Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс. Көтерілістің барысы мен әскери қимылдары

Жоспар:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...1.4

1)Кенесары басшылығымен болған көтерілістің алғышарттары мен басты себептері ... ... ... ... ... .5.7

2)Көтерілістің барысы мен әскери қимылдары...7. 9

3)Патша үкіметінің Кенесарыға қарсы күресі ... 9.11 Кенесарының әскери жеңісінің сыры неде?

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
Кіріспе

1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін алып, өз алдына әлем мемлекеттерін мойындатқан ел болды. Бірақ елдің өткеніне зер салсақ бұл тәуелсіздікке қол жеткізу оңай болмағанын білеміз, осы жолда қаншама батырларымыз, қоғам қайраткерлеріміз құрбан болды. Бостандыққа қол жеткізу үшін Сырым, Исатай, Махамбет, Кенесары секілді батырлар халықты бастап көтеріліске шықты, алайда олар әрдайым жеңіліске ұшырап, көтеріліс аяусыз басылып отырды. Осы көтерілістер туралы шындықтар1991 жылға дейін белгісіз болды. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қайшылықтары отандық тарих ғылымында да теріс баяндалып келді. Тек ел ітгесі қаланғаннан кейін ғана отан тарихы зерделі зерттеліп, көптеген тарихи шындықтардың беті ашылып , халыққа жарияланды.
Менің бұл тақырыпты жазғандағы мақсатым Кенесары тұлғасын танып білу, оның басшылығымен болған өз тұрғымнан шағын зерттеп, өз пікірімді қалыптастырғым келеді.
Ал енді бұл оқиғаның зертелуі мен Кенесарының жеке тұлғасының зерттелуі жайлы біраз ой толғасақ.
1837-1847 жылдардағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы орыстың дворяндық-буржуазиялық тарихнамасында әртүрлі бағыттағы авторларды қоғамдық-саяси көзқарасына орай әртүрлі деңгейде қарастырылды.
Мерзім жағынан алып қарағанда Кенесары көтерілісіне өз пікірін баспа бетінде ашық білдірген орыс әскерінің офицері, халқымыздың ұлы ғалымы Абылай тұқымының бір бұтағы Шоқан Уалиханов.
1951 жылдың сәуір айының 10 санында «Правда»ьгазетінде жарияланған тарихымызды зерттеудің болашағына ауыр зардабын тигізген мақалаға орай қабылданған Қазақстан КП Орталық комитетінің арнайы қатарындағы осы көтерілісті даттаған «феодалдық-монархиялық, реакциялық» деген лайықсыз біржақты баға көтеріліске байланысты Шоқан еңбектеріндегі тұжырымға мейлінше жақын. Шоқан бұл көтерілісті шындықты бұрмалай қорытындылайды: «бүлікші сұлтан Кенесары - феодалдық-монархиялық қозғалысқа бас болып, хандық билікті қалпына келтіруге тырысты, Орта Азия феодалдық мемлекеттеріне ұқсас қазақ хандығын құрғысы келді». Екінші бір еңбегінің түсіндірмесінде «осы кезеңде ескімен жаңащылдық бір-бірімен тіресуде еді, мұсылмандық шығыс және орыстық құбылыстар» деп қазақтың
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1)К.Аманжолов.Қазақстан тарихы.2004-Алматы.

2)Елкеев.Б. История Казахстана.1991-Алматы.

3)История казахской ССР: в 2-х т. 1959-Алма-ата.

4) Атабаев К.М. Қазақстан тарихының дерек көзі.
Алматы.

5)Әнес Ғ. Шығармалар жинағы. -2003. Алматы.

6)Әбдіров М. Кенесары көтерілісі және казактар басқыншылығы. Қазақ тарихы.1995.

7)Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 годы XIX века.Алма-Ата. 1992.

8)Среда М. Бунт Кенесары Касымова.Самара. 1992.

9)Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алма-Ата.1977.

10)Материалы по истории политического строя Казахстана. Алма-Ата. 1960.

11)Дулов В.И. Когда началось присоединение Сибири к России?

12)Сулейменов Р. Касымбаев Ж. Кенесары көтерілісі: көне шындыққа жаңа көзқарас.Қазақстан комунисі.1991.
        
        Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс
Жоспар:
Кіріспе.....................................................................
..1-4
1)Кенесары басшылығымен болған көтерілістің алғышарттары мен басты
себептері.....................5-7
2)Көтерілістің барысы мен әскери қимылдары...7- 9
3)Патша үкіметінің Кенесарыға қарсы күресі....9-11 ... ... сыры ... жылы 16 ... ... ... алып, өз алдына әлем
мемлекеттерін мойындатқан ел болды. Бірақ елдің өткеніне зер ... ... қол ... оңай болмағанын білеміз, осы жолда қаншама
батырларымыз, қоғам қайраткерлеріміз құрбан болды. Бостандыққа қол жеткізу
үшін Сырым, Исатай, ... ... ... батырлар халықты бастап
көтеріліске шықты, алайда олар әрдайым жеңіліске ұшырап, көтеріліс аяусыз
басылып отырды. Осы ... ... ... жылға дейін белгісіз
болды. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қайшылықтары отандық тарих
ғылымында да теріс баяндалып келді. Тек ел ... ... ... ... ... ... ... көптеген тарихи шындықтардың беті ашылып ,
халыққа жарияланды.
Менің бұл тақырыпты жазғандағы мақсатым Кенесары тұлғасын танып білу,
оның басшылығымен ... өз ... ... ... өз ... ... енді бұл оқиғаның зертелуі мен Кенесарының жеке тұлғасының зерттелуі
жайлы біраз ой толғасақ.
1837-1847 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... әртүрлі бағыттағы авторларды қоғамдық-
саяси көзқарасына орай әртүрлі деңгейде қарастырылды.
Мерзім жағынан алып қарағанда Кенесары көтерілісіне өз пікірін баспа
бетінде ашық білдірген орыс ... ... ... ұлы ... ... бір ... ... Уалиханов.
1951 жылдың сәуір айының 10 санында «Правда»ьгазетінде жарияланған
тарихымызды зерттеудің болашағына ауыр зардабын тигізген мақалаға орай
қабылданған Қазақстан КП ... ... ... ... ... ... ... реакциялық» деген лайықсыз
біржақты баға көтеріліске байланысты Шоқан еңбектеріндегі тұжырымға
мейлінше жақын. Шоқан бұл көтерілісті шындықты бұрмалай қорытындылайды:
«бүлікші сұлтан Кенесары - ... ... бас ... ... ... ... тырысты, Орта Азия феодалдық
мемлекеттеріне ұқсас қазақ хандығын құрғысы келді». Екінші бір еңбегінің
түсіндірмесінде «осы кезеңде ескімен жаңащылдық бір-бірімен тіресуде еді,
мұсылмандық шығыс және ... ... деп ... ... ... ... ... жерлері де бар. Шоқан
Уәлихановтың берген, жалпы алғанда, бір жақты бағасының кейінгі орыс
тарихшыларына ... ... ... бір дерек болғанын да айта кету керек.
XIX ғасырдың екінші жартысында жарық көрген ... ... ... ... ... М. ... мен И. ... бөліп қараған жөн. Әсіресе М. Красовский көтерілісті патша
үкіметінің жүргізіп отырған сыртқы саясатымен байланыстыра талдауы көңілге
қонады. Біз жоғарыда ... ... ... М. ... ... ... қырғыздарының обылысы» тарихына алғанмен 1822 жылғы патша ... ... ... ... ... ... алу саясатын ақтау
бағытында түсініктеме берген И. Завалишиннің кітабындағы сипаттама,
империяның шеткері аймақтарды басып алып, жерін кеңейту саясатын дәріптеу
тұрғысынан жазылған. Бұл екі ... де ... ... ... ... бір, ... да ... XIX ғасырдың екінші жартысында жарық көрген еңбектер арасында 1870
жылы «Вестник Европа» журналының екі санында жарық көрген Н. Середанның
құнды ... оқау тұр. ... ... мол ... жағынан,
қарастырылған мәселелерінің аумақтылығына біз кең пайдаланған еңбегінің
ғылыми құндылығы зор. Кенесарыға берілген автордың бағасы мен көтерілістің
сипатын айқындауда ... ... ... ... көтерілісті «бүлік», «қарақшылардың ісі» деп жазса, ханның өзін
«құйын мен дауылға» салыстырады. Европа әскерлерінің тамаша қолбасшыларына
теңейді.
В. Поттонның, орыс ... ... ... М. Венюковтың
еңбектері тіпті басқа мәселелерге арналғанмен көтеріліс жөнінде қызықты
мәліметтер бере ... ... ... Екатеринская станциясын
қоршауына байланысты жеке мәліметтер Қазақстан Республикасы Орталық
Мемлекеттік архивы мен В. ... ... ғана ... ... жылы Ұлы бен Орта ... ... мал мен халықтың есебін
жүргізген генерал Вишневскийдің экспедициясына қатысқан, өзі де ... ... ... қозғалысына атсалысқан А. Янушкевичтің
көтерілістің көсеміне іш тарта жазуын аңғару қиын емес сияқты. Ал ... ... ... ... Ф. ... ... және ол басшылық
еткен көтеріліс туралы мақаласы комунистік партияның дара идеологиясының
өктемдігі тұрғысынан жазылған, әрі ... ... ... ... ... ханын бірде Рим
2
империясымен соғысқан Нумидия патшасы Югуртамен, бірде XIX ғасырдың 80-
жылдарындағы Алжир халқының азаттық күресінің басшысы Абд-әль-Кадермен
салыстырады.
XIX ғасырдың 50-ші жылдарында ... ... ... ұлы саяхатшы
П.Семенов Тянь-Шанский осы көтеріліс жөнінде жөнінде мәліметтер жинастырып,
Кенесарыны б.э.д II ... өмір ... Кіші ... ... ғана Понт
патшалығының билеушісі, Рим құл иеленуші мемлекетінің жаулағыш саясатына
қарсы ... ... VI ... ... де қазақ феодалдық мемлекетін
уақытша болса да қалпына келтірген Кене ханды жоғары бағалайды.
Өз кезінде бірқатар талас тудырған ханның ұлы Ахмет Кенесариннің
«Сұлтандар ... және ... ... ... Бұл ... ... арнайы
зерттеу деп қарастыру біржақтылық болар.
1837 – 1847 жылдардағы көтерілісті зерттеуде ... ... 1947 жылы ... ... ... ... атақты еңбегі. Бұл монографияны
Орта Азия және Қазақстан өңіріндегі сол жылдардағы айрықша құнды еңбек
болғандығын ... ... ... ғылымы да дәлелдеп отыр.
Архив деректері және әр түрлі ... ... ... ... бұл
еңбек ғылыми қауымды бір сілкіндіріп тастағаны мәлім. Алайда кітап баспадан
шығып үлгермей жатып-ақ ... бір ... осы ... ... ... ... ... қарсы шықты. Әрине, осы құнды кітаптың өзінде
Кенесары көтерісінің барлық жақтарын толық сипаттай алмайтынын автор арнайы
атап көрсетеді. «Монографиялар мен басқа ... ... ... ... ... ғалым, - бірқатар қиындықтар тудыратыны сөзсіз. Кейбір автордың
зерттеген мәселелері толық шешілмегенін жоққа шығару қиын. Барлық ... ... ... ... ... ... еңбектің мазмұны
емес, талантты ғалымның сағын сындыруға бағыт алды. Әсіресе осы ... ... ... ... ... А. Ф. Якунин мен Х. Айдарова
ерекше сыңаржақты бағыттарынан тайғысы келмеді.
Айта кететін бір ... — 1948 жылы осы ... ... ... сыни
мақалада тарихшы Е. Ділмұхамедов, зерттеудің бірқатар кемшіліктеріне көңіл
аударып, негізінде өте құнды кітап деп қорытындылады.
1949 жылы орталық арнайы басылым ... ... ... да ... ... ... Е. ... жалпы алғанда салмақты
зерттегенін баса көрсеткені үшін «сыншылардың» әлегіне түсті.
Е. Бекмахановтың монографиясын талқылаудың ұлттық
3
интелегенцияны қуғынға ұшыратуда зардаптарының ... ауыр ... ... қауымға белгілі. Алайда осы тартыстың барысы ғалымдардың бір
бөлігінің партияның қолдауын пайдаланып ... ... ... салғанын қалай ұмытуға болады? Тіпті Е. Бекмахановтың жолының
тарылып, үлкен ... ... ... ... ... айтпағанның
өзінде, бірқатар белгілі зерттеушілер қиын заманның тұзағына түсіп қалмау
үшін ... ... ... ... алып ... ... көтеріліс мәселелерінде біржақты көзқарас терең орын алған
жағдайда қырғыз зерттеушілері осы ... ... ... ... ... ... саясатын айқындаудан бас тартпады. Бұған мысал Б.
Жамгерчиновтың 1946, 1963 жылдары жарияланған зерттеулері. Ал 1984 жылы
жарық көрген «Қырғыз ССР тарихының» бірінші ... ... ... ... баға ... хан ... ... жөнінде қоғамдық пікір қайта оянып, жаңа,
тың мәліметтер жариялана бастады. Алғашқы бұл мәселеге терең мән ... стол ... ... ... көрнекті жазушы Мұхтар Мағауин
«Жұлдыз» журналында тарихшы, әдебиетшілерімізді жинап бас қосып ... ... ... әділ баға беруді қолға алды.
1991 жылы»Қазақстан комунисі» журналының үшінші санында ... Р. Б. ... пен ... Ж. Қасымбаевтың Кенесары
қозғалысына арналған мақаласы да рахив деректері негізінде жазылған,
қауымның осы мәселенің әлі де басы ашылмай жатқан мәселелеріне түрткі
болды.
1837-1847 ... ... хан ... ... ... мәселерді көтеруде 1991 жылғы Ақмола қаласында академик М.
Қозыбаевтың жалпы редакциясымен ... ... ... ... ... Осы ... бір ... қазақ жеріндегі XIX ғасырдағы
ұлт-азаттық көтерілістердің заңдылығы, ерекшеліктері, әсіресе Кенесары
қозғалысы кең географиялық өңірдегі оқиғалармен байланыстыра талқыландануы
еді.
Алайда әліде ... ... ... мол ... ... ... ... деп айту қиын. Бірақ та халқымыздың азаттығы үшін
жүргізілген бұл көтерілісің зерттелуі енді ғана қолға алынды деуге болады.
Ал енді қанша жыл өтсе де ... дау ... кей ... беттері әлі
күнге дейін толық мәресіне жетпеген, бұл көтерілістің барысына тоқталып
өтейін.
4
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
1822 жылы патша үкіметі ... ... ... ... ... шешуші
қадам жасады. «Сібір қазақтарыны туралы Жарғы» қабылданды. Орта жүз хандығы
жойылып, казактар көптеп көшіп келе бастады. Сөйтіп Сібір ... ... ... ... ... қазақтардың ең көрікті де шұрайлы жерлерінен орын алды.
Олар 1822 жылы «Сібір қазақтары ... ... ... соң, қазақ
даласына одан әрі ендеп, құрылыс жұмыстарын жүргізе бастады. Сөйтіп, 1824
жылы Көкшетау мен ... ... 1826 жылы ... 1827 жылы
Ақмола, Көкпекті, 1846 жылы Атбасар станцияларының іргесі қаланды. Жаңа
аумақтарға қоныстану үшін бұрынғы әскери шептен ... және ... ... губернияларынан шаруалар көшіп келеді. Барлығы 4 мың адам.
Ал, 1846 жылы әскер саны 30 мыңға дейін өскен.
Қазақтардың дәстүрлі көшіп-қонатын жерлері тарылды, жері ... ... ... аударып, қазақтардың жерлерін біртіндеп жаулап
алды. Кейіннен атамандар қазақтарға жерді арендаға ... ... ... ... ... Сонымен бірге қазақтар әскери жерінен мал айдап ... сол ... мал ... да, тұз ... да ақы ... ... бәрі казак атамандары мен жергілікті бастықтардың тарапынан қазақ
еңбекшілерін бақылаусыз ... ... ... ... кезеңде сұлтан, Кенесары Қасымов үш жүзді де толық қамти
отырып, қазақ елінің Абылай хан тұсындағы территориялық тұтастығын,
дербестігін қалпына ... ... ... ... ... көтерілісін бастамас бұрын Ресей империясына әлденеше рет
хат жазып, тиісті талаптар қойды. Ресей үкіметі «бөліп ал да, билей ... ... ... би ... ... ... арқылы бір-біріне
айдап салып, қарсы қойды. Сондықтан да бұл қозғалысқа көптеген аға
сұлтандар, би-болыстар толық ... бола ... жылы хат ... ... ... астында мыңдаған сарбаз жиналған
еді. Олардың арасында Үш жүздің де қазақтары болды. Кенесарыны ... ... Орта жүз бен Кіші ... ... ...... ... Алшын, Керей, Жаппас, Бағаналы, Тама, Табын, Арғын т.б.
Рулардың жігіттері аз еместі. Кей кездері оның сарбаздарының саны 20 ... ... Орта жүз ... ... ... ... көп бөлігі көтеріліске қосылды.
Олардың көпшілігі мал өсірген, егін еккен, ... орай жер ... ... ... және орта ... Кенесарының қол басқарған адамдары
халық ішінде аты кеңінен мәлім адамдар еді. Омск обылыстық басқармасына
қарасты сот-мекемелері жинастырған мәліметтер бойынша тек ... ... ... және Баянауыл округтерінде көтерілісшілерді 80-
нен астам сұлтандар, билер, ағамандар қолдаған. Жасы 23-ке келген шағынан
бастап азаттық қозғалысына белсенділікпен қатыса ... ... мен ... ұшыраттырған бекініс желілерінің апаттылығына көзі жеткен Кенесары
Сырлария сағасы қазақтарын ығыстыра қыспаққа алған Қоқандықтың ... ... бес ... ... тұра ... өзін оқ ... қарумен
жабдықтаған Бұхар әмірімен достық қатынаста болды. ... ... ... ... ... қырғыз, өзбек
халықтарының өкілдері де аз болған жоқ.
Қазақтардың бұл көтерілісі бастапқы кезінен-ақ кең құлаш жайған қарқын
алды. Бұл XVII ғ. Соңы мен XIX ... ... ... ... Орта жүздің тайпалық бірлестігінен басқа қазақ руларына
тараған, барлық негізгі аудандарды қамтыған бірден бір көтеріліс еді.
Көтерілістің ... күші ... ... болды.
1838 жылдың көктемінен бастап Кенесары жасақтары патша әскерлеріне қарсы
алдын ала ... ... ... дәйекті күрес жүргізді. Олармен шайқаста
Ақмола қаласын қиратты. Ақмола округінде патша әкімдерімен ауыз жаласып
жүрген ... ... ... ... 1840 жылы күзде көтерілісшілер
Ырғыз бен Торғай маңында патша әскеріне, орыс әкімшілігін қолдайтын бай
шонжарларға қарсы ... ... Бұл ... Кенесарының аты қазақ даласына
кеңінен тарап, оның беделі бүкіл қазақ даласында дүрілдеп тұрды. 1841 жылы
қыркүйекте Кенесары Үш жүзден адам жинап, әкесі ... ... ... ... ... байланысты ас берді. Осы астан кейін Үш жүзден ... ... ақ ... салып, бүкіл қазақ халқының ханы етіп сайлады. Қазақ
хандығы қалпына келтірілді. 1841 жылдың тамызында көтерілісшілер
қоқандықтардың едәуір орналастырылған ... ... ... ... ... ... Қоқандықтардың
бірнеше бекіністеріне басып кіру көтерілісшілерді жігерлендіре түсті.
Көтерілістің негізгі ошақтарынан шалғайда көшіп ... ... ... ... ... ... бүкіл
қазақтық хан деп мойындайтындықтары туралы хабарлады.
Кенесары хан болып сайланғаннан кейін билеу тәртібі өзгеріп, алым-салық
реформасын іске асырды. Егіншілікті дамытуға ... ... ... ... ... ... Керуеншілерді тонау тоқтатылып, олардан
салық алынатын болды.
Кенесары Ресеймен тату көршілік қатынас орнатуға ұмтылды. Орта жүзге
билігін жүгізген Сібір губернаторы Горчаков. Орынбор губернаторы ... ... ... екі ... ... ... Кенесарының
Ресей өкіметімен мәмілеге келуіне кедергі жасады. Әсіресе, өр ... ... ... оның орыс ... деген өшпенділігін
қоздырып отырды.
1841-1842 жылдарда Кенесары жасақтары Қоқан ... ... ... ... ... ... ... хандығының елірме әуселесін басты.
Қоқандықтар келіссөз жүргізуге мәжбүр болды. Осыдан кейін барып соғысты
тоқтанқан Кенесары Торғай маңындағы Ордасына қайтып оралды.
1843 жылы ... ... ... ... оның ... ... ... мен Перовский бір-біріне сыйластықпен қарайтын.
Сондықтан онымен көп мәселер әділдікпен шешілетін. Енді Орынбор
әкімшілігіне орыс патшасының Кенесарыға қаны қас тағы бір ... ... ... ... ... ... кең мүмкіндік жасады.
Сөйтіп, Горчаков пен Обручев Кенесары бастаған ұлт-азаттық ... ... ... жоюға 1843 жылы 23 маусымда Николай бірінші
патшадан рұқсат алды. Соғыс ... өтеу үшін 14 мың сом, ... ... ... адамға сыйға бару үшін түтін салығы есебінен үш мың сом
қаржы ... ... ... ... ... ... орыс ... жорығы 27 маусымда басталды. Ырғыз
өзенінің бойында патша әскерінің бір тобымен кездескен Кенесары өзінің
патша өкіметімен келіссөз жүргізіп жатқанын айтып ... ... ... екі жақ та ... ... ... ... Тамыз айында Кенесарыға
қарсы Жантөрин, Айшуақов Баймұхамбет, полковник Генс және Визянов бастаған
бес мың әскер жіберілді. Омбы, Петропавл,
7
Қарқаралыдағы әскер күштері де ... ... ... ... 1 және ... ... ... мен патша әскерлерінің арасында күшті
шайқастар болды. Көп адам шығынға ұшырады. Бірақ екі жақ та жеңіске жете
алмай, ... ... ... ... ... енді ашық ... бармай,
байтақ даланың әр тұсынан көрініп, тұтқиылдан тиісіп, жау әскерін мазалап,
берекетін кетіре берді. Тынымсыз жорықтан шаршаған, үнемі ... ... ... ... түні ... жауын-шашынды күз түсе ешбір
нәтиже шығара алмай бұрынғы тұрақтарына оралуға мәжбүр болды.
1841-1845 жылдар қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалыстың ... ... ... ... кез ... Оған Сыр ... оңтүстік қазақтары
қосылды. Кенесары өз әскерінің санын 20 мың адамға жеткізді. ... ... ... оларды дұрыстап қаруландыруға көңіл
бөлінді. Зеңбірек, мылтық, оқ-жасау, оларды сатып алу, азық-түлік дайындау
жұмысы молға қойылды. Патша әкімшілігі ... ... ... барлау
жұмысы ұйымдастырылды.
1844 жылдың жазында Кенесары жасақтарын құрту, халық қозғалысын басу ... ... ... Тобыл өзенінен патша әскерлерінің үш үлкен
шоғыры шықты. Олардың алдында Кенесары жасақтарын қоршап шешуші соққы беру
міндеті ... Осы ... ... іске асыру үшін олар Сібірден
Кенесарымен шайқас жүріп жатқан жерлерге бет алған генерал Жемчужниковтың
әскерімен ... ... бұл ... ... ... ... ... қоршап алуына мүмкіндік бермей, оларды бір-бірлеп құрту
тактикасын қолдануды жөн көрді. Сібір шоғырының алдынан шыққан оның ... ... ... қаша ... ... ... күші Ұлытауға бет алыпты
деген лақап таратып, жау күшін осы жаққа тартты. Негізгі күшпен
Константиновск бекінісін шауып, Жантөрин шоғырын қоршап, ... 44 ... ... мен оның ... 1844 жылы 14 тамызда Екатеринск
бекінісін тіке шабуылмен басып алды. Бұл оқиға патша әкімшілігін састырды.
Дуниковский, Жантөрин, Жемчужников ... ... ... ... ... Жоғарыдағы айтылған шайқастардан кейін
Кенесары жасақтары Мұғаджар тауларына барып бекінген еді.
Кенесарының 1844 жылғы шайқастардағы табысы оның ... ... ... ... ... мен Хиуа ... онымен тығыз байланыс жасауға ұмтылып,
оған сыйлықтар жолдап жатты.
8
Кенесары патша өкіметінен бітім сұрап, дулы мәселелердің бәрін
келіссөз арқылы шешейік ... ... ... оған аса көп оған аса көп сене
қойған жоқ. Дегенмен келіссөз жөніндегі ұсынысты қабыл алып, Кенесарының
кепілдікке алып ... ... ... ... ... Тек бір ... ... жоқ, одан туған
баланың ұрпағы Ұлы Отан соғысы жылдарында дивизия командирі болған генерал,
Кеңес одағының батыры Моисеевский деген кісі болып ... ... ... үшін ... ... ... ... бір топ
адамды жіберді. Олар Кенесарымен патша әкімшілігіне сөзсіз, ешбір шарт
қоймай бағынатын болса, оған кешірім жасалады деп ... ... ... ... ... деп ... екі ай бойы ұстап, ақыр елшілер
бітім болмайтынына көз жеткізіп, «кетеміз» дегеннен кейін Кенесары Орынбор
генерал-губернаторына хат ... ... ... ... жіберді. Ол
хатында патша өкіметі өзінің қазақ жеріндегі бекініс-қамалдарын бұзып,
қазақ халқына істеп отырған ... ... ғана ... ... ... екенін мәлімдеді.
1845 жылы Кенесары Ұлы жүзге қоныс аударып, Жетісуғакеліп тоқтады. Ақши,
Күрті, Жиренайғыр деп аталатын жерлерді мекен етіп, осы арада ол Ұлы ... ... ... одақ ... Қоқан хандығына шабуыл жасауды,
сөйтіп оның қол астындағы қазақтарды босатуды көздеді. ... ... ... ... ... ... үшін ... елші жіберді.
1845 жылы қазан-қараша айларында Кенесары жасақтары Қоқан хандығына
жорыққа аттанды. Қорған, Жаңа Желек, Созақ ... ... ... ... ... ... осы жақта жұқпалы індеттің күшеюі бөгет
болды. Ол кері оралып Жетісу жеріндеөзінің келешегіне байланысты
жоспарларын ойластырды.
Бұл тұста ... ... ... ... тор ... ... ... қырғыз манаптарының және патшаға адал болып жүрген қазақтың бай
шонжарларының басын қосып, Кенесарыға ... ... ең ... ... ... 1844 жылы ... айлардың бірінде мың қаралы
жасағымен қырғызға бет алған Кенесары Кекілік сеңгірі ... ... үш ... қайырымсыз қатал қамауға түсті. Оны қамаған қырғыз манаптарының
жасағы, генерал Вишневскийдің ақ қалпақ киіп, пулеметтен оқ жаудырып,
зеңбірегінен от шашып келе ... ... ... Қоқан хандығының
мыңнан астам сарбаздары
9
еді. Кенесары қолы өз күшінен он есе басым жаумен үш күн бойы ... ... ... алысып, соңғы демі біткенше қарсыласты. Талай
боздақтар осы шайқаста жан тәсілім етті. Үлкен ерлікпен жау шебін бұзып
өткн ... тобы ... ... аз ғана адаммен Кенесарының жау қолына
түскенін естіген ол ағасын қимай жау әскеріне өз ... ... ... ... ... ... ... де басын шапты. Сөйтіп бәрі
де бітті.
Кенесары бастаған ұлт-қозғалыс патшаның отарлау саясатына жүргізілген ең
ұзақ соғыс еді. Оның жеңілу себебі, біріншіден, дамудың ... ... ... ... ... болды. Байтақ даланы жайлаған қазақ
халқы Үш жүзге және Бөкей ордасына бөлінді. Осы елдің басын қосу ... ... ... ... ... бай ... қолдаған жоқ, қайта оны басуға патша әскерлеріне көмек
көрсетті. Үшіншіден, көтерісшілердің ... ... ... ... ... Қазақстанның отар ел ретінде қала
беруіне көршілес Қоқан, Хиуа, Бұқар хандықтары да, қырғыз манаптары да
мүдделі болды.
«Сібір ... ... ... Солтүстік-Шығыс,
Орталық және Батыс аудандарға жапа-тармағай қоныс аударуы бекіністер мен
қалалардың салынуына жол ашты. Осының салдарынан, әсіресе, Сарыарқадағы
қазақ ... ... ... ... Кіші ... Орта жүзде
Кенесарыны ашық шайқаста талқандай алмаған патша үкіметі біртіндеп қазақ
ауылдарының мал шаруашылығына ыңғайлы өңірлерін басып алумен азаттық
қозғалысқа дәйекті ... ... ... ... ... ... Жаңа
бекіністердің салынуы, олардағы тұрақты гарнизондардың күшеюі округтардың
төңірегінде әсіресе Сібірден жөңкіліп келген шаруалардың қоныстануы азаттық
соғыстың азабын күшейтті.
Айта кететін бір жай орыс ... ... ... құр ... ... ... ... Ертістің және басқа да ғасырлар бойы
қазақ руларының байырғы иеліктерін қамтыды. Ой жүгіртетін ...... мен ... ... — бекіністер өкіметтің қазынасына түсетін
сауда керуендерінен баж ... ... ... Осындай күрделі
ахуал ұлт-азаттық күрестің де барысында суық желін тигізбей қоймады.
1844 жылы Орта және Ұлы жүздің ... ... ... ашылды. Алтайға
іргелес осы округтік приказдың ұйымастырылуы басқа да демографиялық,
экономикалық факторларды
10
есептемегенде, Ресейдің билігін әліде мойындамаған өңірде ... ... ... енді ... ... аймақтан да қысым
жасауға жол ашты. Ертіс шебіне қоныстандырылған казак әскерлері Қалба
таулары мен ... ... орыс ... ... ... ... тірек болуы
ескерілді. «Шекаралық Ертіс әскери шебін нығайтуда ойластырылған басты
мақсат даладағы мазасыз көршілерден(көтерілісші қазақтар) мемлекеттік
шекараны қорғау
өлкеге отаршылдық элементтерді кіргізу...- деп ... еді ... ... ... ... өкіметінің күресінің басты жолы,
жазалаушы әскерлердің жорықтары. Қазақ қауымындағы үкіметтің іріткі
қимылдары да астық сатудағы ... да ... ... ... ... түсінікті.
Бірақ та Кенесары қозғалысы ұлан ғайыр үш ... ... ... , ... созылған көтеріліс болды. Сонда менің ойыма, «Кенесарының әскери
жеңісінің сыры неде?» - деген сұрақ ... Осы ... ... ... ... жеңісінің сыры мынада екен.
Қозғалыстың шарықтаған шағында ол әскери жағдайды бақылап, үстем ... ... ... ... ... ... дейінгі
авторлардың бәрі Кенесарыға дарынды ұйымдастырушы және қолбасшы ретінде аса
зор баға берді. Кенесарының мықтылығы оның айлакерлігі мен аты ... ... ... Ол ... пен ... ... ... жолға қоя
білді. Әскери айла, әдістемелерді қолданды:жалған, дерексіз сөз тарату,
қарсыласын бағыттан жаңылдыру. Міне, осылайша дала соғысының тактикасын
тамаша қлдануы, көтерілісшілердің ерлігі, ең ... ... ... ... Кенесарыға патша үкіметінің озбарлығымен, шектен шыққан жауыздығымен
аты шыққан отарлаушы әскерлердің ... ең ... ... ... ... жағдай туғызды.
11
Қорытынды
Қазақ халқының феодалдық хан мемлекеттілігін қалпына келтіру мақсатындағы
XIX ғ.аса ірі халық-азаттық көтерілісі бұл жолы да ... ... ... Азия мен ... ... ... ... із қалдырды. Кенесарының
күресі, оның халық мүддесіне шын берілгендігі, қолбасшылық өнері, нәзік
саясатшы ретіндегі сирек кездесетін қасиетті XIX ғасырдың ... ... ... ... шараларына қарамастан, көтерілістін ұлан байтақ қазақ жерінде
толастамағанының көп себептерінің ең бастысы азаттық күрестің халықтық
сипаты болса, тағы да баса ... бір ...... үшін ... ... дипломатиялық, саясатшылдық қасиеті. Әрине, әсіресе
басты айқындайтын қорытынды хан ... ... ... Кенесарының
қолбасшылық өнері, ержүректілігі, ел ісіне аяғына дейін берілгендігі.
Кенесарының да 10 ... ... ... ... ... жерін, таулы
тасын, құм-шөлейтті өңірін ата-бабалардан қалған иелігін отаршылдардың қол
сұғуынан, Романовтар әулетінің қанды шенгелінен аман сақтау еді. Әр ... ... көз ... дала мен ... ... ... үшін сондай қымбат екенін барлығы да түсіне бере ме? Кене ханның
айбарлы да үздіксіз күресі мен ... ... ... ... де бағалап
түсіне білдік пе? Кешегі мен бүгінгінің арасындағы тығыз байланысты терең
сезінсек, елдің болашағына да байсалды мән ... ... па ... ... ... көз ... ... Асан Қайғының
төмендегі шумақтары еріксіз еске түседі:
Көлде жүзген қоңыр қаз,
Қыр қадірін не ... ... ... ... не ... ... ... не білсін!
Көшіп қонып көрмеген,
Жер қадірін не білсін!
Көшсе, қона білмеген,
Қонса көше білмеген,
Ақылыңа көнбеген,
Жұрт қадірін не білсін!
12
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1)К.Аманжолов.Қазақстан тарихы.2004-Алматы.
2)Елкеев.Б. ... ... ... ССР: в 2-х т. ... ... К.М. ... ... дерек көзі.
Алматы.
5)Әнес Ғ. Шығармалар жинағы. -2003. Алматы.
6)Әбдіров М. Кенесары көтерілісі және казактар басқыншылығы. Қазақ
тарихы.1995.
7)Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 годы XIX ... ... М. Бунт ... ... ... ... Энциклопедиясы. Алма-Ата.1977.
10)Материалы по истории политического строя Казахстана. Алма-Ата. 1960.
11)Дулов В.И. Когда началось присоединение Сибири к ... Р. ... Ж. ... ... көне ... ... ... энергетика және байланыс университеті
Жылу энергетика факультеті
Әлеуметтік пәндер кафедрасы
Семестрлік жұмыс №2
Тақырып: «Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс»
Орындаған: Масұтбек Ф.Т.
БТЭк-10-02
Тексерген: Жылгелдинов М.
Алматы 2010

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"тірек-қимыл жүйесі,жас ерекшелігі.баланың жеке басына қойылан гигиеналық талаптар"9 бет
Тірек-қимыл жүйесі,жас ерекшелігі.Баланың жеке басына қойылан гигиеналық талаптар3 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь