Орыс Географиялық Қоғамы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Орыс Географиялық Қоғамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.1 Қоғамның 1845.1861 жылдардағы қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.2 Қоғамның Орынбор бөлімшесінің құрылуы және қызметі ... ... ... ... ... 22

2. Қазақстан тарихын зерттеудегі Орыс Географиялық
Қоғамының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.1 Орыс Географиялық Қоғамының Түркістан бөлімінің ғалымдары мен өлкетанушыларының Қазақстанның оңтүстігіндегі
халықты зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
2.2 Орыс Географиялық Қоғамының Семей бөлімшесінің құрылуы және Қазақстанның шығысын зерттеудегі рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Халқымыздың ғасырлар бойы армандаған тәуелсіздікке жеткен қазіргі күні болашақтағы беріктігімізді іске асыруда өткен тарихымызды жеткілікті тұрғыда саралап, үлгі алар жақтарын жаңғыртып, кемшіліктерінен қорытынды шығара білу қазіргі басты керек талабы екендігі белгілі. Сол себептен еліміздің тарихының кейбір кем жерлерін әлі де тереңдей зерттеп, оны толтыруда XIX ғасырдың басында құрылған Орыс Географиялық Қоғамының үлесі айтарлықтай үлкен. Ғасыр бойында тынбай қыруар еңбек атқарған Қоғам мүшелерінің жұмыстары қазақ халқымыздың өткен тарихы мен этнографиясы туралы бай, әрі ғылым үшін құндылығы шексіз материалдар береді. Осы тұрғыдан алып қарағанда Қазақстанның өлкелері мен өңірлернің тарихын тың мәліметтермен, құнды мұрағат құжаттары арқылы зерттеп, оның өзіндік ерекшелігін айқындау, осы арқылы нақты шындыққа негізделген біртұтас ел тарихын жасауда бұл Қоғамның атқарған жұмысы зор. Әсіресе Қоғам мүшелері ғасыр бойында жинаған деректері, жазған еңбектері Шығыс өңірінің тарихынан терең сыр шертеді. Сонымен қатар Орынбор, Оңтүстік Қазақстан және еліміздің басқа өңірлерін этнографиялық, археологиялық, топографиялық, тарихи зерттеуде Орыс Географиялық Қоғамының мүшелері мен экспедицияларының жүргізген зерттеулері, сондай-ақ қазақ халқының арасынан шыққан зиялылардың ғылыми еңбектері, очерктері мен монографиялары, мақалалары мен альбомдарын көпшілікке таныстыру, еліміздің тарихы үшін құндысын алудың маңызы зор.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Орыс Географиялық Қоғамы XIX ғасырда құрылып, өзінің ғылыми зерттеу жұмысын әртүрлі салада және көптеген аймақтарда бастаған еді. Сондай аймақтар қатарына Қазақ даласы да кірген еді. Ресей империясының отарлық саясатының мүддесі бұл істе ең маңызды түрткі болған десек қате айтпаймыз. Сол уақытта Ресей үшін әлі тың, мүлде зерттелмеген қазақ жері, оны мекендеген халық қызығушылық тұғызды. Бұл халықтың тыныс-тіршілігін, мінезін, әдет ғұрпын, дінін, жерінің берер байлығын білу отарлық үкіметтің басты мақсаты болды. Сол себептен Қоғам қызметінің бастапқы кезенінде ұстанған позициясы осы сипатта болған еді. Алайда Қоғамның құрамында болған шенеуніктер мен ғалымдар ең алдымен ғылым үшін қызмет етті. Орыс Географиялық Қоғамы туралы зерттеулер ертеден-ақ басталған. Сондай зерттеу еңбегінің қатарына 1966 жылы жарық көрген Э.А. Масановтың «Очерк истории этнографического изучения казахского народа в ССР» кітабы жатады. Э.А. Масановтың бұл еңбегі Орыс Географиялық Қоғамының XIX ғасырда құрылу сәтінен бастап, дәлірек айтсақ 1845-1861 жылдар аралығындағы атқарған қызметі туралы мәлімет береді. Еңбек өте жоғары дәрежеде және автордың өзіндік сыни пікірімен жазылған. Бұны мысалы Қоғам мүшесі болған В.В. Григорьевтың атқарған еңбегіне байланысты кеңестік ғалымдардың пікрлерінің бір жерден шықпау мәселесінен көре аламыз. Масановтың этнография ғылымының шебер маманы А.И. Добромыслов пен А.Ю. Якубовксийдің Григорьев туралы өзі шынайы деп таныған пікірлерін келтіре кетіп, В.В. Григорьевтың қазақтардың тарихы мен тұрмысын зерттеуде үлкен еңбек сіңіргенін және қазақтарды басқарушы ретінде әділдігімен ерекшеленді деп өзінің қорытындысын берген [1.139-б.]. Сонымен қатар бұл еңбекте сол уақытта қазақ даласында болып өткен барлық экспедициялар, олардың жүргізген зерттеулерінің нәтижелері туралы толық, әрі құнды мәліметтер ала аламыз. Арал өңірінде жүріп өткен А.И. Бутаковпен пен А.И. Макшеевтың экспедициясы, 1850-1851 жылдары П.И. Небольсиннің Орынбор, Орал, Астрахань және көптеген қазақ ауылдарына жасаған сапарлары, 1856-1857 жылдары қазақ даласының оңтүстік-шығыс және шығыс аймақтарына П.П. Семенов Тянь-Шанскийдің сапары туралы Масанов терең сипаттама береді, сапар нәтижесінде жазылған ғылыми еңбектері жайлы айтады. Негізінен автор Географиялық Қоғамның қазақ даласын этнографиялық жағынан зерттеулері туралы неғұрлым көбірек жазады. Сонымен бірге Қоғам құрамында қазақ жерінде ашылған Орынбор, Түркістан, Семей бөлімшелерінің қызметі баяндалады. Автордың бұл еңбекті
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в ССР. – Издательство «Наука» Казахской ССР Алма-Ата. 1966. - 321 с.
2. Бейсенова А.С. Первооткрыватели : научно-популярная литература / Для детей ст. шк. возраста. – Алма-Ата : Жалын, 1987.-152 с.
3. Цымбульский В.В. Научные экспедиции по Казахстану (А. Гумбольдт, П. Чихачев, Г. Щуровский). – Алма-Ата : Казахстан, 1988. – 184 с.
4. Отчет Императорского Русского Географического Общества за 1883 г., СПб : Тип. А.С. Суворина, 1884. – 186 с.
5. Қарасаев Г.М. Қазақстанның Шығыс өңірі XVIII-XX ғасыр басындағы батыс орыс зерттеушілері шығармаларында, ғылыми-көпшілік басылымдар деректерінде (тарихнамалық бағыт). - Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 396 б., 48 б. сурет
6. Белгібаев М. Орыс географиялық бөлімінің Семей бөлімшесі // Геграфия және табиғат. № 3 - 2004, 3-11 бет.
7. Белгібаев М. Орыс географиялық бөлімінің XX ғасырда атқарған жұмысы // № 4 – 2004, 3-10 бет.
8. Белгібаев М. Орыс географиялық бөлімінің XX ғасырда атқарған жұмысы // № 5 – 2004, 3-11 бет.
9. Бейсенова А.С. Исторические основы географических исследований Казахстана. – Алматы, 2001. - 318 с.
10. Приложение к отчету Императорского Географического Общества, СПб : Тип. В. Безобразова и Комп., 1881. -201 с.
11. Оглезнева Г.Н. Русское географическое общество : Изучение народов северо-востока Азии, 1845-1917 гг. – Новосибирск : Наука, 1994. – 615 с.
12. Русское географическое общество 150 лет. – Москва : Прогресс :Пангея, 1995. - 411 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе…..................................................................
...........................................3
1. Орыс ... ... ... ... ... ... ... құрылуы және
қызметі....................22
2. Қазақстан тарихын ... Орыс ... Орыс ... ... ... ... ғалымдары мен
өлкетанушыларының Қазақстанның оңтүстігіндегі
халықты
зерттеуі..................................................................
............................27
2. Орыс Географиялық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы армандаған
тәуелсіздікке жеткен қазіргі күні болашақтағы ... іске ... ... жеткілікті тұрғыда саралап, үлгі алар жақтарын жаңғыртып,
кемшіліктерінен қорытынды шығара білу қазіргі басты керек ... ... Сол ... ... тарихының кейбір кем жерлерін әлі де
тереңдей зерттеп, оны ... XIX ... ... ... ... ... үлесі айтарлықтай үлкен. Ғасыр бойында тынбай қыруар
еңбек атқарған Қоғам мүшелерінің жұмыстары қазақ халқымыздың өткен тарихы
мен ... ... бай, әрі ... үшін ... ... ... Осы ... алып қарағанда Қазақстанның өлкелері мен өңірлернің
тарихын тың мәліметтермен, құнды мұрағат құжаттары арқылы ... ... ... ... осы ... ... шындыққа негізделген
біртұтас ел тарихын жасауда бұл ... ... ... зор. ... Қоғам
мүшелері ғасыр бойында жинаған деректері, жазған еңбектері Шығыс өңірінің
тарихынан терең сыр шертеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық, археологиялық, топографиялық,
тарихи зерттеуде Орыс Географиялық Қоғамының мүшелері мен экспедицияларының
жүргізген зерттеулері, сондай-ақ ... ... ... ... ... еңбектері, очерктері мен монографиялары, мақалалары ... ... ... ... ... үшін ... ... зор.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Орыс Географиялық Қоғамы XIX ғасырда
құрылып, өзінің ... ... ... ... ... және ... ... еді. Сондай аймақтар қатарына Қазақ даласы да кірген
еді. Ресей империясының отарлық саясатының ... бұл істе ең ... ... ... қате айтпаймыз. Сол уақытта Ресей үшін әлі тың, мүлде
зерттелмеген қазақ жері, оны ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігін, мінезін, әдет ғұрпын, дінін, жерінің берер
байлығын білу ... ... ... ... ... Сол ... Қоғам
қызметінің бастапқы кезенінде ұстанған позициясы осы сипатта ... ... ... ... ... шенеуніктер мен ғалымдар ең алдымен ғылым
үшін қызмет етті. Орыс Географиялық Қоғамы ... ... ... ... ... еңбегінің қатарына 1966 жылы жарық көрген ... ... ... ... изучения казахского народа в
ССР» кітабы жатады. Э.А. Масановтың бұл еңбегі Орыс ... ... ... құрылу сәтінен бастап, ... ... ... ... ... қызметі туралы мәлімет береді. Еңбек өте ... және ... ... сыни ... ... Бұны ... ... болған В.В. Григорьевтың атқарған еңбегіне байланысты кеңестік
ғалымдардың пікрлерінің бір жерден ... ... көре ... ... ... шебер маманы А.И. Добромыслов пен ... ... ... өзі шынайы деп таныған ... ... В.В. ... ... ... мен ... зерттеуде үлкен
еңбек сіңіргенін және қазақтарды басқарушы ретінде әділдігімен ерекшеленді
деп өзінің қорытындысын берген [1.139-б.]. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... болып өткен барлық экспедициялар, олардың жүргізген
зерттеулерінің нәтижелері туралы толық, әрі ... ... ала ... ... ... ... А.И. Бутаковпен пен А.И. Макшеевтың экспедициясы,
1850-1851 жылдары П.И. Небольсиннің ... ... ... және ... ... ... ... 1856-1857 жылдары қазақ даласының
оңтүстік-шығыс және шығыс аймақтарына П.П. Семенов ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жазылған ғылыми
еңбектері жайлы айтады. Негізінен автор Географиялық Қоғамның қазақ даласын
этнографиялық жағынан ... ... ... ... ... ... ... құрамында қазақ жерінде ашылған Орынбор, Түркістан, ... ... ... Автордың бұл еңбекті жазу барысында
қазақ зиялыларының атқарған қызметі туралы шынайы мәлімет және әділ ... ... көре ... Ол ... Ш.Ш. ... Ы. ... ... М.С.К. Бабаджанов еңбектері туралы баяндау кезінде ... Әр ... ... қызметі, жергілікті өлкетанушылар мен
зерттеушілердің жинақтаған мәліметтері сол ... ... ... ... мен ... ... және сәулет өнерінің ескерткіштері
жайлы ... ... ... ... ең ... Масанов Орыс
Географиялық Қоғамының жұмысына қорытынды ... және ... ... ... мәдениеті мен тұрмысын зерттеуде үлкен жұмыс атқарғанын,
сондай-ақ сол ... ... орыс ... ... ... туралы айтады.
Орыс Географиялық Қоғамы туралы мәлімет беретін келесі ... ... ... шыққан В.З. Галиевтың «Ссыльные революционеры в ... ... XIX ... ... Бұл ... XIX ғасырда Ресей
патшалығының саясатына кері әсер етуші деп танылған ... ... ... ... арналған. Олардың қатарына Е.П. Михаэлис, Г.Н.
Потанин және тағы ... ... Бұл ... ... ауыр ... жергілікті халықпен тез араласып кетіп, оның ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл
қызығушылықтарын өздерінің ізденістерінің жемісі болған ғылыми еңбектерінде
баяндады. Олардың барлығын ... ... пен ... – ол ... ... ... ... сөзді А.С. Бейсенованың 1987 жылы шыққан «Первооткрыватели»
кітабы ... ... ... өз еңбегін қазақ даласына ... ... ... ... ... ... ... осы экспедициялар
жинақтаған материалдар мен тың жаңалықтарына аударылады. А.С. Бейсенованың
осы төңірікте жазылған, 2001 жылы ... ... ... основы
географических исследований Казахстана» еңбегі жайлы айтатын болсақ,
автордың бұл еңбегі ... ... ... ... Қазақстан жерін
географиялық жағынан зерттеуге көп көңіл бөледі. Сол ... ... ... атқарған қызметі баяндалады.
Жұмыстың мақсаты. Курс жұмысының басты мақсаты осы ... ... ... ... ... үшін маңызды материалдарды бір
жүйеге келтіру болып табылады.
Жұмыстың міндеттері. Жоғарыда аталған мақсатқа жету үшін ... ... Орыс ... Қоғамының 1845-1861 жылдарда атқарған қызметі
туралы сипаттау;
2. Қоғамның Орынбор бөлімшесінің құрылуы мен жұмысына тоқталу;
3. Орыс Географиялық Қоғамының ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігіндегі халықты ... ... Орыс ... ... ... бөлімшесінің құрылуы және
Қазақстанның шығысын зерттеудегі орнын ашып ... ... ... Қазақстанның қазіргі территориясының
оңтүстігі мен оңтүстік-шығысын және Каспий мен Арал маңын, сондай-ақ
шығысын ... ... ... Орыс Географиялық Қоғамының 1845 жылдан
бастап 1930 жылға дейінгі атқарған қызметі көрсетілген.
Жұмыстың әдістемелік негізі. Курс жұмысын жазу ... ... ... ... салыстырмалы
2. Тарихи типологиялық
3. Ретроспективті әдіс
4. Сан әдістер
Жұмыстың тәжірибелік маңызы. Курс жұмысының ... ... ... ... ... ... мамандарын дайындауда
пайдалануға болады. Сонымен қатар семинар, ... ... ... ... курс ... кезінде қолдануға болады.
Жұмыстың құрылымы. Курс жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды
мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың ... ... ... ... ... Орыс ... деп аталады. Бұл бөлімде 1845 жылы Қоғамның құрылу сәтінен бастап
1861 жылға дейінгі қызметі ... ... ... Я.В. ... ... зерттеуі мен М.И. Иваниннің Ішкі Бөкей Ордасы мен ... ... ... Ары ... А.И. ... пен А.И. Макшеевтың,
П.И. Небольсиннің, Г.В. Колмогоров пен П.П. ... ... ... және тағы ... ... жерін зерттеудегі жетістіктері туралы
мәлімет беріледі. Бөлімде қазақтың бір туар ұлы, ... ... Ш.Ш. ... ... ... ... ... қатар бұл бөлімде Орыс Географиялық Қоғамының құрамында
ашылған Орынбор бөлімшесінің қазақ жері мен ... ... орны ... ... ... қызмет еткен орыс шенеуніктері мен
өлкетанушылардың атқарған еңбегі өте зор ... көре ... ... ... тарихын зерттеудегі Орыс Географиялық
Қоғамының дамуы деп ... Бұл ... ... ... ... ... ашылған Түркістан мен Семей бөлімшелерінің ғылыми ізденістері мен
оның ... ... ... ... ... мен Семей
өңіріндегі саяси жер аударылғандардың, сондай-ақ қазақ ... ... осы ... анық көре ... ... қорыта айтқанда, Орыс
Географиялық Қоғамының қатарында ... ... ... тарихын
зерттеудегі атқарған еңбегі өте зор. Сол ... ... ... ... көптеген жақтарын оқып білуге мүмкіндік береді.
1. Орыс географиялық қоғамы
1.1 Қоғамның 1845-1861 жылдардағы қызметі.
XIX ғасырдың ортасы орыс этнографиясы тарихында ... орын ... жылы ... Орыс ... ... құрылады. Қоғам құрамында
Этнография бөлімі ашылады. Бұл ... ... ... ... ... ... орыс ... ... және ... ... ... ... ... реформа алдындағы жағдайда өтті (В.Г. Белинский, А.И.
Герцен, Н.Г. ... Н.А. ... Сол ... осы жылдар
Қоғамның және орыс этнографиясының тарихында ерекше кезең деп көрсетілді.
Орыс ... ... ... ... екі ... орта ... өзен аймағы мен Қазақ даласының ... және ... ... ... ... Сонымен қатар 1847-1861 жылдар аралығында ол
қазақ халқы туралы көптеген ... мен ... ... ... олардың авторлары Қоғам мүшелері және Қазақ даласында
қызмет еткен шенеуніктер еді. Сондай-ақ бұл басылымдардың беттерінде ... XVIII ... аяғы және XIX ... ... орыс ... ... ... еңбектері жарық көрді. 1846 жылы Орыс Географиялық
Қоғамы Петербург және Орынбор мұрағаттарында сақталған ... ... Азия ... ... ... ... ... Сол жылы Я.В.
Ханыковтың ұсынысы бойынша Жалпы география бөлімі Қазақ ... ... ... ... Орыс геграфиялық қоғамының қазақтар туралы
жариялаған ... ... Я.В. ... пен М.И. ... мақалалары бар
еді.
Я.В. Ханыков (1818-1862) талантты орыс географы және картографы, ... ... тек қана ... ... және ... ... жатқан
елдердің географиясын зерттеуге арнады. 1839 жылы ол өзінің ... ... ... ... атты ғылыми жұмысын жазды.
«Очерк состояния Внутренней киргизской орды в 1841 году» атты ... ... ... ... және автордың өз ізденістерінің
жемісі болып табылады. Бұл ... ... ... ішкі ... ... және ... тұрақтар орны, халық саны, саз және ағаш
үйлердің саны, сауда ... мен орда ... ... Сонымен қатар
Ханыков «Карта земель киргизов Внутренней и Малой орды» (1845), «Карта
Аральского моря и ... ... с их ... (1855) ... ... Географиялық Қоғамының келесі мүшесі М.И. Иванин (1801-1874)
Орынбор аймағында кейбір үзілістермен 1835 ... 1855 ... ... ... Басында жергілікті корпустың офицері болып, кейін Ішкі ... ... ... меңгерушісі болып қызмет істейді. ... ең ... ... ... на полуостров Мангышлак в 1846 году»
атты ... ... ... ... ... сол ... ... Кіші жүздің адай руы туралы этнографиялық мәліметтер беріледі.
Автор Маңғышлақтың барлық бөліктерінде болып, суармалы жер ... ... ... ... көңіл бөледі. Иванинді қазақтардың ... ... ... ... ... аурулары мен
медециналық білімдері, діни сенімдері, ходжаларға табынуы қызықтырды.
Арал маңындағы қазақтар туралы ... және тың ... ... ... болған А.И. Бутаковтың (1816-1869) экспедициясы жинады. Бірақ
бұл ... ... ... ... ... ... Географиялық Қоғамы жариялады. А.И. Бутаков пен оның жол серігі А.И.
Макшеев Арал маңының шығыс және ... ... ... ... ... жартылай отырықшы, ал солтүстігінде – мал шаруашылығын
жүргізумен өмір сүретінін ... Олар Арал ... тек қана ... ... игерген еді. Бұл жерлердегі халықтың тұрмыс жағдайы өте
нашар, кедейлік ... ... ... ... рет атап ... сұрапыл жағдайы және хиуалықтардың ... ... ... ... ... жағдайын одан бетер қиындатуда еді [1.128-
б.]. Алайда, бұның барлығына ... ... ... қарағанда жер өңдеді, суармалы құрылғылар салды, өзендердің
ескі ... ... ... ... айналысты.
Бутаковпен экспедиция құрамында болған Ұлы украиндық ақын Г.Г.
Шевченко Арал теңізінің ... мен ... ... ... ... кезде Киев мұражайында сақталған ... ... ... ... пеш жағуда», «Қазақтар от алдында», «Қазақтар киіз
үйде», «Қос-Аралдағы қазақ тұрағы», «Ат ... ... ... ... пен А. И, ... еңбектері мен Г.Г. Шевченконың
суреттерінің құндылығы болып мәліметтердің нақтылығы мен анықтылығында
болып ... ... ... ... өте ... болып келеді. Ол Арал
теңізінің нақты картасын ... Арал ... ... –географиялық және
этнографиялық сипатта зерттеді.
Қазақ даласына алғашқы ғылыми сапарды Орыс Географиялы Қоғамының
қолдау көрсетуімен 1850 жылы ... П.И. ... ... ... жылдарда ол Орынборда, Оралда, Астраханьда және көптеген қазақ
ауылдарында болды. ... ... ... ... ... мен ... жұмыстарына негіз болған бай этнографиялық және
статистикалық материалдар жинады. Солардың ішінде ең ... ... ... ... с ... ... еңбегі ие болды. Еңбектің «Караваны ... атты бір ... ... ... ... ... 1852 ... мақала болып басылып шықты. Сондай-ақ қазақтар ... ... ... ... у ... ... башкир, и у калмыков»,
«Рассказы ... (1854) ... ... ... Өкінішке орай
Небольсин өз материалдарын әр түрлі баспаларда жүйесіз түрде ... ... ... ... Орыс ... ... ... және
қатысуымен Қазақ даласына бірнеше географиялық, статистикалық экспедициялар
жіберілді. Жетісуда 1849 және 1851 жылдары ... ... ... ... ... тау ... А. Влангали саяхаттаған
еді. Ертіс өзенінің бассейнінде болған С.И. Гуляев екі қызықты мақала жазып
қалдырды. Біріншісі «О ... ... в ... ... ... мақалада археологиялық ескерткіштер туралы болса, «Заметки об ... ... , им ... ... ... және этнографиялық
материалдар беріледі. Орал мен Алтайдың археологиялық ескерткіштерін ... Э.И. ... ... 1854 жылы Ішкі ... ... ... ... тапсырмасы бойынша этнографиялық материалдарды И.П.
Корнилов жинады. «Статистическое обозрение Сибири» құнды еңбегін 1854 жылы
Ю.А. Гагмейстер жарыққа шығарады ... ... ... «О ... и ... киргизских
степях Сибирского ведомства» мақаласында (1855) қазақ үй тұрмысының және
қолөнерін сипаттай ... ... рет ... ... ... еңбек еңбек жағдайына көңіл аударады. Ол қазақтар арасында үш жыл
болып, бұл сұрақтарды жақсы қарастырды. Алайда, өзі ... ... ... ... орай Колмогоров таптық қайшылықтар өткірлігін және
қазақ ауылдарындағы еңбекшілерді қанау жағдайын өз ... ... ... ... Г.В. ... «О ... ... в
киргизских степях Сибирского ведомства» (1859) еңбегі де маңызды болып
табылады.
1856-1857 ... ... ... ... және ... ... орыс ... П.П. Семенов Тянь-Шанский (1827-1914) болып
өтті. Оның басты мақсаты Тянь-Шаньды зерттеу еді. ... ... ... ... ... толық есеп жазған жоқ болатын. Ол Географиялық
Қоғамға бірнеше ... және ... ... ... ... ... ... Бірақ елу жыл өткен соң өзінің мемуарларының
екінші томында ол өзінің осы ... ... ... ... Семенов
мәліметтерінің ішінде ерекше қызуғышылықты автордың өзі субарбитор ... ... ... ... ... Саяхатшының сондай-ақ
Жетсудың археологиялық ескерткіштері, Ұлы жүздің шығуы мен тарихы ... ... ... ол ... мен ... ... Қытай
жылнамасындағы үйсіндермен жақындастығы туралы болжам айтады [1.133-б.].
Тянь-Шаньға сапарының материалдарын және А.И. ... П.И. ... ... ... П.П. ... ... ... Российской империи» (1863-1885, 5 т.) еңбегін ... ... Оның көп ... ... халқына арналған еді
(«Киргиз-кайсаки и киргизы», «Большая орда», Внутренняя киргизская орда»).
Өкінішке орай біз қарастырып отырған жылдары ... ... ... ... ұйымдастырылған жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... алмады.
Сол себептен қалыптасқан жағдайды түзеу үшін Орыс Географиялық Қоғамы
Түркістан аймағы мен ... және Орта ... ... тұрғыдан аз
зерттелген аудандарына В.В. Радловты жібереді.
XIX ғасырдың ортасында Орынбор Петербургтен ... ... ... этнографиялық зерттеулерінің екінші ірі орталығы болады. ... ... ... ... ... отрядтар, ғылыми
экспедициялар, сауда керуендері ... ... осы ... ... ... патшалық шенеуніктер этнографиялық материалдарды қазақ
даласын сәтті басқару үшін пайдаланып отырған. Мұрағаттарда ... ... ... ... ... ... саны, мал
шаруашылығы мен жер ... ... ... ... және ... діни нанымдары туралы толық мәлімет береді.
Этнографиялық материалдар кей-кезде шенеуніктерімен тікелей ғылым
үшін жиналды. 1857-1862 жылдар аралығында ... ... және ... үшін ... ... заттар жиналды [1.135-б.]. 1858 жылы 53-
ші дистанциясының ... ... ... ... ... ... ... ғимараттың қирандаларына қазба жұмыстарын жүргізді.
Орынборлық және ... ... ... ... ... ... ... білімді және ірі ... ... ... ... ... орыс ... В.В Григорьев, В.В.
Вильяминов-Зернов, Н.И. Ильминский, А.А. Бобровников бар ... ... ... ... ... отарлық саясатын
қолдаушы, орыс буржуазиялық-дворяндық шығыстанудың академиялық бағыттың
белді мүшесі ... ... ... ондай шығыстанушыларды жан-жақты
пайдаланып, оларды жетекші әкімшілік ... ... ... ... 1851 жылы Я.В. ... В.В. Григорьев, В.В. Вельяминов-Зернов
Орынбор және Самар генерал-губернаторлығына ... ... ... ... ... ... ол ... даласына тереңдей бірнеше сапар
жасайды. Григорьевтың Қазақ даласындағы қызметін бағалауда зерттеушілеріің
пікірі бірдей емес. Кейбір пікрлер ... ... ... ... ... ұстанып, патшалық үкіметінің отарлау саясатын қолдап, оны жүргізуге
көмек көрсеткен. Оның ... ... ... ... ... ... еңбектері патшалық Ресейдің отарлық саясаты жасаған істерін
мадақтауға орыстандыру ... ... ... ... тарих пен
қазақ халқының этнографиясының шебер маманы А.И. Добросмыслов алғашқылардың
бірі болып Григорьев туралы пікірін атады: ... ... ... олардың тұрмыстық және басқа жағдайларын ескере ... ... ... Сондай-ақ ол бұл халықтың ағарту ісі мен азаматтығының
дамуына үлкен үлес ... ... ... зерттеушілердің арасында тек
А.Ю. Якубовский ғана В.В. Григорьевке шынайы баға береді: ... ... ол ... ... шенеуніктірден ерекшеленді. Бірнеше
жылдар бойында В.В. ... ... ... ... ... ... ... белсенді күресті. Әсіресе
В.В.Григорьев қазақ ақсүйектерін қолдауды талап еткен ... көп ... ... ... ... ... ... тоқтатқан жоқ. Географиялық
Қоғам өзінің 1856 жылғы есебінде В.В. ... ... ... ... шығу тегі мен ... ... мәлімет жинаумен айналысып
жатқанын хабарлайды. В.В. Григорьев қазақтар мен Орталық Азия халықтары
туралы ... ... ... жинаған. 1803 жылы ол
Орынборда баспаға «Описание Хивинского ханства и ... туда ... ... ... ... Қолжазба Қазақ даласының
батысының көне тарихынан қызықты ... ... ... ... ... ... бірі «Письмо из Зауральской степи» (1862) хаты
«Султан Мендали Пералиев» деген ... ... ... хатын ерекше
қорытындысы мен қазақ халқы туралы құнды мәліметтерімен үлкен танымалға ие
болды.
Григорьевтың замандасы, әріптесі және ... ... ... ... орыс ... В.В. Вельяминов-Зернов (1830-1904). Ол 1851-
1904 жылдарда Орынборда қызмет етіп, қазақ ... жиі ... және ... және ... ... үшін ... Ол орыс ... шептері (Ескі және Жаңа), Ембіде, ... ... және ... ... тау етектерінде болып,
Жетісудағы Қапал бекінісіне дейін жетеді. В.В. ... ... аз ... ... материалдарды ол өзінің ірі «Историческое
известия о ... и ... ... со ... ... со времени
кончины Абул-Хайрхана (1748-1765)» атты еңбегінің негізі ретінде қолданды.
В.В. ... ... ... ... ... ... ол Бұхар хандығының, Қазақ даласының және көршілес елдердің (XIII
ғасыр) тарихын баяндайтын «Абдулла-намэ» құнды ... ... ... ... ... ... айналысты.
1856 жылы Петербургқа көшіп келген соң Қасым хандығының тарихын және
қазақ халқының көне тарихын ... ... 1864 жылы ... ... ... о касимовских царях и царевичах»
еңбегінің екінші бөлімінде баяндайды [1.142-б.]. Бұл ... XV- ... ... ... ... құнды және маңызды
монографиялық жұмыс болып табылады. Кітаптың негізгі ... ... ... (1564), ... ... ... «Хабиб-ас-иштар» (1523,4),
«Джахан-ара» (1564,5), «Абдаллах-наме» (XVII ғасырдың басы) сияқты керемет
шығыс қолжазбалары жатты. В.В. ... ... ... ... ... қатысты мәліметтерін жазып алып, түп ... және ... де өз ... ... Бұл ... айналымға қосылуы
ғалымның қазақ халқының тарихнамасындағы басты жетістігі. Оның ... ... ... XV ... II ... ... негізді
болды. Сонымен қатар бұл еңбекте қазақтардың үш жүзге бөлінуі себептері де
қарастырылды. Автордың ойы ... ... ... пен ... нығаюы олардың көпшілік көшпелілердің арасынан бөлініп шығып,
жартылай ... ... ... ... ... Орналасқан жеріне
байланысты Орта жүз деген атауды иеленді. Орта жүздің пайда болуымен қазақ
жерлері үш ордаға – ... : Ұлы, Орта және ... ... Алайда бұл пікір
кеңестік ғылымда қолдау таппады. Ішкі саяси оқиғаларды сипаттаумен қатар
В.В. Вельяминов-Зерновтың кітабында алғаш рет ... ... ... ... ... Моғолстан және Сібір хандығымен қарым-қатынасы
туралы айтады. В.В. ... ... ... тарихын жазуда үлкен
үлес қосқан ірі орыс ... орыс ... және ... Н.И. Ильминский (1822-1891) өзінің
миссионерлік қызметімен белгілі болып, ... ... ... өз үлесін қосқан адам. Қазандық діни академиясының (1846-1858)
оқытушысы және «Бабыр-наманы» бірінші басып шығарушы (1857) ... ... ... ... ... комиссияның кіші тілмашы қызметіне
орналасады. Бұл жерде Н.И. Ильминский В.В. Григорьевтың ... ... ... меңгеруді алдына мақсат етіп қояды. 1859 жылы ... ... оның ... ... ... ... ... Ильминский оның хаттарын, іскерлік ... мен ол ... ... маңыздыларын жария етеді (1861). Қазақ ауылына сапары
кезінде ол тұрмыс, фольклор, тілді жақсы білетін ... ... ... ... тырысатын. Осылайша ертегіші Марабайдан Ильминский
халық еретегісі ... ... ... 1861 жылы жариялайды. 1858 жылы
Ильминский «Замечание о ... и ... ... атты мақаласын жария
етеді. Мақалада ... ... ... ... материалдарын Ильминский 1860 жылы ... ... ... ... жариялап, кейін бір жылдан ... к ... ... наречия» жинағы қылып шығарады. Кітаптың
кіріспесінде ол: « ... тілі ... ... ... ... ... ... диалекті тобына жатады. Татар тілінен әсіресе фонетикасымен
ерекшеленеді, ... ... ... ... грамматикалық
пішіндерге ие көне түрік және моңғол сөздеріне бай» деп өз ойын ... ... ... Ильминский 1861 жылы «Самоучитель русской грамоты
для киргизов» еңбегін жазады. Жоғарыда көрсетілген ... ... ... ол ... бірі ... орыс ... ... қазақ әліппесін
қолданады.
Орынборда сондай-ақ қарастырып отырған кезеңде ірі орыс монголист-
филологы А.А. Бобровников (1821-1865) ... ... Оның ... ... ... мен ... халқын құруға қатысқан бірқатар
түркі тайпаларының тарихын зерттеуде үлкен ... ие. А.А. ... бірі ... өзінің «Грамматика могольского-калмыцкого языка»
(1849) еңбегінде қазақ ... ірі ... бірі ... түркі шығу
тегі туралы пікірін көпшілік талқысына ... ... ... ... қарай Ішкі орданың қазақ рулары қазақ халқының
ішінде этнографиялық жағынан ең көп ... еді. Оған орда ... ... дәлел. Жоғарыда берілген материалдардың қатарына
А.И. ... ... ... и Внутренняя киргиз-кайсацкая орда»
және Э. Островскийдің «Поездка во Внутреннюю киргизскую орду с ветеринарною
целью» мақалаларын бай ... ... үшін қоса ... ... ... ... «Оренбургские губернские ведомости» әр жұма ... ... ... ... ... көз ... қызықты
этнографиялық мәліметтері басылып шығып отыратын. М. Житков бұл басылымында
«Поездка в ... ... ... в ... ... при ... осени
с зимою» және М. Павловский «Астрономические и ... ... ... ... Газетте әсіресе Ресейдің қазақтар мен
жүргізген саудасы ... ... көп ... ... Я.В. ... ... 1853 жылы ... очерки Оренбургског края» мақаласын жазады.
Батыс Сібірде XIX ғасырдың ортасында ірі ... ... ... 1822 жылдан кейін онда бірітіндеп Сібір ведомствасының қазақтарды
әкімшілік басқаруы шоғырлана бастады.
50-жылдары Омбыда шығыстанушы Н.Ф. Костылецкий ... ... ... мен ... терең зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Н.Ф.
Костылецкий 1840 жылы ... ... ... ... алайда ол өзінің казактык шығу тегіне байланысты шығыстанумен
айналыса алмады. Ол өте жоғары білімді ... ... ... көз-
қарас ұстанған адам еді. Кадеттерді тәрбиелеуде жұмысында сіңірген ... үшін ... ... генерал Анненков 1851 жылы Н.Ф.
Костылецкийді казактар қатарынан шығаруға қол ... Н.Ф. ... ... ... ... және ... қазақтар арасында
өскендіктен қазақ тілін ертеден үйренеді. Костылецйкийдің қағаздарында И.Н.
Березин «Қозы Көрпеш пен Баян ... ... үш ... тауып алған. Ол
поэманы терең зерттеуді, оның ертедегі түп ... ... ... ... ... ... деп ... жасайды. Костылецкий поэмасының аудармасын 50-
жылдары жасаған. 1877 жылы Березин бұл аударманың үзінділерін және «Едіге»
поэмасының үзіндісін жариялайды.
Қазақ ... ... ... еңбек еткен келесі орыс шығыстанушы
А.А. Сотников (1812 жылы ... 1836 жылы ... ... ... аяқтап, 1839 жылы өз еркімен Омбыдағы Сібір ... ... ... Осы жерден ол жыл сайын бірнеше рет қазақ
ауылдарына патшалық әкімшіліктің тапсырмаларын орындау үшін сапармен ... 1840 жылы ол ... ... және Үш ... ... ... ... барып және «қырғыз заңдар жинағын» жазу үшін ... Т.Н. ... ... ... А.А. Сотников қазақтардың
дәстүрлі заңдарын зерттеумен қатар қазақтардың генеологиясын да ... ... ... мен орыс ... ... ... ... және ағартушы-демократ Шоқан (Мұхаммед-Қанапия) Шыңғысұлы
Уәлихановтың (1835-1865) ... ... ... ... ... қазақ еліміздің мәдениет тарихы мен ғылымында артынан ... ... ... тұлға. Шоқанның ғылыми қызметі орыс шығыстану сахнасында
ғылымның кешенді түрде дамыған уақытында өткен болатын. Ол орыс шығыстану
мектебінің ең ... ... ... ... еді. Г.Н. ... ... Уәлихановты «алғашқы қазақтардың бірі ... өз ... ... ... ... деген пікірін айтады [1.152-б.]. Ал оның
еңбектерінің ... Н.И. ... ол ... ... ... жұлдыздай жарқ етті» деп жазады. Ш.Ш. ... ... ... өте ... аяқталған және аяқталмаған этнографиялық зерттеулерін
қалдырған. Оның еңбектерінде біз ерекше бай және ... ... ... мен
идеяларды, қорытындыларды, қызықты болжамдарды, фактілік мәліметтерді таба
аламыз. Бүгінгі ғылым үшін олар өз құндылығын ... ... ... ... ... 1856 жылғы Орталық Тянь-Шаньға саяхаты
сапарында Омбыда Г.Н. Потанинмен және Шоқан ... ... ... ғылыми жұмыстарына бағыт сілтеді. Қырғыз елінде Ыстықкөл сапарында
жүрген Ш.Уәлиханов Семеновпен екінші мәрте ... ... ... ... ... ... ... парасаттылығы, үлкен адамгершілігі
ғалымды тәнті ... ... ... ... ... ... оның атақ-
даңқын бүкіл әлемге жайған, Алтышаһар ... ... ... себепкер
болған П.П. Семенов еді. 1857 жылы 27 ақпанда П.П.Семеновтың ұсынуымен ... ... ... ... Орыс Географиялық Қоғамына мүшелікке
сайланады. П.П. Семенов : «Қашқарға ... ... ... ... ... ... ... мен дарындылығы арқасында, жалғыз Қашқар емес,
бүкіл ... ... ... ... ... үшін аса ... жинап және сол кездегі Қытай Түркістанында болып жатқан
бүліктердің ... ... ... ... бере ... ... офицер
тек қана Уәлиханов» - деп Шоқанды Қашқар сапарына жіберуге ұсыныс ... ... ... Шоқан Еуропа ғалымдары үшін есігі жабық Қашқарияға
барып, бүкіл Алтышаһардың жағдайы туралы ғылыми ... ... ... ... А. Шлагинтвейттің қаза болуы себептері мен ... ... ... ... Түркістанды ғылыми жолмен ... ... ... Ш. ... ... өлкесіне, яғни түгелдей
Ыстықкөл бассейнін алғашқы зерттеуші. Сондай-ақ ... ... рет ... жерін жан-жақты терең зерттеумен қатар қырғыздың «Манас» ... ... ... ... ... ... еді. Ш. ... ғылыми еңбектері XIX ғасырдың екінші жартысында Санкт-Петербургте
Императорлық Орыс Географиялық Қоғамының басылымдарында жарияланып ... Ұлы жүз ... ... ... ... зор.
XIX ғасырдың ортасына дейін XVIII ғасырда айтылған Ұлы жүздің этникалық
тобы мен ... ... ... бір ... ... ... жалған
пікір ғылымда орын алып келген еді. Алайда Ұлы жүз бен қырғыз ... ... аз ... бұл ... дұрыс еместігін дәлелдеу үшін
ғылымда шынайы мәліметтер болған жоқ. 1855-1859 ... ... ... ... ... ... ... ғылымда орын алған
бұл олқылықты толтырды. Сонымен қатар ... ... ... шығу ... ... ... Бұл ... шешімін табуды тарихтағы және
туған халқының этнографиясындағы ... ... деп ... Этногенетикалық
мәселелерді шешу үшін ғалымның қолында шынайы және жан-жақты дерек көздері
болу керек екендігін Ш.Ш. Уәлиханов жақсы түсінді. Ғалым ... ... ... ... ежелгі тарихты зерттеу үшін маңыздлығын өзінің
«Жоңғар очерктері», «Оңтүстік Сібір ... ... ... ... ... көрсетеді [1.153-б.].
Шоқан этнографиялық және фольклорлық дерек көздерін іздеуге,
жинақтауға, зерттеуге, ... сын ... өз ... ... ... ... бөлген. Оның бұл еңбегін келесі мақалалар ... көре ... «Сот ... туралы жазбалар», «Үлкен қазақ-қырғыз
ордасының аңыздары мен хикаялары», ... ... ... ... ... ... ... ол баспаға «Орақ өлеңдері», «Абылай
өлеңдері», «Жоқтау үлгілері» фольклорлық ... ... ... ... ... мен ... зерттеуге Уәлиханов 1853-1856
жылдары кіріскен. Осы жылдары ол ... И.Н. ... хат» және ... ... ... ... ... оқу кезіндегі жазбалар» еңбегін
жазды. Бұл кітап Алтын Орда және Қырым ... ... ... еді. XIX ғасырдың ортасында тархандық ... ... орыс ... ... еді. ... бұл ... белгілі
шығыстанушы И.Н. Березин жемісті еңбек етті, Уәлихановты таңбалардағы
жазулар қызықтырып, И.Н. ... хат пен оның ... ... жазып
жіберген болатын. Шоқанның тархандық таңбалар туралы еңбектері ... ... ... ... ... таңбалар мәтініне тарихи-
этнографиялық және лингвистикалық сараптама жасады.
Көптеген шығыстың қолжазбаларының ... ... ... ... «Джами-ат-тауарих» және Қадырғали Хошум Жалайридің «Джамиат-
тауарих» еңбектері қатты ... ... ... ... орыс ... ... ... 1860 жылы Петербургке келген
кезде сатып алып, еңбекті зерттеуге кіріседі. Басылымды зерттей ... ... ... аудармасына және түсіндірмелеріне баға беруді алдына мақсат етіп
қояды. Шоқан Рашид-ад-диннің шығармасын ... ... оның ... қытайлық дерек көздеріне қарағанда нақтырақ екенін айтады.
Ш.Ш. Уәлиханов, Л.И. ... мен А. ... ... ... ... кезеңге дейін қалыптасқаны туралы болжамын толықтай ... бұл ... ... ... ... ... мен XIV ... жартысында татар-моңғолдық ... ... ... ... ... халқы қалыптасқан соң оның құрамына жеке
рулық-тайпалық құрылымдар құйылғанын Ш.Ш. ... ... ... ... ... құрылымын, жеке рулар мен тайпалардың шығу тегін
зерттей отырып, бұл ... ... Кіші ... құрайтын тайпалар құраған
деген ... ... ... ... ... ... қазақтардың
антропологиялық қалыптасуы, олардың этникалық ... ... ... тыс ... жоқ. Оның ... ... орта ... бас сүйегінің құрлысы мен бет әлпеттерінің түрлері өздерінің
көршілері ... мен ... ... ... ... түркілер
мен монғолдардың араласуынан «монғолдық тамырлардың» сәл басымдылығымен
пайда болды деген ой айтады [6.8-б.].
Сонымен Орыс Географиялық ... ... ... ... ... атқарылған жұмыстың үлкен маңыздылығын көре аламыз. ... М.И ... Кіші орда мен Орта Азия ... ... ... ... ... қазақ жерін алғаш картаға түсірген болса, Иванин сол
кезде ғылымға аз белгілі болған ... пен адай руы ... тың ... мәліметтер ашты. Ал А.И. Бутаковтың ... ... ... ... ... ... мен ... шаруашылықтың
ерешеліктерін, тұрмыс жағдайын баяндап берді. Г.Г. Шевченконың қазақ
өмірінен сыр ... ... ... өз орнын алды. П.П. Семенов Тянь-
Шанскийдің Қазақ даласын географиялық және этнографиялық зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... Уәлихановтың Орыс
Географиялық Қоғамының шеңберінде атқарған еңбегі жайлы үлкен ... ... ... ... паш ... жалғыз сапарының өзі ғылымда
маңызды орынғ ие екені сөзсіз.
1.2 Қоғамның Орынбор бөлімшесінің құрылуы және қызметі.
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... және мәдени орталық бола отырып қазақ халқының этнографиялық тарихын
зерттеуде елеулі орын алып ... ... ... жергілікті зиялылар
өкілдері Орынбордың табиғаты мен халқын зерттеуде қомақты жыл қызмет еткен
едамдар еді. Солардың ішінде Ы. ... В.Н. ... П.Н. ... ... Л.Н. және В.Н. ... А.А. және А.А. ... сынды
азаматтар бар еді [1.168-б.].
Жергілікті іскер адамдар «Оренбургские губернские ... ... ... жазбалар жариялады, мұрағатты жаңа
және ... ... ... ... ... ... 1857-1868
жылдары олар Қазан мұражайы үшін этнографиялық экспонаттарды ... ... Сол ... ... ... ... алғаш рет археологиялық
қазбалар жүргізілді. Этнографиялық жағынан ... ... ... мен А.Н. ... ... ... Орынбордың
мұрағатының материалдарын кеңінен «Киргизская степь Оренбургского
ведомства» (1856) ... ... Л. ... ... ... ... сипаты жағынан географиялық-статистикалық зерттеу болып табылады.
Алайда этнографиялық материалдарды айналып өтті.
1850-1860 ... ... ... ... ... ... (1832-1898) Ішкі орданың тумасы еңбек етті. ... ... ... ... ... Орыс ... ... тығыз қарым-
қатынас орнатып, үнемі қоғам ... ... ... ... және ... заттарын жібере бастады. 1861 жылы ... ... ... ... оны ... етіп ... үш жылдан
соң күміс медальмен марапаттайды. ... ... ... үшін ... ие болған алғашқы қазақ еді. Бабаджановтың алғашқы ... орыс ... П.И. ... ... ... ... жарық
көрді. Өз жұмыстарының бірінде ... ... ... ... ... ... ... деп сипаттайды. «Новости о
кумызе» мақаласында қымыздың қазақ халқы үшін ... және ... ... ... туралы айтады. Кішігірім мақалада Ішкі Ордада
табылған ұсақ археологиялық ... ... ... ... ... М.Г. Тәукен (1813-1894) этнограф болып қызмет етеді. Сұлтан М.Г.
Тәукен орыс ... мен ... ісін ... ... ... ... ... алғашқы қазақ тәрбиеленушісі. Тәукен Орыс Географиялық
Қоғамымен, Қазан мұражайымен ... ... және ... ... ... болып қызмет еткен.
Орыс Географялық бөлімінің Орынборлық бөлімінің ашылуы туралы шешімі
1867 жылы мамырда қабылданды, бірақ ... ... 1868 жылы ... ... ... бөлім мүшелер Қоғамның Жарғысы, Бөлім ... және ... Н.А. ... сөзін тыңдады.
Крыжановскийдің сөзінде бөлімнің келесі міндеттері көрсетілді : ... ... үшін ... ... күштерін зерттеу, пайдалы
қазбалрын игеру мақсатында және жергілікті ... ... ... Алайда Крыжановскийдің айтуы бойынша орыстандыру жұмысын Орынбор
өлкесін мекендейтін ... ... ... ... дінін түпкілікті
зерттеу арқылы жүргізу қажет. Осылайша өлкенің этнографиялық зерттеуі
отарлық саясаттың мүддесіне орай ... ... төрт ... ... ... ... Н.П.
Теоршевский басқарды. Ол өзінің көмекшісі И.П. Покровскиймен ... ... ... ... ... ... ... халқының мәдениеті мен
тұрмысын жетік білетін келесі ... ... В.Н: ... Т. ... ... Р.Г. ... И.А. ... А.И. Оводов, А.О.
Пальчевский, Л.Н. Плотников, А.А. Тилло [4.56-б.]. 1870 жылы бөлім ... атты ... ... ашты, алайда ол ... ... ... (1870, 1872, 1875, 1881) өз ... ... ... ... этнографиясын зерттеуде үлкен еңбек
етті. Бөлім тапсырмасы бойынша мүшелері, негізінен орыс шенеуніктері ... ... ... ауыз ... ... ... туралы
мәліметтерді жинады, халық санағымен айналысты, қысқы және жазғы жайылымдар
картасын жасады. Бөлімнің ... И.А. ... ... атауы туралы
кішігірім жазбалар жазды. Бұл еңбекте алғаш рет географиялық ... ... ... ... ... керектігін және Каспий мен
Арал арасындағы жерді ... ... ... орнына бір сөзбен
Үстірт деп атау керек деп айтады. Бөлімнің басты жетістігі П.И. Рычковтың
«Топография Оренбургской» (1887), ... ... (1896) ... мен ... и ... ... на каторых
представляется ... ... с ... с ней ... ... ... ... шығару болды.
Орыс Географиялық Қоғамының Орынборлық бөлімінің ең бір үздік мүшесі
қазақ ағартушысы, педагог, жазушы және ... ... ... ... еді. ... ұзақ ... В.В. ... пен Н.И. Ильминский сияқты
атақты орыс шығыстанушылардың жетекшілігімен қызмет етеді. Қазақ халқының
этнографиясына қызығушылық ... ... ... өмір бойында
сақталды. Ол жүйелі түрде ғылыми материалдар жинады. Алтынсариннің алғашқы
ғылыми жұмыстары «Орынбор ... ... құда түсу мен ... ... ... ... және «Орынбор ведомствосының
қазақтарының қайтыс болуы мен жоқтау ... ... ... ... ... ... 1870 жылы Орынборлық бөліммен
жарияланады [1.173-б.]. Автормен таңдалған бұл дәстүрлер сол ... ... ... ... өте жақсы сипаттап, оқырманды
қазақ өмірінің қоғамдық тұстарымен таныстырады. Орынборлық бөлімнің отырысы
Алтынсариннің бұл еңбегін ... ... ... өте ... деп ... ... бір ауыздан берген еді. Осыдан кейін
Алтынсаринның ... ... ... ... кең тарай бастады. Мақаланы
П.П. Семенов Тянь-Шанский, В. ... В.В. ... Н.И. ... ... оқу ... басқарушысы Г.Д. Шестаков қоғамдық пікірді
білдіре отырып : «Ыбырай Алтынсарин ... ... тек ... ғана ... ... ... этнографиясы еңбектерімен аударады»
деп өз ойын жазады [1.174-б.].
1872-1873 ... ... ... қазақ өлеңдері ... ... ... ... жылы ... бөлім
этнография саласындағы қажырлы еңбегі үшін Орыс Географиялық ... етіп ... ... ... ... салдарынан бөлімдегі
белсенді әрекет ете алмайды. 1876-1879 жылдар этнографиялық материалдар
негізінде Алтынсарин «Қырғыз хрестоматиясы» ... ... үшін ... ... ... мен ... жиналған ертегілер мен аңыздар,
мақалдар кірді.
Алтынсаринды этнограф ретінде сипаттау үшін оның ... ... ... ие. 1880 жылы ... даласындағы аштық туралы»
мақалаларда қазақ халқының тұрмысы мен ... ... ... ... ... сипаттама береді. Ғалымның ойы бойынша қазақтар бәрібір
заман талабымен отырықшылыққа ... сол ... күш ... ешқандай
қажеттілігінің жоқ екендігін ашық айтады. Жоғарыда аталған мақаламен
Алтынсаринның ... ... ... (1882) ... ... ... мәселесі өзара ұштасып жатыр. Мақала патшалық үкіметтің ... ... ... ... байланысты жазылған.
Орыс Географиялық Қоғамының Орынбор бөлімінің белсенді ... Т.А. ... ... Орынборлық кадет корпусының тәрбиеленушісі
және отарлық мекемелердің ... ... Ол орыс ... беруі мен
мәдениетін жақтаған қазақ зиялыларының өкілі еді. Ақыл тоқтатқан шағында
Т.А. Сейдалин «Неплюевтық ... ... ... жеке ... ... ... руға бөлінушілігін, орыс біліміне қарсы қарауын қатты
сынайды. Ы. Алтынсариннан ... ... адам ... ... жоғары
дәрежедегі этнографиялық «Торғай өзенінің ... ... ... ... ... Орыс ... ... Орынборлық бөліміне
ұсынады. Қазақ библиографиясының маманы А.Е. Алекторов бұл мақала ... ... ... ... және ... ... ... мақала» деп пікрін
айтады [5.265-б.]. Қазақтың заңдық дәстүрлерін зерттеуде Сейдалин ... ... ол ... ... ... де көңіл бөледі.
Сейдалин жинап, орыс тіліне аударған қазақ поэзиясының үлгілері баспаға
С.А. Жантөринның ... ... 1874 және 1875 ... ... жарық
көреді.
С.А. Жантөрин (1837 жылы туған) Орынборлық кадет корпусының Азиаттық
бөлімінің тәрбиеленушісі, ... ... ... ... ... ... ... облысының көптеген ауылдарында болған Жантөрин ориенталистер
конгрессіне көптеген этнографиялық заттар жинайды. Алайда ... ... ... тапшылығынан жетпей қалады. Жантөриннің ғылыми ... оның ... ... ... ... ... ... келесі мүшесі, этнограф Б. ... ... ... белгісіз. Сонымен қатар оның 1857 жылы 18 ақпанда В.В.
Григорьев ... ... өзі ... мәлімет беретін хаты да сақталмаған.
1881 жылы Даулбаев «Рассказ о жизни киргиз Николаевского ... ... с 1830 по 1880 год» ... ... Осы ... үшін Даулбаев
Орыс Географиялық Қоғамының күміс медалін иеленеді. Бұл мақала қазақ
халқының этнографиясын ... ... ... ... ... зерттеулер
революцияға дейінгі кезеңде санаулы ана еді. Сонымен қатар Б. ... ... ... ... ... жинағының авторы.
Қорытындылай келе Орыс Географиялық Қоғамының ... ... ... баға ... болсақ XIX ғасырдың 70-жылдары бөлімнің ... ... ... ... ... Бөлімнің осы уақыттағы қызметі
сөзсіз прогрессивті сипатта ... анық көре ... ... ... ... зиялылыры, солардың ішінде Ы. Алтынсарин, М.С.К.
Бабаджанов, М.Г. Тәукенмен, Т.А, ... мен Б. ... ... ... ... мен тарихының зерттелуіне қомақты үлес қосты [1.180-
б.]. М.С.К. Бабаджанов пен Б. Даулбаевтың Орыс ... ... ... ... алуы ... ... бола алады.
2.Қазақстан тарихын зерттеудегі Орыс Географиялық қоғамының дамуы.
2.2 Орыс ... ... ... бөлімінің ғалымдарымен
өлкетанушыларының Қазақстанның оңтүстігіндегі халықты ... ... ... аяғы ... ... Ресейдің Орта
Азиядағы саясат түбегейлі өзгеріске ұшырады. Егер ... ... ... өзінің орта азиялық ... ... ... және зерттеушілерге олардың шекараларынан өтуге тыйым
салып отырған болса, 1859 жылдан бастап керсінше сырдариялық әскери ... ... ... ... ... және Оңтүстік ... ... ... ... ... ... жерін) көздейді.
Бұл жоспарлар 60-70-жылдары жүзеге асырылады. 1867 жылы ... ... ... ... ... Оның ... Сырдария
(Түркістандық) және Жетісу облыстары кірді. Түркістанның қосылуы және бұл
жерде ... ... ... ... ... тарихи және
этнографиялық сипатта түбегейлі ... ... ... ... ... алдыңғы орында Орта Азияның табиғи байлықтарын
зерттеу, геодезиялық ... ... ... ... ... ... ... орта азиялық халықтардың ... ... ... мен ... ... анықтау сияқты
істер тұрды. Бұл міндеттерді шешуде үлкен рөлді Әскери ... пен ... ... ... экспедициялары Орыс Географиялық қоғамы
мен Түркістан генерал-губернаторлығының қатысуымен ойнады. Орта азиялық Қос
өзен аралығы мен Каспийдің арғы жағы ... ... ... ... ... Хиуа мен Бұқараға дипломатиялық сапарлары мен В.Д. Дандевильдың
Каспийдің шығыс жағын көру үшін жасаған ... ... ... ... ... мен ... ... туралы тарихи-этнографиялық
мәліметтер жинаған М.Н. Галкин (1834 жылы туған) атты шенеунік қатысты.
М.И. Венюков (1832-1901) 1859-1860 ... ... ... ... ... ... Өзінің көптеген еңбектерінде ол – Ұлы жүз
қазақтарына ... ... ... ... ... ... жаңа өлкені зерттеу үшін Түркістанға Г.И. Пашено мен А.И. Макшеевты
жібереді, ал Орыс Географиялық Қоғамы В.В. ... ... ... П.И. ... ... ... ... шығыстанушы, Шет елдер
министірлігінде Азиаттық департаментте қызмет етеді. Ол ... ... ... туралы барлық қажетті ғылыми және басқа
мәліметтер жинау үшін» жіберіледі ... ... бір ... кейін
Түркістандағы қызмет үшін зиянды деп Ташкенттен қайтарылады. П.И. Пашиноның
прогрессивті ойлары, оның орта азиялық ... ... ... ... ... патшалық сатраптарға мүлдем ұнамады.
Осындай жағымсыз жағдайларға қарамастан П.И. Пашино «Туркестанский край в
1866 ... (1868) атты ... ... ... ... және
статистикалық материалдарды жинап үлгереді.
А.И. Макшеевтың (1822-1892) ... ... 1867 жылы ... Ол алғаш рет Түркістан өлкесінің халықтарының ұлттық құрамы мен саны
туралы мәліметтер және жетісулық және ... ... ... ... ... жинайды.
1868 жылы В.В. Григорьев пен П.П. ... Орыс ... ... ... ... ... ... Қоғам Кеңесіне
Барнауылдық тау мектебінің мұғалімі В.В. Радловқа Түркістанға ... орта ... ... кейбір жеке сұрақтарын зерттеуді тапсыру
мәселесін қояды. Ұсыныс авторлары сондай-ақ саяхатшы үшін ерекше бағдарлама
жасап ... В.В. ... ... өз ... 1859 жылдың өзінде
бастаған еді. 10-12 жыл ... ... ... ... мен ... ... құнды және бай материалдар жинады.
Көпшілікке белгілі «Образцы народной литературы ... ... ... ... томы ... ... ... .
В.В. Радловтың саяхатына баға бере отырып В.В. Бартольд : « Бұл
материалдар мен лингвистикалық ... ... ... ... ... барлық сәттіліктері байланысты, сондай-ақ Радловтың
саяхат туралы есебі біздің орта азиялық түркілер жайлы ... ... ... деп ... ... ... [1.181-б.]. Түркі халықтарының
этнографиялық сипаттамасын В.В. Радлов өзінің 60-жылдардағы ... «Aus ... («Из ... екі ... ... береді.
Еңбек 1884 және 1893 жылдары екі рет неміс тілдерінде басылып шығады. Орыс
тілдерінде 1887 жылы ол тек ... ... ... ... ... и ... атты кішкентай ғана брошюра ... В.В. ... Орта Азия ... ... ретінде сипаттай отырып оның
қазақ халқының ... ... ... атай ... ... қате ойларын да ашып көрсетеді. Мысалы, В.В. Радловтың қате
пікірі бойынша соғыс кезіне тән ... ... мен ... ... жағымды, ал бейбітшілік пен тәртіп керсінше кері әсер етеді.
Сондай-ақ ол қазақтардың отырықшылыққа көшу ... ... ... емес ... [1.181-б.].
1867-1868 және 1869-1870 жылдары Түркістанда ұлы орыс суретші-
баталист В.В. ... ... ... Ол Орта Азия ... ... ... ... үшін К.П. Кауфманмен шақырылған болатын.
Өзінің негізгі суреттерін Верещагин 1867 жылы ... ... ... ... еді. Суретші қазақ халқының ұлттық киімдерін салуда
дәлдікті, сәйкестікті ... ... ... 25 ... ... ... төменгі ағысы бойында Верещагин Жанкент қаласының
қирандыларында қазба жұмыстарын жүргізіп, сол ... ... ... жылы ... ... ... Ташкент ірі
ғылыми орталыққа айналды. XIX ғасырдың екінші жартысында бұл жерде ғылыми
қоғамдар, кітапханалар, баспаханалар ашылды, газеттер мен ... ... ... ... сол ... ... әлі ... болған
Хиуа, Қызыл Құм, Сырдария жерлерін ... ... ... ... ... Олардың ғылыми жұмыстарының нәтижәсі
алғаш рет «Туркестанские ведомости» газетінде жарияланады. «Туркестанские
ведомости» ... ашу ... ... статист С.А. Идаров көтереді. С.А.
Идаров бұл ұсынысын 1868 жылы 2 ... ... ... ... С.А.Идаровтың пікірі бойынша бұндай газет екі бөлімнен
тұруы қажет: ресми - үкіметтік басылымдар үшін және генрал-губернаторлық ... мен ... үшін және таза ... ... ... комитет өзінің 1868 жылғы 7 ақпандағы отырысында С.А.
Идаровтың ... ... « ... ... газетінің алғашқы
бес жылында Кауфман газетке өзі түзету жасап ... тек 1874 ... ... И.А. ... ... ... маңызды мақалалар туралы
хабарлап отыруға рұқсат береді. «Туркестанские ведомости 1903 ... ... ... ... ... Сондай-ақ айына төрт рет (2 рет өзбек және 2 рет
қазақ тілінде) газетке «қосымшалар шығып отырған. Алғашқы ... ... ... ... ведомости» газетінің алғашқы нөмірлерінде
Түркістан ... ... ... ... ... ... ... өлкесіндегі саяхаты мен ғылыми
қызметі сәтті болды. Ол 23 жыл бойы ... ... ... көптеген ғылыми қоғамдардың, Орыс Географиялық Қоғамының мүшесі.
Маевтың дәлелдеу бойынша 60-жылдарда орыс ... орыс ... Азия ... маңыздылығы туралы кері екі пікр қалыптасты : 1)
Орта Азия халқы ... ... ... «біздің орыс өркениетіміздің
жоғарлығын» түсінді ... ... 2) ... ... халқын бұрынғы
билеушілердің қанауы мен күш көрсетуінен азат етуімен ... ... ... ... : ол ауыр бюрократиялық бастау. Екі пікірді де Н.А. ... ... ... та және қате деп ... Ол : «Жаңа түсініктегі орыс
адамдарының келуі жергілікті халықтың ... ... ... қажет, бірақ
бұл үшін олардың саны көп ... жеке топ ... ... ... етене араласып кетуі, ортақ қызығушылықтар таба отырып, ... ... ... ... ... халыққа жоғарыдан,
тәкаппарлықпен қарамау шарт» деп жазады [2.96-б.]. Н.А. Маев ... ... мен ... ерте ... бастады. Өзінің «Путеводитель от С-
Петербурга до Ташкента» (1870) атты алғашқы елеулі ... ... өмір ... ... ... ... және қара қырғыз
атауларының шығу төркіні сияқты мәселелерді ... ... Маев ... ... ... ... ... оның топографиясын, археологиясын және ... ... ... ... «К вопросу о ... ... ... ... ... ... да қызығушылық туғызады. Н.А.
Маев жергілікті халықтың суармалы жер өңдеіун ... Оның ойы ... жер ... ... ... ... ... көбеюіне
жағдай жасайды деген.
Түркістанның ғалымдары Қызыл Құм ... ... 1872 жылы бұл ... ... А.П. ... ... Ол (1842
жылы туған) Төменгі Оралда туып ... бұл жер ... ... шекаралас
болғандықтан кішкентайынан қазақ тілін оқиды. ... ... ... ... 1859-1865 жылдары Бірінші оралдық полкіде қызмет етеді.
Осы уақытта этнографиялық жағынан «На ... ... быта ... ... ... 1865 жылы А.П. ... ... өлкесіне
қызметке келіп, орта азиялық хандықтарға қарсы жорыққа қатысады. 1875 жылы
шайқаста қайтыс болады. «Русский ... ... ... ... ведомости» газеттерінде 1869-1874 жылдары А.П. Хорошхиннің
отызға жуық мақалалары жарық көреді, 1876 жылы жеке жинақ ... ... ... : «От ... до ... «От ... ... «Очерки Семиречья», ... ... ... ... ... ... үшін А.П. ... «Кызыл-кумский
дневник» еңбегі құнды (1872) [1.189-б.]. Бұл жылы Хорошхин «Қызыл Құмдық
қазақтарды ... ... ... ... ... ... материалдармен өз күнделігін толтырып отырған. Күнделіктің соңында
«тарихи» және «этнографиялық» очерктер ... ... ... ... ... ... туралы аңыздар, этнографиялықта –
жергілікті қазақтардың саны, қоныстануы туралы мәліметтер келтірілген.
1872 жылы ... ... ... ... ... дайындалады.
Жинаққа Түркістанның этнографиясы, этнология, техника, ауыл шаруашылығы,
табиғаты мен өлке тарихы ... ... ... кіреді. Сол жылы
«Түркістандық альбом» бірнеше дана ғана болып шығады. Түркістандық ... жылы ... ... ... ... ... Бұл
Түркістандағы аз зерттелген бөлік еді. П.И. Лерк ... ... ... Хиуа мен оған ... ... даланың
географиялық, этнографиялық және мәдени-тарихи ... ... ... ... атты ... ... ... Экспедиция мүшелері
Оңтүстік Арал маңы мен Амударияның ... ... ... ... ... ... ... описанные по ... в 1873 г.» ... ... жазады. Монографияда екі
бөлім – «Племя казаки, населяющее дельту Аму-Дарьи» және ... ... ... ... Аму и ее ... бар. 1874 жылы Түркістанда
Орыс Географиялық ... ... ... ... ... ... ... мүшесі суретші Н.Н.
Каразин ... ... ... ... мен ... ... ... отарлау мен орта азиялық хандықтарды бағындыру кезіндегі ... ... ... ... еді.
Осылайша қорытындылай келе, түркістандық ғалымдар 1870-1880 жылдары
қазақ халқының мәдениеті мен тұрмысын зерттеуде үлкен жұмыс ... ... ... өте маңызды ғылыми материалдар мен заттар ... ... ... ... және тарихи мәселелердің басын ашып, одан әрі
дамуына жол салып берді. Түркістандық ғалымдар жазған тарихи-этнографиялық
әдебиет ... ... ... ... мен ... ... ... еңбектері арқылы орыс және әлем қауымдастығы алғаш рет Қызыл Құм, ... ... ... ... ... ... ... орыс авторлары қазақ
ауылдарында болып, кейде онда ... ... ... өмір ... ... және алған әсерлерін түбегейлі өз ... Бұл ... ... халықтың ұлттық құрамын, оның санын,
өзіне ғана тән ерекшелігін зерттеумен айналысты. Түркістандық ... өз ... ... дәрежеде өлкедегі ғылыми ізденістерді ... ... ... ... ... тырысты.
2.2 Орыс Географиялық қоғамының Семей бөлімшесінің ... ... ... ... ... ғасырдың аяғында Ресейде қазақ халқының этнографиялық тарихын
зерттуде елеулі орынға ... ... ие ... 1718 жылы ... Семей қаласы ұзақ уақыт патшалық үкіметтің ... ... ... және ... ... ғана болып келді. Алайда XIX ғасырдың
екінше жартысынан бастап қаланың отарлануының күшейуіне байланысты қала
облыс ... ... ал онда ... ... ... жер ... болуы, типографиялар мен газеттердің ашылуы (1871) оның мәдени
маңыздылығының ... алып ... жылы ... өлке ... мәдениеті мен тұрмысына қызығушылық
танытқан бірінші жергілікті мекеме ... ... ... Комитет
ашылды [6.5-б.]. Патшалық үкіметтің отарлық саясатына қарамастан комитет
жұмысында ... ... ... жер аударылғандар ойнады. XIX ғасырдың 80-
жылдарында Семей жеріне Е.П. Михаэлис, Н.Я. ... А.А. ... ... С.С. ... А.А. ... А.Н. ... В.О. ... Н.Я.
Ватсон сияқты саяси жер аударылғандардың үлкен бір ... ... ... мәдени рухани дамуына өшпес із қалдырды [5.110-б.]. Семейдің
Статистикалық Бөлімінің ... ... және ... ... ... Н.Г. ... оқушысы және ізбасары, Петербург
университетіндегі студенттер толқуының ... (1861) Е.П. ... ... ол ... ... ... ... қазақ халқының тарихы мен
мәдениетін жақсы меңгерді. Қызмет ... ол жиі ... ... ... ... мен ... көптеген съездеріне қатысып,
жауласқан партиялардың арасында делдал болған және ... ... хат ... ... ... жылдары Михаэлис жыл сайын әкімшілік
қаулылардың жобасын және облыс жағдайы туралы есептерді жазып отырды. ... мен ... ... ... 1881 жылы ... ... о
киргизах» заң жинағы шықты [1.251-б.].
Михаэлис Семейден кеткен соң комитетте белсенді рөлді жергілікті ... ... ... Ол өзінің көп уақытын қазақ халқының этнографиялық
зерттеуіне ... ... ол 1866 ... 4 ... ... ... ... достық қарым-қатынаста болды. Маковецкийдің жетекшілігімен
Блек, Гросс және Леонтьев сияқты ... жер ... ... ... зерттеді және 1866 жылы «Материалы для изучения юридических обычаев
киргизов» жинағын ... 1887 жылы П.Е. ... ... ... ... ... облысындағы ғылыми ... ... ... ... жиналыс бұл ұсынысты қолдап, оған
шенеуніктер мен жеке адамдарды бағдарлама жобасы ... ... ... ... ... ... ... П.Е. Маковецкий мен көптеген
саяси жер аударылғандар Семейден кетіп қалады да, бұл іс ... ... ... ... Комитет Семей мұражайы үшін қазақ
тұрмысының заттарын жинаумен айналысады. 1887 жылы отыз экспонаттан тұратын
жинақ Екатеринбургтегі комитетпен ... ... ... ... 80-ші ... ... ... комитет жұмысы тек 1894-
1898 жылдары комитет ... В.П. ... ... Н.Я. Коншин болған соң
жұмыс қайта жанданады. Осы адамдардың ... ... ... ... ... ... және «Памятные книжки ... ... ... ... ... ... ... Семипалатинской
области» 1897 жылы В.П. Никитиннің қолдауымен шығып, онда ... ... В.П. ... ... очерк Семипалатинской
области», В.И. Маевскийдің әйгілі Қоянды жәрмеңкесі ... ... ... ... Орыс ... ... Батыс Сібір бөлімінің Семей
бөлімшесі ресми түрде 1902 жылдың 31 наурызында (13 сәуір) қоғамдық мәжіліс
үйінде көпшіліктің қатысуымен ... ... ... онда ... хатшысы
Н.Я. Коншин сөз сөйлеп, комитет мүшесі Ф.К. Зобнин «О рабстве в киргизксой
степи» баяндамасын ... ... Бұл ... ... үшін ғана ... ... ... жадында өшпес із қалдырған сәулелі сәт еді. ... ... ... көне ... ... саяхатшылар, экспедициялар
мен сол кездегі басты көлік түйелерге жүк артқан сауда керуендеі шартарапқа
өтіп жатты. Императорлық Орыс Географиялық ... ... ... ... ... ашылуы бұл іске жаңа сипат беріп, жандандыра түсті.
1897 жылғы «Памятная книжка...» мәліметтерінде Семей облысында ... ... ... : ... ... ... Қоянды
жәрмеңкесі, Делбегей болысында Шар жәрмеңкесі, Өскеменде ... ... ... және ... жәрмеңкесі жұмыс
істеген. Сібірде айдауда жүрген поляк ақыны белгілі революционер Адольф
Янушкевичтің 1846 жылы 17 ... ... ... ... ... тебе Семипалатинск, несмотря на то, что он меньше и скромнее по ... ... и ... ... чем ... или ... же ... упоминания, как пункт обширной торговли, которую Сибирь
ведет с Китаем, Ташкентом, Кокандом, Бухарой, а также со Средней и ... ... ... ... центр так называемой Омской
области, ныне принадлежащий к Бийскому округу Томской ... ... ... ... от ... и в 700 от Омска, при впадении речки
Семипалатинки В ... ... ... ... на ... ... ... насчитывает до 7000 жителей, более всего татар,
ташкентцев и бухарцев. Поэтому ... одна ... но ... ... язык ... ... повсеместно Даже прекрасная половина
российского племени бегло говорит на нем, как наши дамы по ... деп сол ... ... шаһарының нақты тарихи бейнесін жазып ... ... 1800 ... ... 1913 жылға дейін Ресей империясындағы
бай қалалардың қатарында болғанын, бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін-ақ
оның ... ... ... ... Казбалинов та жазады.
Семей географиялық бөлімшесі ашылғанда 97 құрылтайшы, оның ішінде 27-
сі басқа қалалықтар мүше ... өз ... ... ... бөлімі туралы
Ережені басшылыққа алды. Ал 1924 ... 8 ... ... Орыс
Георгафиялық Қоғамының Семей бөлімі болып ... ... ... ... ... Бөлімше жұмысын жалпы жиналыста сайланып алынатын
құрамында төрағасы, мүшелері, іс басқарушысы бар ... ... ал ...... ... төрт мүше мен ... тұратын Кеңес
басқарып отырды. Бөлімше ашылған ... ... 1907 жылы ... ... Н.Ф. ... одан ... В.А. ... (1907), Б.Г. Герасимов (1907-
1908), Н.Г. Козлов (1908-1911), В.К. ... ... И.Г. ... тағы ... ... ретінде қызмет атқарды [7.3-б.].
Ш. Уәлихановтың досы, қазақ халқының мәденитеі мен ауыз әдебиетін
зерттеуші ... ... ... Г.Н. ... ... өлкесін зерттеуге
қосқан үлесі зор. Ол Орта жүз, Ұлы жүз ... және ... ... ... ... деректермен, мұрағат құжаттарымен
танысады. Потанин Семей облысы Зайсан ... ... ... ... Ішкі Қытайға, Шығыс Тибетке өзінің әйгілі бірнеше ... ... Г.Н. ... ... – бейбітшіл мәдениет шеруі ... 1899 жылы Г.Н. ... ... Хинган экспедициясын жасап, жинаған
қыруар мәліметтері Орта Азия географиясы мен ... ... ... ... баға ... Оның ірі ... ... қатарына
1893 жылы бспа көрген 2 томдық «Тангутско-Тибетская окраина Китая и
Центральной ... ... ... Г.Н: ... ... ... Монғолия
очерктері», «Қазақтың соңғы ханзадасының киіз үйінде», «Орта ғасырлық
Еуропа жотасындағы ... ... (1899) ... түркі, монғол ғылымына
қосқан үлесі болды [1.253-б.]. Потаннинің қазақтың ... ... ... оның інісі Халиулла Өскенбаев ... ... 1898 ... ... ... 8-санына жарияланған. 1919 жылғы «Записки
Семипалатинского Подъотдъела ... ... ... ... он ... ... толығымен Г.Н. Потаниннің
шығармаларына арналды.
Семей географиялық бөлімшесінің ұйымдастырушысы, белсенді ... ... бойы ... ... ... ... ... шіркеу
қызметкері Б.Г. Герасимов есімі Семей өңірінің зерттеуші ретінде ... ... ... ... ... еңбегі ұшан теңіз. Б.
Герасимов Ресей Археологиялық Комисссиясы мен ... ... ... ... ... ... ... ғылыми саяхаттарында
этнографиялық мәліметтер жинаумен қатар Семей өңірінің ... ... ... ... ... жүргізді. Жасаған зерттеулері :
«Поеъздка на ... ... ... ... В ... Алтай»; « Из
Алтайских поговорок»; «Сказки ... в ... ... ... въ ... еңбектеріне негіз болды. «Въ долине Бухтармы»
очеркі үшін ... ... 1912 жылы ... ... ... ... ... ие болды. Автор старообрядтық,
каторгаға айдалғандар кен ... ... ... ... өлкесіне
орналасуын боямасыз бейнелеген.
Семей жерінде туып-өскен ағайынды Николай, Виктор, Федор, Алексей
Белослюдовтардың қазақ халқының ... ... ... есекерткіш
қоюға лайық. Төртеуі де өлкетанушы, суретші, педагог ретінде өлкеде үлкен
ғылыми-зерттеу, ағартушылық қызметке саналы ... ... ... ... өз ... ... ... антропология, археология, ерте
заманғы ... ... ... мен ... нумизматика,
этнографиялық мұражай ашқан. Олар Ертіс өңірін мекендеген қазақ халқының
тарихы мен мәдениетін ... бел шеше ... ... ауыз ... ... ұлы Абай ... орыс тіліне аударып, бастыру ісіне
қозғау салып, үлес қосқан. Ф.Н. ... ... ... ... ... үшін Алтай мен Қарқаралы уездер ... ... 42 ... ... ... ... Белослюдов 1915 жылы
Алтай өңірі қазақтарының ертегілерін, этнографиялық ... ... ... ... ... ... туралы мақала жазып,
Шөже, Орынбай, Арыстан, Біржан-Сара және өзге ... ... ... ... [6.13-б.].
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қазақ зиялылары да саяси
аренаға ... ... ... ... ... ... Қазақ зиялыларынан
Әлихан Бөкейханов Омбыдағы Батыс Сібір Географиялық бөліміне мүше ... ... ... ... ... араласқан, Томск технология
институтының түлегі, Алаш жетекшілернің бірі, ... ... ... ... ... ... университетінің алтын
медальмен бітірген, ұлтымыздың тұңғыш заң магистрі ... ... ... ... үшін ... ... бірі Райымжан Мәрсеков, көпес
Хамитов Мұхаммет және ... ... ... ... ... ... Бөкейханов қазақ мемлекетінің пайда болу тарихына, кіші,
Орта және Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... Сүйік Абылайхановқа қатысыты құжаттарды зерттеу нәтижесінде «Из
переписки (письма) киргизских ханов, султанов и пр. пр.», «Из ... ... ... Орды ... и его ... «Из ... ... Киргизской Орды Абылайханова» атты ғылыми еңбектерін жариялады. Ә.
Бөкейханов 1903 жылы ... ... ... ... ... ... Орыс Географиялық Қоғамының
«Россия. Полное Географическое описание нашего отечества» атты көп ... ... ... ... ... ... края ... его успехи» еңбегінде қазақ өлкесі тас дәуірінен бастап көрініс
табады [6.14-б.]. Алаш ардақтысы Ә. ... ... ... ... ... Абай ... мен ... сөздерін Кәкітай Ысқақ ұлы тұңғыш
жинақтап, 1909 жылы Санкт-Петербургтегі Ілияс Бораганскийдің ... Ә. ... ... көмек көрсетеді.
Ал Семей Орыс Географиялық Қоғамына мүше болған қазақ ... ... ... орыс ... ... пен В. Новиков «Григорий
Потаниннің соңғы саяхаты» атты еңбегінде «Саяхатшылар ат басын ... ... ... ... ... ... қазақтың тұңғыш
құқықтанушысы болатын. Ол ... ... ... Омбы ... қызмет етті» деп жазады [7.4-б.]. Ж. Ақбаев қазақтың ұлы ғалымы
Шоқаннан кейін қазақ халқының ... ... ... ... көптеген құқық терминдерін ғылыми айналымға ... ... ... Қоғамының «Запискиінің» 1907 жылғы 3-ші ... ... по ... вь ... брачному праву, кригизовь-
казакһовь» атты ... ... ... Бұл ... тағы бір ... кейін аталған тақырыпқа ұзақ жылдар бойы кеңестік ... ... ... қазақ заңгерлері көп қалам тартпаған. 1927 жылы
23 қаңтарда Семей техникумында ғылыми конференция өткізіліп, онда Ж. ... ... ... ... ... шығу тегі туралы көлемді
баяндама жасады. Осы ... ... ... Ж. Ақбаевтың бұл еңбегінің
көшірмесі Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылыми Акдемиясының корреспондент
мүшесі Ғ. Сапарғалиевтың жеке ... ... ... болашағы үшін күрескен зиялыларымыздың бірі -
Семей Орыс Географиялық ... ... ... ... ... жылы ... ... толқуына қатысып, режимге қарсылығымен көзге
түседі. Р. ... ... ... ... ... ... ... уалаяты» газетіне жарияланып отырған. Р. Мәрсеков 1902 жылы 22
желтоқсанда Семей Орыс ... ... мүше ... ... беріп, мүше
қызметкер ретінде қабылданған.Оның 1901 жылы ... ... 68-ші ... жарияланған «Киргизы и переселенцы» атты
мақаласы аса құнды еңбек ретінде кітапхана каталогына енгізілген. ... ... ... ... и его ... «Киргизский
народный судъ» және «По поводу статьи въ ... ... газ. ... енген [7.5-б.].
Семей Орыс Географиялық Қоғамының қазақ мүшелері қатарында Алашорда
үкіметі ... ... ... ... ... ірі қоғам
қайраткері Әлімхан Ермеков есімі де бар. Ә. ... ... ... жерімен
байланысы оның бала кезінен басталған. Ә. ... 1920 жылы ... ... В.И. ... ... ... ... кеңейтілген мәжілісінде Қазақ
Автономиялық Республикасын құру және оның ... ... ... жасаған. Ә. Ермеков «Ұлы матеметика курсы» (1935), «Қазақ ... ... (1936) атты ... ... ... Орыс ... Қоғамы «Записки Семипалатинского Подъотдъла
Западно-Сибирского Отдъла Императорского Географического Общества», «Отчет
Семипалатинского Отдела Русского Географического Общества» 1-2 айда ... ... ... ... ... таныстырып отырған.
Географиялық бөлімше ғьлыми-зерттеу жұмысында Бұқтырма ... ... ... ... мен ... алыс ... ... Балқаш көліне арнайы экспедициялар, саяхаттар жасалып,
табиғат ерекшеліктері сан қырынан зерттелді. Жетісу өңірі мен ... ... да ... ... тыс ... ... ... кең шеңберде жүргізуге көбіне қаражат тапшылығы қол байлау
отырған. ... ... ... өзге ... ... өз ... ... жіберумен шектелуге тура келген.Осы
жолмен Казақ Халық Жер Комитеті экспедициясымен бөлім мүшесі ... ... ... ... ... ... ... материалдарды
жинауға және мұражай препараторы В.А.Селевин Қазақ Халық Жер Комиссариаты
мен ... ... Жер ... ... ... көліне көк
шегірткені зерттеп, мұражай үшін орнитологиялық материалдар мен экспонаттар
жинауға жіберілген. Бөлімше мүшесі ғылыми қызметкер В.В. Плешков ... бойы мен ... ... және ботаникалык материалдар жинап,
фотосуретке түсіру үшін ғылыми саяхат жасады. Н.К. Галлер ... ... ... ... ... ... Николаевск және Омбы
калаларына өлкетану жұмысы барысымен танысуға, В.А. ... мен ... ... ... ... 1-ші ... ... конференциясьна
жіберіліп, Семей қаласы маңына археологиялык, ... ... ... ... ... Қарақаба өзенінің бойын мекендеген
Найманның Каратай мен Төртуыл руларын еуропа, орыс ... әлі әсер ... ... алыс ... ел ... таңдап алып, шаруашылык
жүргізу ерекшелігін, әлеуметгік-экономикалык жағдайын 1908 жлы ... И.М. ... : ... ... на ... и на ... атты ... еңбегін жазып, онда қазақтың шұрайлы жерлерін орыс
қоныстанушыларының иемденуі, яғни қазақ жерін ... ... ... жазады
[8.8-б.].
Мұрағат мәліметтеріне сүйеніп Н.Я. Коншин саяси әкімшілік ... ... ... бір ... ... ... 1881—1905 жылдар
арасында жазасын өтеген 213 адам туралы нақты ... ... ... еңбектерін жазған [4.275-б.]. Б.Герасимовтың ... ... ... ... және "Ссыльные поляки в Семипалатинской
области" еңбектеріне кажетті мұрағат мәліметтерін ... ... ... көрсеткен. Семей өлкесінде археологиялык зерттеу жұмыстарын
Статистикалық Комитет секретарлары Е.П. ... пен ... ... ... ... ... ... түпкір-түпкіріне
қазба жұмыстарын жүргізген. Семей маңында Ф.Н. Педащенко археологиялық
іздестіру жұмыстарьн ... ... ... ... ... осы ... ... ел басқару,
сот ісі, сайлау, кооперация, темір жол салу тағы басқа мәселелер талданып,
қызу пікірталас туып ... ... ... ... ... шеңберін шекгеп отырған. ... 1905 жылы ... ... ... ... құру ... ... жұмыс
шеңберін кеңейтіп, талқылауға рұқсат берілмеген. Соған қарамай географиялық
бөлімше әр ... ... ... ... тыс ... ... жасап
отырган. Г.Н.Потанинның 70 жылдық мерейтойын пайдаланып географиялық
бөлімше "Бастауыш білім ... ... ... мәжіліс өткізіп, ол
көпшілік қатыскан ... ... ... ... ең алғаш ... ... ... ... ашық ... ... ... камалуына соққан.
Б. Герасимовтың мәселе көтеруімен 1924 жылы географиялық бөлім Семей
губерниясының өлкетану конференциясын ұйымдастырған. Салтанатты мәжілісті
Губернияның атқару ... ... ... ... бастаған жергілікті
әкімшілік басшылары құттықтау сөз сөйлеп ашып: а) жалпы мәселелер, б)
физикалық география, ... және ... ... в) ... ... д) ... және ... секцияларынан өзекті мәселелерді
талдаған конференция жұмысы 8 ... ... ... ... өлкесінде
атқарылған өлкетану жұмысына байланысты 36 баяндама оқылған. ... ... ... ... ... аса зор мән ... ... бөлімнің тікелей атсалысуымен Өскеменде, Павлодарда, Үлкен
Нарында, Баты селосында және Риддерде кұрылды.
Семей Географиялык ... ... 1929 ... 25 ... "Қазақ-
станды зерттеу коғамының Семей белімі" болып қайта құрылып "Записки" XVIII
басылымының 1-ші томын, ал 1931 жылы ... он ... ... ... ... ... Орыс ... Қоғамы қызмет еткен жьлдары оның құрамында
700 мүшесі болды, далалык өлкенің географиясы, тарихы, мәдениеті сондай-ақ
қазақ елінің этнографиясы мен ... ... ... ... ... баға ... ... ғылыми еңбектер жинақталды.
Қорытынды.
Жоғарыда айтылған Императорлық Орыс Географиялық Қоғамының XIX
ғасырдың ... ... XX ... ... ... ... ... зерттеудегі атқарған қыруар жұмысына қорытынды ... ... Орыс ... ... ... Ресейде қазақ
халқының тарихи-этнографиялық зерттеулер үлкен дәрежеде негізінен ... ... ... шоғырланғаны көрінеді. Қазақ даласын зерттеумен
айналысқан Орыс ... ... ... және ... ... ... ... Семей мен Ташкентте орналасты. Екіншіден,
олардың қызметінің ерекшелігі жазған еңбектерінің өлкетанушылық, жергілікті
сипатта ... ... ... кең ... ... ... ... жағдай көптеген объективті себептермен түсіндіріледі. Қоғам мүшелерінің
көбінің арнайы білімдері болмады және олар ... ... ... ... ... ... Ал ... ғылыми еңбектерінің
негізі болған материалдар қызметтік сапарлар ... ... бос ... және ... ... мен кітапханаларда жиналды. Үшіншіден,
Орыс Географиялық Қоғамының ... ... ... ... ... Қоғамның қызметі үкіметке опозициялық сипатта
болмаса да, ресми қазыналық ... ... да ... ... ... ... ... ұстанымын құрады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Тянь-Шанский, Вельяминов-Зернов, Уәлиханов жемісті еңбек ... ... ... көп ... тарихи-филологиялық бағыттың басым
болуынан көптеген орыс шығыстанушылары қазақ халқының рухани мәдениетін
терең ... ғана ... ... ... басқа көптеген
маңызды ғылыми мәселелері ... ... ... ... Орыс
Географиялық Қоғамының құрылуы, этнография ... ... ... ... журналдарлың ашылуы этнография ғылымын дамытты және
қазақ халқының мәдениеті мен ... ... ... ... ... орыс ... ... ғылым үшін өте пайдалы және
жемісті болды. Оны біз Шоқан Уәлихановтың Потанинмен және Семенов ... ... ... көре ... Орыс ... ... ... халқының тарихы мен мәдениетін, тұрмысын зерттеуді ... ... ... деп ... Отарлық үкіметтің этнография
ғылымының жетістіктерін тек отарлық саясатт мүддесі үшін ... ... орыс ... өздерінің еңбектерін ғылым мен оның ... ... ... зерттеудегі Орыс Географиялық Қоғамыныңдамуы атты
курс жұмысының ... ... Орыс ... ... ... мен жергілікті өлкетанушылар қызметі және Семей бөлімшесінің қазақ
тарихын зерттеудегі орнына арналады. Біріншіден, XIX ғасырдың 50-жылдардың
аяғы мен ... ... ... Орта ... саясаты түбегейлі
өзгеріске ұшырады. Ресейдің бұл өлкені отарлауы үлкен қарқынмен алға ... Сол ... ... ... ... этнографиялық және
түбегейлі зерттеу қажет ... ... ... ... ... Орта ... ... байлықтарын зерттеу геодезиялық түсірулер,
карталар ... ... ... ... ... ... ... құрамын, санын, шаруашылығы мен тұрмысын анықтау ... ... ... Г.И. ... мен Н.П. Игнатьевтың В.В. Радловтың 60-
жылдары осы өлкеге жасаған ғылыми экспедициялары құнды материалдар ... ... ... ... ... ... ... журнал мен газет беттерін құрады. Осы еңбектері арқылы
орыс және әлем ... ... рет ... Құм, Хиуа және ... ... ... ... Көптеген орыс авторлары қазақ ауылдарында
болып, ... онда ... ... ... өмір сүріп, өздерінің
бақылауларын және алған әсерлерін түбегейлі өз жұмыстарында сипаттады. ... ... ... ... ... оның санын, өзіне ғана тән
ерекшелігін зерттеумен айналысты. Түркістандық әкімшілік болса өз кезегінде
белгілі дәрежеде ... ... ... ... оларды отарлық
саясатта тиімді пайдалануға тырысты.
Ал енді осы бөлімде көрсетілген ... ... ... келе,
біріншіден Семей географиялық бөлімшесінің ашылуы жалпы Қазақстанды, ... ... ... ... Қазақстан өлкесін зерттеуде ғылым салаларында
жаңа парақтарын ашып, далалы өлке тыныс-тіршілігнен баға ... ... мұра ... ... қазақтың көшпелі шарушылығы, отырықшылық
пен жер өңдеудің дамуы, орыс ... ... ... ... және орыс ... мен ... ... әсерінен оның
тұрмысының өзгеруі мәселелері Семей бөлімшесінің қызметінде басты орынға ... ... ... ... ... кемшілігі қазақ халқының
материалды мәдениетіне мүлдем ... ... ... сол ... ... ... жатқан қала болғандығын ұмытпауымыз қажет.
Үшіншіден, Семей бөлімшесінің үлкен бір ... сол ... ... саяси аренаға шығып, қоғам өміріне ... ... ... Ә. ... Ш. ... Ә. Ермеков, Ж.Ақпаев, Р. Мәрсеков
және тағы басқалардың ... ... ... ... өлке тарихы мен
қазақ халқы үшін құндылығы жоғары.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения ... в ССР. – ... ... Казахской ССР Алма-Ата. 1966. - 321 с.
2. Бейсенова А.С. Первооткрыватели : научно-популярная литература /
Для детей ст. шк. ...... : ... ... ... Цымбульский В.В. Научные экспедиции по Казахстану (А. ... ... Г. ...... : ... 1988. – 184 ... Отчет Императорского Русского Географического Общества за 1883
г., СПб : Тип. А.С. Суворина, 1884. – 186 ... ... Г.М. ... ... ... XVIII-XX ... басындағы
батыс орыс зерттеушілері шығармаларында, ... ... ... ... - Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 396
б., 48 б. сурет
6. Белгібаев М. Орыс ... ... ... ... ... және ... № 3 - 2004, 3-11 ... Белгібаев М. Орыс географиялық бөлімінің XX ғасырда атқарған
жұмысы // № 4 – 2004, 3-10 бет.
8. ... М. Орыс ... ... XX ... ... // № 5 – 2004, 3-11 ... Бейсенова А.С. Исторические основы географических
исследований Казахстана. – ... 2001. - 318 ... ... к ... ... ... Общества, СПб
: Тип. В. Безобразова и Комп., 1881. -201 с.
11. Оглезнева Г.Н. ... ... ... : Изучение
народов северо-востока Азии, 1845-1917 гг. – Новосибирск : ... 1994. ... ... ... ... общество 150 лет. – Москва : Прогресс
:Пангея, 1995. - 411 с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
"Астана-финанс" акционерлiк қоғамы12 бет
"мемлекеттiк әлеуметтiк сақтандыру қоры" акционерлiк қоғамын құру туралы5 бет
"Қазақстан Халық Банкі" Ашық Акционерлік Қоғамының несие қоржынының жағдайын талдау53 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь