе ... ... ... ... жер ... қайта қалпына келуі табиғи процесі жүріп жатыр. Бұл табиғаттың ... ... ... Осы ... ... адам ... өте қажет. Жер Ананың қадірін түсінетін уақыт жеткен сияқты.
Қазақстанның қазба байлықтары өте мол ... ... көп жол ... ... ... біледі. Себебі көп жылдар бойы қазба байлықтарды игеру ... тыс ... ... Қазба байлықтар есепсіз шетелдерге шығарылды, оны өңдеу технологиясы да талапқа сай болмады.Соның есебінен ... ... ... ... сарқылуға жақын. Соңғы жылдары өндіріске жаңа технологияны енгізу жұмыстары қазба байлықтар қорын тиімді пайдалану мен ... жол ... ... қоры 21,8 млн га ... алып ... Бұл - өте аз ... Яғни барлық жердің 3,35 пайызын ғана құрайды. Біздің ... ... ... сексеуіл, қылқан жапырақты және аралас орман ағаштарынан тұрады. Ал ... өзен ... ғана ... қоры жыл ... азая ... Оның бірден-бір себебі - қаскерлік жолмен орман ағаштарын есепсіз кесу, содан соң орманды өрт шалуы және зиянды заттармен ... ... адам үшін ... ... өте көп. Орман - аң мен құстың мекені, ... пен ... ... қоры. Адам үшін - тіршілік тынысы.
Орман бүкіл жер шарының деп аталады. Сондықтан орман қорын сақтау баршаның ... ... ... ... шаруашылығын жақсарту бағытын көптеген игі істер жүргізіліп жатыр. Мысалы, орман алқаптарын көбейту, ағаш, егу, ... ... т.б. ... ... ... ... 5700 түрі өссе, оның 50 пайыз түрі адамның қамқорлығын ... ... ... бәрі - ... ... қоры. Өсімдік қайта қалпына келетін қорға жатқанымен, он есепсіз пайдаланса, біржола құрып кетуі әбден ... ... қоры да көп. ... жері түз тағыларына өте бай. Мысалы, бізде сүтқоректілердің 155, құстардың 481, бауырымен жорғалаушылардың 48, қосмекенділердің 33, балықтардың 140 түрі тіршілік ... ... ... ен ... те, ... жағдайында көптеген түз тағылар, құстар сиреп барады. Оның бірден-бір ... - ... ... ... болып отыр.
Қазақстанның табиғатын қорғау жолдары және
Қазақстанда табиғат қорғау мәселелері мемлекеттік деңгейде қарастырылған. Табиғатты қорғау туралы мемлекеттік заңдар мен маңызды ... ... ... ... - 1997 жылы қабылданған Заң және құжаттар. Аталған құжаттарда туған өлкесінің табиғатын қорғауға Қазақстанның әрбір азаматы ... ... ... ... орай ... бұл бағытта көптеген табиғат қорғау шаралары жүзеге асырылып жатыр. Соның бірі - ... ... ... өзіндік даму тарихы бар. Алғаш рет дүние жүзінде 1948 жылы Халықаралық табиғатты және ... ... ... ... ... ... Оның мақсаты - дүние жүзінде сиреп немесе құрып бара жатқан аң мен ... және ... ... болатын. Алдымен ұйымдастырылып, оған жер бетінен біржола құрып кеткен организмдер енгізілді.
Қазақстанның ... том ... 1978, 1981, 1991, 1996, 2004 ... ... көрді.
Қазақстанның туралы мәліметтер
Шыққан жылдары
Қорғауға алынған организмдер
Балық-
тар
Қосме-кенділер
Бауыры-мен жор
ғалау- шылар ... ... ... өте зор. ... ... аң мен ... тағы басқа да организмдерді рұқсатсыз ұстауға, атуға мүлдем тыйым салынған. Тәртіп ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның әрбір азаматы туған өлкесінің оқып-үйреніп оған енген аң мен құстарды аялап, үнемі қамқорлыққа алулары ... ... ең ... формасы - қорықтар ұйымдастыру. Қорықтар ұйымдастыру ХІХ ғасырдың басында-ақ жүзеге асырыла бастаған. Алғашқы қорық 1872 жылы ... ... ... саябақ ретінде құрылған. Одан соң Канада, Африка, Аустралия, т.б. мемлекеттерде ... мен ... ... ... ... 1874 жылы Аскания-Нова ұлттық саябағы құрылды.
Қазіргі кезде жер шарында қорықтарға қарағанда ұлттық саябақтардың саны әлдеқайд көп. Оның себебі шетелдерде ... ... ... ... қорғау жүйесі болғандықтан, одан гөрі ұлттық саябақтар ұйымдастыру табиғатты ... үшін ... ... ... ... Шын ... ... қорғау оның аумағымен шектелмеуі тиіс, керісінше, барлық жер адам баласы үшін ... бақ, ... ... ... ... Осы ... Канада, Африка, Аустралия, Англия, т.б. өркениетті елдерде мемлекеттің барлық аумағы ұлттық байлық ретінде қорғауға алынған.Мысалы, Англияның кішкене ғана ... 189 ... ... 10 ... ... 81 ... ... болса, ал Германия жерінде 735 қорық, 400-ден астам ландшафтылық қорыққор, 9100 табиғат ... бар. Сол ... ... ... 20 ... 22 ... саябақ бар екенін ескерсек, өркениетті елдердің табиғатты қалайша ... ... 5 ... баласы да түсінетін болар.
ТМД елдері бойынша 141 мемлекеттік қорық, 2700 қорыққор, 12 ғана ұлттық саябақ, бірнеше мың ... ... бар. ... ... ... өте аз. Оның да өзіндік себептері бар. Десек те, табиғат қорғау ісінде шетелдік деңгейде тәжірибе мен ... ... ... ... ... керек.
Біздің республикамызда 9 мемлекеттік қорық, 66 қорыққор (оның ішінде, 44 зоологиялық, 20 ботаникалық, 2 палеонтологиялық), 5 ... ... және ... ... ... ... бар. ... аумағына шаққанда қорғалатын жер көлемі 3 пайызы қамтиды. Мұның өзітабиғат қорғау проблемасының өз шешімін таппай отырғанын көрсетсе керек. Дегенмен республикамызда ... ... ... ... қолға алына бастады. Мысалы, соңғы жылдары Батыс Алтай мен ... ... ... ... ... ... Іле ... ұлттық саябақтарының құрылуы осының айғағы болса керек. Алдағы жылдары Қаратау, Бетпақдала, Кент, Қапланқыр, ... ... ... т.б. көптеген қорықтар мен ұлттық саябақтарды ұйымдастыру шаралары жүзеге асырылмақ.
Ландшафтыларды қорғаудың 10 санатына қорықтар, қорықшалар, ... ... ... ... ... ... табиғат ресурстарының қорыққорлары, биосфералық қорықтар, микроқорықтар (омыртқасыз жануарлар мен өсімдіктерге арналған), табиғат объектілері және көп ... ... ... ... ... да ... ... мейлі, ол өсімдіктер әлемі немесе түз тағыларының өкілі болсын, оларды өздері ... ... ... ... ... және мейілінше қорын молайту ісі бүгінгі күн ... ... ... ... ... Өйткені қазіргі өркендеген өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы мен көліктің қарқынды көбеюі оларға өзінің кері ... ... ... ... адам ... ... пен ... қорғау ісін ғылыми негізде ұштастырып, қайткенде де тығырықтан алып шығар жолды ойластарғаны жөн. Яғни ... ... ... ... ... игі ықпал етіп, қоршаған ортаны көркейтумен қатар, небір қайталанбас көркі бар табиғи ландшафтыларды қамқорлыққа алу шараларын ұйымдастырылады.
Қазақстан жері ... ... ... мен ... ... ... бай өлке. Солардың ішінде біздің елімізде ғана тән жануарлар мен ... ... ... вид) ... ... мұз ... бізге жеткен ежелгі түрлері (реликтовый вид) және толып жатқан себептерге байланысты азайып кеткен түрлер де аз ... ... ... кету ... бар, ... ... ... 87 жануар, 306 өсімдік түрлері іліккен. Қайткен күнде де, олардың ... ... ... ... ... Бұл мәселелердің дұрыс шешілуінің көптеген жолдары бар. Солардың ішіндегі ең тиімдісі - ... мен ... ... ... мен ... ... ұйымдастырып, ботаникалық бақтар мен жануарлар саябағын ашу.
Осы ... ... ... да ... қорғалатын жерлерді қамқорлыққа алу, жаңа қорықтар құру ісіне көп көңіл бөліне бастады. Мұның бәрі табиғат байлықтарын сақтауға, тиімді пайдалануға және ... ... ... деп ... керек.
Қолданған әдебиеттер
* Қазақ энциклопедиясы, 10 том;
* О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, ... ... ... алу және ... ... ... ... сөздік. Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
* Сәтімбеков Р. ... ... ... ... ... ... ... 11-сыныбына арналған окулық. -- Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007
* Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. -- ... ... 2007. -- 344 ... ... ... білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. ... - ... ... ... ... Р. ... ... білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. -- Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстанда жер ресурстарын тиімді пайдалану стратегиясы85 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қола дәуірінің тарихнамасы51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь