Батырлық жырлар, батырлар жыры

Батырлық жырлар, батырлар жыры— ауыз әдебиетіндегі ең бай да көне жанрлардың бірі. Қаһармандық эпос деп те аталады. Батырлық жырлар халық өмірінің тұтас бір дәуірін жан-жақты қамти отырып, сол тарихи кезеңдегі батырлардың сыртқы жауларға қарсы ерлік күресін, ел ішіндегі әлеум. қайшылықтар мен тартыстарды бейнелеп береді. Бірақ онда тарихи оқиғалар тізбегі өмірде болған қалпында емес, жырдың көркемдік шешіміне лайықты өріледі.[2] Бас кейіпкердің жүріс-тұрысына, өзге елге ерлік сапарға шығуына және өз елін жаудан азат етуіне байланысты оқиғалар бір қаһарманның маңына топталып, соның бейнесін ашуға қызмет етеді. Эпос желісі белгілі бір тарихи дәуірге табан тіреп, соны көрсетіп отырғанымен, оған көбіне түрлі заманның оқиғаларын бір қаһарманға теліп жырлап беру тән. Батырлық жырлардың осы өзгешелігіне байланысты ғылыми ортада көптен бері түрлі тұжырымдар орын алып келеді. Ресейлік зерттеушілер (Б.А. Рыбаков, Р.С. Липец, т.б.) және кейбір қазақ ғалымдары (Әлкей Марғұлан, Әуелбек Қоңыратбаев, т.б.) эпостық жырлардағы тарихи оқиғалар мен тарихи тұлғаларға сүйене отырып, жыр мен тарихтың жақындығын тілге тиек етсе, енді бір топ ғалымдар (В.Я. Пропп, Б.Н. Путилов, т.б.) эпостың нақты тарихи оқиғаларға қатысы жанама түрде ғана көрінеді деген пікірді алға тартады.
        
        Батырлық жырлар, батырлар жыры— ауыз әдебиетіндегі ең бай да ... ... ... эпос деп те ... ... ... ... тұтас бір дәуірін жан-жақты қамти отырып, сол тарихи кезеңдегі
батырлардың сыртқы жауларға қарсы ... ... ел ... ... мен ... бейнелеп береді. Бірақ онда тарихи оқиғалар
тізбегі өмірде болған қалпында емес, жырдың көркемдік шешіміне лайықты
өріледі.[2] Бас ... ... өзге елге ... ... ... өз елін жаудан азат етуіне байланысты оқиғалар бір қаһарманның ... ... ... ... ... ... Эпос желісі белгілі бір тарихи
дәуірге табан тіреп, соны көрсетіп отырғанымен, оған ... ... ... бір ... ... жырлап беру тән. Батырлық жырлардың осы
өзгешелігіне байланысты ... ... ... бері ... ... орын
алып келеді. Ресейлік зерттеушілер (Б.А. Рыбаков, Р.С. Липец, т.б.) және
кейбір қазақ ... ... ... Әуелбек Қоңыратбаев, т.б.) эпостық
жырлардағы тарихи оқиғалар мен тарихи тұлғаларға сүйене отырып, жыр мен
тарихтың жақындығын тілге тиек ... енді бір топ ... (В.Я. ... ... т.б.) ... ... тарихи оқиғаларға қатысы жанама түрде
ғана көрінеді деген пікірді алға тартады.
Соңғы кездері, ... ... ... да, ... шарттылықтың да
белгілі бір дәрежеде орын алатынын, бұл екеуінің үнемі бірге әдіптеліп
отыратынын ... ... ... ... (В.П. Аникин, В.М. Гацак, Р.
Бердібаев, Ш. Ыбраев, т.б.). Қалай ... да, ... ... — ең
алдымен көркем шығарма. Ол өзінің жанрлық нысанасына қарай шындықты өзінше
қорытып, оны өзінің көркемдік өзгешелігіне ... өріп ... ... ... адамзат қоғамының тарихи даму үрдістерімен бірге жасап
келеді. Осыдан болса керек, эпостық жырларды кейде тарихи кезеңдерге ... орын алып келе ... ... ... ... ... жанрлық
белгісіне, шығу дәуіріне қарай топтастырып отыру ғылымның жеткен деңгейін
танытады және мұндай жинақтаушылық сипаты бар ой-пікірлер ... ... ... ... ... ... пайда болған
дәуіріне қарай топтастыру үлгісін Шоқан Уәлиханов, Г.Н. Потанин, В. Радлов,
Ә. Диваев, Ахмет Байтұрсынов зерттеулерінің тәжірибесіне сүйеніп Марғұлан
ұсынған болатын. Ол ... бес ... ... ... Қоңыратбаев эпосты он
салаға бөледі. Мыңдаған жылдық тарихы бар қазақ эпосының шығу ... ... ішкі ... ерекшеліктеріне қарай топтастыру оңай іс
емес.
Батырлық жырларын пайда болу кезеңдеріне қарай ірі үш топқа жинақтауға
болады:
1) “Ең көне ... ... ... ... ... ... ... “мемлекетке дейінгі эпос” дейтін атаулар ғылымда алғашқы кезеңдегі
эпостық жырларды атау үшін қолданылып жүр. Бұлардың қатарына “Ергенеқон”,
Аттилла, Ер Төстік, ... ... ... ... жатқызылады.
2) Тарихи кезеңдердің эпосы: Түрік қағанаты, Оғыз хандығы, ноғайлы ... ... ... ... ... Ата ... ... “Қобыланды”, “Ер Тарғын”, т.б.).
3) Жаңа дәуір эпосы (тарихи жырлар, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске
байланысты жырлар, ... ... ... ... ... ... көне эпостың жалғасы ретінде дами отырып, қоғамдық
қарым-қатынастың, саяси-әлеум. жағдайлардың өзгеруіне, бұрынғы жекелеген
рулар мен тайпалардың біртіндеп халық ... ... ... ... ... байланысты бұрынғы мифтік түсініктердің іргетасы
сөгілді. Қайшылық, күрес идеясының түпқазығы болып бұрынғы кездегідей дию-
перілер емес, енді адамдар дүниесіндегі (басқа ... ... ... ... ... ... ... бері қалыптасып
келе жатқан батырға қаһармандық дәуірде жеке отбасы, үй-іші, ... ... шығу ... ... ... еді. Енді оның ерлігі біртіндеп
халықтың бостандығы, елдің бірлігі, көптің тілегі мен мүддесі үшін қызмет
етуі керек болды. Мұның бәрі байырғы миф пен көне ... ... ... ... жаңа ...... жырлардың қалыптасуына
жағдай жасады. Дегенмен, байырғы көне эпостың дәстүрі негізінде пайда
болған Б. ж. бірқатар архаикалық белгілерін сақтап та қалды. ... ... ... ... ... іздеп шығуы және осы сапарда кейбір қиыншылықтарды
жеңуі. Мәселен, “Қобыланды”, “Алпамыс” жырларындағы батырдың алғашқы
жорықтары осымен байланысты. Алайда, бұл ... мәні ... ... түпқазығы батырдың елі-жұртын азат етуге аттанған сапарларына
ауысқан. Мысалы, “Қобыланды” жырындағы Құртқа — батырға ат таңдап,
болашақта қандай қиындық боларын алдын ала ... ... ... ... ... ... дәрежеде ерлік көрсетіп, батырлардан асып
түспесе, кем түспейді. Әйтсе де, әйелеркі (матриархат) дәуірімен байланысты
орын алған белсенді әйел қаһармандардың ... ... ... ... ... Әйелдер отбасы, үй-ішінің ғана көркі болып қалған.
Қолына қару алып, ерлермен бірге жүретін, ... ... ... ... өзі кек ... әйел ... ... жоққа тән. Батырлардың
іс-әрекетін, жүріс-тұрысын, тұлғасын әсірелеп, ұлғайтып көрсету батырлық
жырларда ... орын ... ... ... биік ... мен ... ұшып ... қысылғанда батырға ақыл-кеңес беріп, қиындықтан
құтқаруы сияқты байырғы түсініктерге тән ... ... ... үлкен
орын алады. Алайда бұл да біртіндеп шындыққа, реалды өмірге жақындай
бастаған.
Батырдың жеңілмейтіндігі және оған ... ... де — ... Қаһарманның өліп-тірілуі, “атса мылтық өтпейді, шапса қылыш
кеспейді” сияқты ажалсыздық, батырға деген ... ... ... ... ... бастау алатын “мәдени ілкі қаһарман” (Е.М. Мелетинский
термині) ... ... ... өзге ... ... жырлардың көтерер жүгі анағұрлым үлкен. Халық тарихында орын
алған, не орын алуға тиіс ... ... ... әрі іріленіп
суреттелумен бірге, олардың ел-жұрт, мемлекет тағдырындағы шешуші мәніне де
көңіл бөлінеді. Елді біріктірген, немесе ынтымағын ыдыратқан оқиғалар саяси-
әлеум. түп-тамырымен ... ... ... ... бәрінің бел ортасында
халықтың аңсары ауған, әсіре мадақталған, мұраттас қаһарманы жүреді. Оның
іс-әрекетінде қара басының қамынан мейлінше жоғары елдік, ... ... да ... ... ... Сондықтан болар, жырлардағы үлкенді-кішілі
оқиғалардың бәрі де сол қаһарманның іс-әрекеті мен ... ... өтіп ... Сол арқылы халық іс жүзінде тарихи оқиғалар мен
қоғамдық-әлеум. жағдайларға өз ... ... ... ... ... оқиғалардың халықтық тұрғыдан бейнеленген, оның халық
санасындағы көркем тілмен баяндалған шежіресі қызметін атқарады. Батырлық
жырлардың ғасырлар бойы ... ... ... бар. Оны ... да, ... ... ... де, кейіпкердің бастан-аяқ
атқарған ісіндегі бірыңғай тектестіктен де көреміз.
Қазақ қаһармандық эпосының әрқайсысын жалпылама белгілеріне қарай жинақтар
болсақ, ең алдымен, олардың сюжеттік құрылымындағы ... ... ... ... тобы мен рет ... ... төмендегіше
жіктеуге болады.
Батырға тән балалық шақ және кейіпкердің үйленуі (батырларға лайық
құдалық):
1) суреттеу, орта (тайпа, ата-ана, ел-жұрт) туралы сөз;
2) ... ... ... ... тән ... ... алғашқы ерлік;
5) қалыңдық туралы хабар (қалыңдығын іздеу);
6) қалыңдықпен сынға түсу, белдесу (немесе күйеу жігіттер арасындағы
бәсеке);
7) жеңіс және кейіпкердің қалыңдығымен оралуы.
Батырларға тән ... ... ... ... ... ... ... батырлардың белдесуі (кейде жорық сәтсіз болып, батыр тұтқынға түседі);
4) жекпе-жек және кейіпкердің жеңісі;
5) ... елге ... ... ... елін ... қалыңдықты, туған-туысты, елін)
азат ету:
1) қалыңдық туралы немесе туған-туыстың тұтқынға түскені (қорлық көргені)
жөнінде хабар (түс ... ... ... ... бәсекелестің немесе құлдың кейіпкердің қалыңдығына үйленуді
ниет етуі;
3) қалыңдықпен жасырын кездесу немесе қалыңдығының тойына бөтен адамның
кейпінде келу;
4) кейіпкердің күрес (жарыс) үстінде ... ... ... ... ... ... ... той.
Бұл жіктелуден байқалатын жағдай — бірқатар батырлық жырларда осы үш
сюжеттің бәрі де бір-бірімен осы қиюласқан рет тәртібімен толық
көрінетіндігі. Мәселен, “Қобыланды”, ... ... ... осы ... ... ... Ал атақты Мұрын жырау жырлаған “Қырымның қырық
батыры” сияқты жыр тізбегі негізінен І және ІІ ... ... ... ... ... т.б. көне ... жоғарыда
айтқанымыздай, үйлену, үй-ішін қорғау оқиғаларына құрылатындықтан, олар І
сюжеттің төңірегіне топталады. Екі не одан да көп ... ... ... ... ... үшін ... ... атқарған.
Көптеген эпостарда әрбір жеке сюжет өз алдына дербес жырланатындығын да,
бір жырда бір-бірімен ... ... ... да ... ... жеке ... кеңістік (мекендік) бойынша құрылымы бірдей болып
шығады: батырдың мекені — жау елі — батырдың мекені. Жау елінде қаза
таппаған батыр өзге елде ... ... ... ... қайтып келеді.
Батырлық жырлардың оқиғасына жыршы мен жырау да, тыңдаушы көпшілік те
болған шындық деп қарайды. Эпостың оқиғасы “Баяғы заманда”, ... ... ... ... деп көрсетіледі. Бұл батырлар өмір сүрген
айрықша бір дәуір, тыңдаушылар ... ... ... ... ... мол ... деп ... Міне, осындай дәуірде өмір сүріп,
“ішкенге мас, жегенге тоқ” жүріп жатқан елдің тыныштығын бұзатын жаулар
қалмақ, ындыс немесе қызылбас ... Жыр ... ... ... ... ... шығып, жорыққа аттануына себепші болатын да — осы қалыпты
өмірдің бұзылуы. Батыр — ... ... ... ... тұлға. Ол
жауды жеңіп, әділеттілікті асқақтатып, алғашқы мамыражай дәуірді қайта
орнатады. Оқиға өзінің басталған ... ... Жай ғана ... ... Себебі, халық ұғымында жамандықты жақсылық, жауыздықты
қайырымдылық, зорлықты әділдік ... ... ... іс. Ол ... айрықша қаһармандық дәуір, батырлар заманы. Той — сол жақсылық атаулының
жеңіс мейрамы.
Қазақтың Батырлық жырларына негіз болған екі түрлі эпикалық (қаһармандық)
дәуір бар:
1) жеке ... ... ... ... ... ... — қоңырат,
“Қобыланды” эпосында — қыпшақ заманы;
2) ноғайлы дәуірі.
Жеке рулар дәуірі жыр тізбегіне ... ... дара ... ... тән әрі ... жыр көбіне жоғарыда көрсетілген инварианттың үш сюжетін
де қамтиды. Батырлардың жорығын бірнеше рет қайталау, оқиғасын өмірбаяндық
жолмен құру арқылы мұндай эпос өзі ... ... ... мейлінше мол
бейнелейді. Мәселен, “Қобыланды”, “Алпамыс” жырларында сюжеттердің
толықтығын былай қойғанда әлеум. орта, ... ел ... ... баяндалады. Ал ноғайлы дәуірі қазақ эпосының тізбекті топтама жыр
үлгілерінде көрініс береді. Бұларға қаһарманның дүниеге ... ... ... ... ... ... тән ... Бір жырдан кейін бір жыр
тізбектеліп, қайта-қайта бір ізбен, бірыңғай өмірбаяндық жолмен баяндалып
отырса іш пыстыратын қайталаушылыққа әкеліп ... ... еді. ... ... сияқты орасан зор тізбекті жырды жырлаған атақты Мұрын жырау
бұл өзгешелікті өте ... ... ... да, ол әр ... тән ... ... ІІ және ІІІ сюжеттер) іштей барынша ширықтыра отырып,
бірер оқиға болса да, оларға бірегейлік қасиет дарытып жырлаған. Батырлық
жырлардың құрылымына қатысты ... ... ... мезгіл мен
мекендік және тізбектік сипатымен тығыз байланысты. Батырлық жырлардың өлең
құрылысы, негізінен, табан астында өлең ... ... ... айтуда,
әсіресе, қимыл-қозғалысты, түрлі динамикалық оқиғаларды баяндауда ойнақы,
оңтайлы, еркін көсілуге мүмкіндік беретін жеті-сегіз буынды жыр ... ... ... ... туралы алғаш зерттеулер жазып, жарыққа
шығарған ғалымдар Уәлиханов, Радлов, Потанин, ... ... ... И. ... Г. ... Н.Н. ... Ж. Шайхисламов]],
т.б. болды.
Олар жалпы эпостық жырлардың ерекшеліктері, оның ішінде “Едіге”,
“Тоқтамыс”, т.б. эпостар туралы алғашқы ғылыми пікірлер айтты. “Алпамыс”,
“Қобыланды”, “Ер ... ... ... ... ... Қазан, Уфа
қалаларынан жарыққа шығарды. Бұлардың ізденістерін Әлихан Бөкейханов,
Байтұрсынов, Халил Досмұхамедов ... “Ер ... ... “Батыр Бекет”, “Ер Сайын” жырлары алғаш рет осы ғалымдардың
еңбектерінде талданды. ХХ ғасырда Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, ... ... Қ. ... Е. ... Б. ... ... ... Смирнова, т.б. ғалымдар қазақ эпосының халықтық сипаты, идеясы,
көркемдігі туралы зерттеулер жазып, қазір көпшілікке таралып кеткен
батырлық ... ... ... ... тұңғыш рет эпостың ғыл.
мәтінін жариялау жұмысы жүзеге асты, сөйтіп “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”
(1959), “Қамбар батыр” (1959), “Алпамыс батыр” (1961), ... ... ... академиялық басылымдары жарық көрді. Осы кезеңдерде батырлық
жырлардың ... ... ... да ... ... 60-жылдарынан бастап қазақ батырлық жырларын жаңа қырынан
зерттеуге Қоңыратбаев, Бердібаев, Т. Сыдықов, С. Садырбаев, Қ. Сыдиықов, С.
Қасқабасов, О. Нұрмағамбетов, Ш. ... т.б. ... ... үлес қосты.
Олардың еңбектерінде Батырлық жырлардың жанрлық ерекшеліктері, варианттары,
құрылымы, поэтикасы, тұтастануы, типологиясы, ... ... ... ... ... ... кәсіби өнер жанрларының
қалыптасуына әсері ерекше болды. Мәселен, батырлық эпостар сюжетінің
негізінде Ж. Жабаев “Сұраншы”, “Өтеген” жырларын шығарған. Драматургия
саласында ... ... ... ... ... (Ж. ... ... жазылып, “Ер Тарғын” (Е. Брусиловский), “Алпамыс батыр” (Е.
Рахмадиев) опералары қосылды, “Батыр Баян” кинофильмі түсірілді.[3] «Қамбар
батыр» жырының ... ... – жер мен ел ... ... ... ... мен сұлу қызы – Назымды суреттеуден, 18 жасқа толған Назымның жар
іздеген назынан басталады. Назымның ...... ... ... – дара ... иелері. Бұл кезде Қамбар да ер жетіп, елін асырап
отырған батыр тұлғасында көрінеді. Эпостағы этникалық мәліметтер оның ... ... ... ... аңғартады. Жырда қазақ халқының
тарихи жауы – қалмақ, кейінгі этникалық бірлестік – ноғайлы атауларымен
бірге қазақ этнонимі де жиі ... ... ... ... қатысты —
уақ, «Ноғайлының Қамбары», Назымның әкесі Әзімбайға келгенде – «12 баулы
өзбек» тіркестері қолданылған. Жыр сюжетінің алғаш аңыз түрінде туып, бері
келе ... ... ... ... ... көптеген ономастикалық
атауларға қарап, Әуелбек Қоңыратбаев «Қамбар батыр» сюжетінің ... Сыр ... ... деген тұжырым айтады. Кезінде М.Әуезов,
С.Мұқанов, Н.Смирнова, Ә.Қоңыратбаев, М.Ғабдуллин, т.б. ғалымдар зерттеп,
пікір айтқан. Қамбар" жыры бұрынғы замандардан бері ... ... ... ... ең ... өлең ... кезінде де, жазылып айтылған емес. Сондықтан,
мұның
өлеңдік құрылысында сол ауызша жырдың ерекшеліктері бар. Ең алдымен бұнда
өлең
қатар аумайтын белгілі санды (төрт жолды, алты ... я тағы ... ... Бұл ... ... көп жолды шумақ боп құралады.
Шумақтары
белгілі бір санмен, бір қалыпты боп тұрмайды.
Кейде 4-5 жол бір ... боп ... ... ... ... ... және
әңгіме
қызуының ыңғайына қарай немесе сөйлеуші адамның көңіл күйіне қарай, әралуан
боп,
ауысып ... ... 9, ... ... ... аса жолдан құралатын шумақта
болады.
Бұнда сол желіге сөйлеген сөздің екпінімен кеткен ... ... ... жүре ... ... ... та ... бір орындарында тұрмайды. Жазуда,
мысалы,
төрт жолды ұйқаста әрқашан бірінші, ... ... ... аяғы ... ... бұнда ұйқас олай емес. Кейде екі жол аралатып, ... ... ... ... аяғы бір тиіп ... Жырдың ішіндегі өлең қатары да
ұзақ
болмайды. Көп қатар жоқ, оның орнына лекітіп, тез қайырып, ауызша
әуендетіп,
екпіндетіп, ... ... ... буынды қатар болады. Өлеңді
құрайтын сол
буын, ырғақ (ритм) өлшеуі. Және, әсіресе, дыбыс ... ... ... ... ұзақ сөйлеп кеп таратып, көп қайталап айтатын машық бар.
Әңгіменің,
уақиғаның өзі көп дамымаса да, бір хал, я бір ... ... ... асықпай
көп көріктеп отыратын ерекшелік бар. Сондықтан, әңгіме, уақиғаның ілгері
қарай дамуы
аз болса да, бір мазмұндас теңеу, салыстыру көп ... бір ...... алған көріністерден байқалады. Бірін
бағлан, бірін бөрі
қып, бірін асау, бірін бұғалықшы қып, бірін түлкі, бірін тазы қып
көрсетулердің барлығы
— осы ... ... ескі ... жыры екенін көрсетеді. Теңеудің бәрін жабайы
табиғаттан алады. Бұнда мәдениет, қала сияқтының әсері, қатынасы жоқ.
Натуралдық
теңеулер. Жыртқыш ... ... ... ... өзі де ... ... ... құрылысына дәл келеді. Соның өз тумасы, өз айғағы боп шығады. Бұл
жағынан
да жырдың ішкі мазмұны мен ... түрі ... боп ... тұрғанын
көреміз.
“Алпамыс батыр” — қазақ халқының қаһармандық эпосы.[1] Терең
мазмұны, көркемдігі мен тарихи шындықты қамтуы жағынан “Одиссея”, ... ... ... т.б. ... ... ... ... эпостық
жыр. “Алпамыс батырда” халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпик.
әсірелеу заңдылығымен берілген. Жырда талай заманның түсінігі, дүниетанымы,
шындығы ... ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі (5-7 ғ.) азаттық үшін күрестің сарындарынан бастап,
17-18 ғ-ғы қалмақ шапқыншылығына қарсы қаһармандық ұрыстардың нақтылы
елестері де сезіліп отырады. ... (В.М. ... т.б.) ... жырында көне дәуірдің салт-санасы, ғұрпы, неғұрлым айқын
бейнеленгенін атап ... Жыр дәл ... ... ... ... жетілу, толығу арқасында жеткен. Әсіресе, жырдан батырлық
ертегілердің жігі ... ... ... ең ... ... бірі ... мүмкіндік береді. Мыс.: жырда қарт ата-аналардың жаратқаннан
перзент тілеп әулиелерге түнеп мінәжат етуі, болашақ батырды зарығып көруі;
жас ... ... ер ... ... ... танытып өзі таңдап жүйрік
ат мінуі; жау шапқыншылығына ұшыраған елінің кегін қайтарып, туған елін
бақытқа кенелтуі; ... ... ... сұлу жар ... ... ... секілді ежелгі батырлық ертегілерге тән тұрақты сарындар ... анық және ... ... Алпамыс жау зынданында жатқан кезінде
оның қалыңдығы Гүлбаршынды Ұлтақұлдың ... ... ... батырдың өз
әйелі “тойының” үстінен шығуы бұл эпосты ертедегі гректің “Одиссеясымен”
үндестіреді. Әлбетте жырдың ең қызықты тармағы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... 17-18 ғ-да ... қарсы күресі көптеген жырларда фабулалық шынайы көрініс
береді. Жырда көрсетілген жер, мекен, адам ... ... ... салт-ғұрыптары эпостың қазақ халқының төл туындысы екендігін
дәлелдейді. Қаһармандардың туып-өскен, өмір ... елі — Жиде ... ... аты — қоңырат болып көрсетілгені көптеген ғалымдардың,
соның ішінде ... ... ... тайпалық эпосы деп
айтуына мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар,
адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан-дәуірдің наным-сенім ерекшелігін
танытатын ... ... ... ... ... көтереді. “Алпамыс
батыр” жырының халықтың есінен мәңгілік ұмытылмастай орын алу ... ... ... биік ... ... ... ... бәрі де қазақтың көшпелі өміріне тән мейлінше етене жәйттер.
Байбөрі мен Байсарының бір-бірімен уәде байласып құдандалы болуы, қадым
замандағы ... ... ... ... ... үстінде бір-бірімен
өкпелесіп, Байсарының жат елге көшіп кетуі, барған жерінде зәбір көруі,
ақырында Гүлбаршын сұлуды Алпамыс батырдың іздеп тауып, көп қиыншылық,
азапты оқиғалардан соң алып ... ұзақ ... ... ... ... ... Алпамыс та, Гүлбаршын да мейлінше әсіреленген.
Идея, мұрат дәрежесіне көтерілген бейнелер. Батырға тән ... ... ... ... ... дұшпанға қарсы шабатын, намыс пен
арды жоғары қоя білетіндік, еліне қамқорлық Алпамыстың басынан табылса,
әйел атаулының ең ұнамды сипаттары болып табылатын ... ... ... ... ... тән ... көрінеді. Бұндай бейнелер
халықтың ең ізгі адамдар туралы ұғымына, арманына сәйкес келеді. Эпостың
қай ... да ... ... дөп ... ... ... ... ғана
емес, болуы мүмкіннің де жинақталып берілуінде. Алпамыстың отқа салса
күймейтін, оқ өтпейтін, қылыш кеспейтін ... ... ... ... ... ... үзбейтін дәл осындай ел перзенті болса
дейтін аңсарынан туған.
“Алпамыс батыр” жыры ел ... ... ... ... келгенімен баспа
жүзін алғаш рет 1899 ж. (“Қисса И-Алпамыш”, Қазан) көрген. Қазан
төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет қайталанып басылып ... ... ... ... ... ... тауып, хатқа түсіріп орысша мазмұнда
бастырған атақты фолькоршы Ә.Диваев. Ол бұл ... бір ... ... ... ... тағы ... нұсқасын Шымкент оязының
тұрғыны Е.Ақылбековтің қолжазбасынан алған. Кеңес жылдарында өзге де
батырлық жырларымен қатар ... ... сан рет ... ... ... ... мәні мен орны туралы М.Әуезов, С.Сейфуллин, Қ.Жұмалиев,
Ә.Марғұлан, М.Ғабдуллин, Н.Смирнова, Т.Сыдықов сынды зерттеушілер арнаулы
еңбектер жазды. Бұл ... орыс ... ... ... ... ... ... айрықша атап өтуге болады. “Алпамыс батыр” жырының
дүние жүзіне мәлім ... осы ... ... пайдасы зор болды. Жырдың
аса тартымды, кең танымал болуының тағы бір сыры оның ... ... ... халықтарда да ұшырауына байланысты. Қазақ халқының бірнеше
ертегілерінде “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық сарыны кездеседі. Татар,
башқұрт халықтарында бұл тақырып ертегі түрінде айтылады. ... ... мен ... батыр” жырының тараулары арасындағы ұқсастық тарихтың
тағы да бір ... ... ... ... өзі қыпшақ-оғыз халықтарының
бір заманда Сырдария бойларында ұзақ уақыт аралас өмір кешкендігінің де
куәлігіндей. Тәуелсіздік туын көтерген ... ... ... ... ... бұл ... ерте кездегі өнер байланысын, тағдырлыстығын,
мүдделерінің ортақтығын, көркемдік ... ... ... көрсететін
этник. туыстықты дәлелдейтін нағыз қымбат куәліктің бірі “Алпамыс батыр”
жыры болуы оның ... ... ... арттыра түседі. Алпамыс батырдың
түп негіздерінің пайда болғанына 1200-1300 жыл толды деп тұжырымдауымызға
да осы ... ... ... Жырдың үлкен, көркем поэзиялық нұсқалары
туысқан қарақалпақ, өзбек халықтарында да ... Бұл ... ... ... ... ... ... бастан кешкен тағдыр-
талайын еске салатын жалпы түріктік ... ... ... ... ... халық арасында айрықша қастерленуі оның түрлі нұсқасы көп
болуына ықпал етті. ... ... ... бұл ... ... ... айтып келгені белгілі. Сол нұсқаларда жырдың соны қырлары
кездесіп отырады. ... ... ... жыры Оңт. Қазақстан уәләятында
мол таралғаны атап көрсетерлік. Бұл өлкеде осы жырдың түрлі нұсқаларын
айтқан С.Аққожаев, Ә.Байтұрсынов, ... ... ... ақын-жыршылар өмір кешкен. Әсіресе Сұлтанбек Аққожаевтың жазып
алған нұсқасы “Алпамыс ... ... ... ең ... әрі көркем түрі
болып табылады. “Алпамыс батыр” күйтабаққа жазылған. Ауыз әдебиеті
шығармаларының қымбат қасиетінің бірі жаңа ... ... ... ... ... ... жырының оқиғалық, құрылыстық және көркемдік
ерекшеліктері бірталай авторларды жаңа туындылар жасауға ұмтылдырған.
Мысалы: Өзбекстан мен Қарақалпақстан ... осы жыр ... ... Ал қазақ композиторы Е.Рахмадиевтің “Алпамыс” операсы (Либр. жазған
К.Кенжетаев) құндылықтарымыздың қатарына ... [2]

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы туралы4 бет
Тоқтарбайұлы қобыланды7 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
Ұлы ұстаз,ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтың этнопедагогикалық еңбектері5 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жырындағы тарихи сөздер49 бет
Бесік жырының тәрбиелік мәні47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь