«Қазақстанның экологиялық мәселелері»

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ІШКІ СУЛАРЫНЫҢ ПРОБЛЕМАСЫ
1.1 Арал теңізінің экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Каспий теңізінің экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.3 Балқаш көлінің экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2. АЙМАҚТЫҚ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР
2.1.Ормандардың азаюы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 Шөлейттену ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
3. СЕМЕЙ ЯДРОЛЫҚ ПОЛИГОНЫ
3.1 Семей ядролық полигонының өмірге келуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
3.2 Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... 29
ҚОРЫТЫНДЫ. Семей полигонының адамға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
КІРІСПЕ
Қарағанды облыс аумағында əлемдегі ең ірі экологиялық қауіпті үш обьекті - Семей ядролық сынақ полигоны, Сарышаған əскери полигоны жəне Байқоңыр ғарыш айлағы орналасқан.
Ұлан-байтақ елімізді тоталитарлық, əкімшілік жүйенің темір құрсауында ұстап, азат ой мен ұлттар бостандығын тұншықтырып келген кеңестік коммунистік өктемдіктің айқын бір көрнісі-Семей ядролық сынақ полигоны.
Атом жарылыстары бірінен- соң бірі жасалған 40 жыл ішінде полигон маңайындағы жарты миллионнан астсм халық радиоактивті тозаңмен тұншығып, оның үштен екісі ертелі-кеш мəңгілікке көз жұмды. Осы 40 жылға созылған атом сынақтарының жалпы қуаты 25 мың Хиросима бомбасына тең екен.
Семей ядролық полигонындағы ең алғашқы сталиндік-берияляық атом бомбасы 1949 жылдың 29 тамызы күні жарылған болатын. Жер үстінде жасалған 26 ядролық жарылыстың кезінде атом сəулесі полигон маңайындағы 800 елді мекенді отты құйынға орап кеткен. Ауада жасалған 90 атом жарылысының 11- інде радиациялық уы полигон территориясының шегінен асып ауа жайылған. Ал 1962 жылдан бастап жүргізілген 300 жерасты сынақтарының əрбір үшіншісінде радиоктивті газдар ауаға жайылып кетіп, 30 жарылыстың кезінде атом сəулесі топырақ пен өсімдікті улаған.
Семей тұрғындарымен бірге ядролық жарылыстардың зардабын Қарқаралы, Егіндібұлақ жұртшылығы бірдей көріп, зəрлі уын бірдей жұтты. 1990-шы жылдардың бас кезінде Қазақстан денсаулық сақтау министрлігі мен Ғылым академиясы жинақтаған қужаттар бойынша Қарағанды облысының да біраз аумағы радиоактивті заттармен ластанғандығы дəлелденді. Егіндібұлақ, Қарқаралы атырабында радионуклидтердің таралуы облыстың басқа жерлеріне қарағанда 1,5-2 есе көп. Осының нəтижесінде тұрғындар əжептəуір көлемдегі сыртқы радиациялық сəулелердің əсеріне ұшыраған.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Экология - Алматы, 2008
2. Экология және табиғат қорғау, А.Қ.Құсайынов. – Алматы,2002.
3. Жалпы экологияның қысқаша курсы, Бейсенбаева.А.С, Алматы-1998
4. Экология негіздері,Жатқанбаев.Ж.Ж, Алматы-2003
5.Табиғатты пайдалану экономикасы, Н.Қ.Мамыраев, Е.М.Үпішев, М.С.Тонкопий. Алматы-2005ж
6.Құқық негіздері,Қ.И.Оспанова,Алматы-2006ж
7 «Мемлекет және құқық негіздері» . Е.Баянов .Алматы 2001ж
8. «Құқықтану» А. Ибраева, Г. Әлібаева, Қ.Айтхожин. Алматы 2006 ж.
9.Қазақстан Республикасының Конститутциясы,Алматы,1995ж
10. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі,Алматы,2007ж
11.Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы, Байделдинов.Д.Л. Алматы,2005ж
12. Биология: Жалпы білім беретін мектептің, , 2-басылымы, М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009
13. «Экологиялық қауіпсіздіктің экономикалық мәселелері. 2003 ж.
14. Биология, М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы , 2009
15. Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы.2008
16. kk.wikipedia
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1. ... ІШКІ ... ...
1.1 Арал ... ... ...............................................................................7
1.2 Каспий теңізінің экологиясы ........................................................................12
1.3 Балқаш көлінің экологиялық ... ... ... ... ПРОБЛЕМАЛАР
2.1.Ормандардың азаюы ......................................................................................
2.2 Шөлейттену......................................................................................................18
3. СЕМЕЙ ЯДРОЛЫҚ ПОЛИГОНЫ
3.1 Семей ядролық полигонының өмірге келуі ................................................29
3.2 Семей ядролық полигонындағы ... ... ... ... ... ... әсері ........................................ 34
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР .......................................................................37
КІРІСПЕ
Қарағанды облыс аумағында əлемдегі ең ірі экологиялық қауіпті үш обьекті - Семей ядролық ... ... ... ... полигоны жəне Байқоңыр ғарыш айлағы орналасқан.
Ұлан-байтақ ... ... ... ... темір құрсауында ұстап, азат ой мен ұлттар бостандығын тұншықтырып келген кеңестік коммунистік өктемдіктің айқын бір көрнісі-Семей ядролық сынақ полигоны. Атом ... ... соң бірі ... 40 жыл ішінде полигон маңайындағы жарты миллионнан астсм халық ... ... ... оның үштен екісі ертелі-кеш мəңгілікке көз жұмды. Осы 40 жылға созылған атом сынақтарының жалпы қуаты 25 мың Хиросима ... тең ... ... ядролық полигонындағы ең алғашқы сталиндік-берияляық атом бомбасы 1949 жылдың 29 тамызы күні жарылған болатын. Жер үстінде жасалған 26 ядролық ... ... атом ... полигон маңайындағы 800 елді мекенді отты құйынға орап кеткен. Ауада жасалған 90 атом жарылысының 11- інде ... уы ... ... ... асып ауа ... Ал 1962 жылдан бастап жүргізілген 300 жерасты сынақтарының əрбір үшіншісінде радиоктивті газдар ... ... ... 30 ... ... атом ... ... пен өсімдікті улаған. Семей тұрғындарымен бірге ядролық жарылыстардың зардабын Қарқаралы, Егіндібұлақ жұртшылығы бірдей көріп, зəрлі уын бірдей жұтты. ... ... бас ... Қазақстан денсаулық сақтау министрлігі мен Ғылым академиясы жинақтаған қужаттар бойынша Қарағанды облысының да біраз аумағы радиоактивті заттармен ластанғандығы дəлелденді. ... ... ... радионуклидтердің таралуы облыстың басқа жерлеріне қарағанда 1,5-2 есе көп. Осының нəтижесінде тұрғындар əжептəуір ... ... ... ... əсеріне ұшыраған.
Ақтоғай ауданының экологиялық жағдайына Семей ядролық сынақ ... ... ... ... зор. Ақтогай территориясы Семей сынақ полигонының тəжірибе алаңынан солтүстік-шығыс шекарасы 230 км, оңтүстік - шығыс шекарасы 330 км қашықтықта. Тəжірибе ... ... ... 215-240 ... ... Сы ... ескере отырып, аудан территориясы радияциялық заттармен ластанып, халқы радиациялық сəулелену дозаларына ұшырағаны ақиқат. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының қорытындысы бойынша ... ... ... ... жарылыстар салдарынан белгілі бір мөлшерде радиациялық сəулелену дозасын алғаны ғылыми тұрғыда дəлелденді
Ақтоғай ауданында арнайы əдістемемен ... ... ... ... бір ... ... ... Аурулардың қабаттасуы жасы ұлғайған сайын көбейе беретіні көрсетеді жəне басқа жерлермен ... ... ... ... Əсіресе жүйке жүйесі мен сезім органдары ауруларына асқазан шек ауруларымен, жүрек-қан тамырлары ауруларының зəр жолы, жыныс органдары жəне ас ... ... ... ... ... ... облысының халқы күрделі экологиялық жағдайға байланысты түрлі ауруларға, əсіресе, ядролық сынақтарға байланысы бар ауруларға жиі шалдығады. Оның негізгі жəне ... ... - ... ... ... ... ... жүргізген кезде радиактивті шөгінділердің əсеріне ұшырағанында деген қорытынды жасауға болады.
Байқоңыр ғарыш айлағы Адамзат ғылымының аса үлкен жетістігі екендігі ... ... сол ... ... ... үшін оның ... пайдасы көп болды ма, зияны көп болды ма?
ғарышқа бірінші адам аттанғаннан бері қаншама жер ... ... ... ... ... ... Соның нəтижесінде ғылымымыз өркендеп, табиғаттың талай тылсым құпиялары ашылды. Демек, ғарыш айлағының адамзат баласы үшін де, ... үшін де алар орны ... ... ... ... да ... ... айналадағы орта мен табиғатқа орасан зиян келтіріп отырғандығы жасырын емес. Оның ... ... бір ... ... метр жерді қамтиды. Аспаннан жауған ғарыш аппараттарының сынықтары мен қалдықтары, бұлаодың құрамындағы зиянды заттар ... да, ... да, ... де аз ... тигізбейтіндігі нақты зерттеулер арқылы дəлелденген. Солардан жан-жануарлар мен ... да зиян ... келе ... осы ... ғана ... жүр. ... алғашқы зымыран ұшқан сонау 1957 жылдан бері қазақ даласына қаншама зиян əкелді. 1986 жылы ... ... ... ... қалуы осы зымырандардың кесірі. Əсіресе, зымырантастағышының тіршілік атаулыға тигізер кері əсері шаш етектен. Өйткені ол ... ... ... ... біраз бөлігін жандырған соң, бірінші жəне екінші сатылары бөлініп, жерге түседі. Бұл ... ... улы ... ... бар.
Ресейдің зымырандары Атырау облысының Махамбет, Қызылқоға жəне басқа аудандарының жеріне жиі құлады. Ал ... ... ... ... 1999 жылы екі рет ... Қарағандының Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил ... ... ... ... ... аттанғанда оған 466 тонна қышқылдатқыш, 181 тонна отын толтырылған. Ал зымыран отынының компененттері (КРТ) сан ... ... ... аса улы жəне өте ... ... ... диметилгидразин (НДМГ) немесе гептил. Бұдан соң басты айналдырып, жүректі айнытатын нитродиметиламин (НДМА) жəне тетрамитилтетразин (ТМТ), сол ... ... ... ... ... ... 4-ші ... жататын формальдегид деген бар.
Бұл заттар ағзаға тыныс жолдары, тері жəне ... ... ... ... ... НДМГ тыныс жолдарын, қан құрамын бұзады. Қимыл-əрекеттерге, аяқ-қолдың сіңірінің ... ... ... Тағы бір ... ... қарағанда гептил адамның табиғи клеткаларының түзілісін бұзады. Демек бұл ұрпақ үшін қауіпті. Екінші буында дене ... іш ... жəне ... ... ... ... себепкер. Байқоңыр ғарыш айлағы мен Сарышаған зымыран полигоны 40 жылдан бері айналадағы ... кері ... ... ... ... ... полигоны мен Байқоңыр космодромы, Сарышаған зымыран полигоны облыстың экологиялық жағдайын қиындатып, нашарлатып келеді. ... ... ... ... жүзеге асыру үшін салынған полигон. Бұл ерекше ... Онда ... ... ... жұмыстары (ПВР) жүргізілді. Соған орай Ресейдің Капустин Яр, Жаңа Жер, Плесецк полигондарынан оқу-жаттығу мақсатында ұшырылған ... ... ... ... ... жерінде атып түсірген. Осы туралы кезінде нақты деректер берілген жоқ.
Сарышағанда адам өміріне кері əсер ... ... ... мен оның ... ... өте көп ... сақталады. Зымыран ұшырылған кезде оның ұшыру аппараттары жерге ... ... > ... ... ... ... ... қорғау заңнамасын орындау жөнінде келісім жоқ болғандықтан зымыран полигонының қоршаған ортаға ықпалы қаншалықты екендігін зерттеу мүмкін емес. Осы Сарышаған туралы əлі ... ... ... ... ... келеді,оның қаншалықты зиян əкелетіні айтылмай жүр. Өйткені, бұл өте аз зерттелген ... Ол үшін ... ... ... ...
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ІШКІ СУЛАРЫНЫҢ ПРОБЛЕМАСЫ
1.1 Арал теңізінің экологиясы
Бұл проблеманың тууына себепші болған - адам ... Ұзақ ... бойы ... ... ірі ... ... мен ... суын теңізге жеткізбей, түгелдей дерлік егістіктерді (мақта, күріш) суландыруға пайдаланылып ... ... ... ... ... шөл ... орналасқан теңіз суының көбірек булануы оның тартылуына әкеп соқты. Қазіргі кезде Арал теңізі екі су айдынына ... және Кіші ... ... Арал ... суы тартылған бөліктің ауданы 30 мың км² ... ... ... ... ... табанынан атмосфераға жылына 200 млн тоннаға дейін тұзды шаң-тозаң ұшады. Теңіз суының шегінуінен оның жағалауындағы 800 гектар тоғай, ... ... ... ... ... бұл ... тіршілігі жоқ құмды, сортаң жарамсыз жерлерге айналды. ... ... ... ... ... жоқ ... ... жойылды. Бұл өзгерістер өз кезегінде сол аймақ тұрғындарының денсаулығына кері әсерін тигізді. Аралды сақтап қалуға ... ... ... ... 15 жыл ... Осы ... ... аткарылған жұмыстар аз емес. Аралды қалпына келтіру үшін көптеген іс-шаралар қаралып, жобалар жасалды. Кіші ... ... ... 12 км ... Көкарал бөгені салынды. Соның салдарынан Кіші Аралдың (Солтүстік) деңгейі 42 ... ... 800 ... ... ұлғайды. Суы тартылып қалған тұзды көлдің табанын жауып, көлге тіршіліктің нышаны енді. Ғалымдардың айтуынша ... ... ... ... бір ұшы Гренландиямұздықтары мен Норвегияның орманды алқабына да ... ... еді. ... ... атқарып жатқан іс-шараларының алды, аймақтың және жергілікті жердің экологиялық жағдайын көтеру. Бүгінгі күні Солтүстік Арал маңына халықтар қайта ... үй ... ... ... ... ... ... АРАЛ ТЕҢІЗІ - Өзбекстан мен Қазақстан (Қызылорда және ... ... ... ... ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. Алабындағы қарқынды антропогендік әрекеттерге дейін (1960 -- 70 ж.) дүн. жүз. ... ... 53,0 м ... ... ... қ.). Осы ... ... ауданы 66,1 мың км² (аралдарымен қоса), суының көл. 1064 км3, ... ... 16,1 м (ең ... жері 67 м), ұзындығы 428 км, ені 235 км, су ... ... ... 69000 км² ... ... ... ... үздіксіз су алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге ... (1997). ... ... 2 ... -- ... Арал және Кіші Аралға бөлініп қалды. А. т. көне замандардан белгілі. Ежелгі гректер мен ... ... ... "сақ шығанағы" деп есептесе, А. Македонский кезінде Окс теңізі (Окс -- Сырдарияның грекше аты) деп атаған. ... ... оның ... ... анықтаған. А. т-нің Хорезм т., Жент т., Кердері т. сияқты аттары да бар. Араб ... Әбу Әли ... ибн ... (10 ғ.), Әбу ... әл-Истахри (10 ғ.), Әбу Абдал-лаһ Мүхаммед ол-Идриси (12 ғ.), Әбу-л-Фида (14 ғ.), сондай-ақ Әбілғазы жазбаларында А. т. туралы деректер кездеседі. 1850 ж. ... ... ... ... ... ... ... сипаттамаларын тұңғыш рет (1874,-1889) И.А. Стрельбицкий анықтады. Арал ойысы жоғарғы плиоценде жер қыртысының төменге майысуы нотюкесінде қалыптасқан. ... ... ... ... ... келеді. Деңгейі күрт төмендегенге дейінгі тереңд. 20 -- 25 м, А. ... ... ... ... 2235 км² ... 3,5%) ... 1100 аралдар тобы болған, кейін олардың бірқатары түбектерге айналып, құрлыққа қосылған. А. т-не Орталық Азияның 2 аса ірі ... ... мен ... ... ... континенттік, кұрғақ, ауаның орташа температурасы жазда 24 -26°С, қыста -7,0 - ... ... ... ... мөлш. шамамен 100 -- 150 мм. ... ... ... су ... ... көл ... ... жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен ағындысы 54,8 км3, көл бетінен буланған ... 60,7 км'. 1970 ж. ... ... құятын өзен ағындысы жоққа тән болғандықтан, булануға кеткен шығынды ... ... ... ... ... суы ... ... тартылып келеді. Су деңгейінің маусымдық тербелісінің орташа мәні 25 см, көп ... ... ... 3 м-ге ... ... ... ... маусымдық кұбылмалылық болмаса, су деңгейінің көпжылдық ауытқу көрсеткіші тек төменге бағытталған. Судың ... ... ... ... 26 -- 30°С, ... 0°С-тан төмен. Қыс бойы теңіз айдынын толығымен мұз басады. Суының тұзд. табиғи ... 9 -- 14%с ... ... он жыл ... ... 25 -- 30%-ға ... ... Суы өте мөлдір, 25 м-ге дейінгі тереңдікті көруге болатын еді. Теңіздегі ағыстар сағат тілінің бағытымен айналым жасайды. А. т-нде ... арал ... ... ... ... т.б. бар. ... кезде камбала жерсіндірілген. Кеме байланысы шамамен 7 айға созылатын, қазіргі кезде тек ... ғана ... А. ... ... ... аз тұрады, жергілікті халық балық аулау, мал ш-мен жөне көкөніс-бақша өсірумен айналысады. Арал ... ... ... А. т-не ... ... ... аумағы кіреді. Балықөндеу (тұздау) зауыттары бұрын Әмударияның атырауында, Аван ... ... ... ... ... жағалау), бұрынғы Ұялы және Ұзынқайыр аралдарында орналасқан болатын. Алғаш ... ... тұсы А. т. ... ... теңіз түгелімен Арал аталған.
Арал теңізінің экологиясы Арал теңізі - ... ... шөл ... ... ... су ... еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі -1066 км², тереңдігі - 30-60 метр, тұздылығы - 10-12% ... ... ... ... ... бай, ... қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір ... ... ... ... Арал ... ... 1970 жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік көшті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 ... ... 10 ... ... ... және 2 ... комбинаты тұрақты жұмыс істеген. 1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдан Өзбекстан мен ... 1,5, ... 2,4, ... 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. ... ... ... орай суға ... қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980 жылдар аралығында Аралға ... су ... ... Оның ... себептері - антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін ... пен ... ... ісі ... ... (Шардара). Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да салалары барынша дамыды. Өзен бойлары игеріліп, суды ысырапсыз пайдалану жүзеге асты. Мәселен, ... ... ... арасында 44 мың м3 су құйылса, бұл көрсеткіш 1974-1978 жылдары 13 мың м3, ал 1990 жыл-дары екі есеге қысқарды. ... Арал ... ... 23 ... ... ... оның су ... 30-200 км-ге дейін қусырылды. Судың тұздылығы 40 пайызға дейін артты. Оның үстіне екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық ... ... ... ... көрсеткішке жетті. Тыңайтқыштарды қолдану 10-15 есеге өскен. Осындай антропогендік факторлар Арал өңірін экологиялық ... ... ... ... теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн. т тұзды шаңдар көтеріліп, желмен тарай бастады. Сонымен, Арал апатына ... ... ... - ... ... ... ерекшеліктерін ескермеу; - ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау; - суды өте көп қажет ... ... ... ... ... көбейтіп жіберу; - жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды үнемді пайдаланбау; табиғат ресурстарын пайдаланудағы жіберілген қателіктер мен оны ... ... ... негізделмеуі болып табылады. Осы аталған фактілер Арал теңізі экожүйесіндегі тіршілік атаулыны экологиялық ... ... Бұл ... адам ... ... істеген қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі болды. Арал өңірінде туындап ... ... ... ... ... жыл ... сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып ... ... ... ... өте ... жүруде. Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана қайта қолға алынды. Ондағы тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. ... ... ... улы тұздың мөлшері жылына 13-20 млн. т деп ... ... ... ... әсері сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын тигізуде. ... ... ... - 60%, Қазақстанда -60-70 %-ға артып отыр. Мұның өзі жалпы шаруашылыққа зиянын тигізуде. Арал өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің ... ... ... ... әрі ... ... ... қарай ығыстыруда. Арал өңіріндегі антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың салт-дәстүріне, ... ... ... әсер ... ... ... ... әлеуметтік жағынан қорғаусыз қалып, басқа аймақтарға еріксіз қоныс аударуда. Қазіргі Арал ... ... ... күрт ... кетті. Бұл өңірде соңғы мәліметтер бойынша туберкулез, бүйректе тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс жолдарының ... ... ... ... ... ... ... жоғары көрсеткішті беріп отыр. Арал теңізінің болашағы дүние жүзі халықтарын толғандыруда. Оның біржола жойыльш кетуі Орта Азия мен ... ғана емес ... ... ... ... өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік климаттың өзгеруі, шөлге ... ... ... ... ... ... тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда ... және ... ... ... жиі-жиі пікірталастар туғызуда. Арал мәселесі туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер қаржылай көмек ... Олар ... Орта Азия ... ... АҚШ, ... т.б. мемлекеттер.
Арал теңізін құтқару жөнінде бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар. Олар: 1. Сібір өзендерін Қазақстанға бұру. 2. ... мен ... ... суын реттеу арқылы суды молайту. 3. Арал теңізін жартылай ... ... 4. ... ... суын жасанды канал арқылы әкелу. 5. Жер асты суларын пайдалану. 6. Арал теңізінің ... ... ... немесе толысуын күту. Әрине, бұл жобалар болашақтың ісі ... ... ... оны ... Бәрі де ... тірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат кауымының білімі мен біліктілігіне байланысты ... ... ... ... Аралды құтқару бағытында батыл да жоспарлы түрде ғылыми негізде жұмыстар ... ... ... - адам ... ... оны сақтап қалу.
1.2 Каспий теңізінің экологиясы
Каспий теңізінің алып жатқан географиялық орнына ... (шөл ... ... ... ... ... ... өте зор. Сонымен қатар сол маңдағы шөлді алапқа ылғал әкелуші су айдыны ретінде де үлкен рөлі бар. ... ... Еділ ... бөгендердің салынуы, мұнай кәсіпшілігінің өркендеуі теңіздің экологиялық жағдайын нашарлатты. Соңғы жылдары бұл аймақ мұнай мен газды өндірудің маңызды ... ... ... ... деңгейінің көтерілуіне байланысты бұл аймақ табиғи апат жағдайына ұшырады. ... ... ... де, бұл аудандағы табиғат компоненттерінің өзгеруіне байланысты мынадай ... ... ... ... ... ... негізгі әрекет етуші Капустин Яр, Азғыр полигонының ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуіне байланысты тұрғын халықтардың денсаулығының күрт ... ... мен ... өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі, балықтардың (бекіре) қырылуы, уылдырық шашатын көксерке балықтарының кеміп кетуі;
* осы теңізге ғана тән ... ... ... қырылуы;
* аңызақ жерлердің шаруашылыққа тигізетін кері әсері (жел эрозиясы).
1. Каспий теңізінің солтүстік жағасы, Еділ мен Жайық өзендері аралығының көп жері ... ... ... ... ... ... ... шекарасын Еділ өзенінің теңізге құятын Қиғаш саласы ... Осы ... ... ... ... ... елді ... дейінгі жағалық аймақ түгелдей Құрманғазы ауданының жері. Бұл жердің экологиялық жағдайынан сөз қозғау үшін оның бұрынғы жағдайы қандай ... көз ... ... ... бұл жердің кеңестік кезеңге дейін, онан кейін де теңіз суының және оның құрлыққа суғына ... ... ... ... сулы ... мен ... бөлініп қалған көлдері көп болды. Қай кездерде де осы көлдерден, шығанақтардан жергілікті халық ... ... ... түрлі өнімдерін шығаратын шағын да ірі кәсіпорындарына тапсыратын. Оларды балықшылардың тілімен айтсақ дейтін. 1925 жылдан бастап Каспий ... суы ... ... ... ... 1930 жылы бұл су ... шығанақтар сусыз қалды. Біртіндеп тартылған теңіз суы 100 километрге қашықтаса, кейіннен ол одан екі ... жуық ... ... ... ... ... ... кеңестік кезеңде құрылған балық колхоздарының балықшылары теңізге балық аулауға шығатын ... ... ... аумағына қарасты теңіз жағасындағы аралына күзде ... ... сол ... ... ... шығатын болды. Бұрынғы теңіз ротасындағы Белужий, Трешкин, Дементьев, Қарабөлек, Ленкоса, Комсомольск, Бесшифер, Жаркөсе, Әбу аралдары қара жерге жалғасты. Бұл ... ... 30-40 ... бойы ... ... мал ... ... мал азығын дайындайтын учаскелерге, малшылардың қыстақтарына айналды. Қиғаш өзенінен Забурын елді мекеніне дейігі 200 километрге жуық жердегі халықтың байырғы қонысы ... ... ... ... ... тұра ... ... Шарон өзендерініңбойына қоныс аударды. Бірақ бұл сусыз қалған мыңдаған гектар ... ... ... ... ... ... ел ... қойылды. 1946 жылы Шортанбай балық зауытының қасынан Қиғаш өзенінен басын алатын Қиғаш-Кобяков каналы, одан ... ... ... ... ... ... мал су ... Кобяков-Мальцев каналы, сонан кйін Ганюшкиннен Забурынға жететін жоғары ... ... ... ... іске ... Бұл каналдардың тұщы ағынды суы түгелдей каналдың төменгі желісімен бұрынғы арналар ізімен теңізге құятын болды және осы ... ... суды ... ... ... ... Жанбай-Дементьев каналдары да қазылды. Мысылы арнасы атына сай ... ... ... балығының ішкі суға кіретін, уылдырық шашатын бұрынғы терең арна болатын. Бұл ... ... ... ... ... Еділдің тұшы суын жеткізіп қана қоймай, бұрынғы теңіз суы жайылатын көлдерге құйып, теңіз балықтарының көктемде ... ... ... мыңдаған суды мекендейтін құстардың көбеюіне мыңдаған жол ашты. Мұның бәрі кешегі өткен кеңістік кезеңдегі теңіз жағасын ... ... ... ... ... еді. ... ... қазіргі жағдайы мүлде өзгерді. Аудандағы өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықты ... ... көбі ... ... экономикасы төмендеді. Табиғаты қорғалмай, экологиясы бұзылды.Өткен 30 жыл ішінде каналдар бір де бір рет аршылмағасын, арналары бітелді. Қамыс, қоға, су ... ... ... ... су ... ... құм басты. Теңізбен байланыс үзілді. Көлдерде тұрып қалған су ... мыс ... ... ... зәрленді. Ауру таратудың көзіне айналды. Мыңдаған гектар шабындық, жайылымдық жер ... ... ... ... қарайтын батыстан-шығысқа ұзындығы 200км, терістіктен-түстікке150 километрге созылатын теңіз жағалауын нар қамыс, қоға басты, су арналары жойылды. Өзен суы теңізге жетпейді. ... ... ну ... ... шыққан қамыс, қоға, жыңғылдар 1974 жылдан бері өртелмегендіктен қурап, үйінді-шөгіндіге айналды, су балдырларымен қопаға айналып ... Қопа ... ... ... биік ... ... қасқыр, қарсақ, түлкі, қамыс мысықтарының, борсықтын, күзен, жанат, қабандардың және ... ... ... ... ... айналды. Жылма-жыл олардың санының ұлғаюына сай жұқпалы да, қатерлі ... туу ... ... ... ... түлкілер құтырып ауырып, адамға, малға шабатын болды. Тышқандар осы ... 1920 ... ... оба ... ... ... ... отырТеңіз суын жағалай және су астындағы жеке аралдарға мұнай компаниялары қожа ... ... ... ... ... Жағадағы , , аралдарында жиырмашақты мұнай ... ... ... ... ... ... бөлісу келісіміне сай Ресей үкіметінің мұнай-шылары біздің аудан жері ... ... ... ... аралына мұнай ұңғымасын орнатып жатыр. Мұнай ұңғымалары қамыс, қоға, қопа, балдыр үйіндішірінділердің ортасына орналасуда. Бұлар теңіз жағасының ... ... одан ... ... ... жағынан қураған қамыс мұнай көздерінің өртену қаупін туғызады. Аудан халқы үшін ... және ... ... көзі-Каспий теңізінің балығы мен жер астының мұнайы. Оларды бұрынғы қалпына келтіріп, халық игілігіне айналдыру үшін төмендегідей шараларды шұғыл іске ... ... деп ... 1. Аудан жеріндегі каналдары қалпына келтіру, бітелген жерін аршып, қазып, Қиғаштын мол тұшы суын ... ... ... ... ету керек. Ол үшін Сурхан каналының Қиғаш - ... ... ... ... ... 15км ... ... қазған жөн. Онан кейін Кобяков-Жанбай-Забурын каналының бойындағы бұрын теңізге құятын Ленкоса каналын, Жанбай арнасын, Деменьтев каналдарының бітелген жерлерін қазып, ... ... ... ... ... ... осылар арқылы теңізге құюына мүмкіндік беруміз керек. ... ... ... ... ... бар? Біріншіден, теңіз балықтарының үлкен-кішісі болмасын көктемде уылдырық шашу үшін үйірімен ... ... ... ... ... өзен суы ағысына қарсы каналдармен жоғары өрлейді, көлдерге жайылған суға шығады, тұшы суда ... ... ... Мұның өзі аудандағы балық аулайтын колхоздар мен балық зауытының, кәсіпшіліктердің өркендеуіне, аудан экономикасын котеруге, ... ... ... ... ... ... ... кезде Жайық өзенінің теңізге құяр тамағы тайыздалған. ... бойы ... ... ... бойына толық шыға алмайды. Біздің ауданның тұсындағы теңізге құятын негізгі арналар ... ... кіре ... Соның салдарынан балықтар көктемде үйірімен жоғырылайды. Кейде онан да асып Мақашқалаға қарай асады. Сондықтан да Каспий балығының өз жерімізде көбеюіне ... ... ... ... ... суы өте көп. Көктемде олардан келетін мол суды бұрынғы қазылған Каспий теңізіне жібермесек ең адымен аудан орталығы Ганюшкинді су ... ... ... ... бойы ... ... қана аман алып ... отырмыз, ал биыл жағдай өте қауіпті. Су басса мыңдаған саман үйлер құлап, ел баспанасыз қалады. Төртіншіден, су келсе каналдар ... ... ... мен ... шөп шығады, егін егіледі, халықтың күнкөрісі, ауа райы жақсарады, табиғат түзіледі. 2. Теңіз жағасына жағалай шыққан, адам жүре ... ит ... ... ... ... жерді алып жатқан қураған қамыс, қоғалар, қопаларды көктемде және күзде өртеу ... ... олар ... ... ... паналап жүрген сансыз көп жабайы аңдар мен тышқандардың сүйегінен улы заттар, газдар көбейіп, экология бұзылады, аурулар тарайды. Оның елге ... ... ... көп. ... да ... ... ... өртесе жер тазарады, қажетті аралдар мен су өз арналарын табатын болады.Оны осы жерді игеріп, өнімін алып жатқан мұнай компаниялары ... ... алар еді. Ал ... ... ... ... ортаны қорғау басқармасы, одан жоғары министрлік жургізуге тиісті.
Каспий экологиясына мұнай өндірудің қаупі қанша және Каспий аймағының ахуалы
Каспий теңізі ... кең ... ... ... ... теңізге қауіп төндіре ме? Әрине. Әлемнің әр түкпірінде болып жатқан экологиялық апаттардың ащы сабағынан оң қорытынды шығармасақ, Каспийдің келешегіне де ... ... ... ... тек ... ... ғана жүргізілуде. Осындай геологиялық жұмыстардың барысында-ақ бірнеше оқыс оқиғалар орын алды. ... ... ... ... ... ... ... теңіздің қазақстандық бөлігінде дабыл қағылар жағдайдың қазір-ақ қалыптасып келе жатқанын аңғарды. Ең сорақысы - сол апаттардцың аяғы ... ... ... ... ... ... ... айыппұл төлесе, бұл осымен іс тыңды деген сөз емес. Бізге "қара алтын" игеру жолында табиғатты құрбандыққа шалмау, қоршаған ... таза ... ... ... ... ... алатын кез жетті. Жалпы, адам мен табиғаттың байланысы ықылым ... ... ... ... ... ... ... ортадан алады. Бұл үлес қазір артып келеді. Бүгінде қоғам қажеттілігінің 80%-ы табиғи қорлардан алынады. Осы ... ... ... да ... мұнығ арты табиғи ортаның азуына, яғни деградацияға апарып соқтырады. Бұл - табиғаты ... ... ... Атырау облысы үшін үлкен қауіп. Күн тәртібінде Каспий теңізінің су ... су ... ... ... ... жою ... тұр. Ұңғымаларды жою жөнінде шұғыл шаралар Каспий теңізінің акваториясы үшін жағымсыз ... әкеп ... ... ... үш басты экологиялық проблемасын атап өтуге тболады: 1. ... ... ... ... ... онда 105 млн тонна улы және радиоктивті қалдықтар сақталады. СКЗ және ХГМЗ зауыттарының толық тоқтап тұруына байланысты 1988 ... ... ... ... ... ... Сұық ... деңгейі төмендеуде. Қазіргі уақытта жалпы көлемі 77км жер тазартылып, көлемі 30км жағажайлар пайда болды. Қалдық сақтау қоймасы жөніндегі проблемалық мәселелерді шешу үшін ... ... ... 2. БН-350 ... зауытының істен шығуы, оны радиациялық қауіпсіз жағдайға келтіру. 3. Каспий теңізінің Солтүстік теңіз қайраңында ... ... ... және Каспий теңізінің теңіз қайраңын игеру кезінде қоршаған ортаны қорғау жөніндегі мәселелерді шешудегі негізгі проблемалардың бірі - ... ... ... болмауы. Қазақстан Республикасының оны жүзеге асыру үшін ... база ... ... тағы да бір проблемасы қоршаған ортаны қорғау компоненттеріне жасалған толыққанды мемлекеттік мониторингтің жоқтығы болып табылады. Теңіз көлігінің көтеріңкі ... ... ... ... ... оның ... мен фаунасына әсері өрши түседі, ол жағалаудағы аймақтарға және сулы ортаға экологиялық мониторинг жүргізуді талап етеді. Каспий теңізі жағалауының 1350 км ... ... ... ... ... ... жүктерден басқа жылына 5 млн мұнады тасу ... ... ... портының жұмысына тұрақты бақылау жетіспейді. Зертханалар мен инспекторлық құрамның көптігінен теңіз портының ... ... ... теңізінің қалған аумағындағы теңіз суының сапалы құрамына мемлекеттік бақылауды ... ... ... жоқ. 3. ... ... кәрі Каспийден мұнай өндіру мәселесі қатты қолға алынып жатыр. Мол байлық бірнеше шет ел ... ... ... ... алып ... де ... жыл болды. Олар қазір ақ тер, көк тер болып теңізге мұнай соратын қондырғыларды орнатып ... ... ... - ... мұнай керек. Және көп мұнай керек. Ал ертең мұнай сора бастағанда теңізіміздің ... не ... ... ... ... балығы мен қара уылдырық өндіре аламыз ба? Басқа да теңіз жәндіктері қырғынға ұшырамай ма? Айталық, ана жылы ... ... ... да өлді. Сонда осы мол мұнай Қазақстанның ... соры ... ма? ... ... ... ... ... жақ бетіндегі биоқорлардың жалпы құны 500млрд доллар. Ал ... ... ... ... сот жыл ... ... ... айыпты біздің елге салады да отырады. Мүмкін ол ... ... ... Осы ... ... ... Ең ... теңізіміздің ертеңі не болады? Теңіздің жерасты қойнауында байлықтың мол қоры жатқаңына қай жақ та күдіктенбеді. Кеңес үкіметін ойландырған бұрғылау кезіндегі ... ... ... ... Оған ... Одағының көзін жеткізу үшін халықаралық мұнай бірлестігі компаниясы мамандарды Мексика шығанағы мен Кариб теңізінің атырауында орналасқан ... ... ... ... ... ... крокодильдерді көрсеткен. Оның себебі мұнай араласқан ортаға ең төзіімсіз тіршілік - крокодильдер екен. Ал ... ... онда ... өсіп ... Сол ... ... КСРО-дан Каспий теңізінің су асты алқабын сатуды қолқалағаны белгілі. Алайда ... ... ... келіспеді. Бірақ сол дәуәрде де теңіз асты мұнайын өндіру жөнінде әңгімелер болды. Оған екі жақтың космостан түсірілген бейнематериалдарындағы мұнай белгілері ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін алғаннан кейін басталды. Теңіз астын геологиялық-геофизикалық зерттеу ... ... құру ... ... 1993 ... 13 ақпанында дүниеге келді. Сол жылдың 3 желтоқсанында бұл компания халықаралық консорциум болып қайта құрылды. ... ... ... асты ... Атырау-Маңғыстау облыстарының жерінде жатқаны белгілі. Ал бұл екі облыстың шекарасы құрлық бойындағы шекалармен тұтас келеді. ... ... ... ... судың тереңдігі - 1,5 метрден 9 метрге дейін барады. Оңтүстік бетін құрайтын Түрікменстан шекарасыа дейінгі ... 20 ... 400 ... ... ... Мұнай өндіретін бөліктің тайыз болуы жұмыстың жеңілдеуіне, құрылыс бөлшектерінің аз жұмсалуыне әсерін тигізері хақ. Сейсмикалық барлау жұмыстарының жүргізілуіне 1994 ... ... ... ... келуі айтарлықтай роль атқарды. Осы жерде сейсмикалық жұмыстардың атқарылу нәтижелерін сараптау мақсатында есептеу орталықтары құрылды. Ол ... ... ... ... ... ... Сол кездегі тағы бір өзгеріс - 1995 жылы ... ... ... болып қайта құрылуы еді. Мұның өзі біздің ел үшін билік тұтқасына ие болуға жол ашатындай көрінді. Алайда ол ... жай ... ғана ... ... Біртіндеп ол өзге компаниялардың қолына көше бастады. Оған ... бұл ... ... ... да әсер ... Сол ... Ақтау қаласында консорциумның мониторингі өтті. Онда консорциумның алматы филиалының өкілдері басым болды. ... ... ... ... ... бүлінбеуіне арналды. Геология-минерология ғылымдарының докторы, академик Қ.Аманиязов өз сөзінде ... ... ... ... бұл ... ... ... алынған жоқ. Тек консорциумның қорына 200 млн доллардың бөлінгендігі, одан 20 млн ... ... 6 млн ... дайындауға кететіні белгілі болды. Мұнай өндірісі еліміздің қазіргі дамуы үшін ең негізгі екендігіне дау жоқ. Былайша айтқанда ол - ... ... ең ... ... ... он жыл бұрынғы сараптама-салыстыруларға қарағанда Қазақстан мұнайының негізгі қоры теңіз астында болып отыр. ... ... ... ... Қазақстан жақ бөлігіндегі мұнайдың қоры бүкіл Қазақстандағы мұнай қорының тең жартысындай деп жорамалдаған болса, қазір шельфтегі ... ... ... ... ... көп ... ... отыр. Олай деліну себебі Батыс Қашағанды қазғанда теңізасты мұнай қоры 7 млрд тонна делінсе, Шығыс Қашағанды ... оның ... 50 ... ... ... Ал ... 6 алаң зерттелуде. Демек, жоғарыдағы көрсеткіштің әлі де еселей ... дау жоқ. Олай ... бұл ... ... мұнай теңізі алып жатыр деген сөз. Теңіздің тайыз бөлігі мен терең бөліктеріндегі атқарылатын жұмыстардың ... ... ... ... ... оны сейсмикалық жұмыстартар кезінде ерекше назарда ұстау қажет. Жүз мың ... ... алаң ... ... Сол кезеңдердегі ақпарат ағымдарының хабарлауына жүгінсек, теңіз тіршілігінің жойылуы о баста-ақ байқалған. Атырау экологтарының анықтамаларына қарағанда жер асты ... ... ... ... ... отырған. Оның шындығын кейінгі кезең толық дәлелді. Итбалық эпидемиясын былай қойғанда, қазір балықтардың қырылуы жаппай етек алуда. Әрі оның көрініс ... де ... ... жүзі ... Екінші мәселе, Солтүстік теңіздердегі мұнай өндіру жолдарын Каспийге қолдана салуға болмайды. Ең алдымен екі жақтың тіршілігі екі ... ... мен ... ... да екі ... ... Каспий астынан мұнай өңдіруге басқаша қарау керек. ... ... де ... ... болмайды. Бұл жерде Кариб өңіріндегі әдістерді қолдану да ... ... ... ... ... өңдірген кезде өзге теңіздердегі әдістерді басшылыққа алудың пайда бермесі хақ. Алайда шетелдік ... ... ... ... ешқандай әсер етпейді. Себебі Қазақстанның табиғаты олар үшін көк тиын. Өткен жылдың шілде ... ... ... ... тұқымдас балықтарды аулауға мараторий жарияланды. Қара уылдырықты экспорттауға да рұқсат етілмеді. ... ... ... 4 ... ... қалды. Ал сол уылдырықтың Америкадағы құны 14 млн доллар. 2002 жылдың 7 ... күні ... ... ... бес ... ... ... мөлшері көрсетілді. Сонда Қазақстан 23,5 тонна уылдырық экспорттауға ... ... ... ... ... кездерде сондай уылдырық бір самолетке тиеліп, шетелдерге жөнелтіліп отырған. Қысқасы, қазір теңіз тіршілігіне ... ... ... қоры ... ... Оны ... көреді. Олар бір-бір ұшқыр моторларға мініп алып, балық сақшыларын маңайлатпай кетеді дейді. Мемлекеттік ... ... ... ... неге мінбейді? Балық инспекторларының тікұшақтар алуына да мүмкіншіліктері де бар. Осы тұрғыдан алғанда қызыл балықтарды ... ... ... ... ... - алдамшы сөз. Биылғы бозторғайлардың қырылуына да броконьерлер кінәлі ме? Жоқ, оның бір ғана ... бар, ол - ... ... ... қазу ... ... ... лай су, ыссы фонтан, жер астынан атылған инертті газ. Нәтижесінде теңіз тіршілігі қырғыеға ... Оны ... ... де ... ... де ... болады. Әрине, мұнай керек, бірақ теңіз табиғаты құрыса, ол байлықтың құны көк тиын. Теңіз тіршілігі қалай болғанда да ... ... ... Балқаш көлінің экологиялық жағдайы
Балқаш көлі алабында да қүрделі экологиялық жағдай қалыптасып ... 1970 жылы ... ... Іле ... ... бөгені мен су электр станциясының (СЭС) салынуы ... су ... ... ... ... болды. Іле өзенінің гидрологиялық режимі өзгеріп, жалпы Іле-Балқаш алабындағы экологиялық жағдай өзгере бастады. Қапшағай су торабын жобалау ... Іле ... ... табиғат кешенінің жағдайы ескерілмеді. Соның нәтижесінде онда тіршілік ететін жануар дүниесіне (ондатр, балық, т.б.) және ауыл ... көп зиян ... ... ... суландырып, күріш егу жобасы да толық жүзеге аспай қалды. Қыруар қаржы текке жұмсалды. Іле ... ... ... оның кері ... Балқаш көліне тиді. Суармалы алқаптардың көлемінің есепсіз кеңейтілуі, төменгі Іле ... ... кен ... ... бастау көлдің болашағы үшін қауіпті. Болжау бойынша, XXI ғасырдың ... ... ... ... ... ... шығысының тұзды шалшыққа айналуы мүмкін. Бұл өз кезегінде Балқаш маңындағы ландшафтылар мен ... ... ... ... ... шөлге айналдырады. Көл деңгейінің төмендеуі оның суының шамадан тыс минералдануына әкеп соғуда. Бұл, бір ... ... ... көлге қайта келіп құятын су құрамында әр түрлі тұздардың көп болуына байланысты. Сонымен ... ... ... Балқаш маңы аймағының климат жағдайларына да әсерін тигізеді. Су айдынының тәуліктік температураны, ауа ылғалдылығын реттеуші ретіндегі әсері өз күшін ... ... ... Балқаштың тартылуы Батыс Сібір мен Қазақстандағы географиялық зоналардың шекараларын ... ... ... ... ... ... ... тропикалық ормандар оттегінің басты көзі және оттегі тепе-теңдігін сақтауда үлкен роль атқарады. Сондықтан тропикалық ... деп те ... ... 50 ... ... қатысуымен Жер бетіндегі ормандардың 2/3 бөлігі, ал соңғы 100 жылда Жер бетіндегі ... ... 40% ... Жыл ... ... ... 15-20 млн ... (Финляндия аумағындай) Спопикалы қ ормандар жойылуда. Соңғы 10 жыл ... ... ... ... 90%-ға ... ... ... құрайды. Ең көп шығынға ұшыр ап жатқан ... ... ... , ... ... Тайланд жатады. Егер тропикалық ормандар осындай қарқынмен жойыла берсе 30-40 ... соң Жер ... ... ... ... ... ормандар аумағының азаюы әсерінен атмосферадағы оттегінің мөлшері XX ғасырдың ортасымен салыстырғанда жыл ... 10-12 млрд ... ... ал көмір қышқыл газының мөлшері 10-12%-ға көбеюде, яғни, оттегі тепе- теңдігінің бұзылу қаупі бар.
Ормандардың жойылуының басты себептері: орман алқаптарының ауыл ... ... ... үшін өңделуі, ағаш отындарға сұраныстың артуы, ормандарды өнеркәсіп қажеттігі үшін қырқу және ... ... ... ... іске ... тропикалық аймақтарға көшуін мысалы, Бразилияда (Амазонияны колонизациялау жобасын іске асыру үшін) ауыл шаруашылығы үшін жаңа жерлерді ... ... ... ... ... ... ... Америкасы мен Кариб бассейні елдерінде экспортқа шығару үшін мал шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... Дамушы елдердегі кедей халық санының өсуі энергетикалық кризиспен бірге ормандардың жойылуының тағы бір себебі болып табылады.
БҰҰ-ның мәліметтері бойынша, ... ... және ... Америкасы елдеріндегі ауыл тұрғындарының шамамен 90%, қала халқының 30% негізінен ағаш ... ... ... орман дайындау жұмыстары әдетте қырқылған ағаш орнына ағаш егілмей, экологиялық талаптар орындалмай жүргізіледі.
БҰҰ-ның Рио-де Жанейродағы конференциясынан (1992 ж.) соң ... ... ... ... ... проблемасы бойынша халықаралық келісімге дайын екендіктерін растады. 1993 жылы ... ... ... кездесуде әлемнің барлық климаттық аймақтарында орман шаруашылығының дамуын қамтамасыз ететін бағдарламалар жасау және оны ... ... ... ... құру жөнінде ойлар айтылды.
Қазақстан аумағының 3,2% ғана орманды алқап. Мамандардың пікірінше, еліміз орман қорғау ісі бойынша әлемдік ... көп ... ... ... Осы ... ... ұлттық орман саясаты қалыптасқан жоқ . Соңғы кездері ағашты заңсыз кесу ... ... ... ... ... ... ... 40%-ын құрайтын сексеуілді отау күшейіп барады. Ал сексеуілдің онсыз да ... ... ... аз, топырағы құнарсыз, құмды аймақтарда өсетіні бәрімізғе белгілі. Айта кетерлігі, 1992 жылы ... ... ... ісі 80,7 мың ... ... он ... сон 2002 жылы бұл көрсеткіш 8,9 мың гектарға дейін қысқарған.
Су тапшылығын көптеген ғалымдар соңғы кездегі атмосферада көмір ... газы ... ... ... температураның көтерілуімен байланыстырады. Осыдан бірін-бірі тудыратын проблемалардың тізбегін жасау қиын емес: энергияның көп бөлінуі (энергетикалық проблемаларды шешу) - парникті ... -- су ... -- ... ... ... ... Соңғы 100 жылда температура шамамен 0,6°С-қа көтерілді. Әсіресе 1995-1998 жылдары температура қатты көтерілді. Көмір қышқыл ... ... және ... да ... жылу ... ... ... эффектіні (жылу эффектін) күшейтуде. Одан да маңызды фактор - ... және ... ... су ... ... Осының әсерінен Үндістан, Қытай, АҚШ-тың кейбір аудандарында жер асты суларының деңгейі ... ... ... жерлерде суғару жұмыстары үшін жаңбыр суын емес, тереңде орналасқан қазба суларын пайдалануға мәжбүр.
Қытайдық ұлы ... бірі ... ... Сары ... тек ... ... ғана ... АҚШ-тағы ірі Колорадо өзені де Тынық мұхитқа ... құя ... ... мен Сырдария өзендері де бұрынғыдай Арал теңізіне жете ... ... ... ... ... экологиялық ахуалды нашарлатып азық-түлік тапшылығына алып келуде.
2.2 Шөлейттену
Экожүйедегі тепе-теңдіктің бұзылуына және белгілі бір ... ... ... ... формаларының деградацияға ұшырауына алып келетін табиғи және антропогендік ... ... ... адамның қатысуынсыз табиғи экожүйенің орнына қайта келмейтіндей өсімдіктер жамылғысын жоғалтуы шөлейттену деп аталады. Шөлейттену негізінен ылғалы тапшы аудандарда табиғи және ... ... ... ... ... ... Қырқу, жайылымдарды үздіксіз пайдалану, суғару жұмыстары кезінде су ресурстарын үнемсіз ... және т.б. ... ... ... ... барлық табиғи аймақтарында жүруде.
Қазіргі таңда әлемнің әртүрлі елдеріндегі ... ... ... - табиғи ресурстарды шаруашылықта пайдалану құрылымының сол ландшафтың табиғи мүмкіншілігіне сәйкес болмауы, халық санының өсуі, антропогенді ... ... ... ... ... жағдайының төмендігі. БҰҰ-ның 1985 жылғы мәліметтері бойынша, сол кездің өзінде ... ... ... 9 млн ... ... және жыл ... 7 млн ... жер пайдаланудан шығып қалуда. Шөлейттену процесі жалпы жер ... ... - 19%, ... - 23%, Австралияда - 45%, Оңтүстік Америкада - 10%- ын құрайды. Сахара шөлі оңтүстікке қарай жылына ... 6 км ... ... Азияның таулы аудандарында, Арал және Балқаш төңірегінде, Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанның биік зоналы геожүйелерін қоса (Тянь-Шань, ... ... ... ... жүруде. Амудария мен Сырдария өзендерінің суларын ауыл шаруашылығының қажетіне пайдалану Арал ... ... ... ... тақыр жазықтықтардың пайда болуына алып келді. Сондай-ақ Арал төңірегі ... ... ... көлді-батпақты және тоғайлы табиғи кешендердің тұздың жиналуы молая түскен гало-ксерофитті кешендерге ... және ... ... және ... қалдықтар - түзілген жерлерінде пайдаланылмайтын, ауыл шаруашылығының басқа салаларында өнім ретінде немесе қайта өңдеу арқылы пайдалануға болатын өнеркәсіп, ... ... және т.б. ... ... ... ... адам ... заттарды (монша, кір жуу, асхана, емхана және т.б. қоса) пайдаланғаннан кейін қалатын, тұрмыста пайдаға аспайтын қатты (сондай-ақ ақпа ... ... ... - ... ... ... қалдықтар әлемнің көптеген елдерінің проблемасы. Мысалы, АҚШ-та жыл сайын 150 млн тоннадан аса, Жапонияда - 72 млн тоннадан аса қалдықтар ... ... ... ... ... көптеген елдерде қоқыстарды өңдеу қондырғылары (тәулігіне 900 тоннаға дейін) орнатыла бастады.
Соңғы жылдары тірі организмдердің улануына алып келетін қауіпті (улы) ... ... ... Бұл - ауыл ... пайдаланылмай қалған улы химикаттар, құрамында канцерогенді және мутагенді ... бар ... ... ... ... КСРО ... химиялық , яғни, кезінде көміліп ұмытылып кеткен, бертін келе тұрғын үйлер және басқа да ... ... ... ... ... ... бар. Уақыт өте келе сол жердегі тұрғылықты халық әртүрлі ауруларға ұшырай бастайды. ... ... ... ... санақ бойынша АҚШ-та 32 мың жерде, Германияда - 50 ООО, ... - 4000 ... ... ... - 3200 көзі ... ... ЯДРОЛЫҚ ПОЛИГОНЫ
3.1 Семей ядролық полигонының өмірге келуі
Еліміздің тарихындағы ең қайғылы парақтардың бірі - Семей ... ... ... ... ... ... ... жарылыс дауысы 1949 жылы тамыздың 29-ы, таңғы сағат 7-де естілді. ... ... ... ... ... ... жер үсті және жер асты ядролық сынақтарының өткізілуі нәтижесінде атмосфераға, гидросфераға және литосфераға өте үлкен мөлшерде радиоактивті материалдаршығарылды. Тек ... ... ... ғана емес, соған жақын жатқан орасан үлкен аумақтар да (Павлодар, Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Жезқазған облыстары және Ресей ... ... ... ... ластануға ұшырады. Соның нәтижесінде сол аумақтағы көптеген тірі ағзалар және тұрғын халықтар зардап шекті.
Қазақстандағы сансыз ядролық зерттеулердің салдарлары әлі де ... ... жоқ. ... ақын Олжас Сүлейменовтыңбасшылығымен Невада -- Семей экологиялық қозғалысы Семей ядролық ... ... ... ... ... салды. Бұл қозғалысқа Қазақстанның көптеген халқы кеңінен қатысты. Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев республикада ядролық сынақтар өткізугемораторий жариялады. ... Н. Ә. ... ... 1991 жылы тамыздың 29-да қол қойылды.) Соңғы сынақтардан бері он жылдан астам уақыт өткеніне қарамастан, Семей ядролық полигонының белдемі күні ... ... ... кауіпті аудан болып есептеледі. Өйткені онда ұзақ сақталатын радиоактивті заттар ... ... ... күні ... ... топырақ және өсімдіктер ластанған. Қазақстан Үкіметі Семей ядролық полигонымен шектесіп жатқан аудандар аймағындағы ... ... ... жөнінде бірқатар шұғыл шаралар қабылдады. АҚШ пен ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерді жүргізуге елеулі қаржылық көмек көрсетуде. КСРО заманында Қазақстан аумағында атом бомбалары сынақтан өтті. Ол үшін ... 18 млн га жер ... ... ... ... ашылды. Бастапқысынды адамдарға, жануарлар мен табиғатқа тікелей зардабын тигізген ашық ... ... ... ... жер ... ... ... Атом бомбаларының жарылыстары сұмдық ауыр болды. Семей маңындағы радиациялық әсер аймағында тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан азап ... 1949 ... 1963 ... ... жер бетінде жасалған сынақтардың зардабы әсіресе мол болғаны рас. Бұл аймақтағы аурулардың ... 1990 ... ... ... ... ... Облыста онкологиялық, жүрек-қан тамыр, жүйке және психикалық аурулар саны күрт өсті. Азап шегіп, өлім құшқан ... ... ... ... ... ... Бұның өзі қазақ ұлтының келешегіне төнген зор қауіп болатын 1980 жылдардың аяғына қарай халықтың ... ... ... жеткен еді. Басқа ядролық державалармен салыстырғанда, Қазақстан аумағында қиратқыш әлуеті жағынан орасан зор ядролық арсенал болды. Қазақстандағы қарудың жиынтық ядролық ... ... ... ... ... ықтимал дұшпандарының аса маңызды стратегиялық объектілерінің барлығының тамтығын да қалдырмауға ... ... Бұл ... ... ... халқы бар мыңнан астам қаланы, ол былай тұрсын, тұтас бір мемлекеттерді, тіпті континенттерді жермен жексен етуге мүмкіндік беретін. Қазақстан стратегиялық ... пен оны ... ... ... жай ғана орын ... жоқ. ... елде ... сұмдық әскери-техникалық әлует қуаты жағынан тұтас бір индустрия, өзіндік бір еді. КСРО-ның ... ... ... ... ... ... циклды: ядролық қаруды сынау, жаңғырту және өндіру ... ... ... ... алды. Негізгі бөлім
Невада-Семей полигонының инфрақұрылымы
Сол ядролық сынақ полигондарының бірі - Семей полигоны Кеңес Одағының аса ... ... ... болды. Осынау полигонның кемел инфрақұрылымы: Курчатов қаласын (Семей - 21), реакторлар кешенін, , ... ... ( ... ... ... ... ... басқа да ұсақ тәжірибелік алаңдарды қамтиды. Семей ядролық полигонның осынау тәжірибелік алаңдарында 456 ядролық жарылыс ... ... ... атом ... ... ... ... арттыруға ғана емес, оның жаңа түрлерін де жасауға мүмкіндік берді.
3.2 Семей ядролық ... ... ... ... ... радиоактивті өнімдері аймақтың барлық елді мекендерін жауып ... ... ... ... ... не ... жатқаны туралы титімдей түсінігі жоқ жақындағы ауылдардың тұрғындары радиациялық сәуленің сұмдық дозасын алды. Халыққа сынақ ... ... де еді. ... жарылыстар туралы халыққа 1953 жылдан бастап қана ескертіле бастады. Онда адамдар мен малды ... ... ... аймағынан уақытша көшіру, оларды қарабайыр қорғаныш объектілеріне, орларға немесе кепелерге ... ... ... ... кейін адамдар радиациядан былғанған жерлердегі өз үйлеріне оралып отырды. Жарылыс толқыны көптеген үйлер терезесінің шынысын ұшырып жіберген, кейбір ... ... ... ... ... алдында уақытша көшірілген адамдар полигон жанындағы туған ... ... ... ... олардың көбісі үйінің орнын сипап қалды, не қақырап кеткен қабырғаларды көрді. Семей ядролық ... ... ... ... ... шын да жүйелі деректер Қазақ КСР Ғылым академиясы жүргізген кең ауқымды медициналық-экологиялық зерттеулердің нәтижесінде алынды. Зерттеулерді, ғылыми экспедицияларды профессор Б. ... ... ... ... ... механизмі қазіргі кезде едәуір жақсы парықталған. Бұл орайда ең қауіптісі - ... ... ... ... ... ... өзгерістерге соқтыруға мүмкін екендігі. 1949 жылғы алғашқы жер бетіндегі жарылыстан бастап Семей және Павлодар облыстарының радиациялық сәулеленудің ықпалына ұшыраған ... ... ... ... ... ... ... өсіп келе жатқаны байқалады. Бұлар өкпе мен сүт бездерінің рагы, лимфогемобластоз және басқа да қатерлі ісікті патологиялары. ... ... рак ... сынақтар басталғалы бері үш есе өсті. Семей полигонына жақын нақ сол аудандарда жетілуіндегі әртүрлі ауытқулар, тәндік және ... ... ... ... ... ерекше көп келеді. Мамандардың айтуынша, соны бәрі нақ қысқа мерзімді және қалдықты радиацияның кесірінен болатын генетикалық мутациямен байланысты. ... ғана ... жер де азап ... ... ... ... ... жердің құнарлығын азайтады. Жерде орасан зор микроэлементтер: темір, мыс, ... және ... ... әрттүрлі дәнді дақылдар адам организміне сіңеді.
Сутегілік құрылымы РДС-2 бұйымы дегеннің қуаты жағынан соған дейін болып көрмеген. ... 1953 ... 12 ... Семей ядролық полигонының төңірегін тетірентті. Оның қуаты 480 килотонна еді. Жарылыстан ... ... ... ... ... радиоактивті газдардың саңырауқұлақ секілді бұлты 16 километр биіктікке көтерілді. Осы жарылыстан кейін ... ... ... ... ... дала шөптері бірнеше күн бойы көгілдір сәуле шығарып тұрды. 1955 жылы 22 ... ... ... ... ... ... үстінен ұшып бара жатып, жаңадан жасалған қуаты 1,7 мегатонна болатын, термоядролық РДС-37 зарядын тастады. ... бір ... ... ... жарылды. Бұл жарылыстың соққы толқыны мен жер қабатының дірілі бүкіл дерлік Қазақстан аумағы мен ... ... ... ... ... жылдар арасында Семей полигонындағы Дегелең тауының жер астындағы шахталарында 340 ... ... Бұл ... жыл ... 14-18 ... ... өткізіліп тұрды. Осынау жарылыстың салдарынан бір көздері жартастардан құралған Дегелең тауы іс жүзінде киыршық тас ... ... Жер ... әрбір үшінші жарылыстан соң, жарылыс нәтижесінде пайда болған жарықтар мен саңылаулардан радиоактивті газ шығып кетіп жатты. 1989 жылы 12 ақпанда ... ... ... ... ... ... ... қуаты 70 килотоннадан астам ядролық заряд жарылды. Соның салдарынан жер бетінде саңылаулар пайда болып, олардан екі тәулік бойы ... ... ... ... ... пайда болған радиоактивті бұлт 30 мыңнан астам адам тұратын аумақты бүркеді. Бұл аймақта радиациялық фон 3000-4000 микрорентгенге жетті. Бұл көрсеткіш ... ... ... 15-20 ... ... табиғи радиациялық фоннан екі жүз есе асып түсті.
ҚОРЫТЫНДЫ.
ғылыми-техникалық революцияның бір көрінісі - ауыл шаруашылығының қарқынды:
* ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... мен ... жасанды жолмен алынған
жаңа сорттарын қолдану;
* химияландыру (улы химикаттар мен тыңайтқыштарды
пайдалану);
* мелиорация (суғармалы жерлердің көлемін ұлғайту)
жолдармен ... екі түрі ... XX ... 60-70 ... ... болды. Оның бастамасын көтерген мексикандық селекционер Норман Берлоуг ... Ол ескі ... ... ... 3 есе көп ... жаңа сортын сұрыптап шығарды. Н.Берлоугтан кейін басқа селекционерлер де жаңа жүғері, мақта, күріш ... ... ... ... Тек жем-шөппен ғана емес, витаминдермен, антибиотиктермен, сондай-ақ салмағы тез артуы үшін - өсу ... ... ... ... ... ... ... Осы революцияның арқасында астықты дақылдардың өнімділігі 2-3 есе артып, өнімдердің ассортименті екі есе көбейді. Қазіргі шығарылып жатқан өнімдердің жартысынан көбі 1950 ... ... ... Кейбір дамушы елдер, мысалы, Үндістан астыққа деген сұранысын өзі ... ете ... ... ... ... сұранысын қанағаттандырғанмен, көптеген жағымсыз жағдайларға: топырақтың деградацияға ұшырауына, ауыл шаруашылығы өнімдерінің төмендеуіне және т.б. алып келді.
2. 80-ші ... ... ... ... егер ауыл ... ... энергияны дәл осылай жұмсай берсе екінші болатыны туралы айта бастады. Оның негізінде - ауыл ... ... мал ... ... ... технология бойынша өңдеуге ауысу принциптері жатыр.
Селекционерлер сорттарға қарағанда қолайсыз жағдайларда, тыңайтқыштың аз ... арам ... ... және ... ... ... жоғары өнім беретін сорттарды шығаруға ауыса бастады. Бұл үшін жергілікті мәдени өсімдіктер популяциясы кеңінен қолданылуда. Екінші бір бағыты, ... ... ... салдарларымен күресетін әдістерді қолдану. Ал негізінен - ... ... ... ... ... ... энергияны төмендетіп, өсімдіктер зиянкестерімен күресу де биологиялық әдістерді пайдалану болып табылады.
Экологиялық қауіп. Экологиялық проблемаларды ... шешу - ... ... және ... бар жауапкершілігі мол экологиялық саясат жүргізу жағдайында ғана ... Кез- ... ... ... ... ... ... мөлшерін минималды, мейлінше төмен жасауды білдіретін экологиялық қауіп концепциясы осы ережелердің бірі ... ... ... қоршаған ортаға тигізетін зардаптың қауіптің деңгейі басты мәселе болып табылады. Экологиялық қауіп концепциясының талабына сәйкес алдымен адамның ... мен ... ... ... әсер ететін факторлар кешенін анықтау қажет. Осының негізінде әртүрлі шешімдердің ішінен ең қолайлысы таңдап алынады. Экологиялық қауіп -- бұл ... ... ... ... жоспарланып отырған адамның іс-әрекеті әсерінен, қоршаған табиғи ортаның экологиялық деградацияға немесе тұрақсыз, құбылмалы жағдайға ұшырау ықтималдығы.
Экожүйе өздігінен ... ... ... пен жүйенің орнықтылығын бұзатын факторлар болмаған жағдайда өзін-өзі толтырып, қалыпқа әкеліп отырады. ... ... ... ... - ... стихиялы құбылыстар (жер сілкінісі, топан су), тірі табиғат (эпидемиялар, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Экологиялық қауіп - адам қателігі, адамзат қоғамының іс-әрекеті нәтижесінде тіршілік ағымының бұзылу ықтималдығы. Жақсартуға талпынамын деп, адам көбіне ... ... ... ... алып ... Бір ... жақсартамын деп, басқа жүйелердің мүмкіншілігін ескере бермейді.
Техникалық ғимараттар мен коммуникацияларды пайдалану кезінде ... ... арта ... ... ... құбыр желілерінің зақымдануы, темір жол апаттары, өнеркәсіптегі үлкен авариялар жиі ... ... ... ... ... ... жағдайлардың 45%, авиаката- строфалардың 60%, теңіз катастрофаларының 80% адам Қателіктеріне байланысты. Қоршаған ортаның деградацияға ұшырау мен болып жатқан экологиялық ... ... жоқ ... ... ... айта ... ... 1972 жылы қант қамыстарына зиян келтіретін көртышқандармен ... ... үшін ... ... ... алып ... Бірақ ол жануарлардың тек көртышқандарды ғана емес, жергілікті фаунаның көптеген түрлерін де құртып жіберетінін ... ... жоқ. Бар ... 10 жыл ... ... ... үлкен өзгерістер жүріп, көртышқандар өздері үшін жаңа экологиялық қуыс тауып дәл бұрынғыдай қант қамысына зиян әкелуде. Ал ... ... ... ... түрлерінің саны күрт төмендеп кетті. Шығыс Африкада леопардтарды (Panthera pardus) жаппай қыру, үй жануарларының қас жауына айналған павиандардың санының кұрт ... алып ... Ал ... ... ... (Canis latrans) қыру ... үшін үлкен проблемаға айналған қояндардың көбеюіне алып келді. ... ... ... - Алматы, 2008
2. Экология және табиғат қорғау, А.Қ.Құсайынов. - ... ... ... ... ... ... Алматы-1998
4. Экология негіздері,Жатқанбаев.Ж.Ж, Алматы-2003
5.Табиғатты пайдалану экономикасы, Н.Қ.Мамыраев, Е.М.Үпішев, М.С.Тонкопий. Алматы-2005ж
6.Құқық негіздері,Қ.И.Оспанова,Алматы-2006ж
7 . Е.Баянов ... 2001ж
8. А. ... Г. ... Қ.Айтхожин. Алматы 2006 ж.
9.Қазақстан Республикасының Конститутциясы,Алматы,1995ж
10. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі,Алматы,2007ж
11.Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы, ... ... ... Жалпы білім беретін мектептің, , 2-басылымы, М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның экологиялық мәселелері20 бет
Қазақстанның экологиялық мәселелері туралы11 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
Батыс Қазақстан экологиясы мен географиясы15 бет
Қазақстан Респбуликасындағы экологиялық қауіпсіздікті жетілдіру жолдары21 бет
Қазақстан Республикасының экологиялық жағдайы17 бет
Қазақстандағы автотранспорттың экологиялық қауіпсіздігінің проблемалары және оны шешу жолдары64 бет
Қазақстандағы экологиялық проблемалары туралы7 бет
Қазақстанның экологиялық проблемалары. Экологиялық зардап аймағы8 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь