Мақта дақылының халық шаруашылығындағы маңызы, пайдалану ерекшелігі

Жоспар:

І. Кіріспе.
1. Мақта дақылының халық шаруашылығындағы маңызы, пайдалану ерекшелігі.

ІІ. Әдебиеттерге шолу.
1. Оңтүстік Қазақстан облысының климаттық жағдайы, топырақ жағдайы.

ІІІ.Негізгі бөлім.
1. Өндіріске енгізілген негізгі іс шаралар.
2. Тұқымдық шиттердің сапасын жақсарту жұмыстары.
3. Элиталық тұқымдық шитті өндіру технологиясы.
4. Тұқымдық алқап.
5. Мақтаарал ауыл шаруашылық тәжірибе станциясындағы «Мақтаарал» сорттарын өсірудің агротехникасы.
6. Мақта шаруашылығын дамытудың басты мәселелері.
7. Бастапқы материал, селекция материалдарын бағалау, селекцияның негізгі әдістері, жетістіктері.

Қорытынды.
Өндіріске енгізілген алғы іс-шаралар
1). Егу алдындағы топырақты өңдеу және толық түп сан алу.
2). Егу алдындағы және егіс кезіндегі минералды тыңайтқыштар енгізу.
3). Жоғары қарқынмен жүргізілетін жоңышқалы – мақта жүгерілік ауыспалв егіс.
4). Мал азықтық дақылдарды егіске енгізу.
5). Кең қатар аралықтағы мақта егісі.
6). Мақта тұқымы бір-бірімен бірдей қашықтықта себу.
7). Бір жылдық және көп жылдық арашөптерге қарсы гербицидтер енгізу.
8). Мақтаны жаңбырлатып суару.
9). Жер асты және ашық дренаж суымен қуаңшылық жылдары мақта және ауыспалы егістнгі басқа да дақылдарды суару.
10). Тік дренаж скважинасының тиімділігі.
11). Мақта және жоңышқаның зиянкестеріне қарсы интеграциялық күрес.
12). Механикалық тәсілмен мақтаны шырпу.
13). Мақта жапырағын түсіру үшін дефолианттар қолдану.
14). Мақта зиянкестерімен биологиялық тәсіл арқылы күресу.
15). Мақтаны комбайнмен жинау.
16). 38-40 см тереңдікте екі қабатты жер жырту.
17). 60 см тереңдікке дейін топырақ тереңдеткішімен жер жырту.
18). Дифференциялық сор шаю.
19). Жерді меморациялау.
20). Қысқа танапты жоңышқалы мақта ауыспалы егісі.

Жұмыс атқару бағыты
- Генетикалық ресурстарды сақтап жетілдіру және пайдалану арқылы жаңа мол өнім беретін, қоршаған ортаға төзімді мақта сорты мен буданын шығару.
- Әртүрлі ауруларға төзімді мақта сорттарын шығару.
- Ауыспалы егіс тізбектерін нарықтық жағдайға сәйкес әзірлеу.
- Топырақ құнарлылығына байланысты ауыспалы егістікте минералды тыңайтқыштарды енгізу жүйесін әзірлеу.
- Түпнұсқалық және элиталық шитті тұқым өндірудегі тұқымшылық тізбегін жедел дайындап жетілдіру.
- Топыраққа органикалық тыңайтқыштарды енгізу арқылы минералды тыңайтқыштардың нормасын азайтуды бақылау.
- Әр түрлі мақта сорттарын экологиялық тұрғыдан сынақтан өткізу.




Мақта тұқымшаруашылығы, тұқымдық шиттің сапасын жақсарту.
Тұқым шаруашылығы - өнімді мол беретін сапасы жоғары ең таңдаулы жаңа сорттардың тұқымын жасап шығаратын, және тұқымын көбейтетін сала.
Аудандастарылған жаңа сорттарды шығарып, талшықтың технологиялық қасиетін және шаруашылық сапасын сақтап қалу – тұқым шаруашылығының негізгі міндеттері болып табылады.
Мақтаның тұқым шаруашылығы сортты жаңартудың бес жылдық тізбегін қолдана отырып үшінші репродукциялық шитті техникалық егіске де пайдаланады. Мемлекеттік стандарт бойынша элиталық тұқым 100 пайыздық таза болуы тиіс№ бірінші репродукциялық тұқымдық шиттің өнгіштігі 99 пайыздан кем болмау керек. Ал R2 98, R3 96 пайыздан кем болмау керек. Тұқымның сорттық тазалығы 96 пайыздан төмен болғанда 4-ші және кейінгі репродукциялар таза сортты болып есептелмейді. Бесінші жылы тұқымның үшінші репродукциясы тұқымдық емес жалпы егіс есебінде егіледі.
Қазіргі таңдағы тұқым шаруашылығының ғылыми тұрғыдан жетілгендігі аудандастырылған жаңа сорттардың жоғарғы сапалы мақта талшығының өндірілуі, ішкі де сыртқы сұраныстарға сапалық жағынан жауап бере алады.
Жаңа экономикалық қатынасқа өту барысында мақта талшығының бүкіл әлемде сапалы болуфына және өнімнің мол болуына мынадай шараларды орындаған жөн.
1). Мақта егілетін аудандарда тек қана аудандастырылған сорттарын егу керек.
2). Тұқым шаруашылықтарына құнарлы, мол өнім беретін салма ауруымен залалданбаған, жоңышқадан кейінгі 2-3 жыл мақталық жер бөлінуі керек.
3). Тұқым өндіретін алқаптарда мақта түп саны гектарына 80-90 мыңнан аспауы керек.
4). Мақта зауыттарында тұқымдық шиттерді жоғары сапалы дайындауда мемлекеттік стандартқа сай болуы тиіс.
Мақтаның жаңа отандық элиталық тұқымы ішкілей сорттықты шағылыстыру арқылы тұқым қуалаушылығымен тексмер келе. Жекелеп – сұрыптау әдісімен үш жылдық кестесі арқылы шығарылады.
1. Тұқымдық питомниктің 1-ші жылы 1500 мың сұрыпталып жеке алынған үлгісі 1 гектарға себіледі.
2. Тұқымдық питомниктің 2-ші жылы 400 мыңдай ұясы 2 гектарға себіледі.
3. Тұқымдық көбейту үшін 1250 ұялық үлгі 50-60 гектардан алынады.
        
        Жоспар:
І- Кіріспе.
1. Мақта дақылының халық шаруашылығындағы маңызы, ... ... ... ... ... ... климаттық жағдайы, топырақ жағдайы.
ІІІ-Негізгі бөлім.
1. Өндіріске енгізілген негізгі іс шаралар.
2. Тұқымдық ... ... ... ... ... ... ... өндіру технологиясы.
4. Тұқымдық алқап.
5. Мақтаарал ауыл шаруашылық тәжірибе ... ... ... ... ... ... ... басты мәселелері.
7. Бастапқы материал, селекция материалдарын бағалау, селекцияның
негізгі әдістері, жетістіктері.
Қорытынды.
Еңбекті қорғау.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Өндіріске енгізілген алғы ... Егу ... ... ... және толық түп сан алу.
2). Егу алдындағы және егіс кезіндегі минералды тыңайтқыштар енгізу.
3). Жоғары қарқынмен ... ...... ... ... Мал азықтық дақылдарды егіске енгізу.
5). Кең қатар аралықтағы мақта егісі.
6). Мақта тұқымы бір-бірімен бірдей ... ... Бір ... және көп жылдық арашөптерге қарсы гербицидтер енгізу.
8). Мақтаны жаңбырлатып суару.
9). Жер асты және ашық ... ... ... ... ... ... ... басқа да дақылдарды суару.
10). Тік дренаж скважинасының тиімділігі.
11). Мақта және жоңышқаның зиянкестеріне қарсы интеграциялық күрес.
12). Механикалық тәсілмен мақтаны шырпу.
13). Мақта ... ... үшін ... ... ... зиянкестерімен биологиялық тәсіл арқылы күресу.
15). Мақтаны комбайнмен жинау.
16). 38-40 см ... екі ... жер ... 60 см ... дейін топырақ тереңдеткішімен жер жырту.
18). Дифференциялық сор шаю.
19). Жерді меморациялау.
20). Қысқа танапты жоңышқалы ... ... ... атқару бағыты
- Генетикалық ресурстарды сақтап жетілдіру және ... ... мол өнім ... ... ... төзімді мақта сорты мен буданын
шығару.
- Әртүрлі ауруларға төзімді мақта сорттарын шығару.
- Ауыспалы егіс ... ... ... ... ... ... ... байланысты ауыспалы егістікте минералды
тыңайтқыштарды енгізу жүйесін әзірлеу.
- Түпнұсқалық және элиталық шитті ... ... ... ... ... жетілдіру.
- Топыраққа органикалық тыңайтқыштарды енгізу арқылы минералды
тыңайтқыштардың нормасын ... ... Әр ... ... сорттарын экологиялық тұрғыдан сынақтан өткізу.
Мақта тұқымшаруашылығы, тұқымдық шиттің сапасын жақсарту.
Тұқым шаруашылығы - өнімді мол ... ... ... ең ... ... ... ... шығаратын, және тұқымын көбейтетін сала.
Аудандастарылған жаңа сорттарды шығарып, талшықтың технологиялық
қасиетін және ... ... ... қалу – ... ... ... ... табылады.
Мақтаның тұқым шаруашылығы сортты жаңартудың бес жылдық тізбегін
қолдана отырып ... ... ... ... егіске де
пайдаланады. Мемлекеттік стандарт бойынша элиталық тұқым 100 пайыздық таза
болуы тиіс№ бірінші ... ... ... ... 99 ... болмау керек. Ал R2 98, R3 96 ... кем ... ... ... ... 96 пайыздан төмен болғанда 4-ші және ... таза ... ... ... ... жылы тұқымның үшінші
репродукциясы тұқымдық емес жалпы егіс есебінде егіледі.
Қазіргі таңдағы тұқым шаруашылығының ... ... ... жаңа ... ... ... мақта талшығының өндірілуі,
ішкі де сыртқы сұраныстарға сапалық жағынан жауап бере алады.
Жаңа экономикалық қатынасқа өту барысында ... ... ... сапалы болуфына және өнімнің мол болуына мынадай шараларды орындаған
жөн.
1). Мақта ... ... тек қана ... ... ... Тұқым шаруашылықтарына құнарлы, мол өнім беретін салма ауруымен
залалданбаған, жоңышқадан кейінгі 2-3 жыл мақталық жер бөлінуі керек.
3). Тұқым өндіретін алқаптарда ... түп саны ... 80-90 ... ... ... ... ... шиттерді жоғары сапалы дайындауда
мемлекеттік стандартқа сай болуы тиіс.
Мақтаның жаңа отандық элиталық тұқымы ішкілей ... ... ... ... ... ... ... – сұрыптау әдісімен үш
жылдық кестесі арқылы шығарылады.
1. Тұқымдық питомниктің 1-ші жылы 1500 мың сұрыпталып жеке ... 1 ... ... ... ... 2-ші жылы 400 ... ұясы 2 гектарға
себіледі.
3. Тұқымдық көбейту үшін 1250 ұялық үлгі 50-60 гектардан алынады.
Мақтаның элиталық тұқымдық шитін қайтадан ... ... ... 1 ... ... ... ... шығару нұсқасына
сәйкес жұргізіледі.
Алынған элиталық шит ... өте ... ... ... қожалықтарына беріліп, одан жаңа сортың 1 репродукциялық мақта ... ... - ... ... тозаңдандыратын дақылдарға
жатады.
Сондықтанда элиталық тұқым шаруашылық жұмыстары дұрыс орындалмай
жүргізілсе, үлкен көлемде ... ... ... ... ... аудандастырылған сорттардың көрсеткіштері төмендеп кетуі әбден
мүмкін.
Мақта ... ... ... ... ... ... ... бұл сорт тұқымының басқа сорттардың тұқымымен
араласып кетуі, агротехникасының дұрыс қоданылмауы, өнгіштігі және ... ... ... ... себілуі бұл сорттың өзіне тән ... ... ... ... және жойылып кетуіне, яғни
тұқымның ... ... ... ... сорттың мүлде өзгеріп кетуіне
апарып соқтыруы әбден мүмкін болатын жағдай.
Өсіп жетілуге бейімділігі ... және ... ... ... өндіру элита тұқымын өсіретін ... ... ... ... ... жыл сайын үш жүйемен сорттарды өзара: ... ... 2. ... ... 3). тұқымды өсіріп
көбейту питомнигімен ұйымдастыру жолымен өндіріледі.
Элита және ... ... ... бес ... жүйе бойынша сортты
жаңарту жолымен өндіріледі:
- бірінші жылы арнайы бөлінген – ... ... ... ... өндіріледі.
- екінші жылы элита тұқымын өсіретін шаруашылықтарда ... ... ... ... жылы ... және ... ... тұқымы өсірілетін
белгілі бір ауданларлың мол өнім алуға неғұрлым қолайлы жағдайы бар ... ... ... ... өндіріледі.
- төртінші жылы мақта тазалайтын әр бір завод жұмыс істейтін аймақта
үшінші репродукция тұқымы өндіріледі. Мұнда осы ... ... ... ... істейтін аймақтағы бүкіл егіс көлемін тұқыммен ... ... ... ... жылы төртінші репродукция тұқымы өндіріледі, егін егіледі.
Мақтаның түпнұсқалық (элиталық) тұқымдық ... ... ... ... ... ... шығаруда арнаулы шаралардың өте қатаң
түрде мұқияттылықпен жүргізілуін талап, осы жиынтықтардан кейін барып ... ... ... ... ... ... сапалы
сорттық түпнұсқалық тұқымды, барлық морфологиялық, шаруашылық – биологиялық
белгі мен ... ... тән ... ... Олар IV-V ... ... орта ... мақта болуы тиіс.
Жаңа сорттық тұпнұсқалы тұқымы өндірісінің селекциялық жұмыстары өте
үлкен алқаптарда жүргізілуі керек.
Мұнда келешектік жаңа ... ... және ... ... ... көбейтілуге беріліп, бір немсе бірнеше негізгі
белгілерімен жақсы ... ... ал ... ... бақылаулы
аудандастырылған сорттардан жаман ... ... ... ... барлық мәліметтері мен толық мінездемелері ... ... ... ... ... ... алдын-ала көбейтілуіне, 1 гектер жер бөлінеді, ал ... ... ... ... 3 ... ... қамтып. Гектарына себілу
мөлшерімен сәйкес 3 гектар жерді қамтып, гектарына себілу мөлшері 40-45 кг.
жалаңаштандырылған шит ... ... ... әр ... сұрыптау мінездемелері бір мезгілде болуы
керек, мысалға: тұқым салмағы, талшық ұзындығы, ал ұялық жағынан шаруашылық
сапасымен ... ... ... жаңа ... тұқымының барлық өндіру ... ... ... болуы тиіс.
Жұмыс бағыты үздіксіз жекешелік сұрыптау тәсілімен ... ... ... ... көбейтілуі жұмыстарына бес-алты сорттарды
қосып тіркеуге болғанымен және де әр түрлі ботаникалық ... ... ... белгілерімен тез ерекшеленетін сорттармен жұмыс
жүргізуге болмайды.
Жаңа сортты ... ... да ... ... мол, суғарылатын
жерлерге жайғастырылады.
Барлық агротехникалық іс-шаралар өте тығыз бір қалыпты ... ... ... ... ... сынақтағы келешектік алынған тұқымдық сорттық
түрлердің ұрпақтарын бірнеше рет егістерде және ... ... мен ... ... ... тексеріледі. Сондықтан
да жыл сайын 2 потомник ... ... жылы – ... ... жылы -
тұқымдық көбейту.
Тұқымдық алқап.
Жекешеленген үлгілерді бір қатарлы бөлінген жерге жекелеп егіледі,
бір ... бір ... ... кетеді, бұл деген сорттардың шаруашылық
қасиетін дұрыс есептеу, және сорттардың габитустарын тексеру. Жалғыз ... ... ... ... үлгі болып саналады.
Алқаптардағы көрініс еекі рет жүргізіледі, онда ұялы ... ... ... тез ... ... және ... ... тексереді.
Біркелкі емес өсімдіктерді алқаптардан гүлдемей жатып алып тастайды.
Егер де біркелкі емес өсімдіктер 2 пайыздан көп болып кетсе, онда ... деп ... ... ... жақсы ұялы үлгілерден 100 қауашақтық үлгілер алынып мақтадай
теріледі. Тұқымдық ... өнім ... ... жүргізіледі: бірінші
тәртіпті түрде ақауларды тереді, сосын ... ... одан ... ... мен ұялы ... ... алынады.
Сыналатын үлгіге көсектері өте көп өсімдіктерді алады. Жекешеленген
үлгі ретінде бір бұтада ... ... ... ... ... ... ... кірісу үшін ықыласпен зер ... әр бір ұялы ... ... ... ... ... ... керек.
Жекешеленген үлгілерді әр бұтадан алынған ұзындығын, жұқалығын,
мықтылығын талшық шығымын анықтап алқаптарда белгілу керек.
Жекешеленген ... ... ... ... және ... ... мен талшық ұзындығы анықталады. Сыналатын үлгілерден талшық
шығымын, көсек үлкендігін және талшықтың технологиялық ... ... ... шаруашылық көрсеткіштері төмен болса, оларды ... ... ... ақау деп ... ... ... келесі
жылға егілетін етіп тұқымдық питомникте топтастырады.
Ақау емес деп саналған ұялы үлгілерді тұқымдық көбейту ... ... ... егіп ... ... дайындау.
Тұқымдық шиттің талаптары мемлекеттік стандартқа сай ... ... 5895-75 ... сай ... ... ... тұқымдық шит деп
саналады.
Тұқымдық шиттерге кейінгі ... ... ... ... ... ... ... талшық қалдығы, механикалық
зақымдылық, ластануы, ылғалдылығы.
Егіске өнгіштігі – 85 %, кем болмайтын шитті егу ... |1 |2 |3 | ... % |95 |90 |85 | ... ... ... |R1 |R2 |R3 |
|% кем ... |100 |99 |98 |96 ... ... ... тұқымды (төртінші және одан жоғары)
керек жағдайда апробациялық тексеруден кейін ауыл ... ... ... ... ... жырту. Мақтадан мол және ... өнім ... ... бірі – жерді өңдеудің дұрыс жүйесін қолданудан басталады.
«Жерді жыртсаң, күзде жырт, күз ... жүз ... ... жыртылған жердің өнімі көктемде жыртылған жермен салыстырғанда 10-12
% ... одан да ... ... 35-40 см ... екі ярусты ПЯ-3-35 маркалы соқамен қараша-
желтоқсан айларында жыртылуы керек. Ол қозаның ... ... мен ... ... ... және ... ... себеп болады.
Микроорганизмдердің жірімен сүдігердегі ... ... ... ... ... сүдігердің пайдалы да тиімді екенін көрсетеді. Қара
күзде айдалған жерде ылғал мол жиналады және жақсы ... ... мен ... да ... ... қара ... ... қорегін молайтады.
Жерді тегістеу. Негізгі жұмыстардың ең бір маңызды бөлегі болып
табылады. Егіс танабының дұрыс ... ... ... өсіп ... суару кезінде ондағы ылғалдың біркелкі ... және ... ... ... ... түсуіне оңды әсер етеді.
Жер тегістелгеннен кейін сор шаю жұмыстары оңай іске асады.
Бұл судың ... ... және ... ... ... зор ... Тегістеу жұмыстары шынжыр табанды «Алтай» тракторымен тегістеуге
арналған арнайы ... ... ... барынша қиясынан
және көлденеңінен екі рет тегістелгені жөн. П-2-8 маркалы ... ... шаю. ... ... егетін аудандарда топырақтағы ылғалдың буға
айналуға және өсімдіктің транспирацияға жұмсайтын суы, оның ... ... ... ... ... есе ... болады. Сондықтан сор
шаю арқылы топырақтағы ылғалдылықты ұстап қалудың ... зор. Сор ... дер ... ... ... Әр гектарға жұмсалатын су
мөлшерінің 2-3 мың текше метр аралығындап болған дұрыс.
Негізінен алғанда сор шаю ... ... ... жер ... ... ... төмен болуына байланысты.
Сор шаю кезінде су арнайы алынған арықтармен келеді. Палдар ... ... ... Су бір палдан екінші палға ауыстырылмайды. Топырақтың
сорын шаю кезінде жердің жоғарғы қабатына ... ... ... мақтаның
өсіп-өнуіне зияны келмейтін төменгі қабатына түсіп кетеді.
Көктемгі тырмалау. Ерте ... ... салу ... ... оңды ... ... Топырақтағы ұсақ қуыстарды жойып, ылғалдың
буға айналуын кемітеді, зиянды тұздардың жинақталуына ... ... ... ... ... оның ... ... жағдай жасайдф,
өніп келе жатқан арамшөптерді өлтіреді. Бұл шаралар ... ... ... ... ... әдеттегідей біріншісін ұзынынан, екіншісін ... ... ... Тереңдігі 14-16 см. Аралығында болғаны жөн.
Чизельден соң міндетті түрде тырма салынып, 1-2 күн ... ... ... ... байланысты сәуірдің мүмкін бірінші
немесе екінші онкүндігінде іске асырылады.
Шит себу. Мақта жылы сүйгіш ... ... ... ... ... соң ... температурасы 10-12 С – тан төмен болмаған
жағдайда ғана ... өніп ... ... ... шит 4-5 см ... керек. Сондай-ақ шиттің бір түзу бойымен біркелкі ... ... зор ... ... ... 90 см деп есептелгенде бір метр ұзындықта
12-14-ден түп сан ... ... ... ... өсіп ... ... болуына қол жеткізу ісінде тұқым себудің қолайлы мерзімін дәл таңдай
білу де агротехниканың маңызды талаптарының бірі болып табылады. ... ... ... ... ... қатараралығын баптаудың аса маңызды тәсілі
болып табылады. Ерте кіріскен абзал. Мұның өзі әсіресе қозаның ... ... ... ... үшін өте ... ... ... қопсытылып
үстіңгі қабаты дегди бастайды да, қоза тамырының мол ... ... бет алуы ... арам шөптерді жояды. Қозаның өсіп ... ... ... ... 6-8 см ... үш ... – 80 тракторына орнатылған КРХ-3,6 ... іске ... ... ... органдары 10 см тереңдікте, ортасындағы органдары 14-
16 см тереңдікте қопсытылады.
Тыңайтқыш қолдану. ... ... ... ... ... зор. Азот қозаға оның өсіп-өну барысында,
вегатациялық өсіп жетілуінің ... ... ... ... өте ... ... ... ықпал жасайды.
Фосфор тыңайтқыштары өнім беретін элементтердің жақсы мол салуынағ
көсектердің ірі болуына әсерін тигізеді. Қоза енді ... ... өте құп ... егіс ... ... әр гектарынан 25-30 центнер өнім
алу үшін екпе шөптен кейін бірінші рет ... ... ... ... ... ... ... азот тыңайтқыштарының мөлшерін 80-100 кг, 3-4
–ші жылдары 140-460 кг дейін, ал ескі жерлерде 200-300 кг жеткізу ... ... 100-110 кг ... ... ... ұшын шырпу. Қозаның ұшын шырпу жұмыстары су мен ... ... ... оның ... ... түйіні мен гүлдеріне беру үшін
атқарылады. Негізгі сабақтың үш жағын 1-2 см ... кесу ... ... өсімдіктің бойында 14-16 көсек пайда болған кезде жүргізіледі. Шырпу
жұмыстарының жақсы ... ... ұзақ ... ... ... ... Өсімдік тіршілігінде ең қажетті негізгі фактор - су.
өсімдік суға әбден қанған кезде ғана ... ... ... ... әрі ... ... Топырақта ылғалдылық жетіспеуі
салдарынан өсімдік клеткаларының құрғай бастауы мақта өнімінің азайуына әрі
талшықтың сапасының төмендеуіне әкеліп соғады. Қоза ... ... ... ... ... ... кезінде суды көп қажет етеді. Тәулігіне 1 га
мақталық ... 90-100 ... ... одан да көп су ішеді. Жер асты сулары
жақын жатқан судың едәуір бөлігн жер асты ... ... ... ... түсіру. Қозаның жапырағын түсіргеннен кейін мақта
теретін машиналар өнімдірек жұмыс істейді, әрі ... ... таза ... кезде мақтаны қолмен теру ыңғайлы, тиімдірек. Ал деформацияның қол
терімге пайдасы зор, ол қоза ... ... мен ... ... және кешкі уақыттарда шашылып берілгені жөн.
Мақта терім. Соңғы жылдары 90 % қол теріммен жиналып келеді. Бұл әрі
таза, әрі ... ... ... ... терімге 75-80 % ашылған кезде
салу керек.
Мақта өнімін арттырудағы ... ... бірі – ол жаңа ... егу және ... орайда маңызы өте жоғары отандық жергілікті мақта сорттарының
мақта өнімділігі мен мақта ... ... өте ... ... ылғалдың жетіспеуіне шыдамдылығы бар екенін атап кетеміз.
Селекцияның жалғастыру жұмыстары тұқым қуалаушылығы болып ... ... жаңа ... ... ... ... оларды өндіріске енгізу.
Мақталық тұқым шаруашылық жүйесінде бірқатар жұмыстар атқарылады.
Атап айтсақ, селекциялық мекемелерде ... ... олар ... ... ... көбейтіліп, тұқымдық егілетін шиттер зауыттарда
дайындалада.
Біздің алға ... ... ... ... шиттерді
көбейтуді тездетіп, мақта баптау интенсивтік технологиясын дамыту, олардың
жергілікті ... ... ... ... ... өндіріс технологиясын әбден жетілдіру.
Бастапқы материал
Мақта үлгілерінің дүние жүзілік өте бай коллекциясы бар. ... ... ... Оңтүстік Америкаға, Ауғанстанға,
Үндістанға, Кіші Азияға, ... және т.б. ... ... жинақтаған, және
жыл сайын жаңа үлгілермен толықтырылады, мақта егетін елдердің бәрінен
үлгілер әкелінеді.
Алғашқы ... ... ... ... ... селекциясының сорт популяциялары;
2). Шетелдер селекциясының сорт популяциялары;
3). Жергілікті, яғгни жерсіндірілген жақсы селекция сорттары.
4). Гибритті ... ... ... ... ... ... ... және жартылай түрлермен өзара будандастырудан алынған.
5). Популяциялар физикалық және химиялық ... ... ... ... ... ... сорттары үлкен рөлін
атқарады. Көптеген ең ... ... ... ... Н.И.Вавилов
жазғандай, сорт популяцияларынан шыққан, Мексиканың таулы жеріндегі ауылдан
және Кариб теңізіндегі аралда болған. Шындығында да ... ... ... шаруашылығы, бұл континентке кең тараған, әсіресе Мексикада Юкабан
түбегінде, Колумбияда және Перуде. Бұл ... ... ... ... болған. Екі тетратлеидты түрлердің және мақтаны өңдейтін ... оны ... ... ... ... ... ... бірінші селекция бойынша сорт
шығаруда алғашқы матриал болды.
Бастапқы материал ретінде шет ... ... ... ... өсіретін аудандарда – америка, ОрталықмАфрика, Үндістан,
Египеттен әкелінген ... үшін ... ... ... шағылыстыруға түрлі топтар қатыстырылады, соның ішінде
жабайыларда және ... ... ... ... ... ... бар.
Көптеген Gofipium формалары anomalism Zooms және вилтпен ауырмайды
және өсімдік битімен және кенемен аз зақымданады.
G. Davidson I құрғақшылыққа ... және ... ... ... -7 -10 С –қа дейін шыдайды.
G. trilobvm талшықтары өте ... ... ... ... өте тиімді нышандар.
Баолық үлгідегі сорттардың мәдени және жабайы түрлерінің бақылаудан
өтеді.
Питомниктерде оларды үш жыл бойы ... және ... ... ... ... ... ... кейін барып, олар
селекциялық орталықтарға, мекемелерге ... ... ... және ... әдіс.
Аналитикалық әдіс біздің ... және шет ... ... бастапқы этапында негіз болды. Көптеген сорттар, біздің елде
аудандастырылған, бірінші және екінші сорт ... ... ... ... шет ... шыққан өте жақсы ... ... ... ... ... ... бай генетикалық
потенциалмен Акала үлгісі ... Ол ... ... селекциясы бойынша
шығарылған. Бұл сорттар бері келе басқа ... ... ... сорт сорт ... Навроцкий Русселье үлгісінен
селектирленіп шыққан. Ұзын талшықты сорттар 8196 және 2034 ... ... ... ... ... ... үлгілерінен
шығарылған. Аналитикалық селекция әдісі ... ... осы ... дейін
жоғалтқан жоқ. Ең бір жақсысы мақта сорттарының ішіндегі 108-Ф сұрыптау
арқылы ұзын ... ... ... олар ... өсімдіктер таңдау
арқылы алынған.
Қазіргі кезде мақта селекциясында синтетикалық әдіс ең ... ... ... ... ... ... жақын сорттарды будандасмтыру
арқылы орындалады, ... ... ... ... кіші ... ... мутанттарды табиғи немесе жасанды шағылыстыру жолымен ... ... ... ... түр ішіндегі будандастыру.
Будандастырудың алдында ата-аналық парларды таңдау керек. ... ... ең ... ... ... ... Парларды
таңдауда мынадай әдістер пайдаланылады:
1). Нышан белгілерінің структурасының компоненттеріне қарап;
2).Экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... аздығына қарап;
4). Сорттардың комбинациялық мүмкіндіктерінің эффектісіне ... ... ... ... ... ... ... Жаңа форма алу үшін селективті нышаны бойынша алғашқы
сорттан артық жоғары тұратын, ... ... ... ... және ... ... таңдап алу керек, яғни ... ... ... ... ... ... ... бірдей
екі сортты шағылыстырғанда, олардың құрылымы өзге түрлі будан болуы ... ... ... ... ... қарағанда осындай жағдай болуы
мүмкін , егерде буданда ата-анасының бірінде вегетация ... ... ... болса және пісу фазасы қысқа болса басқасында.
Экологиялық және ... ... ... формаларды
будандастырғанда парларды таңдап алу өзінің жақсы нәтиесін ... ... ... ... әдіспен отандық жіңішке талшықты
сорттармен көпжылдық перуандық формаларымен ... ... ... ... ... ... 10964., С – 6002 ... шығарды. Осы
жолмен Ашхабад 25 сорты да шығарылды. Ұзын талшықты133 сорты; 138 ... ... ... және С– 5405 және С – 3374 ... тараған.
Керемет мысал, эффетілігін алшақ будандастырудың түрлер ішіндегі
көрсететін Тошкент 1 сортын ... ол С-4727 ... ... вилт ауруына
шыдамды кіші тур mexicanum материалдарын шағылыстыру арқылы алынған. ... ... ... ... ... АНУЗ ... олар ... шыдамдылығы бойынша барлық осы күнгі сорттардан
асып түседі.
Ата-аналық парларды таңдағанда көбіне теріс ... ... ... ... ... ... үшін ... таңдап алудың қандай да
бір жолдары болмасынол селекционер жұмысына тек ... ... ... ... ... ... ... және оның толық генетикалық
сипаттамасын тек ... ...... ... ... ... кіргізіп анықтауға болады.
Түр арасындағы будандастыру.
Бұл әдістің мақта селекциясында көрнекті маңызы бар, ... ... ... ... ... ... ... Олардың
көпшілігі эволюциялық бейімділігінің арқасында құнды гендерге ие ... ... ... ... талшық сапасы ауруларға, зиянкестерге,
құрғақшылыққа, төменгі ... және т.б. ... ... түр ... будандастыруда аз пайдаланылады.
Американдық мәдени және Азиаттық жабайы түрлерді өзара шағылыстыру
жеңіл ... егер таза ... ... ... орнына немесе 26-
хромосомды буданның орнына 52-хромосомды амфидиплоид алғанда, олардың
хромосомдарының саны екі ... ... ... әсерімен.Олар жеңіл
шағылыстырылады тетраплоидты түрлермен, бірақ көп жағдайда ұрықсыз болады.
Ғ1 будандары вегативті мүшелерінің гетерозисті ... ... ... мүмкін, ал қайсы бір комбинацияларда олар өмір ... ... ... ілмиген болады.
Будандардың вегативті дамуының көрсеткіштері оған байланысты емес.
Өсімдік жас болған ... ... ... көп ... ... ... ... немесе өсу нүктесіне өсімдіктің ... ... ... әсерлі болады. Колхицинмен өңделген ... жылы ... ... ... ... ... ... арқылы алынған.
С.С.Канаш түрлі хромосомды түрлерді будандастыру жолымен G. Hirsutum
x G. Hezbaceum және ... ... ... ... ... ... ... 8802 сортын шығарған.
Р.Л.Найту мүмкіндік туған тамыр қара шірігіне шыдамды генді алып
беру және бұл ауруға комплексті шыдамдылығы бар ... ... ... ... ... және ... ... Индияда өткізілген гузаның құрғақшылыққа төзімділігі G. Hirsutum ... ... ... ... ... жүргізілген. Осы
жолмен мына сорттар шығарылған -170-СО2; 134 – СО-2.
Л.Г Арутюнова екінші ұрпақтың буданын шағылыстыру арқылы G. Hirsutum
x G. ... ... ... С-460 сортпен тез пісетін, вилтке шыдамды С-
45 34 сортын алған.
Соңғы кездерде жаңа тәсіл ... ... 10-20 күн ... ... ... ... өсіретін ортада өсіріп және одан әрі
жас өсімдіктерді топыраққа отырғызу ... ... ... ... ... ... ... бар алыс түрлердің
шағылыспайтындығын жеңу үшін мақтаның биотехнологиясында және ... ... ... ... ... ... жеке бағалы гендерді толықтыруға
болады.
Эксперименталдық мутагенез.
Мақта ... ... ... ... ... ... ... ең жиі пайдаланылатыны радиацияны иондық
ететін – ... ... ... гамма сәулелері.
Мақтаның радиомутанттарын өсімдікке немесе тұқымына радиоактивті
изотоптармен әсер ету арқылы алуға болады, соның бірі – ... және ... ... және ... радиоактивті фосформен әсер ету әдісін
Н.Назаров жазып сипаттаған. Сын немесе мутагенді ... ... % ... топырағына жалпы сәуле алған өсімдіктер береді және сақтайды.
Сын және ... ... өліп ... ... ... ... түрлеріне
және сорттарына әр-түрлі әсер етеді.
Сын дозасының әсер етуі көптеген факторларға ... ... ... ... ... сәулеалуға сезімтал келеді.
Сондықтан өнген тұқымды және өсіп ... ... ... күрт ... ... тұқым үшін мөлшері 10 гр, өсіп тұрған өсімдік үшін 5-20 ... ... 6-8 гр ... керек. Морфологиялық белгілерінен өте
жиі мутациялық өзгеріске ұшырайтын бұтақтану шағы, жеміс ... ... ... ... ... ... ... тұқымының
жалаңаштануы. Қауашақтары қалың әрі үсті қырлы болып келеді.
Мақтаның тұқымын өңдегенде көбіне сәулемен өңдейді. Бұл ... ... ... М1 болады, демек олар өзгермеген және өзгерген
ткандерден тұрады. Мақта селекциясында тозаңдарды және өсіп ... ... ... бар, ... ... ... ... ол жағдай кездеспейді, тұқымды сәулелеген сияқты. Тозаңды және өсіп
тұрған өсімдіктерді шанақтану кезінде ... ... ... ... шығу ... қысқартады, сондықтан бұл әдіс ... ... ... келеді. Қазіргі кездегі мутагенез
және гибридизация әдістері ең тиімділік танытып ... ... ... ... мутагенез өзінің недәуір нәтижесін
берді, өсімдік ... ... ... ... Самарканд 3,Ақ-алтын тағы ... ... ... ... ... ... ... әдісімен
алынған: бұл өсімдіктердің түктілігі 40 %-н жоғары.
АҚШ –та қысқа буынаралығы, аналық мутанттар шығарылған.
Мақта селекциясында сол ... ... ... ... ... Октябрь 60 сорты шығарылған, ол сорғыш зиянкестерге беріктігін
көрсетеді.
Гетерозис
Ең үлкен деңгейдегі гетерозис ... ... G. ... ... ... ... гетерозисі жоғары
екендігін көптеген авторлар айтады. Гетерозис өнімділігін 70 % -ке дейін
көтерген, солардық деректері бойынша. ... ... ... ... ... ... бойынша өзінің ең жақсы туыс формаларынан
30-40 % асып жоғары болуы да мүмкін. Мақта ... және ... ... ... да ... ... өнімділігі бойынша байқалады.
Гетерозис эффектісін практикада пайдалану мақта шаруашылығығында көптен
бері келе жатқан және ... ... ... ... Ал, бірақта бұл
проблема мақта өсіретін елдерде өз шешімін таппаған. ... ... ... мен ... ... ... әдістері болмауынан Ғ1 тұқымын өндірудегі
қиыншылықтар мынаған ... ... ... ... ... алу үшін ... ... жолмен тозаңдандыру керек. Бұл көп
еңбекті қажет етеді. Мақта тұқымының қауашақта 15-20 тұқым болса, жүгері
буданынның ... 500-600 дән ... ... ... ... ... практика жүзінде жүргізген жалғыз ел – ... ... ... ... 4-Индия және Америка сорты арасынан ... ... ... мақта шаруашылығына кеңінен енгізу үшін дамыған
елдерде будан тұқымдарды көптеп шығаратын әдістерді ойлап табу керек. Орта
Азия ... тез ... ... ... қажет.
Селекция материалдарын бағалау әдістері.
Селекция егісінде өскіннің шыққан күні, гүлденуі және ... ... ... Арнайы инструкцияға сүйеніп, өнім есептеледі, бірінші
жиналым есепке кіреді.
Суыққа ... ... ... ... ... ... ... вилтпен зақымданғанын жасандыфонда 3 ... ... 15 – ... 15-қыркүйекте. әрбір есептеуде барлық
сауларының саны және ауру ... және өте ... ... ... көрсеткіші бойынша тура баға беріледі.
Қауашағаның ірілігн, талшық шығымын, талшықтың шитін, талшықтың
ұзындығын қайта тексеру үлгісі арқылы ... 10-100 ... әр ... алынады.
Талшықтың технологиялық анализіне жеке үлгі алынады.
Талшықтың үзілуін, тығыздығян ЛПС-4 приборымен анықтайды, тығыздығын
МШУ-1, МПР және ПСВ-1 ... ... ... ... және ... селекциясының негізгі әдісі –будандастыру және одан әрі ... ... ... ... үшін бұтаның арасынан жақсы дамып жетілген гүлді таңдап
алады, ашылуына бір күн қалғанда оны оқшаулайды. Пішу – ... ... ... ... ... ... алып ... Кешкісін немесе
таңертең ерте ... Гүл ... ... ... ... жинайды, және оны пішілген гүлге аналық ... ... ... өте дөп болады.
Будандарды таңдау комплекс нышандарына байланысты орындалады.
Негізгі бағыт тез пісуіне, ... ... ... ... ... талшықтың мықтылығын, жіңішкелігін анықтайды.
Жекелеп таңдап алған өсімдік лабораторияда тесеріліп, ... ... ... және оның ... ... ... өсімдік
өнімділігіне баға беру 70-90 % бұл генотип бойынша сәйкес келмейді. Барлық
көрсеткіштер бойынша жақсы тұқымдар Ғ1-Ғ3 одан әрі ... және ... ... ... ... ... зерттеу үшін питомникте сортсынаққа қалдыру шарт.
Селекцияның жетістіктері
Мақтаның сорт алмасуын бес рет ... ... ... ... өсті және оның ... да ... ... орта есеппен 35 % құрайды. Ал өте жақсы сорттарда
соңғы жылдары 37-40 %.
Ертеректе талшық ... 28 %. –ке ... ... ... 18-28 ... ең ... ... сорттары 108-Ф, С-4727, 149 Ф, 175-
Ф, Тошкент-1 олардың талшығының өзындығы 32-36 мм.
Л.В.Румшевичтің шығарған сорты 108-Ф ... ең ... ... ... Бұл ... ... жоғары, тез піседі, талшығының сапасы
жақсы, вилтке шыдамды, басқа көптеген ... ... ... яғни ... ... Барлық көрсеткіштері бойынша.
Дүниежүзінде бірінші рет өндірістік мақтаның жіңішке талшықты тез
пісетін сорты шығарылды, жоғары ... ... Олар С-6037, ... және ... жылдары ультротез пісетіналаса бойлы интенсивті типті «карши»
сорты шығарылды.
Бұл сорт ... ... ... егіс ... ... ... барлығы әрине біздің елде емес.
Мақта шаруашылығы және оның келешектегі өнімділігін арттыру
Бұл техникалық дақылдардың ... ... мен өнім ... төмендегідей жағдайларға байланысты:
1). Қазақстандағы суармалы жердің топырақ жағдайының ерекшеліктерін
тиімді пайдалану;
2). Жоғары генетикалық мүмкіндіктері бар жаңа келешегі бар ... ... ... ... ... мақта егілетін аудандарының
аймақтық ерекшеліктеріне байланысты қоза баптаудың агротехникалық шаралар
бойынша көп ... ... - ... ... ... қорыту;
4). Сорттардың керек ететін есебіне ... ... ... таңдау және алқаптардың ауыспалы егіс ерекшеліктеріне байланыты
болып табылады.
Топырақты егіске дұрыс ... ... ... өсімдіктерге
күтім жасау, уақтылы өсімдіктерді зиянкестерден қорғау және де мақта
егістеріндегі қолайлы ... және ... ... ... осы
айтылған іс-шараларсыз интенсивті технологиялық баптау жұмыстары жоғары
нәтижелерге жете алмайды.
Ал, кейінгі маңызды мәселе, ... ... ... және ... ... көтерілу үшін міндетті түрде ауыспалы егіс ... ... ... ... 3 жыл ... 4 жыл ... 1 жыл ... 2-3
жыл мақта – 4 жылдық мақтадан кейін, жүгері егіліп, жиналған соң ... ... 20-40 ... ... көң ... ... жер ... сияқты іс-шаралар жүргізуге ... ... Бұл ... ... ... көң ... нәтижесінде топырақтағы қара
шіріндінің тұрақтануына және мақта өнімінің 2-3 центрнерге ... ... ... ... ... «Қазақстандағы мақта дақылы». Майлыбаев
2). «Өсімдік шаруашылығы және селекция». Жаңабаев
3). ... ... ... ... ... ... қоза баптау жүйесі».
И.Үмбетаев., Ж. ... ... ... ... өсіру технологиясының
ерекшеліктері». Ұсыныс. – А. 2003.
6). «Мақтаның отандық жаңа ... И. ... ... ... ... облысында мақта өндірісін өркендетудің
өзекті мәселелері». И. Үмбетаев.
8). «Дихан серігі».
9). Частных селекции Канабалов
10). Ө.ш. өнімділігін ... ... ... ... ... егіс ... ... түрі |ІІ түрі ... ... 1 ... | |1. ... 1 жылғы | ... ... 2 ... | |2. ... 2 ... | ... ... 3 жылғы | |3. ... 3 ... | ... ... |43 % |4. ... |43 % ... ... | |5. ... | ... ... ... | |6. Күздік бидай | ... | |7. ... | ... түрі |ІҮ түрі ... ... 1 жылғы | |1. ... 1 ... | ... ... 2 ... | |2. ... 2 ... | ... ... | |3. ... | ... Мақта |50% |4. ... |50 % ... ... ... н/е соя,| |5. Жартылай пар, асбұршақ +сұлы,| ... | ... н/е ... | |
|6.Мақта | |6. ... | ... ... ... ... ... себу ... оның өніміне
әсері
|Себу тәсілі |1 гектардағы ... ... ... ... |
| ... ... ... өнімі, ц/га|өнім, ц/га |
| ... (мың ... | | ... х 60 (1) |72 |24,3 |- ... х 60 (1) |81 |23,1 |-1,2 ... х 20 (2) |93 |28,9 |4,6 ... ... ...... ... ... жүргізу мерзімінің
әсері
|Сирету мерзімдері ... ... |
| ... ... |
| |ц/га ... ... ... ... |29,1 ... нағыз жапырақтары пайда болған кезде |26,2 ... ... ... ... ... кезде |24,1 |
6 – ... ... ... ... ... ... ... дақылының
өніиіне әсері
|Қозаны шырпу |1 өсімдіктегі ашылмаған |Тұқымдық шитті мақтаның|
| ... саны ... ... ц/га ... |0,5 |27,3 ... |1,6 |23,1 |
8 – ... ... кеңшар жағдайында тұқымдық шитті – мақтаның
кең қатарлы егісінің экономикалық тиімділігі
|Көрсеткіштер ... ... |60 х 60 (1) |60 х 60 (2) ... жерге кеткен |теңге |39800 |36400 ... ... | | | ... ... ... |75300 |89500 ... пайда | | | ... ... таза ... |35500 |53100 ... | | | |
2 – ... ... өңдеу мерзімінің
тұқымдық шитті – мақта өніміне әсері
|р/н|Тәжірибе ... ... ... шитті |
| |жүргізілген жер | ... ... ... |
| | | | |ц/га |
| | | | ... |қосымша |
|1 |Мақтаарал тәжірибе |Жалаңаш далалық |Сүдігер |42,2 |5,8 |
| ... ... ... | | |
| | | | | | |
| | | ... |3,64 | |
| | | ... | | |
|2 ... ... |Орталық және |Сүдігер |- | |
| ... ... ... ... | | |
| | ... | | | |
| | | ... |26,1 | |
| | | ... | | |
3 – ... Әр ... ... ... жыртудың тұқымдық шитті мақта
өніміне әсері
|Сүдігер жырту |Тұқымдық шитті ... ... |1га м. ... ... ... ... ... дана ... |22,4 |- |9,1 ... |23,8 |1,4 |4,5 ... |28,4 |6,0 |2,3 ... ... орындау үлгісі
Кіріспе
1. Әдебиеттерге шолу.
2. Тәжірибиелік жұмыстың әдістемесі, материалдары және жүргізу
жағдайлары.
1. Климаттық және топырақ жағдайлары.
2. Міндеті, мақсаты, әдістемесі және материалдары.
3. ... ... ... ... ... ... ... Қорытынды.
6. еңбек қорғау.
7. Қолданылған әдебиеттер.
8. Қосымша мәліметтер.
Мақта дақылының ... ... ... өте зор. ... ... көптеген саласында және әр алуан мақсатқа қолданылады.
Мақта дәнінің түгі тұрмыс қажетіне, сонымен бірге ... ... ... фото және кино ... ... ... ... тігін машиналары үшін жіп, арқан және тағы басқа
заттар алынады. Ең бастысы – мақта тоқыма өнеркәсібі үшін ... ... ... ... әр түрлі маталар, бәтес, сәтен тоқылады. Мақта
тұқымында 20-25 пайыз май болғандықтан ... ... май ... ... ... ... қолданылады.
Мал азығы үшін оның жымық, күнжара секілді сығындысы ... ... ... Сабағы отын ретінде падаланылады.
Қазақстандағы жалғыз талшықты дақыл – ... Ол тек қана ... ... ғана ... ... жылу сүйгіш дақыл болғандықтан,
басқа облыстарда онша жақсы өспейді, өскенмен өнім бермейді.
Мақта отамалы дақыл ... ... және ... ... ... ... болып саналады.
Облыстың территориясы негізінен алғанда солтүстік шөл ... және ... ... ... көзге түседі. Рельефіне қарай ол
айқын айырмалы төрт бөлікке – солтүстік, оңтүстік батыс жазықтық, ... ... және ... ... ... – таулы бөліктерге бөлінеді.
Облыстық климат жағдайы тым алуан түрлі. Климаттық өте айрықша
ерекшелігі – жылу ... ... ... ... ... ... өте қуаңшылықты болады. Қысы жылы, қысқа әлсін-әлсін жылымықты, қар аз
жауады, және ұзақ ... ... ... ... 0С – ден ... ... ұзақтығы облыстың солтүстігінде 8 айға тең. Оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... беті алуан түрлі сұр
топырақпен бүркелген. Олардың ең ... – ашық ... ... ... ... ... айырмашылығы, жалпы алғанда аймақтық түрін
сақтай отырып, бірте-бірте өзгере береді. Әдеттегі сұр топырақ, қара ... тау ... ... Осы ... ... ауыл ... жағдайлары да өзгереді. Тау бөктерлеріндегі табиғат жағдайы
суармалы ... ... ... жақ ... егіншілік үшін ерекше қолайлы
келеді.
Суармалы және ... ... ... ... өркендетуге болатын
аралық алқаптар да бар. Егіншілікке қолайсыз ... биік ... ... ғана ... ... Тау бөктерінде біршама жақсы ылғалды
белдеу орналасқан. Егіншілік ... ол ... ... ... ... ... табылады. Беткі қабаты – таулы дала топырағы, ... ... ... Ылғалды белдеуден кейін бір саты төмен тау бөктерінде
әжептеуір айқын рельефті ылғалы ... ғана ... жер ... ... ... ... ... дала топырағы, ашық түсті және әдеттегі сұр
топырақ жатады.
Мырзашөл ... ... ... және ... мен ... ... жерлерін қамтиды. Мұндағы климар өте ... ... өте аз ... сипатталады. Бұл ауданда ауаның жылдық орташа
температурасы 13,2 С. Жаз ... ... ашық және ... ... ... ... үстіңгі қабаты мен ауаның төменгі қабаты қатты
қызады. Жазық бөліктерде – шілдеде орташа ... 25-29 С-с ... ... ұзақтығы 210-230 кунге жетеді.
Мақтааралда ашық түсті сұр ... көп ... ... едәуір
бөлігінде ол тұзданбаған. Алайда мұнда нашар және орташа сортаңданған
жерлер де бар.
Бұл ... ... ... – жер асты ... ... тұруынан
болатын құбылыс. Механикалық құрамы бойынша ашық түсті сұр топырақ ... ... ... жатады. Анағұрлым жеңіл топырақ негізінен алғанда
даланың солтүстік батыс бөлігіне тараған. Бұл ... ... ... ... ... Мұнда оның барлық егіс көлемінің 62 пайызы ... ... ... 64-65 ... өндіріледі.
Облыстың табиғи шаруашылық аймақтары мен ... ... ... ... ... ... облысының жер қорының жалпы бөлігі, мақта
егісінде 210 мың га. Облыста суғармалы ... ... ... ауыл
шаруашылық дақылдарын орналастырып және ... егу ... ... ... Мұны біз ... Мақтаарал ауданындағы «Мақтаарал ауыл
шаруашылық тәжірибе станциясы» ұжымының дәлелдегенін көре аламыз.
Бұл техникалық дақылдардың ... ... мен өнім ... ... жағдайлармен, іс-шараларға байланысты болып келеді:
1. Қазақстанның оңтүстігінде суармалы жердің ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігі бар, жаңа отандық келешегі бар
мақта сорттарын шығару.
3. Оңтүстік Қазақстан облысының мақта егілетін ... ... ... қоза ... ... технологиясын енгізу
мен мелиоративтік және агротехникалық шаралар бойынша көп жылдық ғылыми-
зерттеу нәтижелерпімен талдап қорыту.
4. ... ... ... ... ... ... қолайлы кезеңін
таңдау және де алқаптардың ауыспалы егіс ерекшеліктеріне байланысты болып
келеді.
Мырзашөл өңрінің өзіндік жағдайлары ... қара ... ... аз құрамдылығы, әлсіз структуралық жағдайлары тұздануға бейімделуі,
органикалық қалдықтардың тез ... және де ... ... ... ... ... қасиетінде біркелкі емес дымқылдану және ауа мен
топырақ температурасының көктемнен жазға үдей түсу ерекшеліктері байқалып
тұрады. ... аз ... (250-270 мм) мен ... ... ... ... ... булануының арқасында тұздардың
жоғарғы қабатқа топталуына әкеліп соқтыруда. Бұл өңірдің сұр топырағы ... ... ... ... 3-3,5 метр ... ... ... көтерілуіне ықпал жасайды.
Жоғарыда көрсетілген Мақтаарал өңірінің ашық ... ... ... және топырақты – мелаоротивтік тәртіптерге сай,
дифференциптік ... ... ... ... ... ... ... дұрыс дайындау, вегетация кезеңінде өсімдіктерге
күтім жасау, уақтылы ... ... ... және де ... қолайлы құнарлылықты және де суғару ерекшеліктерін ... ... осы ... ... ... ... баптау
жұмыстары жоғарға нәтижелерге жете алмайды.
Мақтаның жалпы өнімділігінің 55 пайызы Мақтаарал ауданында жиналады.
Осы салаға 1927 ... бері ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізіп келеді.
Қазақстандағы мақшашылық бойынша жалғыз ғылыми-зерттеу жұмыстарымен
шұғылданатын Мақтаарал ауыл шаруашылық тәжірибе ... көп ... ... ... өңірінің ескі аймағын суландыру жөнінде
мелиоротивтік ерекшелікке айналдыру және тік ... ... ... асыруды көрсетті. Ал кейінгі маңызды ... ... ... және ... жоғары көрсеткштерге көтерілу үшін
міндетті ... ... егіс ... ... жөнінде.
Мақтаарал тәжірибе станциясының тұқым өндіретін алқаптарында М-3044
сортынан мутация шықпау, табиғи тозаңдану, арамшөптер қаулап өсу, шақтану
іс-әрекеттеріне жол ... ... ... станциясының тұқымдық және тұқым
көбейту титомниктерінде, ... ... және 1 ... ... ... тексеру жұмыстарын жүргізу арқылы, бірінші ... ... ... джин ... ... ... ... ажыратып,
аудандастырылған жаңа сорттың технологиялық көрсеткіштерін анықтайды.
Сондықтанда шабыстарды жүргізу, бірыңғай емес бұталарды сұрыптау,
тұқымдық үлгілердегі шиттеуден ... ... ... бір ... мақта
көлемін есептеу, мақта талшығының ұзындығын және оның ... ... ... ... мен 1 ... ... технологиялық сапалы
көрсеткіштерін анықтайды.
Қорытынды
Қорытындылай келе мақта дақылының ... жаңа ... ... технологиялық қасиетін және шаруашылық сапасын сақтап
қалу.
Қазіргі таңдағы тұқым ... ... ... ... жаңа сорттардың қазіргі таңдағы жоғары сапалы ... ... ішкі де ... ... ... жағынан және
басқа да көрсеткіштері жағынан жауап бере алады.
Жаңа сорттарды ... ... ...... ... жетілдіріп, пайдаланып, жаңа мол өнім беретін,
қоршаған ортаға төзімді мақта сорты мен ... ... және ... ... ... ... қорғау – еңбек процесінде еңбекшілердің денсаулығын сақтау мен
қауіпсіздігін ... ... ... сүйенетін, әлеуметтік –
экономикалық, техникалық, ... және ... ... ... жүйесі,
олардың еңбек пен жүйелер жүйесі демалыс құқы ... ... ... – бұл ... ... ... ... немесе денсаулығының бірден төмендеуіне әкеп ... ... ... ... ... және техникалық шаралар
жүйесі.
Өндірістік санитария – жұмысшылардың белгілі бір ... ... ... ... ... төмендеуіне әсер ететін өндірістік
факторлардың әсерінің алдын алуды ұйымдастырушылқ шаралар ... ... ... ауыл ... ... мал ... ... шаруашылығында да әртүрлі технологияларды қолданылатын, күрделі
электромеханизация қорымен толтырылған.
Кіріспенің жалғасы
Талшықты ... ... ... алатын орны ерекше зор. Ол жіп
иірілетін бүкіл шикізаттық 70-75 пайызын береді. Мақтаның шитті талшығы ... ... осы ... ... ... шикізаты болып табылады. Шитті
мақтаны мақта тазартатын заводтарда шитінен ажырататын ... ... ... ... линт, мақта ұлпасы, шит бүршігі бірте-бірте бөліп
алынады. Шитті мақтада 30-40 пайыз талшық және 60-70 ... шит ... ...... ... ... өнеркәсібі, май өңдеу, гидролиз,
химия басқа да салалары үшін қажетті ... ... ... заттар жасап шығарылады: ...... ... ... және ... былғары, тазартылған май, сабын, лак,
балық аулайтын аулармен арқандар, дәрі-дәрмектер, спирт, ... ... ... оның ... қауашақтарының жарма құлақтары бірқатар
пайдалы заттарға бай. Мысалы, оның жасыл жапырақтарында 8-9 ... ... алма ... ... және өңделген ағаш қалдықтарынан ыстық тәсілмен ... ... ... ... ... болады. Олар құрылысқа және үй
жиһаздарын жасауға кеңінен ... ... ... мол беретін әрі оның сапасы жоғары
болатын жаңа ... ... ... ... табылады.
Мұның өзі жақсы климат жағдайларына, топыраққа, суармалы егіс
жағдайларына мейлінше ... ... ... ... мол ... түр-түрін іріктеу арқылы жүзеге асады.
Селекцияның мейлінше қарапайым тәсілі өсімдіктерді іріктеп алу мен
баптап өсіруде ... ... ... ... ... ... және ескі ... ішінара жақсарту ... жаңа ... ... ... ... қажеттілікте болып
табылады. Тез пісіп жетілетін, мақта талшықтарының ... ... ... ... ауруларға төзімді, өнімді мол беретін жаңа сортты
жасап шығару үшін ... ... ... ... ... ... сорттарын жыныстық
тәсілмен, сондай-ақ бір сортты екінші сортқа ұластыратын ... ... ... ... жаңа ... шығару болып
табылады.
Әдебиетке шолу
Түркістан ... ... ... ... ... өсімдігінің
селекциясымен Андижан және Мырзашөп тәжірибе станциялары айналыса ... және олар ... ... ... «169 – ... ә182 – ... «508 – Батыр» сияқты отандық сорттарды алғаш рет шығарғандығын А.
Эгамбердиев атап көрсетті.
Ж. Кучкаров., М. ... Ф. ... ... ... ...... ... өз ерекшеліктері ескеріле отырып жасалған
агротехника талаптарын мұқият қарастырып қатаң ... ... атап ... ... сорттары бір-бірінен су режимінің тәртібіне, минералдық
қоректендіру түрлеріне, мақтаның жиілігі қаншалықты ... ... ... да ... ... қарай дараланады.
Көптеген шаруашылықтардың практикасына қарағанда, деп атап көрсетеді
авторлар, мақтаның шөлі жеткілікті қанбай қалады, дер ... ... ... ... ... ... да ... жиі-
жиі кездеседі. Мұның бәрі де шитті мақтадан алынатын өнімнің жалпы кеміп-
кетуіне алып барып соғады. Бұл тұрғыдан алып ... ... 1990 ... ... ... «Мақтаарал – 3044» сорты топырақтың
сорлануына шыдамдылық таныту талаптарына неғұрлым толық ... ... оның ... тереңге кетеді, шөлге төзімді келеді, ... ... шеге ... 2000 жылы ... ... ... үшін мақ дақылының «Мақтарал 3031» атты ... ... ... ... ... ... және ... өндіріске
кеңінен енгізу тұқым шаруашылығы сортты селекциялық жұмыстарының бейне бір
жалғасы болып табылады. Оңтүстік Қазақстан облысында мақта шаруашылығындағы
тұқым ... ... ... және ... ... ... сорттарының алуан түрлілігін, себілетін, шитті
әзірлеу ісіне ... шара ... ... жете ойластырылған
экономикалық ынталылықтың, тұқым ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің бірі болып табылатынын
айрықша атап көрсеткен Ш. Ибрагимов., Ф. Верхотурцев деген ... Олар ... ... орын алып ... ... ... шаруашылығы жүйесінің құрылымы мен мөлшерін белгілеп, ұйымдастыру
принциптерінде жатыр деп түсіндіреді. ... атап ... бір ... ... ... көрсетуінің ең тиімді аумағы – 50 мың
гектармен ғана шектелетіндігі негізделіп ... ... ... бір ғана шаруашылықтың қызмет көрсету аумағы іс жүзінде 27№6 ... ... ... ... ... 1 миллион гектарға норма бойынша 20
элиталық шаруашылық қажет. ... іс ... ... Өзбекстанда 2000 жылы
62 элиалық шаруашылық жұмыс істеген ... ... ... ... ... ... шит ... айналысатын элиталық тұқым
шаруашылықтарын кемітуге мүмкіндік берер еді. ... ... ... бес ... жүйесі бойынша себілетін тұқымдық шит бірінші, екінші
және үшінші қайталанып жетілдірілген элиталық ... ... ... 25 пайызына жуығындай болуы тиіс. Бұдан әрі олар ... ... ... көп ... ... ... және
себілетін шит сорттарының түрі қаншалықты ... де ... ... түрі ... көп ... сайын тұқым
шаруашылығының жүйесі де солғұрлым үлкен әрі күрделі бола түсетінін жазады.
Мұндай ... ... ... ісінде жаңа сорттың бұған дейін себіліп
келген сортты алмастыру мақсатымен ... ... ... ... ... ... мүлдем естен шығып кетеді. Негізінен
алғанда ... ... кету ... ... ... ... мен
кеңшарлардың сол сортты еге салатындығында емес, ең алдымен ... ... ... ... бағалай алатындығында жатыр.
Бұл мәселе Р. Нұғымановтың жазғанындай, ... ... көп ... бері сөз ... ... ... шаруашылығын ретке келтіру қажеттігі күн тәртібінен
түскен жоқ. Алайда, тұқымдық шиттің сапасын жақсарту ісі әрі ... ... ... ... ... – тұқымдық материал өзінің сорттық тазалығы
жағынан да морфологиялық және тектік ... ... да, ... шит ... сапасы жағынан да бүгінгі таңдағы талаптарға сай
келмей отыр.
Соңғы онжылдық ішінде мақтаның ... ... ... ... оны ... ... ... қою жөніндегі ұсыныстардың алуан
түрлері айтылып келеді. Алайда, ол ұсыныстар соңғы ... ... ... ... ... шаруашылығындағы ерекшеліктер
мен өзгешеліктер салдарынан іс жүзінде әлі күнге дейін ... ... ... жоқ.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары21 бет
Сақтандыру шарты жайлы8 бет
Өсімдік шаруашылығындағы міндетті сақтандыру15 бет
"ОҚО Мақтарал ауданы Тоған ЖШС жер алқабын суғару жүйесін жетілдіру."99 бет
«мақташы» мектебінің құрлыс барысы16 бет
«Қой шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру» (Алматы облысының мәліметтері негізінде)147 бет
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет
Агроөнеркәсіптің кешенінің қалыптауы және халық шаруашылығындағы алатын орны5 бет
Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есеп10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь