Жалпы психология

МАЗМҮНЫ
Бірінші белім
Психология гылымының жалпы мәселелері
I тарау Пеихология пәні.

§ 1, Психология пәнінің зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 2. Жалпы писихолигия. Психикалық процестер және психо.логиялық қасиеттер. Психиканың дамуын бейнелеу теориясы тұрғысынан түсіну. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 3 Психология ғылымының салалары мен тармақтары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
§ 4.Психологияның зерттеу әдістері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 5. Психологияның мақсат.міндеттері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ІІ тарау, Психологияның даму тарихы туралы мәліметтер
§ 1. Психологияның философия мен жаратылыстану ғылымдары қойнауынан бөлініп шығуы. ... ... ... ... ... ...
§ 2. Ежелгі психология. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 3 Орта ғасырлардағы жан туралы ілім. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 4. XVIII ғасырдағы эмпиризм мен ассоцианизм. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы психология. ... ... ... ...
§ 5. Пснхологияның дербес және тәжірабелік ғылымға айналуы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 6. Қеңестік психологияның дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 7. Қазақстанда психология, ғылымының даму жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
111 тарау Психиканың дамуы және сананың қоғамдық.тарихи сипаты.
§ 1. Өлі табиғатгың тірі табиғатқа айналуы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 2. Тітіркенгіштік, тропизмдер . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3. Құлықтың инстинктті түрлері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§4. Жануарлардың интеллекті әрекеті . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 5, Психика және жүйке жүйесінің эволюциясы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6. Еңбск әрекетінде сананың, дыбысты анық тілдің дамып шығуы және олардың қоғамдык.тарихн сипаты
IV тарау Психика дамуын бейнелеу теориясы тұрғысынан түсіну
1.Психиканың даму сатылары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
§ 2. Психика және жануарлар мен адамның бейнелеу ерекшеліктері. § 3 Сана — психика дамуының жоғары сатысы.
V тарау Адамдар арасындағы қарым.қатынас психологиясы.
§ 1. Адамдар арасындағы қарым.қатынас. Топтар .
§ 2. Қарым.қатынастың мән.жайын зерттеу тәсілдері
220
VI тарау. Жеке адам және іс.әрекет психологиясы
§ 1.. Жеке адамды зерттеудің мақсат.міндеттері және оның
қоғамдық мәні
§ 2. Адамның қажеттіліктері мен мұқтаждығы және. іс.әрекет түрлері.
§ 3. Жеке адамның кісілік сипаттары мен психологиялық кұбылымы
§ 4. Жеке адамның бағыт.бағдары және оның түрлері мен
психологиялық ерекшеліктері .
VII тарау. Психологияның жаратылыстық.ғылыми негізі.
§ 1. Жүйке жүйесінің құрылымы.
§2. Жоғары жүйке жүйесінің қызметі.
§ 3 Иррадиация, концентрация және индукция — жоғары жүйке қызметінің заңдылықтары
Е к і н ші б е л і м
Адамның даралык психологиялық сипаттары
VIII тарау. Темперамент

§ 1. Темперамент туралы жалпы ұғым.
§ 2 Темперамент туралы ілімнің дамуы.
§ 3. Жүйке жүйесінің типтері және темдерамент.
§ 4. Темперамент типтерінің сипаты.
§ 5. Темперамент типтерінің өзгеруі және адамның жеке ба.
сының мінез.құлқындағы көрініс, оларды тәрбиелеу.
IX тарау. Мінез
§ 1. Мінез. Мінездің фенотиптігі, темпераменттің генотитігі.
2. Ұлтгық мінез.
§ 3. Мінездің құрлымы және қасиеттері.
4. Мінез және темперамент.
§ 5. Еліктеу және оның адам мінезің қалыптастырудағы рөлі.
X тарау, Қабілет.
§ I. Қабілеттің жалпы сипаты.
2. Нышан және қабілет.
§ 3. Қабілеттің даралық айырмашылықтары.
Ү ш і н ш і б ө л і м.
Таным процестері
XI тарау. Түйсік

§ 1. Түйсік туралы түсінік.
§ 2. Түйсіктің физиологиялық негіздері..
§ 3. Түйсіктің түрлері және оларды топтастырып жіктеу
§ 4. Түйсіктің жалпы заңдшлықтары.
§ 5. Адаптация, сенсибилизация, синестезия .
6 Түйсіктердің өзара байланысы мен дамуы.
XII тарау Қабылдау
§ 1. Қабылдау және оның физиологиялық негізі.
2. Апперцепция және оның қабылдаудағы рөлі
§ 3. Кабылдаудың негізгі ерекшеліктері.
§ 4. Бақылау және бақылампаздық.
§ 5. Кеңістік пен уақытты қабылдау.
§ 6. Қабылдаудағы типтік айырмашылықтар
§ 7. Балаларда қабылдаудың дамуы мен қалыптасуы.
XIII тарау. Ойлау
§ 1. Ойлаудың адам дүниетанымындары маңызы.
§ 2. Ойлаудың сезімдік таныммен және тілмен байланысы.
§ 3. Ойлау процесінің психологиялық және логикалық астар.
лары.
§ 4. Ой процесі және ойлау әрекеттері.
§ 5. Ойлаудың түрлері және даралық ерекшеліктері.
§ 6. Ой болжамы арқылы жұмбақ мәселелерді шешу.
XIV тарау Сөйлеу және қатынас
§ 1. Тіл, қатынас және сөйлеу.
2. Сөйлеудің физиологиялық механизмі. Сөйлеу әрекетінің рефлекторлық сипаты.
§ 3. Сөйяеудің түрлері.
§ 4. Сөйлеудің оқыту процесінде дамуы.
XV тарау. Қиял
§ 1. Қиял және оның өзге психикалық процестермен байланысы.
§ 2. Қиялдың физиологиялық негізі.
§ 3. Қайта жасау қиялы мен шығармашылық қиял.
§ 4. Арман мұң.
§ 5. Қиялдың даралық айырмашылықтары.
§ 6. Балалардың ойыны мен ересек адамдардың іс.әрекетінде қиялдық дамуы .
XVІ тарау. Ес.
§1. Ес. Ес жайындағы теориялар .
§ 2.Естің түрлері.
3.Естің жалпы сипаты
§ 4. Қайта жаңғырту, тану, ұмыту.
§ 5. Естің даралық ерекшеліктері.
Төртінші бөлім
Адамның көңіл.күйі мен эмоциясы және ерікті әрекеттерінің сипаты
XVIІ тарау. Зейін

§ I Зейін.
§ 2 Зейінің физиологиялық негізі.
§ 3. Зейіннің құрылымы мен түрлері және қасиеттері.
§ 4. Зейнділік және адам зейінінің типтері.Зейіннің адам
өмірінде алатын орны.
XVIII тарау Сезім.
§ 1. Сезім мен эмоция туралы түсінік.
§ 2. Сезім мен эмоцияның физиологиялық негідері.
§ 3 Сезім мен эмоцияның әлпеті.
§ 4. Сезім мен эмоцияның ерекшеліктері және сипаттары.
§ 5. Жоғары деңгейдегі сезімдер.
§ 6. Адамның сезім күйлерін меңреруі. Стресс және дистресс
XIX тарау. Ерік
§1. Ерік туралы түсінік.
2. Еріктің физиологиялық негізі .
3. Еріктің амал кезеңдері.
§ 4. Ерік сапаларын қалыптастыру.
5. Ерікті тәрбиелеу.
Қысқаша психологиялық сөздік.
АЛҒЫ СӨЗ
Психология ғылымы қазақ елінің өткен дәуірлерінде жеке ғылы-мы пән ретінде оқытылған емес. Алайда, халқымыздың тыныс-тіршілігінде, сана-сезімінде, ауыз әдебиетінде адам жан дүниесінің белгілі бір жүйесі жайлы, оның сыр-сипаты мен әр алуан құпия қасиеттері туралы сөз ететін туындылар мек өнегелі ой-пікірлер өте мол. Ондай мысалдарды біз шешендік сөздер мен мақал-мәтелдер-ден, ақын-жыраулардық толғауларынан, батырлар жырынан, туған жері мен елінің бірлігін аңсаған билер сөзінен, жалпы айтқанда, хадықтың өшпес қазынасы — ана тіліміздің сөз корынан жиі кездестіреміз.
Адам жан дүниесінің сыры мен жүйесі халқымыздың түрлі толғаныстарын, ақыл-ойы мея сезімдік танымын, көңіл күйі мен арман-тілегін білдіретін тел туындыларында сақталған. Бұл пікіріміздің шынайы мәні мен айғағы болып табылатын мұралар — халықтық саз аспаптары арқылы орындалатын әндер мен күйлер, жырлар мен толғау өлеңдер. Саз өнерінің ырғағы мен әуені халықтың жан дүниесінің сырын көпшілікке нәзік үнмен жеткізіп отырған. Қазақ хадқының тұрмыс-тіршілігі психологиялық күйге, нәзік сезімге, көңіл құштарлығына неше түрлі игі ниеттілектерге толы болған. Міне, осы аталған жайттардың бәрі адам жан дүниесінің сырын бейнелейтін психологиялық мәселелер болып есептеледі.
Бұл құралда психология ғылымының өзекті мәселелері, бағыт-бағдары жалпы көпшілікке ұғынықты, түсінікті тілмен баяндалады.
Оку құралының мазмұны төрт бөлімнен құралып, он тоғыз тарау-ға таратылған.
Оқу құралының құрылысы мен мазмұны, қамтылған мәселелердің ғылыми негіздері мен берілу жүйесі, тіл жатықтығы, қажеттігі мен зәрулгі жөнінде студенттер мен психолог-мамандардыд және оқыр-мая қауымның ой бөлісуін сұраймыз.
Авторлар
ЖАЛПЫ ПСИХОЛОГИЯ ПӘНІ БОЙЫНША ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ
ЖАРЫҚ КӨРГЕН ӘДЕБИЕТТЕР
Ж. Аймауытов. Психологня (оқу құралы). Қызылорда — Ташкент,
1926.
Ж Аймауытов. Жан жүйесі және өнер талдау (араб әрпімен басыл-
ған). Мәскеу, 1926.
-Ә Алдамұратов, Қызықты псиология. Алматы, “Қазақ универеите-ті”, 1992.
Ә:'Алдамұратов. Оқушылардың грамматнкалық ұғымдарды меңгеру психологиясы Алматы, Мектеп”, 1983.
Ә. Алдамұратов, Д. Муқанов. Психология пәнінея лабораториялық практикалық сабақтар. Бірінші бөлім. Алматы, 1978; Екінші бөлім. 1979.
А Эбдірахмснов, Қ. Жарықбаев. Психологиялық орысша-қазақша сөздік. Алматы, “Мектеп”, 1976.
Ф Ң. Гоноболин. Психология. Алматы, “Мектеп”, 1976.
Жалпы психология. В. В. Богословский т. б. редакациясымен. Алма-ты. “Мектеп”, 1980.
К Койбағаров, К,. Рақымбеков. Педагогика-пснхология терминдері-нің орыша-қазақша сөздігі. Қазақ ССР-ға Тіл және адебиет инсти-туты. 4-том. Алматы, 1960, 117—186-б.
К Жарықбаев. Пскхология. Алматы, “Мектеп”, 1982.
Қ. Н. Корнилов. Психология (педучилищеге арналған оқулық), КОПБ, Алматы, 1946.
М Мұқанов. Жан жүйесінің сыры. ҚМБ, Алматы, 1964.
М, Мұқанов. Ми және сана. ҚМБ, Алматы, 1956.
М, Муқанов. Ақыл-ой өрісі. Алматы, “Казақстан” баспасы, 1980 М. М.Мукрнов. Бақылау және ойлау. КМБ, Алматы. 1959.
Т. Тэжібаев, Жалпы психологня. Алматы, “Қазақ университеті”,
1993.
Б. М, Теплов, Психология. Орта мектептерге арналған оқулық. ОПБ, Алматы, 1953.
А Темірбеков, С Балаубаев. Психология. Пединституттар мен уни-черситет студенттеріне арналған. Алматы, “Мектеп”, 1966.
219
        
        УДК 613.9+371
ББК 51.28 я 73
Жалпы психология. Оқулық. Оқу құралының авторлары: Алдамұратов Ә. (I,
II, IV—VIII, XIII, XIV, XVI, XVIII, XIX ... ... Қ. (XI, ... ... Іргебаева Н. (III тарауы), Бапаева М. (IX тарауы), Нығметова
Г. (X тарауы), Түрікпенов Ж- (XVII тарауы). – Алматы: ... 2011.- ... ... жан ... ... ... мек ... әрекетін
зерттейтін писихолия ғылымының сан-салалы екендігін айқын. ... ... ... ... болғандықтан, оның қарастырар мәселелері
қашан да маңызды. Бұл ретте айта кетер бір жайт — ... ... ... ... ... ... ... бұрын-соңды
қамтылмағандығы. Бұл оқу құралының ... ... ... ... ... байланыстыра отырып сөз етеді.
Оқу құралы жоғары оқу орындарының студенітерінс, пскхолог ... бұл ... ... оқып ... ... ... ... оқу орындарына арналған “Жалпы психология” атты бұл оқу құралы
— қазақ тілінде жазылған қолтума еңбек, Құралды ... ұзақ ... ... ... оқу ... ... пәні бойынша дәріс беріп келе
жатқан тәжірибелі оқытушылар қатысты, Мазмұны мен ... ... ... оқу ... ... ... ... осы пән бойынша жоғары оқу
орындарына арналып жасалған мемлекеттік ... ... ... ... ... қазақ елінің өткен дәуірлерінде жеке ғылы-мы пән
ретінде оқытылған емес. Алайда, ... ... ... ауыз ... адам жан дүниесінің белгілі бір жүйесі жайлы,
оның сыр-сипаты мен әр алуан ... ... ... сөз ... ... өнегелі ой-пікірлер өте мол. Ондай мысалдарды біз шешендік сөздер мен
мақал-мәтелдер-ден, ақын-жыраулардық толғауларынан, ... ... ... мен ... бірлігін аңсаған билер сөзінен, жалпы айтқанда, хадықтың
өшпес қазынасы — ана тіліміздің сөз корынан жиі ... жан ... сыры мен ... ... ... ... мея сезімдік танымын, көңіл күйі мен арман-тілегін білдіретін тел
туындыларында сақталған. Бұл ... ... мәні мен ... болып
табылатын мұралар — халықтық саз ... ... ... ... ... ... мен толғау өлеңдер. Саз өнерінің ырғағы мен әуені ... ... ... көпшілікке нәзік үнмен жеткізіп отырған. Қазақ
хадқының тұрмыс-тіршілігі ... ... ... ... көңіл
құштарлығына неше түрлі игі ниеттілектерге толы болған. Міне, осы ... бәрі адам жан ... ... ... ... ... ... құралда психология ғылымының өзекті мәселелері, бағыт-бағдары
жалпы көпшілікке ұғынықты, түсінікті тілмен баяндалады.
Оку құралының ... төрт ... ... он ... тарау-ға
таратылған.
Оқу құралының құрылысы мен мазмұны, ... ... ... мен ... ... тіл жатықтығы, қажеттігі мен зәрулгі жөнінде
студенттер мен психолог-мамандардыд және оқыр-мая ... ой ... і р і н ш і б ө л і ... ... ЖАЛПЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ
I тарау. ПСИХОЛОГИЯ ПӘНІ
§ I. Психологня пәнінің зерттеу объектісі
Әрбір ғылымның өзіне тән зерттеу объектісі болады. Психология ғылымы
зерттейтін ... ... ... ... ... әрі ол — ... мәселе.
Өйткеш, психикалық ... ... ... дүниетанымдық
көзқарасына байланысты. Психология-ның зерттейтін объектісі тіршілік пен
өмірдің, басқа құбылыстары-нан ерекше. ... мен ... ... адамның
елесі, қабыл-дауы, тілегі сол заттардың өзінен ерекше больш жасалады,
Сейтіп, ... олар ... ... болып аталады. Оған психика-лық
әрекеттер, қасиеттер, процестер, күйлер (көңілге ... тағы ... ... ... ... көрінбейді. Сонымен бірге олар ... ... мен ... да ... Бұл ... ... жан дүннесіне тән.
Психология, психика деген түсініктер гректі” “псю-хэ” — жан деген
сөзінен шығады. “Логия” — Імм Бұл ... ... ... Ү (псю ... грек ... ... психология — жан туралы ілім. Ол кұбылыстарды
жүйелі түрде топтастырьш, болмыс пен фактілерді салыстыра отырып зерттейді
Қабылдау, ес, ... ... ... деп ... тағы ... ... адамның ішкі дүниесі мен бейнелеу қасиетінің, күллі ... ... ... оның сыры деп аталады. Осы орайда, ... ... ... ... екеніне көз жеткіземіз. Психологияның
осындай анықтамасына қосымша ретінде оның үш түрлі ерекшелігі бар. Бірінші
ерекшелігі - психология адамтану ... ... ... ... орынға
ие. Мұндай ерекшелік қазіргі кезде қарқынды дамьш отырған ғылыми ... мен ... ... ... байланысты. Екіншісі — адамның
психологиялық дара ... ... ... ... үшш XIX ... орта ... бергі тәжірибелік зерттеулердің
кеңінен қолданылуы. Осы ретте, психология эксперименттік ... деп ... ...... өзге ... ... ... ерекшелеп
тұратын жайт — бұл пәннің дербестігі. Пәннін дербестігі адам жан дүниесінің
сырларын зерттеуде ең алдымен оның зандылықтарын жете ... ... ... басына тән ерекшеліктері мен сыр-сштаттарын даралап іздестіруді қажет
етеді. Әрбір адам — ... бір дара ... Оның жан ... ... ... ... бойлау, ондағы құпия, жайттарды ұғыну – пән дербестігінің бір
қыры.
Адамдар күнделікті өзара қарым-қатынас нәтижееінде ... ... ... ... ... қылығын, еңбек-әрекетін біледі,
ішкі сырларын аңғарады. Олардың сыртқы құбылыстарға ... ... ... ... ... ... мінез-
кұлық ерекшеліктерінің өзіндік сипаттарын түсінеді: Адам, психикасының ... ... ... тұрғыдан зерттеп, олардың арасындағы ... ... ... ... ... жан-күйін өмір
тәжірнбесіне сүйене отырып ажыратады. Мұндай ... ... ... өнер ... ... ... ... арқылы мұра ретінде
беріліп отырады. Халық аузындағы “Сан рет естігеннен бір рет көрген ... ... ... ... шешен болады”, “Көз жеткізбе-генді,
сөз жеткізеді” деген мақал-мәтелдердің бәрі де адамның ... ... мен жан ... ... сыры ... ... өмірден көріп-білгені, естігені, өз тәжіркбесінен жинақтағаны
ғылымға дейінгі психологиялык білімін түсінігін жасады. Мұндай ... ... ... айналасындағы нәрселерді танып,
пайымдап, бағдарлай білуінде ерекше маңызды. Дегенмен, бастапқы түсініктер
жүйесіз әрі ... ... ... сүйсне отырыи, адамдар арасында
белгілі жүйеде тәлім-тәрбие, емдеу, ... ... ... еді. ... олар адамның психикасы мен жан ... ... әрі ... ... ... бере ... Ал ... білім, заттар
мен құбылыетар жайындағы ақиқатты танып білу, ... ... ... ... принциптерін ашып көрсету нәтижесінде ғана ... 2. ... ... ... ... ... қасиеттер, Психиканың дамуын бейнелеу
теориясы тұрғысынан түсіну
Жалпы психология — психика дамуының жалпы ... оны ... ... ... және оның ... ... қалыптасу
жүйесін зерттейді, Басқаша айтқанда, бұл ғылым — ... және ... те ... Жалпы психология — адамның танымы мен ... ... ... мен ... ес пен ... ... мен ... мен сезім күйлерін, адамның өзін-өзі меңгеруінің жалпы
заңдылықтарын қарастырады. Адамның жеке ... ... ... ... ... мінезі мен темпераментін, мінездегі жетекші
ниеттілектерді, қабілеті мен өнерді таңдай білуін т. б. ... ... ... ... нәтижелері бұл пәннің барлық салалары
мен тармақтарын дамытып ... ... ... есептеледі. Сондықтан бұл
пәнді оқып менгеруле мыналай негізгі үш мәселені бөліп ... ... ... ә) ... ... б) ... ... немесе
адамның дара психологиялык ерекшеліктері.
а) Психикалық процестерге, әдетте, адамның ... ... Олар — ... ... ... ... мүшелеріне
тікелей әсері), ес, қайта жаңғырту процесі, киял мен ойлау, Сейтіп, сыртқы
дүние шындығын тану, еріктік ... ... ... ... ... ... эмоциялык. процестер.
ә) Психологиялық кейіп көңіл-күй мен аффекттерді, зейін (шоғырлануы
мен шашырауы) және ерік (сенімділік пен сенімсіздік, ... ... ... жайттарды бейнелейді.
6} Психикалық қасиеттер әрбір адамның жеке басына тән психологиялық
өзгешеліктер болып табылатыя темперамент, мінсз, қабілет ... ... ... өмір ... ... ... ... мен жан
дүниесінің сыры олардың даралық қасиеттері больш ... ... ... ... және ... бейімділігі-нен
айқын байқалып тұрады.
Материалистік ілім психикалық процестер мен ерекшеліктерді органикалык
дүниенің белгілі бір даму сатысында ... ... ... деп ... оларды
бейнелеудің жоғары формасы ретінде түсіндіреді. Псяхиканы айналадағы
объективтік шындықтың ... ... ... жетілген жүйке жүйемізде
бейнеленуі деп ... ... ... ... адам ... ең жоғары сатысы — санаға ие болады. Саңа—тек адамға ғана ... ... ... бейнелеудің ең жоғары сатысы — сана дәрежесіне
көтерілуі, бір жағынан алғанда, оның ... ... ... жүйесінің
қызметіне байланысты болса, екінші жағынан, адамның қоғлмдағы ... ... ... ... сана — материяның ең жоғары түрде ... ... ... ... ... ... ... таньш білуі сезімнен тікелей
абстрактылы ойға қарай дамиды, ал ойлаудың нәтижелері өмір тәжірнбесі мен
коғамдық іс-әрекет арқылы ... ... ... ... ... пен оқиғаның бейнелері біздің акыл-ойымыз бен санамызға әсер етіп,
білім қорымыз бен танымымызды ... ... ... ... ... танып білуден абстрактылы ойға, одан әрі қоғамдық
тәжірибеге ұштасып жатады. Адамның таным ... бұл жолы ... ... деп ... Ал ... мен ... қасиеттердің
бәрі ~ адамның осы дүниетанымының санада із ... ... ... ... және оның жоғары түрде да-мыған сатысы — сананы, адамнын
дара ерекшеліктерін зерттеу маселалері — ... ... ... ... 3. ... ... ... мен тармақтары
Қазіргі кезде психология ғылымы — көптеген салалар мен ... ... ... ... ... кең ... тән ... қараңыз). Бұл
салалар мен тармақтар дамуы мен ... ... ... ... ... қамтитын әр килы сатыда тұр. Оларды топтастырьш,
жік-жікке ажырату жіктеу (классификация) деп аталады. Енді осы мәселенің
сырын ... ... Біз ... ... жіктегенде, ең бірінші, осы
пәннін, ... ... ... ... ... ... негіз
етіп аламыз. Үшінші, адамның өзін даму мен іс-әрекет несі деп ... ... ... ... алып қарастырамыз.
Адамның нақты іс-әрекеттеріне сүйене отырьш, оның психикасының дамуын
темендегіше жіктейміз.
I. Тәлім-тәрбие (педагогикадық) псяхологиясы. Бұл ... ... ... ... мен ... ... психологиялық зандылықтар. Ол
оқушылардың акыл-ойы мен ойлау жүйесін, дағдыларын қалыптастырудың, олардың
тиісті оқу ... ... мен ... ... ... ... зереттеудің түйінді мәселелерін қарастырады. Сөйтіп, оқушылар
ұжымындағы өзара қатынастармен, ... ... ... ... ... ... іздестіреді. Оқу-тәрбие
жұмыстарын және балалардың психологиялық ерекшеліктерін ... даму ... ... ... ... жұмысын
жүргізу әдіс-тәсілдерінің психологиясын зерттейді. Сондай-ақ, ересек
адамдармен жұмыс істеудің ... және ... ... ... де ... ... ... тармақтары бар: а) ...... ... ... оқыту мен білім
берудің жекелеген әдістеме мәселелерін, бағдарлап оқыту мен ... ... ... сияқты өзге де мәселелермен шұғылданады. ә) Тэрбие
психологиясы — гуманистік және ... ... ... ... ... ... еңбекпен түзету педагогикасының
психологиялық негіздеріне қатысты мәселелерді іздестіреді. Бұлардан ... ... ... ... ... де) оқытып тәрбилеу
мәселелерін қамтиды.
II. Жас кезеңдерінің психологнясы — әр қилы психикалық процестердің
табиғи негізі мен ... ... ... азаматтық қасиеттерін, психологиялық
сапаларын зерттейтін бұл сала мынадай тармақтардан құралады: ... ... ... ... ... ... қарт адамдар психологнясы. Бұл сала ... мен ... және ... ... ... мен ... мәселелерін.зерттеп, оқыту
ісіндегі адамның ақыл-ойын, сана-сезімін жетілдірудің тиімді жолдарын
нендей әдістер арқылы өрістетуге ... ... ... ... ... ... Бұл адам ... біркалыпты даму жолынан
ауытқуын, ми ауруына ұшырағандардың психикалық ... мен ... ер қилы ... ... ... психологияның мына ... атап ... — ми ... ауруымен туған адам психологиясының
дамуын, сурдопсихология — ... не ... ... ... ... ... — нашар көретіндер мен сокырлардың психологиялық ... Ал туа ... ... ауру ... ... ... тармақ
патопсихология деп аталады. Бұл сөз грек тілінде “патос” — ... ... ... ... ... ... ... ғылымы мен оқу-
тәрбие істерін зерттейтін пән-педагогика мен жан ... ... ... ... ... ... жатады.
IV. Еңбек психологиясы — адамның іс-әрекет түрлерінің психологиясын,
еңбекті ғылыми негізге сүйене ... ... ... қарастырады.
Еңбек психологиясының мақсаты — әр түрлі еңбектегі мамандық
ерекшеліктерін, ... ... ... өндірістік-кәсіптік
жағдайдың адамға ... ... ... құрылысы мен
орналасуын, хабар жүйелерінің қажетті заттарын қарастыру. бұл салалардың
әркайсысының ... ... ... ... байланысты болып
келетін мынадай тармақтары бар. инженерлік психолоеия — бұл. негізінен,
автоматталған жүйелерді ... мен әр ... ... жұмысын
зерттейді. Инженерлік психологияда ең өзекті мәселе эргономика деп аталады.
Бұл ... ... ...... және ... — заң дегел екі сөзінің
бірігуі нэтижесінде пайда болған Бұл орайда. өндіріс пен адам ... ... ... ... ... ... ... әрекетіндегі
адамның өнімді ісі, оның психологиялық ерекшеліктері, жүйке жүйесінің
қызметі мен ... ... ... өнім ... жетекші ролі,
техникалық_ құрал-жабдықтар эстетикасы және ... ... ... ... ... қарастырылып, олардың сыр-сипаты зертіеледі.
Эргономика, ... ...... — орта ... ... ... олардың неғүрлым өнімді болуы мен нәтижелерів жүйелі
түрде үйлестіруді ... ... етіп ... ... ... ... мен үшу кезінде орындалатын
істердің жай-жапсарын, жалпы,
адам психикасның әуе ... ... ... ... ... ысылған мамандар мен кадрларды даярлап шығару мақсаттарын
көздейді.
Ғарышкерлік психология — адамның салмақсыздық пен әсем ... ... ... жұмыс істеу сәтіндегі аса қиыншылық
жағдайлардағы психологиясын, оның ... тыс ... ... ... ... мен ... ... шараларьш зерттейді.
Еңбек психологиясында арнайы зерттелуге тиісті күрделі тармақтар да
бар. Олар ауыл шаруашылығына ... мен ... ... мен ... б.) ... ... келеді.
V. Медициналык психология дәріғерлердің қызметі мен аурулардың мінез-
құлқын зерттейді. Бұл сала бірнеше тармақка бәлінеді, арбір тармақтық ... ... ... ... бар. а) ... ... мен жоғары жүйке құрылысының физиологиясын және
олардың өзара қатынасын ... ә) ... ... ... әсері мен күшін қарастырады; б) Психотерапия — ауру адамға
психикалық әдіс-айла және емдік тәсілдер қолдану ... ... ... және ... адамның денсаулығы мен оны нығайтуға
арналған шараларды жүзеге асыру жүйесін, оның ... ... ... психологияның ең басты міндеті — азаматты ... ... ... ... ... ... ... даярлау. Мұнда
жауынгердін. мінез-құлқы мен отаншылдық қасиетін ... ... ... мен бағынушылар арасындаш қарым-қатынастар, үгіт-
насихат жұмыста-рын жүргізу, дұшпанға дейген өшпенділік сезімдерінік оянып,
оған ... ... ... ... және соғыс техникасын меңгеру мен
басқару әдістері зерттеледі,
VIІ. ӘлеуметтІк-психология адам мен ... ... ... ... Бұл сала адамдардың белгілі бір ... ... мен ... ... ... өзара қарым-катынастағы
психологиялық кұбылыстардың сырын зерттейді. Қазіргі кезде әлеуметтік
психология шеңберінде мынадай үш ... ... ... ... ірі ... ... ... Бұл
проблеманын құрамына жалпы бұқаралык байланыстар: радио, теледидар,
баспасөз т. б. кіреді. Әр ... ... ... ... осы құралдар арқылы
алуан түрлі хабарлар, көпшілікке тән талғамдар, ... ... ... мен сенімдер, қоғамдық көңіл-күйлер жайлы әсер етудің
психологиялық ... ... ... ... психологияға қатысты
мәселелер, этностык, және ұлттык. психология сипаттары, дін психологиясының
өзекті мәселелері зерттеу де жатады.
ә) Кііиі (шағын) ... ... ... ... ... адамдардың бірігуі, олардың өзара қарым-
қатынастарыныд сыры мен хал-жағдайы, топ ... ... ... ... ... топтық типтер болып саналатын ... ... ... және бейресми топтар арасындағы қатынастар, сол топтар-дың,
шеңбері, олардың бірігуінің себептері мен ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... өзара
қарым-қатынасы, үлкендерді сыйлау сияқты мәселелер де енеді.
б) Қогамдары адамныц қасиеті мен ... ... ... ... ... ... объектісі. Осы ретте олардың жоғарыда
аталған топтарда ... рөл ... және ... ... ... ... ... азаматтың өзін-өзі бағалай
білуін, оның ұстамдылығы мен бағыт-бағдарын, табандылығы мен көнбістігін,
ұжымшылдығы мен менмендігін, тұрақтылығы мен ... ... ... Әрине, бұл аталған үш топқа қатысты күрделі мәселелер әлеуметтік
пспхологияда біріне-бірі қарама-қайшы не бір қатарға қойылмайды. Азамат пен
қоғамның ... ... бұл ... ... ... деп ... және ... азаматтық бейнесі мен оның ішкі
мәнін ашып ... ... ... тармақтары: этностық
психологня, ұлт психологиясы, таптар психологиясы және дін психологиясы
әлеуметтік өмір ... ... ... Спорт психологиясы спортшылардың іс-әрекетіндегі психологиялық
ерекшеліктерін қарастырады, Спорт ... мен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етілуін, психологиялық даярлығын іздестіре келе, оларды жаттықтыру және ... ... ... жарыстарды ұйымдастыру, өткізу мәседелернің
психологиялық факторларын зерттсйді Әрбір ел мен халықтың спорт өнеріндегі
срекшеліктерін де ... ... ... ... ... анықталады.
IX, Сауда психологиясы — қазіргі заманда кенінсн дамып отырған ... сала ... ... ... ... және ... өтеу ... қарай дамыту шаралары белгіленеді,
Сонымен қатар, әсіресе, ... ... ... ... жас ... ... ... мұқтаждығы, оларға қызмет
көрсетудің факторлары қарастырылады.
X. Ғылыми-шығармашылық (творчество) психологиясы --- ... ... ... ... Бұл ... ... адамның жасампаздық
қызметі, өзіндік ерекшеліктері, белсенділігі ... ... ... ... ... ... рөлі т, б. сипаттары зерттеледі.
Осы ... ... ... ...... тәсілі.
XI. Көркемөнер, әдебиет пен шығармашылыққа қатысты психология. Бұл
сала бойынша қарастырылатын мәселелер —- әсемдікті қабылдау және оның ... ... ... ... ету ... Бұл ... өзекті мәселелері
әлі күнге дейін жүйелі түрде вз дәрежссінде зерттеле қойған жоқ.
XII. Салыстырмалы психология психиканын ... ... ... адам мен ... ... ... отырып
зерттейді. Олардың ... ... мен ... Бұл ... ... ... ... тармағы әрбір
түр мен тектің, олардың тобындағы жан-жануар, жәндіктердің. ... ... ... ... ... ... ара, ит, құс, жылқы
және маймылдың психикасы едәуір деңгейде зерттелген. ... ... ... ... мен психологияның тоқайласқан жерінде этология ... ... ... ... Бұл орайда, кнттер сияқты дельфиндердің де
қылықтары бақылауға алынып, хайуанаттар құлқындары туа ... ... ... Заң ... хұқыққа қатысты мәселелерді реттеу және оларды
тәжірибе жүзінде қолданудың ... ... ... Бұл ... ... ... ... еқбекпен түзету психологиясы
(пенитендиарлы) деп аталатын тармактардан құралады. Сот психологиясы сот,
айыпталушылар, ... сот ... ... ... ... алу ... т. ... психологиялық астарларын қарастырады. Қылмыс ... жеке басы мен оныц ... ... ... ашады. Ецбекпен
түзсту психологиясы тұтқындағы адамдарды сендіру не күштеп істету арқылы
қайта тәрбиелеудің жолдарын іздестіреді.
ПСИХОЛОГИЯ ... ... ... 4. ... ... ... зерттеулердің мақсаты бойынша, эр-бір психикалық құбылыс
өзара байланысты және ол ... ... ... Ал ... зерттеу
әдістері тарихн даму тұрғысынан қарастырылады.
Психодогияны зерттеу әдістерінің объективтік сипаты. ¥зақ жылдар ... ... адам ... сырын өзін-өзі бақылау әдісі арқылы
білуге болады деп санап келді, Бұл әдіс адам “жаны” ерекше, ол ... ... ... ... ... АҚШ ... Э. Титченер адам өзін
хайуанаттар орнына қойып, сондай ортада болса, солардың қылығын ... ... ... ол ... тән саналы әрекет арқылы адамдық қасиеттерді туғыза
алар еді дейді. Бұл — әрине. сыңаржақты субъективті көзқарас. Ал ... ... ... адам ... мен ... бірлікте іздестіре
отырып, адамның өзін-өзі басқаруының ісі мен қылығына' есеп беруін жоққа
шығара алмайды.
Генетикалық ...... ... ... ... Бұл ... ... фактілер мен кұбылыстар, адам психикасының дамуы тарихи
негізде, яғни ... ... ... ... дамып жетілу тұрғысынан
қарастырылады Даму сатыларының ... ... ... ... мен даму ... ... ... бойынша зерттеліп, әр кезендегі
баланың дамуы жас ерекшеліктерімен өзара салыстыра отырып қарастырылады,
Зерттеу ... ... ... және ... ... ... әр ... Бақылау арқылы байқалғаи фактілер ... ... ... ... ... ... әдеттегі бақылаудан ғылыми бақылаудың негізгі
айырмашылығы құбылыстардың себеп-салдар принципі ... ... ... ашып ... Ғылыми бақылау мынадай сатылардан тұрады:
а) сырттай бақыланған мінез көріністері мен әрекеттерді түсіндіру; ә)
оның ішкі психологиялық ) мәнін ашып ... б) ... ... онын
анықтығын танып білу.
Эксперимент — психологиядағы негізгі зерттеу әдісі. ... ... ... бір ... ... уақыт өтті.
Эксиерименттін, лабораторкялық эксперямент және ... ... ... түрі бар. ... ... ... 1910 жылы. орыс оқымыстысы
А. Ф. Лазурский енгізді, Бұл әдіс психологиялық және ... деп те ... ... рөлі ерекше. -Табиғи эксперимент бойынша
психологиялык зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... психологиялық-педагогикалык зерттеу бойынша
әр түрлі жас кезеңдерінде адамның (оқушьшың) қальштасуы карастырылады. ... ... ... ... ... түрлі жастағылардың айырмашылықтары
шартты түрде алынған ... ... ... ... ... қасиеттерін, ақыл-ойының даму деңгейін,
белгілі мамандыққа икемділігін аныктау құрал-жабдықтарды қолдана отырып,
белгілі ... ... ... ... жүргізіледі.
Сынау (тест) әдісі — адамның бойындағы түрлі ... мен ... ашып ... ... ... етіп қояды. Психологиялық
әдістер тек ғылыми зерттеу жұмысы үшін ғана емес, ... ... ... үшін де ... ... психолог сьшау әдісі арқылы адамның
бойындағы ерекше қасиеттерді ажыратьш, оның ... не ... не өзге ... ... деген бейімдік қабілетінің қаншалықты екендігін
анықтайды. Жете тексерілмеғен сынау әдісімен жасалған кейбір қорытындыларда
қателіктер де ... ... ... ... көбінесе кей-бір балалардың
бойындағы психологиялық процестер мек ерекшеліктердің ... ... жете мән ... ... қорытьшды жасауға байланысты.
Психологиялық зерттеу әдістерін нақты ... ... ... ... ... ... ... орай, негізгі
әдістер және көмекші не қосалқы әдістер деп екі топқа ... ... ... ... ... ... анықтау үшін сынау
(тест) негізгі әдіс деп саналса, ал сол ... өз ... ... ... не оқу кұралдарын көмекші әдіс деп атаймыз, ... ... ... негізгі әдіске айналып отыруы да мүмкін. Мәселен, окушының
орындаған жазба ... ... оның ... ... менгеруін анықтауда
негізгі әдіс болып саналады.
Психологиялық зерттеудегі нақты ... мең ... ... зерттеу
әдістері нақты мәселені ... ... әдіс ... қолданылады.
Психологияла зерттеу әдістерінің мүмкіңшіліктері зор. ... ... ... ... ... жалпы сипаттама бар. Мәеслен, қалыпты дамыған
балалар мен ақыл-ойы кем ... ... ... ... ... ... ... бірнеше сатыдан тұрады: 1-саты — даярлык. сатысында
бақылау жүргізіледі. ... ... да ... ... мен ... балалар
екі топқа белініп, берілген тапсырма зерттеледі. Мысалы, “с”, в” әрнтерің
текстен сызып отыру сияқты тапсырманы орындау ұс- ... ... ... математикалық құрал арқылы зерттеледі. Алынған нәтижелер ... ... ... ... ... зерттеу әдістері
анықталуға тиіеті мәселенің шындығын көрсетіп, айқындап, түрлі психология-
лық зерттеулерде кеңінен ... ... ... мен ... ... ... дау-дамайлы істердін анықтанығын айқынлап отыру үшін ел-жұртына
беделді адамдар — билер мен сыншылар, ... мен ... ... әр ... ... Қазақ этносының өмірінде мұндай тәжірибелік әдістер
даулы істердің түйінін шешуге қолданылып отырғандығы жайында ... ... ... өте көп. ... Төле ... бала ... екі ... бір
балаға қатысты дауын шешуі, қазақ билерінің ... ... ... ... қайтару жөніндегі шешімдері халқымыздың ақыл-ойы мен ... ... ... қорын, сана-сезімінің даму деңгейік
көрсететін пснхологиялық қасиеттер екенін ... 5. ... ... адам жан ... ... қыры мен ... ... пән
болғандықтан, ол жан құбылыстарын ғылыми тұрғыдан жете түсінуге мүмкіндік
береді. ... ... ... ... мен ... ... отыруға жетелейді. Пспхология ғылымының. рөлі ... ... беру ... ... ... ... таным процестері
—түйсік қабылдау, ойлау және ... даму ...... дидактиканы құруға, тәлім-тәрбие істерінің ... ... ... оқту ... ғылыми негізде ұйымдастыруға, оқу
құралдарын ... ... ... ... ... жеке ... тән психологиялық касиеттердің бірі—оқу-тәрбие
арқылы, тіршілік ортасы мен қоғамдық жағдайға байланысты дамып, қалыптасып
отыратын ... ... Осы ... ... жан дүниесінің қыр-сырын
жандандыру, оның жеке басының қасиеттері мен сипаттарын жетілдіру, ұстаздар
мен тәрбнешілердің таным процестері мен ... ... ... ... ... беру ... ... өз психологиясының дамуы ... ... ... Дене ... ... оның ... ... үшін қажетті құрал-
саймандар жасап шығарьш, тиісті амал-тәсілдер-ді менгерді. Қазіргі заманда
адам өзінің ... ... ... және оны нәтижелі ететін
тәсілдерді ойлап табуды ... ... ... ... қазіргі кезде
автоматика, телемеханика, раднотехника, электроника, бионика, ғарышкерлік
және баска ғылыми жетістіктердің салалары арқылы ... асып ... ... ... ... қасиеттері мен жеке басының
қажеттері болып табылатьш ... ... ... темперамент ерекшеліктерін жетілдіру — психология ... ... Жеке ... жан ... ... ... сан ... іс-
әрекетімсн тығыз байланысты болып ... бұл ... ... оқып ... ... жол ... ... психология адамды
өз басын меңгеру мен бойындағы қасиеттерін дұрыс ... ... ... баулиды.
ІІ тарау.ПСИХОЛОГИЯНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ ТУРАЛЫ
МӘЛІМЕТТЕР
§ I, Пснхологяның философня мен жаратылыстану
ғылымдары ... ... ... ... ... адам ... назары, ақыл-ойы өзінің
манындағы ... ... ... білу-мен бірге, өз .денесінің, ішкі
дүниесінің ақыл-ойы мен іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ұмтылған. Біздің дәуірімізге дейінгі бірнеше мыңдаған жылдар бұрын
Шығыс елдері Мысыр мен Үндістанда, Қытай мен өзге ... адам ... ... ... осы ... ғылыми білімнің бастапқы іргетасы қалана
бастаған, Қоғамның дамуына орай өндіріс күштері ... ... ... ... ... Алғашқы құл иеленушілік мемлекет құрылды. Қоғамда
адамдардың ... ... ... ... ... ... тек діни нанымдарға ғана негіз ... ... ... ... ... табиғи-ғылыми көзқарастардың туындауына да себепші болды.
Ертедегі Шығыс ... ... соң ... ... адамның тәні мен
жанының сырын білуге ден қойылды. Адам ... ... — қан ... пән ... Тіршіліктің негізі — қан айналымындағы сұйықтық және
ондағы құрам деген түсінік калыптасты. ... ... ... б. з,
д. XIII ғасырда де-нені басқарушы жүрек қызметі деп санап, ол ауа ... ... ... ... ... организмде теп бөлек заттармен
қосылып, адамның ... ... ... ... ... ... отырады, мұндай тіршілік адамның ... ... ... ... ... ... ... Адамның ойын жүрегі билесе, ал ... ... ... атқарады деп түсінілді.
Ежелгі Үндістан дәрігерлері адамның психикалык әрекетінің негізгі
органы — жүрек, оның аткаратын ... ... миға ... ... ... Темперамент жайындағы ілім іргесінін қалануы, әрбір адам ... ... ... ... ұғым ... ... алғашқы
материалистік қарапайым түсініктерді тудырды. Ертедегі Қытай мен Үндістан
дэрігерлері темперамент үш бөлшектеп тұрады, ... ... ауа ... ... және кан мен шырыннан құралған, осы үш түрлі нәрсенің
дене құрамындағы мөлшеріне орай ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, Қытай дәрігерлері адамдарды мынадай
типтерге жіктеген: 1) адамның ... ... не қан ... ... ... ... ... батыр келеді. Олардың мінезі жолбарыс тәрізді өжет те
шапшаң 2) ауа ... ... ... ... адам ... козғалғыш
болады, маймылдың әрекетіндей әрекеттер жасайды; 3) шырыннын ба-сьшдылығы ... ... ... ... дсп ... ... ... мұндай пайьшдаулар сол дәуірлерде, ... ... ... жол ... ... жағынан, әр
түрлі діни на-ным-сенімдер тарапынан қарсылық тудырған ... ... ... ... және ... ... жайындағы
ақылға қонымды көзкарас-тар өзіне жол тауып, одан әрі дами берді.
Б. з. д. VI ... ... ... жан ... жайындағы діни
нанымдарға негізделген джайнизм мен буддизм бағыттары кеңінен тарады. Бұдан
кейінгі кездерде Үндістанға философиялық мектептер жан ... ... ... дәріптеуге пайдаланды. Бұл бағыт ... ... ... ... жан дүние сырын адамның даралык ерекшелік-
теріне орай түрліше түсіндірді. Ал иога бағытын ұстанушылар шындықты ... үшін адам ... ... ... ... ... жеңе ... деп уағыздады. Ертедегі Үндістан ғұламаларыньщ пікірінше, адамның, өз
ішкі дүниееінің сырын ... оның ... ... ... ... ... ... ұмтылғаны осыдан айқын байқалады.
Ерте дәуірдегі Қытай елінде кеңінек таралған философиялық — діни
ойпікір ... ... ... (б. з, д. ... жж.) ... Оның ... өзі ... мектебі конфуцияндық деп аталады.
Конфуцийдің пікірінше, адамның білімі мен психикалық ...... ... Адам ... ... болып туады, бірақ оны дұрыс
жолдан тайдырып, бұзатын — сыртқы ... ... ол өз ... ... ... зиянды қасиеттерден арылу үшін адам өзінің ішкі дұниесіне терең
бойлап, ақыл-ойының ... ... бой ... жөн деп ... бұл пікірін шәкірттері әрі қарай дамытып, ел арасына
кецінен ... тәні мен ... ... қан ... процесінін.
айрықша манызды қызмет атқаратындығы туралы пайымдаулар ... ... ... ... мен ... ... ежелгі Шығыс елдерінде жалғасты.
Мұндай жайттар организм құрылымындағы бөлшектер мен адам психикасынын ... ... ... бір ... келіп құятынын көрсстеді Осындай
тарихи жағдайлар адамның жан ... ... ... өте ерте ... ... ... ... мен білімінін. философиялық жүйесін,
табиғат жайындағы орынды ... мен адам ... ... ... ... ... болғандығын көрсетеді. Міне, осы
орай- да, ... ... ... ... бұл пәнің практикалық
маңызы мен ғылыми білімдер ... ... ... оның ... ... ғылымдарының түйіскен торабынан өрбіл шыққандығымен
түсіндіреді. Бұл — объективтік шындық және ... ... 2. ... ... ерте ... бері ... әлеуметтік өмірі олардың
күнделікті сан ... ... ... ... жан дуниесінің сырын бейнелейтін психологиялық ерекшеліктерінен,
мінез-кұлық ... ... ... тұратындығы белгілі
болған Осындай ұгым-түсініктерде адамнық жаны тәнімен бірге болады деп
саналған.
Өндіріс пен ... өнер мен ... ... ... әр ... әдет-ғұрыптар да қалыптасып отырады. Адамдар өздері тіршілік
ететін орта мен айналадағы әр қилы ... ... ... ... деп ... ... ұғым анимизм (латынша “анима” — жан деген сөзден
шыккан) деп аталады,
Ежелгі грек ... ...... {б, з. д. VI ғ,), ... з. д. V Р.) ... бір ... ол сол ... заңына
ыңғайланбайды деген пікірді қолдады. Демокрит ... ... ... ... ... деп санады. Сонымен, жан туралы алғашқы ілім-
психиканы адам тәнінін. кызметі деген ... ... ... Сол ... ... ... Платон (б. з. д. 427— 347 жж.) ... ... ол ... ... ... ... жасады. Ол бұл
пікірімен өз ... ... ... ... ... ... қорғап,
психи-касы түсіндіруде идеалистік бағытты ... Оның ... ... пен ... ... ... бірдей қатар өмір сүреді
деген дуалистік көз-қарастың негізін салды.
Ежелгі дүние тарихында айрықша орын ... ... ... (б. з. д ... жж.) ... ... ... негізге
сүйеп, биология мен медицина саласына бағыттады. Ол психика туралы ілімді
одан әрі тереңірек ... ... ... ... ... ... ... бұл
шығармасында жан дүннесінің (психиканың) әрекетін шындык әдіс ... оны ... ... ... мақсат етті. Пеичология Аристотель
заманында-ақ дербес сипаттағы ғылым ... ... Ол ... ... өмір ... айта ... психикалық эрекеттерлін басым
көпшілігін материалистік ... ... ... ... ... көзқарасын объективтік шьшдыкқа, материалистік бағытқа қарай
бұрды. Сонымен, Гераклит пен ... ... мен ... ... ... ... ілімнің келешектегі дамуына ғылыми
негіз болып қаланды
Жан жүнесі ... ... ілім ... ойшылдар мен ғұламалардың
шығармаларында өзіндік орнын тапты. Ежелгі Римнің көрнекті ... (б з д. I ғ.), ... (б. з. д. I! р.) ... жан ... ... табиғи кегіздерін іздестірді. Ал ұлы грек ойшылы Сократ
(б. з. д. 470— 399 жж.) ... өзің тани ... ... ... ... жан ... ... ұштастырды. Сондай-ақ адамның жаны тәніне
тән деп санап, ол ақыл-ой арқылы реттеліп ... ... ... ... жан ... ... ... философиялық және
әлеуметтік негіздері сол заманның эконо-макалық-саяси құрылысына орай түрлі
идеялық бағытта (материалистік не ... ... ... жайт ... 3, Орта ... жан туралы ілім
Ежелгі дүниеиін, құл иеленушілік ... ... ... ... ... соң оның ... бірнеше ғасырларға созылған феодалдық
қоғам ... Бұл ... ... даму сяпаты ғылыми идеялар мен жеке
адамның даралык өсу қасиеттерін ... ... Ерте ... бері
қалыптасқан адам психикасы жай-ындағы ілім мистикалық және діни көзқарастар
ықпалына көшті. Жан екі ... ... өмір ... деп ... ... ... қалытасқан тәжірибелік зертіеулер схоластикамен алмасты. Жан
жайындағы аристотельдік ілім өмірден шеттетілді.
Алайда, ... ... араб ... ... ... философиялық ой-
пікірлер өркен жайып, ғылы-ми зерттеулер және адамның жан ... ... ... жаңа ... ие ... Араб тілді Шығыс елдеріндегі мәдениет
пен ғылымның орта ғасырларда Еуропа мен басқа да елдерге ... кең ... ... адам баласы мәдениетінің өркендеуіне әсер етті VII ... ... ... араб ... ... тілге айналуы, ислам
дінінің таралуы, Халифат астанасы Бағдат пен өзге шаһарлардың өсуі ... ... ... ... ... ... мен ... ғылымдары өркен жайып, ежелгі дүние ғұламалары
Платон мен Аристотельдің, ... мен ... ... араб ... Сөйтіп, бұл еңбектер Кіндік Азия елдеріне, Үндістаннан бастап
сонау Пиреней түбегіне дейін таралды, сол ... ... ... ... ... мен өзге де шлымдардық қарқынды дамуына ... ... және ... да ... идеялары, ашқан жаңалықтары,
ой-пікірлері жақа сипат алып, біздің аты әлемге әйгілі ... ... ... ... ... жж.), Әбу Али ибн Сина ... ... жж.),
Ибн Рошд (Аввероэс) (1126— 1198 жж } ... орта ... ... ... адамның жан дүниесі жайындағы ілім ... ... Ибн ... (Әлгазен) (965— 1039 жж.), ... ... ... Рази (865— 925 жж.) өз ... адам жан ... жайлы сол
замандардағы ғылым жетістіктеріне сүйеніп, әр алуан зерттеулер жүргізді
Әбу Насыр әл-Фараби — саи ... ... ... ... екінші
ұстазы” атанған данышпан ғалым. Оның адам жан ... ... ... бірнеше шығармалары бар. Солардың ішінде “Ізгі қала тірғындары”,
“Азаматтық саясат”, “Мемлекеттік қайраткерлердің өнегелі сөздері” ... да ... ол ... ... ... ... ... бастап, әдеп пен социологияга дейінгі ғылым жетістіктерін
кеңінен талдайды, сонымен ... ... ... ... анықтама
түсініктер берелі Әл-Фараби Аристотельдің еңбектерін, әсіресе, оның ... деп ... ... жете ... араб ... ... Жан
жүйесінің сырын зерттеуде Әл-Фарабидің Аристотель ... ... ... ... ... ... ... гылымы туралы айткан бір пікірінде
дүние материядан құралады, ол жойылып кетпейді, бір ... ... ... ... ... жан ... бұрын өмір сүрмейді, бір денеден екінші ... ... ... да ... ... ... ... жасайды. Сондай-ақ, ол
дүниеге келісімен адамның бойында түрліше күш-қуат пайда болады, сол ... ... ... ... мынадай деп ... ... күш ... — “әл қуат ... ... қуаты; қиялдау
қуаты; ақыл-ой не ойлану куаты; қозғаушы күш; ... ... ... Адам ... ... әл-Фараби атаған түрлері жеке психикалык
процестердін атауы мен мәніне дәл ... Ал ол ... ... ... ... мағынасы туралы ой толғамдары” дейтін енбегінде психикалық
процестердің ... ... ... ... мүшелерінің қатысуымен
жасалып отыратын материалдық құбылыстар деп анықтап, әсіресе, адам ... ... ... ... ... бар деп ... ... оның түс көруіне де әсер етіп, іс-әрекетінің ерекше бір жалғасы ... Түс ... осы ... ... да дәл осы ... Әл-Фарабидің пснхология жайындағы мұндай ой ... ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан шешкен
көзқарас деуге болады.
Орта ғаеырларда жан туралы ілімді аристотельдік ... ... араб ... елдердегі кернекті ойшылдар шығыста — Ибн Сина, ал
батыста — Ибн Рошд болды. Бұлар табиғи ғылымдарды зерттеу мен ... ... ... ... ... ... Ибн ... “Медицина
қағидасы” деп аталатын енбегі бес жүз жыл бойы жұмыр дүниенің ... ... ... ... мектептердегі бірден-бір құрал
болды. Ал Ибн Рошдтын. ... ... ... ... ... діңкелетіп, дүние болмысы мен адам туралы жаңаша ... ... ... Ибн Сина мен Ибн Рощд квзқарастары табиғаттыа
мәнгілік өмір сүретініне ... көз ... ... ... ... оның ... ... солай өзгерту мумкін емес, әрбір адамның
мен даралығын мәңгілік деп санау шындыққа са” ... ... ... жалғандығын көрсетті.
Ибн Синанын көзқарастарындағы тағы бір мэселе — оның жан ... және ... ... ... бір-біріне қайшы шкірі.
Оның анықтауынша, жан туралы түсінік ғылым мен дін арасындағы аралық ... ... ол бүл ... ... ... ашып керсету үшін
тә-жірибелік зерттеулерді ... ... түсу ... ... Медициналық
нснхология саласында Ибн Сина пікірлерінің түйіні — өткен замандағы ... ... ... ... ... ... ... иек
артып, неғұрлым тәжірибеге, оның жетістіктеріне сүйену қажет ... ... ол ... ... қағидаларында” кеңінен баян-дайды. Адам
психикасының ми қызметіке тәуелді болып отыратын-дығы бұл ... ... ... Ибн Сина зерттеулерінде ... ... ... ... ... мен эмоциясының және
аффекттің табиғи негізінің іздестірілуі сол замандағы психология іліміндегі
жаңашылдық ... еді. Ибн ... ... ой-пікірлері мен
зерттеулері, негізінен, тәжірибелік бақылауға жүгінді
Орта ғасырлық араб ... ... ... Разидің ғылымды бақылау
нәтижелері мен тәжірибеге негіздеу жайындағы ой-пікірі, Ибн әл-Хайсамның
психофизиологиялық ... Ибн Сина ... ... жан жүйесі
жайындағы ғылымның канат жаюына елеулі үлес қосты.
Орта ғасырлардаш еуропалық жанның мәңгі өлмейтіні, оның денедек ... ... ... психологиялық ой-пікірлер одан әрі қарай ... ... дами ... жол ашты. Осы бағытта Фома ... жж.) мен ... да ... ... ... үдей ... Алайда, мұндай схоластикалық ... сай ... көз ... ... ... ... жж.), оның ... Роджер Бэков ( І214 —1292 жж.) ... ... және ... ... ... ... ... тұжырым
жасап, жан туралы және оны материямсн бірлікте өмір ... ... ... ... ... даму тарихында орта
ғасырлық дәуір талас-тартысты оқираларға толы ... ... ... XVII ... алатын орны ерекше. Бұл
кезеңде Еуропа халықтары дамуьшда елеулі өзгерістер болып, психология ілімі
жанында жаңаша ... ... ... ... ... ғальшы Френсис
Бэкон (1561 —1626 жж.) ғылымды тәжірибелік зерттеулерге негіздеп, ... ... ... айналдыру қажет деп санады. Оның пікірінше,
адамның ақыл-ойын жетілдіру үшін оның ... ... ... ... ... арттыру керек. Бұл орайда, дүнненің сырын тәжірнбелік зерттеу арқылы
ашқан ... деп ... XVIІ ... ... ... ... ... дененің соның ішінде адамның да жан дүниесін ... ... ... ашу: ә) ... ... ... адамға) тән сананы, оның ішкі
дүниесін бакылау арқылы өзіндік ... ... б) ... ... ... ... оның өз мінез-кұлқын меңгеруін, жақсы, жаман істерге
бой ұруын; в) ... ... ... жүйесінің қызметі мен психикалық
жағдайлары ара қатынасының қандай күйде екендігін анықтауға ... ... ... ... ... жолындағы мұндай көзқарастарды
қолдап, өздерінің еңбектерін жазған ойшылдар — Декарт (1596-— 1650 жж.), ... ... жж.), Б. ... (1632 -1677 жж.), Г. ... (1646—1716
жж.). Дж Лакк (1612—1704 жж.) сияқты аттары әлемге әйгілі адамдар болды.
§ 4, XVIII ғсырдағы ... ... ... XIX ... бірінші жартысындағы
психология
XVIII ғасырда психология ғылымында айтарлықтай өрлеу байқалып, физик
И. Ньютон мен физиолог ғалым А. Галлердің (1708—1777 жж.) ... ... ... ... ... жүйесі мен бұлшық ет қызметінің физиологиясы
организм тіршілігінің негізі туралы ілімді жетілдіруге әсер ... ... ... ... ... ... ақыл-парасат шешуші рөл атқарады
дейтін бұрынғы көзқарас енді тәжірибелік зерттеулерге сүйенетін ... осы ... ... ... ... ... жіктеле бастады.
Олардың бірі жан дуниесін зерттеу адамның ішкі сырын тусінуге ... деп ... ал енді бірі ... танып білудегі тәжірибенің
жаратылыстану ғылымдарын зерттейтін тәжірибеден ешқандай айырмашылығы
болмауы тиіс деген ... ... XVIII ... психофизикалық құбылыстардың мәнісін ашу енді
психофизиологиялық мәселелерге ойысып, түрлі психикалық процестердін, сыры
жүйке жүйесінің қызметін ... ... ... Осы ... ... бірнеше топқа бөлініп, түрлі көзқарасты ұстанды.
Солардың ішінде Швейцария зерттеушісі А. Галлердің ... ... ... жүйкелік процестер бірінші, ал түрлі ой мен идеялардың ... ... ... ... ... ... ... көзқарасты
қуаттай түсті. Мұның бәрі-психологиядағы эмпиристік бағыттың көріністері
Ассоциативтік психология. Ньютон ... ... ... заңы XIX
ғасырдың соңына дейін өзгермейтін заң деп саналып келді. Соған орай ... ... ... мен Локк ... ... ... ... бұл екеуі де ассоциативтік психологияны механикалық және
сенсуалистік көзқарастарға негіздей ... ... ... ... ... қолданудың өрісін көне замандардағы Үндістан мен
ертедегі грек ғұламалары да қарастырған болатын. XVIII ... ... ... ... ... дене процестерінің жиынтығы атқаратын
қызмет машинамен істелетін әрекеттер сияқты болады деген ойға негізделді.
Психология тарихында ... ... ... ұғым ... рет көтеріп, оны дәріптеуші — ағылшын ... ... ... Ол ... ... бәрі ... ... деп түсіндірді.
Гартлидің “Адамды бақылау” деген ... (1749 ж.) ... ... өзекті ілім болып калъштасуының бастамасы болды. Осы енбегінде ол
көптеген ... ... ... жүйесінің
тербелісімен ұштастыра баяндап, адамның санасыз әрекеттерін материалнстік
тұрғыдан түсіндіруге күш салды.
Соның нәтижесінде Гартли адамның ... ... ... ... ақыл-ой, ерік-жігер қасиеттерін де анықтайды. Бұл зерттеулер —
санасыз ... ... ... алғашқы материалистік тұжырым. Бір
сөзбен айтқанда, Гартлн ... XVIII ... ... ... шыңы деуге болады.
XIX ғасырдың бірінші жартысы — психологняның даму тарихындағы ... ... Бұл ... ... ... ... ... концепция материалистік тұрғыдан нығая түсті, оның субстраты ... ... ... ... Т. ... ... ... Милль (1778-
1830), Дж Ст. Мнлль (1806—1873) сияқты зергтеушілер қол-дады ... ... ... психика түйсік пен қарапайым сезім түрлерінен
тұрады; ... ... ... — бөлшектер алғашқы да, ал күрделі
психикалық құрылымдар — елес, ой, сезім екінші деп ... ... осы екі ... ... ... ... ... ассоциациялар күнделікті тәжірибе аркылы санаға жиі қайталанып
отыру нәтижесінде ... ... ... ... мен ... физио-логиясын
зерттеу нәтижелерімен анықталады, Г. Гельмгольц (1821—1894) ... ... ... ... деп санаса, ал Ч. Дарвин ... ... ... Орыс ... И. М. ... ... фнзио-логңялық негізін бас миы рефлексінің қызметімен ғылыми
тұрғыдан дәлелдесе, Г. Спенсер (1820—1903) оны ... ... ... ... ... дамуы мінез-кұлықтың өз-геруіне
бейімделеді деді
XIX ... 80—90 ... Г. ... (1850—1909), Г. Мюллер
(1850—1934) тәрізді басқа да психологтардың ... ... ... ... ... бұл ... одан әрі ... XIX ғасырдың орта кезіне дейінгі дамуьшда бұл ... ... ... оны ... ... ... физлологиялық зерттеу әдістерін қолданып, биологиялық үлгіге иек
артты.
§ 5. ... ... және ... ... ... ортасьшдағы психикалық іс- әрекет философиялық ... ... ... өзіндік сипаты, зсрттеу объектілері
мен оның әдіс-тәсілдері айқындалды. Сол ... тән ... ... Конт — 1798 — 1857), ... (А, Шопенгауэр — 1788
— 1860), волюнтаризм. ... ... ... ... қағидаладың
мақсаты, түптеп келгенде, психикалық құбылыстарды идеалистік және кертартпа
жолға салу еді. Мұндай бағыттар В. Вундт, Джемс, ... 3 ... ... ғалымдардың болашақтағы көзқарастарының қалыптасуына теріс ықпал
етт Г. ... ... ... ... ... Чольбе т. б.) деректі
материализмді дәріптеп, ... ... ... ... ... ... ... шығаратыны сияқты қатынаста болады деген қате пікірді қолдады.
Бұл зерттеушілердің психология саласына ... ... ... ... ... ... адамның жан дүниесі жайьшдағы
түбегейлі ... ... аша ... ... мен жеке ... тән ... тарихи тұрғыда
әлсуметтік өмірмен, қоғамның жағдайымен ұштаса қалыптасатындығын XIX
ғасырда орыстың ... ... В. Г. ... (1811 — 1848), ... ... (1812-1870), Н. А. Добролюбов {1836—1861), Н. Г. Чернышевскнй
(1827— 1889) бірыңғай материалистік негізде ... ... ... адам ... ... табиғи тұрғыдан іздестірді. Осы дәуірде
психика мен сананың дамуы туралы диалектикалық және материалистік ілім өріс
алып, ол ... ... ... ... ... жайындағы
болжамдармен ұштасты.
Г. Гегель (1770 — 1831) өз ... ... ... ... ... ... ... дамуы, адамның табиғн мәні, оның қоғамдық рөлі және тарихи
дамудың негізгі екендігі К. Маркс, Ф Энгельс,
Л. Фейербах ... ... ... ... адам
қоғам мен табиғат жағдайына бейімделіп, өзінің белсенді іс-әрекеті арқылы
барлық қажеттіліктерін өтейтін ... иесі ... ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым сапалық жаңа мәнге не ... ... ... тығыз қатынаста болып, оған үнемі ... ... ... арқылы жүзеге асып, оның ... ... ... ... жетістіктері психологияны дербес ғылыми пәнге
айналдырды, оның өзіндік мақсат-міндеттері мен зерттеу әдістерін анықтады.
Психологияның ХІХ ... ... ... гылыми пәнге айналуының
табиғи-ғылыми негізі — физика мен ... ... мен ... ... ... туралы ілім, сезім мүшелерінің ... ... ... ... ... өзге ... пәндермен салыстыра келе, бұл пәннін
тәжірибелік (эксперименттік) ғылым іксндігіи айқын ... ... ... ... әрбір психикалық құбылыстар мен психологиялык
сипаттардың сырын, ... ... ... ... анықтауға
болатындығымен түсіндірген жөн. Осы орайда, біз бұл ... ... ... бой көрсетуін бірқатар зерттеулерге және ... ... ... баяндаймыз. Мәселенг 1) В. Вундт және Ф.
Брентано ... ... ... кұбылыстардын әуел бастан
“өзінше пайда болуы” деген пікірлердің дәрменсіздігі;
2} И. М. ... ... ... мен оныд ... ... қатынасы — алғашқы, ал психикалық құбылыстардың сол ...... деп ... ... ... ... бағыт
ұстап, оның сол кездегі қоғамдық тарихи жағдайға тәуелді деп қарастырылуы;
3) психологияның дербес тәжірибелік ғылым болып ... ... ... ... және биологиялық негіздері; 4) ар ... ... ... ... ... ... ... биологиялық құрылымы; 5) организмнің бейнелеу қасиеті жайындағы
аристотельдік, ... жәнс ... ... нәтижелері.
XIX ғасырдын ортасында психологияның дербес және тәжірибе-лік пән
болып тарихи қалыптасуы ... ... жан ... сырын әр тарапты
зерттсу қызу жүргізіледі. Өмір тіршілігінің мұндай талаптары ... ... мен ... ... ... дамуына қолайлы жағдай тудырды.
Осы жағдайлар ... ... ... ... ... орын
алатындығын айкын аңғартты және сол кезеңде бұл пәннің мынадай салалары
өрбіді: ... ... бұл сала ... ... жалпы
психология деп аталады; дифференциалды психология, оның ... ...... ... ... ... мен тәлім-тәрбие
(педагогикалық) психологиясы; жануарлар психолегиясы; әлеуметтік ... даму ... ... ... осы ... әрі ... бағыт-бағдар мен түрлі
ағымдағы мектептер де тарих сахнасына ... бұл ... сан ... ... ... ... қарастырды. Олардың негізгілері
мыналар: Э Титченер негізін қалаған құрылым психологиясы (көрнекті өкілі —
В. Вундт. Бұл мектеп ... ... ... ... ... етті); Вюрцбург мектебі (Батыс Европа мен ... ... ... процестерді тәжірибелік зерттеулер арқылы талдады. Көрнекті
өкілдері: К. Марбе, И. Орт, А. ... Г. ... А. ... Н. Ах, К. ... ... Бұл мектептің негізі Германняда қаланды.
Американдық психологиядағы функционализм ағымы. Негізгі максаты —
психология ғылымының жетістіктерін тәжірибеде қолдана ... ... ... ... Бұл ... ... өкілінің бірі Р. Вудвортс (1869—1962)
болды.
Бихевиоризм — XX і-асырдағы психология ғылымын сипаттайтын американдық
бағыт. Ол адамның құлқын жете ... да, ... ... ... деп санамайды. Бихевиоризмнің іргесін қалаушы Эдвар Торнданк
(1874—1949).
Гештальт — психология — ... ... ... ... ... Макс Вертгеймер (1880—1943). “Гештальт” немісше — тұрпат,
түр, форма, құрылым. Қазақша құрылым психологиясы деп алып ... ... ... — жеке ... ... құрылымын тәжірибе жүзінде
зерттеу.
Фрейдизм. Бұл — Австрия ғалымы 3 Фрейд (1856— 1939) есімімен аталатын
бағыт. Зерттеу ілімі психоанализ деп ... ілім адам ... көп ... қарастырып, бірсьшыра ғылымдармен
байланыста болады.
ХІХ ғасырдың ортасынан бастау алып, XX ғасырдың басында өрістеген
психология пәнінің ... ... ... ... сипат алуына
неміс психологтары көп үлес қосты
XX ғасырдын, 30—40 жылдарында капнталистік ... ... ... даму ... өзіндік бағыт-бағдары және ғылыми
маңызы бар ... ... ... ішкі ... зерттеп, таньш
білу), гипотезалық-дедукцияльқ бихевиоризм (психологияның даму қисынын
зерттеу), операнттік бихевиоризм және неофрейдизм ... жаңа ... ... - (көрнекті өкілі — X. Кории, ... ... ... ... факторлармен бай-ланысын нсихологиялық
тұрғыдан зерттесе, ал американ психологі Курт Левин (І890—1974) адамдардың
белгілі бір топтарының ... ... ... адамдардың өзара қарым-
қатынасын карастырып, “өріс” теориясын жасады. Бала ақыл-ойының дамуын,
оның ойлауы мен ... т, б ... бір ... ... ... ... ... маман-швейцариялық Жан Пиаже (1896—1980).
Бүгінгі таңда психология пәнінің ... ... ... адамды
зерттеп, оның жан дүниесіне терең бойлау қажеттігінің артып отырғандығын
көрсетеді.
§ 6. Қеңестік псяхологияның дамуы
Ресейдегі 1917 ... ... ... ... психологиялық ой-
пікірлерді жинақтап топтастыратын болсақ, бұл пәннің дамып өрістеунің Батыс
елдерінен салыстырғанда ... ... бар. Бұл ... ... діни көзқарастар мен хұқықтық жағдайлардың
шиеленісті болғандығын айқын аңғарамыз. ... ... ... екі ... бағытта өрістеді. Оның бірі — бостандық ... ... ... сана-сезімнін дамуы, екіншісі — ресми
идеология.
И. М. ... ... ... ... ... ... ... ғылымының дамуы үшін жаратылыстық-ғылыми негіз болды, ... ... ... ... күшті ықпал етті. Сонымен
қатар, Қазан төңкерісіне дейінгі Ресейде Г II. Челпановтың (1862 — ... ... В Д, ... ... И. П. ... зерттеулері,
Н. Е. Введенский мен
А. А. Ухтомскийдін, рефлекске байланысты ... ... ... ... одан әрі ... жол ... жылдары әлеумегғік өмір мен тәлім-тәрбие істерін жандандыруда
педологиялық ... адам ... ... ... ... ... ... нәтижелер берді. Алайда, 1936 жылғы БК(б)П ... ... ... ... ... бұл бағыт Наркомпрос
системасындағы педология-лық бұрмалау және ... ілім ... ... ғылымн тәжірибеден аластатылады. Дегенмен, емір ... ... ... ... ... болды
Кеңестік дәуірде пснхология ғылымыньщ іргесін қалауға
П. П. Блонский, В. Я. Струмлинский, Қ. Н. ... Б. М. ... т. ... үлес ... Психика дамуьш әлеуметтік тарихи-мәдени теория
тұрғысынан ... ... ... ... С. Выготский (1896--1934), іс-әрекет психологиясының мәселе-лерін
зерттеген С. Л Рубинштейн (1887—1960), А, Н Леонтьев т. б. ... ... ... мен ... жаңа ... дамуға бағдарлады.
Қоғамның- тарихи даму мқтаждығы-ның, экономика мен идеологияның мәдениеттік
өрістеуіне ... ... ... ... ... ... мен
тармақтары дамып, жетіліп, жеке-жеке ... ... ... ... ... ... даму ... мен оның қамтыған
мәселелері әр алуан және сан ... ... ... атап көрсеткен жөн.
§ 7. Қазақстанда психология ғылымынын даму жолы
Психология ғылымына тікелей. қатысты болмағаны-мен, ... ... ... ... мен ой-пікірлер Қазақстанда ете ерте
кездерден бастау ... ... ... ... ... ғұламаларының,
арартушы-демократтарының туындыларында айтарлықтай көрініс берді. Ал одан
бұрынғы дәуірлерде акын-жыраулардың өлең-толғауларында, билердің ... мен ... ... ел ... ... ... ... қорғаған батырлардын отаншылдық істерінде адам жан дүниесінің
жұмбақтарына терең бойлап, болашақ ұрпақка ... ... мол ... ... ... ... әр ... зерттеліп, белгілі жүйеге
келтірілуде.
Аса көрнекті ғалым Ш. Уәлиханов шырармаларында халықтың рухы оньщ
таным-каным түсініктерімен ... ... ... ... ... және ... психологиясы-
ның қыр-сырына толы деуге болады. Сондай-ақ, Абай туындылары да туған
халкының жан дүниесіне тән ... ... ... ... ... дейінгі мәселелерді егжей-тегжейді ... Ал ... жан мен тән ылғи да ... байланыс-ты болады деген ... ... ... ... ... жан ... жан ... дүниенің сырын
табар” дейді. Ол адамның ... ... оның жаны да, ... мен ... де ... жетіліп отырады, олардың негізі — тәнде, адам өлгеннен
кейін онда қимыл да, ... де, жек көру де, ... та, өмір де жоқ, ... ... айтқанда, тәннеи бөлінген жанда еш уақытта өмір болмайды ... ... ... Осы ... ... ... мен
пайымдау-түсініктер Шәкәрім Құдайбердіұлы мен өзге де ... ... көп ... ... де ... психология ғылымының өрісі кеңейіп,
оның аясы халыққа білім беру, тәлім-тәрбие істерінің мақсат-міндеттерімен
сабақтасты. Жүсіпбек Аймауытовтың “Пснхология” ... мен ... ... ... ... деген туындысы — психология пәні бойынша таза ана тілімізде
жазылған бірден-бір алғашқы еңбек. ... ... А. ... ... М. ... ... ... істерімен өзара
ұштастырылган ұлттык сипаттағы психологиялық ой-пікірге толы терең мәнді ең-
бектер ... ... ... ... Балаубаев, Т, Тәжібаев, М. Мұқанов, А. Темірбеков, Ә. Ситдықов, Е
Суфиев тәрізді психолог мамандардың ғылыми зерттеулер жүргізген ... сан ... ... ... ... психология ғыльшы сан-
салаға тарамдалып, қанатын кеңінен жайып өркендеп келе жатқан ғылыми пәндер
қатарына жатады.
ІІІ тарау. ... ... ЖӘНЕ ... ... 1. Өлі ... тірі та0иғатқа айналуы
Табиғат заңдылықтарын жете түсініп, олардын ... ... ... болуын, адам санасының жетілуін байыптап баяндау ең
күрделі мәселелердің ... ... ... ... жақтаушы
ғалымдар психиканы ұзақ уақыт-тағы ... ... ... ... ... табиғатын зерттеп, оның түрлері мен формаларын,
олардың бес ... ... ... ... сұру ... ... ... абсолютті тыныштықта болатын матерня жоқ. ... ... та, тірі ... та ... ... ... ... болады,
Күллі материяның, өлі табиғаттан бастап ең жоғары сатыдағы күрделі материя
— адам миының бейнелеу ... мен оның ... ... ... да үнемі
дамып, өзгеріп отырады. Материяның бейнелу формасы оның өмір сүру ... ... ... ... ... мен формасына карай білінеді.
Өлі табиғаттағы денелер мен заттардың қозғалысы михани- калық, ... ... ... ... ... ... ... үнемі судың шаюы,
жел мен ауаның әсері арқылы жартастың ... ... ... ... ... ... өзге ... қысым түсіріп, олардың түр-
тұрпатын өзгерті.
Материяның тірі ... ... ... оның ... ... да
өзгереді, тірі табиғатқа тән бейнелердің жана сапалық түрі — ... ... ... ... ... форма ~ табиға тіршілігіндегі
жаңа сапалық көрініс. Өлі табяғаттан тірі ... өту ... ... бар. Соладың бірі — А. И. Опариннің тірі табиғаттың пайда ... ... ... ... ... с) ... және ... түрлі конфигурглық байланысуы нәтижесінде түзілістер пайда
болады ... ... ... ... бұл ... ... ... А. И. Опариннің болжамы бойынша, бұдан шамамен екі ... жыл ... бос ... ... органикалық заттарда фото- ... ... ... ... Ол алғашында қоймалжың зат ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. Молекула өзінің құрам-дас бөліктеріне жеңіл
бөлінген. Бұл ... ... әрі ... жалғасып тұруы үшін үнемі
ортамен зат алмасуы кажет болды. Молекулалар ... ... жаңа ... ... ... заттарды ыдыратып, өзі өндіретін жүйеге
айналды. Орта-мен зат ... ... ... келтірді. Белок
молекуласы-мен ортаның зат алмасуы әуел ... ... ... Бұл алып
молекула коацерват деп аталады. ... ... ... бәеекелесті.
Химиялық құрамы жағынан әсерлі кейбір тамшылар өзгелерінен тез өсті. Олар
алып дәрежеге тез ... тез ... ... Өсу, ыдырау процестері осылай
қайталана берді химиялық құрамы ... ... ... бірімен-бірі
бірікті. Сонымен, коацерваттардың қасиеті мол болады. Осы ... оны ... ... деп ... болады. Бұл қасиеттер нендей нәтижелер берді?
Коаврваттар ортадағы қоректі заттарды сіңіріп, өмір ... ... ... ... тітіркеніп, оларға ауап қайтарды. Ал өмір сүруіне қажетсіз
заттарға тітркенбеді. Зат алмасудағы бұл ... ... ... ... ... Коацерваттар бөлінуге, түрлі химиялық
қосылыстармен конструкциялануға бейім тұрған. Сондай-ақ, ... ... ... ... күші мен ... ғана ... ... орталық
түзілістері мен коацерваттардьщ ішкі жағдайда байланысты ... ... ... ... бейнелеу формасы ... ... арғы ата ... геологиялық дәуірлердегі пайда болу
жағдайына сәйкес келеді.
Өлі табиғаттағы бейнелеуге қарағанда, тірі ... ... ... тірі организмдерде бейнелеудің жаңа ... ... ... өзгерістер сыртқы әсердің күші мен сипатына
ғана емес, организмнің ішкі ... да ... ... ... ... ... қарай сыртқы тітіркендіргіштерге әсерленіп, тірі
материя жаңа ... ... ... ... ... ... ... эволюциялық дамуы нәтижесінде бейнелеудің айқын түрлері — түйсіну,
қабылдау, ес, ... ... ... ... 2. ... ... тірі организмдердің эволлюциялық даму сатыларындағы биологиялық
ерекше түрі — ... Тірі ... ... ... белгісі —
тітіркендіргіштерге әсерленуі. Тітіркенгіштік — төменгі ... ... өте ... ... тән әсерлену. Сыртқы ортаның
биотикалык әсерінен тірі организм протоплазмасының формасы өзгереді. ... ... тірі ... тітіркену әсерінен ізденіс қозғалысы туады.
Ортаның әсері ... ... ... зат пен ... өзгеріс қайта қалпына түседі. Тірі органнзмнің түрлі қимыл-
қозғалыстарын өзгерту аркылы биотикалық ... ... ... ... деп ... Оңың төмендегідей түрлері бар, яғни фототропизм — тірі
организмнің жарық сәулеге әсерленуі, термотропизм жылу әсерінен ... ... ... әр түрлі қимыл-қозғалыстарға жауап тарып
әсерленуі. ... ... ... ... ... ... бейнелеуге қатысты тропизмдер де бар. А. Н. ... ... ... ... ... ... организмнің басқа әсерлерді ажыратуы, яғни белгілік функцияны
айырып, оған бағдарлануы, Бұл организмнің ... ... ... ... бейнелеудің күрделі түрін білдіреді. Ал жоғары сатыдағы
жануарлардың сезім мүшелері жетіліп сезгіштік ... ... ... ... әсер ... нәрселердің исін, түр-түсін сезін олардьвд
тіршілік ету қажеттіліктеріне сай ... са, онда ... тек ... ... ... қала бермек. Тіпті
қарапайым жәндіктер де белгілі жағдайда өз тіршілігіне қажетті биотакалық,
абиотикалық ... ... ... ... ... бейнелеу мүмкіндігі мол.
Мысалы, олардың ннфузориялар үшін ... ... ... ... ... ... ... Тәжірибе мынадай тәсілмен жүргізілген.
Ішінде суы бар түтікке қарапайым организмдер енгізіледі де, ... ... ... Бір ... ... ... бөлігіне қара
қозғалып, жылуға жиналады. Түтіктің жылытылған бөлігіне жарық ... ... ... ... ... ... жарық пен
жылылық бірігіп әсер еткенде, оған ... Бұл ... ... рет
қайталанғаннан кейін температура көтерілмей ақ, ... ... ... ...... ... де ортаның өзгермелі
әсеріне бейімделіп, оны ... ... ... ... тек бейімделу
мүмкіндігі жөнінде ғана болып отыр. Сол уақытша ... ... ... соң ... ... ... ... сөнген формасы қайта қалпна
келмейді, сыртқы жағдай өзгерсе, жәндіктердін. оған бейімделу жағдайы ... ... ... түрі көп ... ... Олардың қарапайым
түрінін бірі — ішеккуыстылар. Олардың ... ... ... ... саны клетканың әртүрлілігіне де байланысты. Ішек-қуыстылар
денесінің сыртқы ... ... ... ал ішкі ... ас ... ... Көп клеткалар аса сезімтал протоплазмадан ... бір ... ... ... ... клеткалар бар.
Ерекше сезімтал клеткалар өзара түпісіп, бүкіл организмді ... ... ... Ішек ... өте ... ... арқылы өзінің жемін
ұстайды. Эволюция процесінде ішек-қуыстылардың құлқы ... ... ... ... ... және олардың даралық тіршілігінде жасалатын
уақытша байланыстар — шартсыз рефлекстерден құралды. ... ... ... ... ол қағазды ауыз қуысына апарып, бірден жұта салады.
Осы тәжірибені бірнеше рет қайталағаннан кейін актиния жұтқан ... ... ... тастайды. Бірақ, ондай рефлекс 3—4 сағаттан кейін
сөнеді де, ... ... ... ... Яғни ... ... ... қыска мерзімді. Эволюциялық даму сатысына қарай ішек қуыстылардың дене
құрылысы ... ... тән ... ... ... ... ... дәмді сезе алатын нышан-дары болатыны айқын аңғарылады. Оның
сегменті жүйке клеткаларының жинағы — ... ... Бас ... ішекқуыстылардың өзге буындарындағы бейнелеу әрекетінсн күрделірек.
Себебі, әрбір сегмектке жекелеп әсер етсек, олар жиырылады. ... ... ... ... ... орта ... ... бірден
мүмкіндік тудыра алмайды. Ганглийлер тізбегінде бас ... ... мәні ... Дененің түрлі бөліктеріне әсер еткен тітіркендіруді
жинап, оларды талдап, импульстерді ... ... ... ... мен ін ... ... бас ганглийінде сезгіштік
мұртшалары және көрудін алғашқы нышандары болады.
Тропизм — грекше бурылу, бағыт деген сөз. ... ... ... ... ... бір ... организмнің сырткы кендіргіштерге әсерленуі.
Т а к с и с — грекше ретімен арналасу Биологияда — бір ... ... ... ... қимыл –қозғалысы.
§ 3. Құлықтың инстннктті түрлері
Жауын кұртының құлқы ішек қуыстылармен салыстырғанда едәуір күрделі.
Себебі, оның ... мен ... ету ... да ... ... ... үшкір жағынан тістеп, ініне тартып алады. Зерттеулерге қарағанда,
құрттың бұл ... ... ... ... оның үшкір
жағындағы химиялық заттарды сезінуінен. Құрттарда туа пайда болатын ... ... осы ... анық ... ... ... сыртқы
ортанын. тұрақты әсерінен туындайды. Ганглийлік жүйке жүйесі ... ... ... қоса кейде әлсіз түрде болса да шартты
рефлекетер жасалады. Мынадай ... ... ... құрты үшін “Т”
тәрізді лабиринт жасалып, ол өз ұясынан шығатын жол ... тиіс ... ... оң ... ... ... кіріп, сол жағына бұрылғанда,
әлсіз электр тоғына ... етіп ... ... ... рет
қайталанғаннан кейін ғана жауын құрты бірден оң жағына бұры-латын болған.
Шартты рефлекс ... ... ... ... ... ... шартты рефлекс алғашқыға қарағанда 2—3 есе тез жасалған. Осы
нәтшке ганглийлік ... ... ... ... ... құрылым екенін байқатады. Осындай зерттеулер эволюциялық дамуда
жәндіктердің ... ... ... ... ... икемделгіш келетінін көрсетеді.
Инстинкт арқылы аралардың құлқын зерттеу олардың күрделі топ болып
тіршілік етуге бейімділігін аңғартады, Ара ... бір ғана ... ... және ... ... ... жүздеген трутендер болатыны белгілі.
Жұмысшы аралар — ... ... ... ... өте ... ... ... қоректендіреді, ұяны тазалайды, күзетеді, азық тауып,
оларға қолайлы жағдай жасайды. Сырт карағанда аралардың мұндай ... ... ... ... етіп ... Олар ұясыная
ұшып кетер алдында жерді қопсытып, личинкаларды жасырып қояды. Әкелген
жемін ... ... ... ... ... ... ішін тексеріп
көретіндей әсер ... ... ... ғана ... ... алып ... Ал
буын аяқтылардын мұндай әрекеті “мақсаттылығымен” таңдандырады. Бұл —
әрине, ... ... Осы ... ... тобының әрбір дара
өкілі бірдей қайталайды. Тітіркендіргіштер жүйесініи бірі бұзылса, ... ... ... В. А. ... ... авалық өрмекшінің
инстинктті әрекетіндегі құлкын іздестірген. Көбіне ... ... ... ... жепқ қояды. Ал аналық өрмекші соған
қарамастан ұрпағын “жетілдіру” үшін әрі ... баса ... Осы ... ... да мақсаттылығы салыстырмалы. Егер балауыздың астын
тесіп ... ... оған ... балын әкеп жинақтай береді, Франауз
зерттеушісі К. Фабр сонаның қалыптасқан ... ... ... ... өзі шағып, шалажансар етіп тастаған шегірткені інінін, аузына ... да ... ... ... К, Фабр ... ... қанша рет
алыстатьш қойса, сона оны сонша рет іздеп тауьш алып, інінің ... ... Бұл — ... ... тән ... Қорыта айтқанда, ' бұл мысалдардан
инстннкттің шектеулі әрекет екеніне көз жеткіземіз.
Инстинктті әрекеттің механизмі ... ... әсер ... ... ол ... соң келесі реакцияны тудырып, тұқым қуалап
отырған карапайым әрекет қайталанып жүзеге асады. ... ... ... ... орын алады. Кейбір инстинкттер бір түрдің барлығына
бірдей тән болғаны-мен, оның ... ... ... өзгеше
болуы мүмкін. Инстинкттің мұндай ерекшелігі өмір сүру ... ... ... ... ... сақтап калуды қамтамасыз стеді. Жас
жәндіктердің ... ... ... ... ... ... ізімен үйренусіз-ақ өтетінін көруге болады. Инстинкттің дамуына
жәндіктердің даралық ... туа ... ... меңгеру
тәжірибесі әсер етеді. ... ... ... ... көптеген шартты байланыстардың да жасалатынын ашып
көрсеткен. Бұл ... әр ... ... ... ... ... бұлар козғалыс белгілерінің негізінде жасалатын әрекет-қимыл есі, ... ... көру есі ... да ... бал арасынын, омартасын шығыстан батысқа қарай екі метр жылжытып
орналастырсақ, бал жинап оралған аралар омартаның бұрынғы ... ... ... ... кейін омартаның жана орнына ұшып барады Аралар
кеңстік белгісіне қарай бағдарлап қозғалады. Тек ол ... ... ... көмек-теседі. Жәндіктер тіршілігінде олардың бағдарлауы ерекше орын
алады. Олар өздері қоректенетін гүл ... ... ... түрлі бөлшектерің әсіресе, көк-жасыл, көк және ультра күлгін
түстерді жақсы ажырата ... ... ... ... ... ... ... тудыратын белгілерге қарағанда, ... тез ... ... Мұны ... үшін ... су мен қант ерітіндісі құйылып, үш және төрт ... ... ... ... бар, ... картиналарды гул турінде
орналастырып, ... ... ... алты жұлдызшасы бар сурет
салынған. Осы ... ... үш ... төрт ... ... ... қалыптастыру күрделі фигураларды ... ... ... ... Бір ... таңданарлық жайт болып
көрінгенімен, бұл геометриялық фигуралардың аралар өздері шырын ... ... ... болатын биологиялық ... ... ... жүйесі бар жәндіктерде уакытша байланыстың тезірек
жасалатынын осыдан көруге ... ... ... ... ... ғана жасалады.
Инстинкттік құлықты тек буын аяқтылардан ғана емес, омыртқа-лы
жануарлар-балық, ... ... ... және құстар мен
сүткоректілердің әрекеттерінен де ... ... ... ... ... ұрпағы” қорғау үшін су қоймасынын түбінен шұңқыр қазып,
оған ұсак. балдырларды төсеп, ... ... ... ... ... ... да, оны денесінен белінетін ... ... ... ... уылдырық шашуға сол ұяға кіргізіп, ұрпағы өсіп шыққанша, өзі ... ... ... ... ас қорыту, қорғау инстинкттерінің осындай
күрделі түрлері омыртқалылардың көпшілігінде кездеседі. ... ... ... ... да ... езгеріетер болады. Құстар
балапандарың тастап кетсе, ал ... ... жеп ... Бұл ... ... ... барлық аңдардан қорғануға бейімделген, жүні
қоңыр арқасындағы ақ ... ... ... екунс деген кішкене аң
бар. Ол өз ... улы иіс ... ... ... Ең ірі ... ... оның ... бірнеше сағат бойы есінен танады. Ал өзге аңдар оныа
жанына жоламайды, ... ... Бұл авды ... елге ... ... тамақтандырғанда уланып қалмас үшін оның улы иіс бөлетін ... ... Оның ... ... ... ... ... қуып жетіп, жеп
қойған, Бұдан кейін скунсты операцня жасамай-ақ күтудің тәсілін ... ... ... қарапайым стимулдар нәтижесінде пайда
болып отырады, Этологтар жануарлардың ... ... ... тәжірибе жасаған. Бақа көз алдындағы жәндіктер ұшканда ғана аулауға
талпынады. Шапшаң қозғалатын жәндіктерді ұстап альш қоректенеді. Бұл ... ... ... ... ... ... бақаның көз алдына апарып
қозғасақ ол осы жемді ұстауға секіреді. Сутқоректілер, мысалы, жаңа ... да, ... те ... емшегін іздейді. Мұндай әрекет бағдарльг
белгіден туады. Күшік жылы жүнді ... Егер ... ... жылы грелканы
берсе, онда оның емшекті іздеу реакциясы ... Ал оған жылы ... ... ... бастайды. Жаңа туған бұзау көзінің алды ... ... ... ... ... ... ... ал мүйізді оның аузына
төбесін қараяғылап барып салса, ол еме ... Бұл — ... ... ... ... ... ... әсері түрліше
болатындығын көрсетеді,
Омырткалы жануарлардың бас миы мен ... ... ... тәрізді
жүйке жүйесі тіршілік ортасындағы заттар мен ... ... ... ... ... ... әсіресе, сүтқоректілер құлықтарының
дамуы мен қалыптасуы, сыртқы ортаның жағдайына бейімделіп, олардың әсеріне
икемделуі әлде-қайда күрделі. Осы ... орай ... ... ... ... ... ... қарағанда неғұрлым
шапшаң жасалады. Уакытша байланыс тудыратын бейнелер: түр, түс, заттын,
тұрқы, дыбыс және дәм ... ... ... баяу ... ... ... тәжірибе арқылы зерттелгенде, шартты' ... ... ... ... ... мен ... ... оның ортасы әйнекпен бөлінген де, бір жағына ... ... ... ... ... ... ұстап жеу үшін ұмтылады да,
ортадағы әйнекке келіп ... ... ... ... салдарынан
алабуғада біртіндеп уақытша байла-ныс жасалады. Кейін сол кедергі — ... ... да ... ... шабуыл жасамай, аквариумда бірге
жүзіп жүре берген.
Жанды материядағы ... ... бір ... түрі даралық мінез-
құлықты, икемді қимыл-қозғалыстарды өздігінен қалылтастыруға негізделген.
Мінез-құлықтың мұндай ерекшеліктері дара жәндіктер ... ... ... ... ... жағдайы мен температураны, нәрселердің
түсін, исін ажыратьш бейнелеуге негізделген. Егер тауықты торға қамап, оның
сыртына жем ... ... ол ... ... шоқи ... Ал одан жоғарырақ
даму сатысында тұрған қарға, сауысқан мұндай жағдайда ... ... ... сәтсіздіктен соң кедергіні айна-лып барып шашылған ... ... ... ... ... ... ннстинктті әрекет болса, ал
екінші жағдайда сүтқоректілердің құлқынан талдау әрекеті айқын ... да ... ... ... ... ... ... бейімделе
отырып,! өз құлқын реттейді. Жоғары ... ... ... ... ... өзгергіш құлықтың да көрініс беретіндігін
аңғарамыз. Бұл жаауарлардын дағдысы мен ... ... ... ... рефлекстердің) нәтяжесі болып саналады.
Дағды — автоматталған әрекет. Жануарлардың дағдысы туа берілген қимыл-
қозғалыстар мен кездейсоқ қозғалыстарды ... ... ... ... адам ... барабан соғуға тез жаттықтырады. Бұл -— ... ... ... ... ... ... барлық қояндар шіріп құлаған
ағаш түбірлерін олардың бұтақтарымен ұрьш, ... ... Ал ... ... ... ... әрекеті мысал болады. (1-сурет). Тәжірибе
былай жүргізіледі: Иттің алдына еркін жете ... етіп ... ... Ет ... ... ... әрекет жаса-ған соң ит ... ... ... ... етті ... Бұл ... сан рет ... байланмс жасалады. Енді келесі жолы иттің алдыңғы аяғы жетпейтіндей
кашықтыққа қойылады да ит оған ... рет ... ... ... соң етті артқы аяғымен тартып алады. Иттің мұндай әрекетінен
жануардың қалыптасқан дағдысының ... ... ... Соиымен,
дағдының кейбір түрлері бір-де автоматталған инстинктті әрекетке, бірде
интеллектті әрекетке жақын болып ... ... ... алып жеу ... ... ... ... телінуі
§ 4. Жануарлардың интеллектті әрекеті
Жануарлардыа интеллектті әрекеттерінін негізін жеке заттар арасындағы
күрделі байланыстарды бейнелеуі мен олардың ... ... ... ... Оны мынадай тәжірибеден аңғарамыз. Тәжірибе кұралы екі
түтіктен тұрады, Қарғаның ... бір ... ... ... ет ... ... ... түтік-тен екінші түтікке өткенін әйнектен байқап, етті
бірден екінші түтік ұшынан тосып алады. Мұндай әрекеттер ... ... мен ... кездеееді, Тәжірибе жоғары сатыдағы жануарлардың заттар
арасындағы қатынасты барлап, олардың қимыл-қозғалысына қарай ... ... ... ... жануарлар психикасын қоректік
заттармен бірге түрлі нәрселердің түр-түсі мен ... ... олар ... ... ... ... ... И. П. Павлов жануарлардың риясыз және табанды талпынысы десе, ... Ю. ... ... “әуестену импульсі” деп атаған, Мұндай
әрекеттер маймылдардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... арттырады, олардың мінез-құлқы мен дағдысының басқа
жануарлармеи салыстырғанда ... ... әсер ... Мұндай
ерекшеліктер маймылдың өз тірішлік ортасына беймделіп, сан алуан ... өзге де ... ... бағдарлау рефлексі мен
ізденімпаздық әрекетік жетілдіре түсетін биологиялық факторға байланысты.
Маймыл ... ... ... ... ... оның ... Алдыңғы аяқтарының қысқарып, таньш құралына ... ... ... ... ... қимыл-әрекеттерін жетілдіреді.
Мұндай әрекеттер май-мылдың орталық жүйке жүйесінде ... ... ... уакытша байланыстардың жасалуына ықпал етеді. Белсенді бақылау,
ажырату рефлекстері нәтижесінде ... ... ... тәсілдері
пайда болады.Әрине, белгілі жағдайда оларда инстинктті құлық та байқалады.
Американдық зерттеушілер Г. Харлоу,, М. Харлоу, С. ... жаңа ... ... жасанды “анаға” теліген. Тәжірибе былайша ... ... жаңа ... ... өз ... ... етіп ... “маймыл” —
тұлып жасап, тордың ішіне бірге қойған. Ал екінші маймыл баласын сондай
тәсілмен ... ... ... ... ... Жұмсақ “ананы” еншілеген
маймыл баласы көп уақытын оның жанында өткізген (2-сурет). Қауіп-қатер төне
қалса, ... ... ... Ал ... жасалған “маймыл” — ... оны ... ... жетімсіреген. Жұмсақ матадан жасғалған тұлып
жаңа туған маймылға сенім ұялатып, ол өзін ... ... Ал ... ... әсер ... Ересек маймылдың инстинктті құлқы тәменгі
сатыдағы жануарлардан ... ... ... ... туа берілетін
инстинктті әрекеті — өзіне уя жасауы. Бақылау барысында ... ... ... ... талдау жасай алатынын көрсеткен. Бұл
тәжірибеде ... ұя ... ... ... ұя ... ... екеуіне де бұтақтар, қағаз берілген. Екеуі де
ұяларын бір жүйемен жасайды. Ұясының ... ... ... ... ал
ішіне жұмсақ нәрселер салған. Олардың екеуі бірдей ұяларын алдымен берілген
жұмсақ заттардан жасай бастайды да біршама мерзімнен ... ... ... ... ... ысырып тастап, оны қатты бұтақтардан тұрақтатып,
қайтадан ... ... ... ... ... ... әрекеттерден біз
маймылдың ұя салуы инстинктті әрекет болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... байланысқа негізделген
әрекеті стереотипті (таптаурын болған) әрекет деп саналады.
“Рафаэль” ... ... ... ... ... ... ... Жәшік ішіне жеміс қойылып, оның алдында от жанып тұрады.
Рафаэльдің жәшіктегі жемісті алып ... ... ... нәтижесіз
аяқталады Ақыры байқаусызда бөшке шүмегіне алдыңғы аяғы тиіп кетіп, одан су
ағады. Аққан су жанында тұрған отқа ... оны ... ... ... ... Келесі-де тәжірибе осы ретпен қайталанып, сулы ... ... ... ... ... ... әрекеттен кейін Рафаэль
бөшкедегі суды ... ... оны ... отты ... Одан кейінгі
тәжірибеде жеміс судың ... ... Ал сулы ... судың арғы
жағындағы аралға қойылады. Маймыл су іздеп, ... ... ... ... Жанып тұрған оттың айналасындағы суды пайдалануға
маймылдың пайымдау ... ... Ал ... ... ... ... өзінің тіршілік әрекетіндегі мақсатына жетуі деп саналады (3-
сурет).
3-сурет.
Ал енді ... адам ... ... ... ... оны ... ... ісін бақылайық. Ол еденді “сыпырғанда” бір үйіндіні екіншісіне
қосып шашады. Жинап қоюды білмейді, ... ... ... ... ... әлі де ... ... жайт. Жануарлар
дуниесінін тіршілігіндегі қимыл-козғалыетың даму жолы инстинктті әрекеттен
дағдыға, одан интеллектті әрекетке ауысады. ... ... ... ... ... ... ... инстинкт басым болса, ал басқалары-ның ... ... ... ... ... ... ... үйілесіп тіршілік ететін
аралар қарым-қатынасымен ... ... ... ... ... Ганглийлік жүйке жүйесі бар жән-діктер күрделі ... ... ... ... ... д ... ... бейімделіп
әсерленеді. Омартаға шырынымен оралған ара ауада өзінің ырғақты қимылы
(“биі”) ... ... ... ... алуға болатын гүлдер жөнінен хабарлар
етеді. Ал құмырсқалардың “тілі” одан да ... ... ... ... ... ... белгіні білдіріп, жемін әкелуге “шақыруы”, қорек-талап
етуді білдіруі мүмкін.
Гангляйлік жүйелі жәндіктерд “тілі” олардың сырткы ... ... ... не ... иісі, не өзгелерге жанасулары арқылы “хабар”
береді.Жәндіктер қауымдастығындағы тиісті ха-барларды өңдеп, ... ... ... сыр болмағанымен, олардың қимыл-әрекеті түрлі
әсерлер тудырып сол ... ... ... ... ... ұшу сапарында белгілі жерге келіп жайылған ... ... үшін ... ... ... ... ... жағдай туса олар
жайылып жатқандарына қиқулап хабарлап, бұрынғы бағыты-мен ұшып кете ...... ... ... ... әрекеттерінің
қайталануы. Жоғары сатыдағы ... ... ... құстар мен
сүтқоректілердің өзара “тілдесуі” — қажетті шарт, жануарлардың кез-келген
тобындағы дара өкілдердің бір-бірін ... үшін әр ... ... ... ... ... жасау арқылыі жүзеге асып отыр-атын тіршілік
бейнесінің ... ...
4 ... ... ... және келісу позалары:
1, 2—әтеш пен тауықтын доминанттық позасы, 3—өте агрессивті ... ... ... ... 5— ... ... 6— ... позасы.
Жер бетіндегі әр түрлі табиғат кұбылыстарының өзгеріп отыруы мен
ауысуы ... ... асер ... ... ... тіршілік иелері
қарапайым тітіркенуден бастап адамның акыл-ой дәрежесіне дейін көтеріліп,
сырткы орта ... ... ... температураның өзгеруіне карай
организмдегі химиялық ... ... ... ... ... ... ... Ал жоғары сатыдағы жануарлардыд
әрекеті күрделеніп, тіршілік ортасының кенеттен езгеруіне ... мен ұсақ ... ... ... да, қыстың суығында да
жерді қазып, өзінің өмір ... ... ... ... ... әрекетгері мен интеллектті тіршілігі — олардың
даралық тәжірибесінде қалыптаскан дағдыларының тізбегі.
§ 5. Психика және жүйке жүйесінің ... ... ... мен ... ... ... ... жүйесінің құрлысына, сондай-ақ, тітіркендіргіштің түрлерін сезіну мен
оған әсерлену рецепторларының жетілу деңгейіне ... ... ... күн ... шапағын 6ейнелеу арқылы қалыптасады. Қарапайым және
көп клеткалы ... мен ішек ... ... ... сипатында болатыны байкалады, Жауын құртының эпидермасында
жарықты сезінетін клеткалар бар. Бұл ... ... ... ... ... Былқылдақ денелілердің жарықты сезінетін клеткалар тобы
болады. Олар ... ... ... Көру ... бұл түрі жарықтың дененін
қай жағынан түсіп тұрғанын да ажырата алады. Омыртқалы' жануарларда жарықты
сындыратын қасиеттер бар. ... ... зат ... анық ... ... ... ... жүйке жүйесінің бір типінің дамуына
сәйкес келеді. Сезім органдары мен ... ... ... ... ... ... ... Ішек қуыстылардың жүйке жүйесі
бірімен-бірі ... ... ... ... байланысьш, олардың өне бойына
таралады. Мұндай жәндіктердің әсерлерге тітіркену тропизм деңгейінде ... ... ... ... ... ... тез ... келесі сатысында жүйке жүйесі сапалық өзгерістерге түсіп, тор
және түйін түрінде ... ... ... ... бар ... ... әсерленіп, оларды қайта өңдей алады. Себебі.
сезімтал ... ... ... ... оның сапасын
арттырады. Мұндай жәндіктердің негізгі бөлігі — бас ... және ... ... ... қарағанда күрделірек. Ек қарапайым танглийлік
жүйке жүйесіне ие ...... ... ... ... типі — ... ... болып келетін хордалылар.
Олардың.эволюциясында біртіндеп; омыртқасы ... бас ... ... ... ... ... ... Ондай жануарлардың
рецепторлары дамъш, психикалық бейнелеу түрлері ... ... ... дамуында бас миының атқаратын қызметі артып,
түрлі дафуякцияларды басқаратын орталықтары жетілген. Жануарлардың әрекеті
неғұрлым ... ... ... ... жүйесінің де қызметі жетіле
бермек. Ондай жануарлар сыртқы орта әсерін нәзік әрі дәл етіп ... ... ... ... ... ... ... жүйесі жетіліп,
даралық шартты рефлекстер-дің жиынтығын құрайды. Сонымен, психика дамуында
рецептордың қызметі де күрделеніп, ... ... ... алады.
Жануарлардың сезім органдарының, дене кұрылысы мен жүйке жүйесінің ... ... ... ... ... ... байланысты түрде дамиды.
Көру рецепторының кұрылысы жәндіктердің тіршілік ... ... ... суда ... ... балықтар сәл-пәл түске
тітіркенеді. Себебі, олардың көзінің тор қабығында арнайы сезімтал аппарат
... ... бар, ... ... мен ... ... ... Жер
бетінде тіршілік ететін жоғары сатыдағы жануарлар көзінің құрылысы ерекше.
Ультра күлгін түсті көз жанары мен қасан, ... тор ... ... ... тіршілік ететін жануарлардың өмір сүру сипатына қарай көзінің
құрылысы да ерекше келеді. Ол тіршілік ... ... ... ... ... ... дамып жетілуінде жануарлардың
сезімталдығы тітіркен-діргіштердіц биологиялық ... ... ... ... ... ... ... дыбысқа, жар-
қанат ультра күлгін түске, ит ең әуелі иіске мән береді.
Психиканың эволюциялық дамуы сан ... ... ... әр түрлі жан-
жануарлар белгілі ортада тіршілік етеді. Тіршілік жағдай-лары ... ... ... қасиеттерінен ұқсастық табуға болады.
Мысалы, суда ... ... ... мен ... ... ... түйе ... жердегі аю бұл жағынан бірдей жоғары сатыда тұр. Материяның жалпы
даму заңдылығына ... ... өмір сүру ... да ... ... ... ... езгерістерге бейімделеді.
Ортаның өзгеруі жәндіктердің психикасына әсер етін, олардың ... ... ... Өмір сүру ... түбегейлі өзгерістер
адамзаттың арғы тегінің жануарлар дүниесінен ерекшеленіп, жер бетінде ақыл
иесі — адамның пайда болуына ... ... ... 6. ... ... ... дыбысты анық тілдің
дамып шығуы және олардың қоғамдық-тарихн сипаты
Жануарлар мен адам ... ... ... және ... ... арасында айрықша айырмашылықтар бар. Жануарлардыд “тілі”
мен ... ... ... ... ... ... Жануарлар жануарларға
белгі берумен ғана шек-телсе, ал адам анық сөйлеу тілі арқылы әр ... ... ... ... мен ... ... ... адамдармен қарым-
қатынас жасайды. Сөйлеу нәтижесінде ... ... ... сөйтіп, пікір алысады. Даму тарихында анық тіл аркасында
адамдардың ... ... ... ... жаңа ... ... Адам өз миында ғасырлар бойы жинақталған өмір тәжірибесін күрделі
мәселелерді шешуге пайдаланады, өзі ... ... ... ... ... Сол анық тілі арқылы әр ... ... ... ... есеп ... ... ... Жануарлардың қатынас
жасау тәсілдері мен адамның сөйлеу тілінің арасындар ерекшелік — ... ... ... ... біз ... жеке психикалық процеетің басқа
функциялармен тығыз ... ... ... ... тәжірибелеріне қарағанда, жоғары сатыдағы жануарларда
әрекетгік ойлау кездеседі. Ойлаудың ондай түрі ... ... ... ... ... ... жету үшін ... жағдайларда “құрал”
қолдануынан көрінеді, (5-сурет).
5-сурет.
Маймылдың “құрал” қолданып ... алып ... ... ... сырткы әсерлерді тікелей ... ... Ал ... ... ... ... ... әрекетіне сүйеніп, іе-әрекет нәтижесін алдын-ала болжай
алады. Адам нақты ... ... ... одан ... ... ... ... ол еңбек құралдарын жасап, қажетіне колданады Ал
жануарлар “құралды” тек ... ... ... ғана ... Өзге
жағдайлары жануар-лар “құралды” қажет болар-ау деп тани алмайды, Жануарлар
үшін зат тек нақты ... ғана ... бір ... ие ... Олардың
заттық-құралдық әрекетінде ұжымдық бірлесу сипаты болмайды. Ең әрі кеткенде
бір маймыл екінші маймылдың әрекетін бақылауы ... ... олар ... ... ... ... жасамайды.
Адамның жануарлардан басты ерекшелігінің бірі — енбек құралын ойлан,
жоспарлап ... Осы ... ... ... сақтайды. Екіншіден, құрал-
саймандарды басқа адамдармен ... ... ... ... ... үшінші ерекшелігі - олардың қоғамдык ... ... мұра етіп ... Адам да, жануарлар да жеке
өз тәжірибелерін жинақтайды. Алайда, адам сол тәжірибелерін саналы ... ... ... ... ... ... ізі сайрап
жатады. Қоғамдық тәжірнбе адам психикасың дамытуға күш-ті ыкпал етеді,
Нәресте ... ... ... ... ... ... құралдарды
қолданып, айналасындағы адамдармен қатынаста болады. Сөйтіп, ... ... ... ... ... орта әсер ... құралдарды меңгеру-інде сапалық әзгерістерге ұшырайды. Адамға ғана
тән жоғары функциялар — ырықты зейін, ырықты ес, ... ... ... сезімінің дамуы және абстрактылы ойлауы нәтижесінде болмысты
бейнелеу тәсілдері өзара ұқсас. Сондықтан, адам ... ... ... ... білуге терең үңіледі. Өзіне әсер ететін заттар ... ... ... ... ... ... қатынас
себептерін таниды, әр қилы эмоцияларға әсерленеді. Мұндай сипаттар — адам
психикасының өзіндік ... ... Тек адам ғана ... кешірген
оқиғаларға қайғырып, қуанады. ... ... ... ... жағдайларға
жанашырлық білдіріп, оларға жан дүниесімен тебіренеді. Табиғат әсемдігін
қабылдап, оған шаттанады, жасампаздық істердің нәтижесіне ... ... ... ... ... ... сырларын танып, акыл-ой
сезімін байытады.
Адам ... ... ... тағы бір ерекшелігі сол —
жануарлар ... ... ... эволюция заңына тәуелді болса, ал
адамзат санасы қоғамнык тарихи даму ... ... ... ... мен өмір тәжірибесі оның көңіл-күйін, ырықты зейіні
мен есте сақтауын, ... ... ... ... жеке басының
кісілік қасиеттерін қальштас-тырады. Адам психикасының ... ... ... себеп-термен жас кезінен жануарлар ортасында өскен адам
баласының жағдайларынан толык аңғаруға ... ... ... ... аңдарға тән тіршілік сипаты мен реакциялық әрекеттер болған. Ал
адамның жас кезінен қалыптасатын, ... ... ... ... Егер ... балалары өз үйірінен ажырап қалатын болса, олар
тек маймылға тән әрекет-терінен жаңылмайды, Адам ... адам ... ... ... ... ... ... адамдар арасында, әлеуметтік ортада
өмір сүруі қажет.
Адам ...... ... эволюциялық даму нәтижесі.
Психиканың даму сатыларын талдау нәтижесінде біз ... ... ... ... ... ... түсінеміз. Адамның арғы тегі заттық
әрекет ету негізінде ойлаған. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ... байланыстар жасауға қабілетті болған. Алғашқы ... ... ... ... аяқтарының көмегімен қажетті құралдар жасап, оларды
нақты жағдайға ... да ... ... ... ... түсінуде
сана адамның қоғамдық қатынас-тарыньщ жиынтығы екенін айқын түсіне ... ... ... ... сипаты — үйірленіп тіршілік
етіп, топ-тасып өмір сүруі. Сөйтіп, олар өз ... ... ... табуда
біріне-бірі көмектескен. Еңбекке қажетті құрал ... ... ... ... екі аяғы әр ... іс-қимылдар жасауға икемделіп, денесін
тік ұстаған. Мұндай даму адамның бас миынын ... зор ... ... ... — қоғамдык дамудың алғы ... және ... ... ... ... ... ... мен тұрмыс жағдайының күрт
өзгеруіне, адам тегінің өсіп жетілуіне қолайлы ... ... ... ... адамның тіршілік етуін қнындатып, қажеттіліктерін қанағаттандыруы
шиеленісе ... Адам ... ... ... ... кету ... ... олар қауымдасьш, топтасып тіршілік етуге, біріне-бірі бірлесіп
көмектесуге мәжбүр болды. Адамдардың топтасқан мушелерінің ... ... ... ... ... ... негізгі шарттық бірі еңбек.
Еңбек әрекетінің арқасында адамның санасы дамыды. Эволюция-лық дамудың
ең жоғары сатысьша көтеріліп, ... ... ... ... ... сөйтіи, акиқат дүниені өзгерту дәрежесіне қолы ... ... ... оны ... ... ... арқасында адам тіршілік
ортасына тәуелді болатын бірсьшыра жағдайлардан құтылды, өзін сол ... ... ... деңгейге көтерілді Өздері жасаған ... ... ... жасайтын болды. Бұл — адамдар қауьшдастығының жануарлар
тобынан ерекшеленетін ең басты сапалық ... ... ... ... ... заттарды пайдаланса, адам өзіне қажетті,
тұрақты заттарды ... Өз ... ... ... оның ... дамытып, материалдық сипат алды. Құрал арқылы бір ұрпақ келесі
ұрпаққа ... ... ... ... ... мұра етіп ... Еңбек
әрекетінде адамның зейіні өзі жасайтын құралға шоғырланып, өзінің
қажеттіліктерін ... да ... ... ... — еңбек.
Қоғамның бастапқы даму ... ... ... болуынй орай алғашқыда
ойлаудың да ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу
әрекеті де сол шамада болған.
Күрделі өндіріс түрлерінің шығуына сәйкес ... ... ... ... да ... буынға бөлінеді. Енді қоғам мүшелері әр буынды
жеке атқарады іс-әрекеттердін, ... ... ... ... ... жіктеліп, адамдардың сан ... ... ... жетті. Мұндай қажеттіліктер адамдардың
абстрактылы ... ... ... да пайдалы әсерін тигізеді. Осы
орайда,
Қ. ... адам ... әсер ете ... әз табиғатын да дамытады
дейтін пікірі — өте дұрыс қағида. Адам мен ... ... ... ... ... Енді сол ... ... зат алмасуды
реттеп, оны бақылап отыратын дәрежеге жетеді. Табиғаттан өз қажеттерін
өтейтін заттарды өңдіріп, іске ... ... адам ... бас, қол, ... дене ... де ... ... олардың дамып, жетілуіне
пайдалы әсердін. барын біледі. ДенеІ мүшелері әр алуан қимылды қозғалыстар
үстінде ... ... ... ... ... ... атка. ратын
жаңа қызметтері қалыптасады, ептілігі артып| ... ... Қол мен ... ... ... ... ... шапшан,
қозғалаіыні болады. Қол заттарды ұстау органы қызметін атк.аруг:ен| бірге,
адамның таным құралына да айналады. Саусзқ-| ... ... ... ... ... жетілді-і ре түсті, И, М. Сеченев қолдың түрлі қызмет
аткарушіа' баса мән ... оны ... ... ... ... ... болатьш.
Қол еңбек әрекеті нәтижесінде қалыптасып, түрлі за г-қа жанасу арқылы
әрбір ... ... ... ... бол^ ды. Сондай-ақ, қол материалдық дене
жөнінде бағалі мағлұматтар да береді. Қол — тек ... ... ғанг ... ... жемісі. Онын, дамуы адамнын. кіл органдарьшың дамуына да ... ... ... ... ... ... дамып, жетілуі1! адамды
өз бойын билеп, тік жүру деңгейіне жеткізді.:
Қолмев ... сан килы ... ... ... бакы-і лауьшен
ұштасып, адамның көру органының дамуыка* әсерін тигізеді. К,ол мен ... ... ... адам ... ... кимыл-қозғалысын рет-
і теп отырады да, оның танымдық өресін ... СөЦ тіп, оның ... ... бас ... ... ... арта ... колайлы
жағдай тудырады. Бас миында колдын, зрекетін реттейтін орталыктың жасалуі
адамның ... мен ... ... ... отыруына пайдалы
әсерін тигізіп, дүниенің сырын неғұр-лым ... ... ... ... Мұндай
жетістіктер-] дің бәрі — ... ... ... ... ... егуі
нәтижесінде адамзаттың қоғамдық" өмірі құрылды, рым-қашнас жасаудың жоғары
формасы — олардьщ! дыбысты тілі ... адам сана ... ... ... етіп ... алатын болады. Енбск| процесінде адамнық
саналы әрекеті калыптасып, бейне-леу формалары жетіле түсті.
Тарихй даму продесінде екі ... ...... пен ... тіл
арқылы адамзат орасан зор табыстарға]1 жетіп, осы заманғы ... ... ... меңгерді.
Сана — йсихика дамуының еа жоғары ... Ол -гек ақыл иесі ... ғана тән ... ... ... ... ... ТҮСІНУ
§ 1. Психиканыд даму сатылары
Психика (Ч) — тіршілік дамуының белгілі бір сатысында тірі ... ... ... өзара қатынасын білдіретін бейнелеудің айрықша түрі.
Психиканың алғашқы ең қарапайым түрі жәндіктерге тән. Ал ... ... ...... ... Сана — адамның коғамдық тарихи ... Ол ... даму ... ... ... ... ... отырады.
Адам психикасының ерекшеліктері біздің санамыздан тыс өмір сүретін
заттар мен құбылыстарды, ... ... ... ... елестету
арқылы-көрінеді. Олардың адамның сезім мүшелері арқылы ... ... ... көруге болмайтын қасиеттері мен белгілері, ... ... ... ... ... ... болып саналатын ұғым,
пікір, ой қо-рытындылары арқылы ... ... ... ... ... біздің айналамыздағы заттар мен құбылыстар-дың ... ... ... ... және ... ... адамның дүниені танып білуі
мен бейнелеуін көрсетеді.
Жәндіктер мен ... ... ... ... ... оны ... қайта жасай алмайды. Ал адам оны өзінің
мақсат-мүддесіне сәйкес жоспарлы түрде өзгертуге шамасы келетінін ... ... ... Ол — ... ... Осы орайда, В. И. Ленин
“Философиялык дәптерлерінде” “Адамның санасы объективтік дүниені ... ... ... катар оны жасайды”1 дейді.
Адамның табиғат пен қоғам дамуында ... ... ... ... ... ... баяндап, оның мәнін терең ... ... ... етіп ... Жер шары ... төрт ... ... жыл бұрын
шамасында пайда болды деген жорамал бар. Бұдан екі жарым — үш миллиард ... оның ... ... ... ... ... ¥зақ ... эволюциялык даму нәтижесінде Жер бетіңде тіршілік пайда болды.
Соныя арқасында тірі организмнің сыртқы ... ... ... ... ... қасиет бертін келе тірі жәндіктерге күрделі кұбылыс —
психиканы тудырды.
$ 2. ... және ... ... ... ... ... сезім мүшелерінің бізді қоршаған сырткы; ... ... ... ... пайда болады. Мұндай жайт психиканың,
сыртқы орта мен ... ... ... ... байланыста екенін
көрсетеді Сыртқы нәрселердің адам миына эсер етуі салдарынан түйсінулер мен
қабылдаулар, елестер мст сезімдер, тағы ... да ... ... ... Сонымен, психика дегеніміз — үнемі болып отыратын қозу мен тежелу
сияқты физиологиялык процсетердід ми ... ... ... ... ... ... мида түйсіну, қабылдау, елес тудырып, олар адамның
алуан-алуан ойлау әрекеттері ... ... Адам ... ... оран ... ... икемделеді. Осы жайттар психика адамның
өзін ... ... ... ... ... болып отыратын күрделі
бейнелеу процесі екенін көрсетеді.
Адам ясихикаеыньщ пайда болуы, дамып жетілуі — ... ... ... қоғамдық енбегі, дыбысты тілі және сөйлеуінің даму ерекшеліктерімен
тығыз байланысты. Бұл ... ... ... мәнді физиологиялық құбылыс
және адам тіршілігі үшін де маңызды, Психикалық бейнелеудің өзіндік сипаты,
ең ... ... ... қызметімен байланысты болса, екіншіден, мұндай
бейнелеу адам санасында өз таңбасын, ізін ... ... да, ... ... ... ... идея да, ... сипаты бар зат та
емес, Ол — адамның миында бейнеленетін таңба,; ... Адам ... ... ... ... жүзеге асыру үшін сыртқы ортаның жағдайына
бейімделіп, табиғатқа ықпал етеді, оны ... ... ... ... ... ... ... еңбектенуі оның өз табиғатына,
психикасын дамытура қолайлы жағдай тудырады.
Жануарлар психикасын адам психикасымен ... адам өзі ... ... ... байланыста болып, белгілі заңдылық-тар бойынша дамиды,
сыртқы жағдайлардың ... ... қана ... оны ... ... Сөйтіп, өз ықпаына бағындырады ... ... сан ... ... ... іс ... салыстырады. Ненің пайдалы,
ненің зияиды екеніне ой жүгіртіп, сарапқа салады.Адам ... ... пен ... шындығын айна тәрізді бейнелеумен ғана шектелмей, оны
ақыл-оймен саналы түрде қорытады. ... ... дам ... ... ... ... ... түседі. Адам психикасының
дербестік сипаты сыртқы ортамен қатынаста ... ... ... ... ... ... ... үнемі бірлікте болып отыратындығын
көрсетеді. Адамның ... ... ... тағы бір
ерекшелігі — сыртқы дүние мен болмыстын адам миында қалай ... ... өмір ... ... ... ... ... түрліше болып отырады. Болмыс пен ... ... ... ... ... ... салыстырылады.
Мұндай жайт адамның өмір тәжірибесіне сүйене отырып бейнеленген ұғымдарын,
ғылыми мағлұматтарын ... ... ... ... ... ... қадам жасайтындығын көрсетеді.
Табиғат пен қоғамның барлық құбылыстары сияқты психика да ... ... ... Бұл — ... ... ... ... болуы ғылыми
көзқарастарға сәйкес материяның ұзақ дәуірлер бойғы эволюциялық дамуымен
бірлікте ... ... ... ... әр қилы ... ... ... ~ материяның өмір сүру ... ... ... ... ... де ... даму ... жүріп жатады.
Қозғалыссыз материя жоқ. Бүкіл әлем ... ... өзі де ... ... ... ... дамып отырады,
Барлық материяға — жайсыз заттардан бастап ең жоғары дәрежеде ... ... — адам ... да тән қасиет, олардың бейнелеу ерекшелігі —
материяның ... ... ... ... ... ... ... материяға
ауысуы да, оның қозғалыс түрі де өзгерістерге ұшырайды. ... тән ...... бейнелеу формасы. Жанды матерняның
белгілі бір даму сатысында психика пайда болады. ... ... ... Ал ... ... дамуы тіршіліктің пайда болуымен
байланысты.
Бұл — сан жөнінен табиғат дамуындағы жана баскьа Эволюциялық ... тірі ... ... ... ... ... көптген түрлері келіп шығады. Организмнің мұндай бейнелеу
қасиетіне орай, әлсіз тітіркенуден ... ... дің ... ... ... түйсіну, қабылдау ес, ойлау сияқты формалары пайда болды.
Сөйтіп, ... ... әр ... ... ... ... мен жәндіктер дүниесіне тән биологиялық бейнелеу
қасиеті — тітіркенгіштік. Тітіркіну — тірі организмдегі биологиялық ... ... ... ... ... ... қасиет. Мұндай қасиет өте
қарапайым бір клеткалы тірі ... ... ... да болады. Ал
сол қарапайым, көзге кө- рінбейтін организмдердің биотоктік әсерлерге
қозғалып тітіркенуі тропизмдер не ... деп ... (бұл ... ... ... баяндалған).
Жәндіктер дүниесінде кездесетін тітіркенудін бір турі — ... ... ... ... ортаның әсеріне тітіркеніп, тіршілік ... ... ... ... ... ... атқарады. Тірі
организмдердің эволюциялық даму барысы мен тітіркену қасиетінің сезімталдық
қасиетке өту жолында олар- дың тіршілік ... орай әр ... ... ... ... ... ... әсеріне тіркенуі мен
бейімделуі жіктеліп, бөліне бастайды. Әр бір мүше өз алдына арнайы қызмет
аткаратьш дәрежеге ... ... ... ... ... ... инстинкттік
(соқыр сезімдік) әрекеттср мен дағдылар ... Егер ... ... мен ... ... ... болса, ал олардың
дағдылары әрбір жәндіктің дара тіршілігі-нің әрекеті болып ... ... ... ... ... ... сайын олардың өмір-
ітіршілігінің ең, жоғары басқышы — ... ... ... ... интеллектті мінезі — олардың ... ... мен ... ... ... ... кездес-тірмеген жаңа
міндеттерді шеше бастауы. Интеллекттік мінез — жануарлардың сыртқы ортаға
бейімделуі ғана емес, олардың сол орта ... ... әр қилы ... көрсетуі. Ал адам ба-ласы өзінің саналы әрекеті арқылы өмір сүрген
ортсына бейімделіп қана қоймай, оны ... ... ... 3. Сана — ... ... жоғары сатысы
Сана — адамның материя дамуының белгілі бір сатысында пайда болған
қасиеті. Ол — ең ... ... ... және ... деңгейде кемелденіп
жетілген мидың кызметі, материялық дүниенің ... ... ... адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шығуына әсер еткен шешуші
факторлар — дыбысты тіл мен еңбек.
Дүниетану теориясының даму ... В. И. ... ... ... ... жануарлардың жетілуі, тілдін даму тарихы
(“мұны айрықша ескеру ... ... де), бұл ... ... ... ... мүшелерінің физиологиясын қоса зерттеу қажет деген міндеттерді қосу
белгісімен арнайы атап көрсетеді. Сондай-ақ, ол ... бұл ... ... саласын қамтып, оның таным теориясы мен ... ... ... да ... ... ... мен ... дәйектер психика-ның дамуы
мен адаи санасынын қоғамдық-тарихи сипатта болатынын түсініп, оның ... ... ... ... ... ... ... адам дүниетанымының
пайымдау мен сезіп білу-ден абстрактылы ойлауға, одан ... ...... объективтік шындыкты таньга білудің үнемі дамып,
күрделеніп отыратын диалектикалық ... Бір ... ... ... ... ... психнологияның гносео-логиялық негізі болып
саналады.
V т а р а у. АДАМДАР АРАСЫНДАҒЫ ... ... ... ... Топтар
Жеке адамдар мен топтар күнделікті өмірде басқа да әр түрлі топтармен,
адамдармен істес ... ... ... ... ... Бұл адамның
қызмет немесе оқу орнындағы сондай-ак, өмір сүретін ортасындағы адамдардың
топтары болуы да ... Ал ... ... окушылары белгілі бір мерзім
ішінде ... ... ұжым ... ... топка айналады. Бұл
топтағы шәкірттер мен жетекшілер топ ішіндегі ... ... ... ... ... ... қаръш-қатынасқа түседі.
Мұндай жардай ұстаздардан арнайы білімділік пен дағдыларды талап ... ... — әр ... ... ... қоғамдық мәнін білу. Жеке
адамның өзі де — қоғам мүшесі әрі әлеуметгік тұлға. ... онын ... ... ... ісі ... ... ... болып
табылады,
Шартты және байланысты топтар — әлеуметтік психологиядағы топтың екі
түрі. Шартты топка ... ... ... ... бір ... орай ... Бұл топтарға адамдардың, ... ... ... ... ... не мамандығына т. б. сәйкес
бөлінуі мүмкін. Оған ... ... ... және осы ... ... да қатысы болмауы мүмкін. Дегенмен, олар белгілі ... орай осы ... ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалар жатады деп есептеліп, сол ... ... ... ... зерттеледі Мұндай зерттеу әлеуметтік психология-ның
объектісіне жатады.
Байланысты топ — белгілі кеңестік пен ... ... ... ... сәйкес біріккен адамдар тобы. Мәселен, бір сыныптағы
оқушылар, мектептегі ұетаздар мен тәрбиешілер ... ... ... бөлімдер, отбасының құрамы —- мұның бәрі бйаланысты топтар деп
аталады. Әлеуметтік психология үшін бұл ... ... ... Отбасы —
адамдардың алғашқы табиғи тобы. Сол топтардан рулар қалыптасты. Бірлесіп
еңбектену нәтижесінде ... ... ... Ал кооперациялар
адамдардың шын мәнісіндегі еңбек тобы болып саналады.
Байланысты топқа адамдар белгілі бір жағдайда бірігіп, ресми емес ... ... ... ... бір ... келе ... ... біршама
уақыт өткен соң өзара тіл табысып, станция-ларда бірі ... ... енді бірі ... ... ... ... ... қасындағыларды көңіл-дендіреді. Сөйтіп, кездейсоқ адамдар
тобы ... ... ... Әдетте, мұндай топ өз арасындағы
біреуді басшы тұтъш, қалғандары оның айтқандарын ... ... ... ... ... ... ... тыс сыртқы факторларға байланысты.
Ұйымдаскан осындай бір.топ сыртқы нұсқау ... ... ... ... ... ... ... ресми және бейресми топтар бірін-бірі
толықтырады, ... ... ... ... ... ... ... топтағы қожалық шаруашылығы, фермерлер, жеке меншік
ретінде құрылған ... ... ... ... бола алады,
Топтар басшысыз не жетекшісіз болмайды. Кезкелген топтың сайлап алған,
не белгілеп койған басшысы болады. Әдетте, топ алға ... ... ... асыру үшін ... ... ... ... әралуан істерді атқарады. Топ мүшелері істерінің нәтижелі
болуы жетекшіге байланысты. Тәжірибелі ұстаз, ... мен ... ... ... ... күш етіп тәрбиелеп, оларды пайдалы істерді
орындауға бағдарлап отырады.
Ұжымдық топ. Адамдар ... ... ... Оның шығу ... ... Отбасы — белгілі бір ... не ... ... ... ... ... тірегі де — осы отбасы. ... ... ... да — топ. ... олар ұжым емес ... ұйымдасуынын
ішкі және сыртқы мақ~ саттары — - жеке ... ... қара ниет ... мен
қоғамға деген зиянкестік әрекеттер.
Адамдардың ұйымдасқан тобы — ұжымның түпкі мақсаты — ... ... ... істерді атқарып, қоғамның дамуына өз
үлесін қосу. Ғылыми тұрғыдан алғанда, әрбір жеке адам вз ... ... ғана ... ... ... алады. Сөйтіп, қоғамға өз
пайдасын тигізеді.
Топтағы адамдардың өзара қарым-қатынас ... ... ... етуші азамат өзінщ кім екенін былайғы жұртқа өзін ... ... ... ... деген қатынасы арқылы таныта алады. Адамдар қарым-
қатынасынын ... ... ... ... ... ... айқын байқалады. Топ ішіндегі адамдардың бір-біріне тәуелділігі,
бағын-уы, бірлесіп ... ... ... ...... ... тіршілігінің занды түрде қалыптасуын көрсететін ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға
және әрбір азаматтың даралық нақты іс-әрекеттеріне байланысты. ... ...... ... ісінің нәтижелі болуы мен әлеуметтік
мақсаттылығы. Адамдар арасындағы тікелей қарым-қатынасбір-бірін ... ... ... ал ... қарым-қатынас олардың бағалы
заттарды өзара алмасуы мен ... ісін бірі ... ... ... ... ... ұжымдық сипат алады.
Психология пәні адамдар арасындағы жанама ... ... ... ... атап ... олардың мынадай деңгейлерде
қалыптасып отыратындығына мән береді.
а) диффузиялық топ бұл аралас топ деп те ... ... ... ... қарым-қатынасы топтың негізгі іс-әрекетіне байланыссыз-ақ
жүзеге асады; ә) ассоциация — күрделі топ, топтың іс-әрекеті әрбір адамның
мүлдесіні сай ... ... ... ішіндегі қарым-катынас жандана
бермек; б) корпорация, мұнда да жеке ... ... ... ... дами ... в) ұжым —- ... ен ... деңгейде
ұымдасқан формасы, мұнда топ ішіндегі қарым-қатынынас жалпы ... ... ... ... ... бір адамның қоғамдық мақсат-мүлдесімен
ұштасып жатады.
Ұжымдық карым-қатьшас жасаудың негізгі объектісі — ... мен ... ... ... ахуал, әрбір ұжым мүшесінің
көңіл-куйі сергектігі, болашақ максат-мүлдесі ... ... жайт ... дара ... ... Бұл ... бәрі ұжымдық
мүлде деп саналады.
§ 2. Қарым-қатынастық мән-жайьш зерттеу тәсілдері
Американдык психолог әрі социолог Дж. Морено шағын топтағы ... ... үшін ... әдісті ұсынған болатын. Бұл
әдісі ... ... мен ... шағын ұжымдардың жетекшілері,
өндірістік-кәсіптік мекемелердегі топтардың басшылары қарамағындағылардың
өзара рым-катынасын ... ... Бұл ... ... ... ... ... Басты мақсаты — топ ішіндегі адамдардың тілегі мен ... ... ... ... ... ... ... бір-бірін ұнатуы, ұнатпауы олардың сезімдік-эмоциялық күйлеріне
байланысты, Топ ішіндегі қатынастар социограммасы мен адамдардың ... ... ... — “А”, “Ә” суреттерінде берілген.
5-А сурет. Топтағы адамдардын өзара таңдауын көрсететін матрица
— кесте.
Матрица кестесінде I, II, III деп көрсетілген рим ... ... ... ... ал ... ... ... бірге отырғысы келмейтін
құрбыларды көрсетеді I цифр бойынша таңдалғандарды Ә-суреттегідей ... ... ... ... Ол үшін ... ... оқушыларды тандау алған санына сәйкес 5 топқа бөлу керек. 1-
топқа тандауды көп алғандар ... Олар — топ ... ... ... ... арасында беделді Олар 25—75% таңдау алған. 3-
топтағылар — ішінара, 25% таңдалғандар. 4-топ — ... ... ... ... ... — кұрбылары жаратпай не менсінбей, бір
партада ... ... ... үшін ... Д, ... О ... таңбаланады.
Социограммада ұлдарды шеңбер диаметрінің оң жағына, қыздарды сол жағына
орналастыру керек*.
Кіші топташ оқушылардың өзара ... ... ... ... ... Топ ішіндегі карым-қатынас психологияш туралы мэлімет-терді
психология оқулығынан оқып, ... ... ... ... ... ... болмақ. Социометриялық зерттеу әдісін 4—6 айда бір
қайталап, шәкірттердің өзара қатынасын ... ... ... бір ... Бұл ... ... топ ішіндегі өзара қарым-қатьшас
түрлері көрсетілген. Қойылған сұрақтар таңдау критерийлері делінеді. ... ... және оның ... ... ... ... үшін
сыналушыға, мысалы, “Сен туған күніңе ... ... ... деп ... ... ол келе ... 2-кімді, оның жағдайы болмай қалса, 3-
кімді қалар едің?” деп ... ... ... теріс жауап беруді талап
ететін сұрактар да қойлуы мүмкін. Мысалы, “Сен ... бір ... ... ... ... қойылады. Таңдаудың дұрыс және ... ... ... сызбалар арқы. бейнеленеді.
5-"Э" сурет. Топ ішіндегі өзара қарым-қатынас социограммасы.
Жоғарыда аталған диффузнялык топтың тағы бір ... — бұл ... ... ... ... ... сыйысымды болатындығы. Мәселен,
ұзак сапарға шыққан кеме экипажы, ғарышкерлердің әлемдік кекістікте ... бойы ... ... өзара тіл табысуы. Адамдар арасындағы үйлесімділік
қатынастар гомеостат ... ... ... Бұл ... адам
организмі мен жүйке жүйесінің қоршаған ортаның киын жағдайына икемделу
мүмкіншіліктері ар-найы жасалган үлгі ... ... пен ... ... тәжірибелік іс-әкеттерінің мақсат-
мүлдесімен байланысты. Мұнда жоспарланған істерді қалайда ... ... ... Топ ... тағы бір жайт — жеке ... ... аткаратын
іс — әрекеттеріне илануы, Бұл ~ психогиядағы ерік ... ... ... ... мен ұжымдардың психологиялық ахаулы дифренциалдық диагностика
тәсілімен зерттеліп, ... ... ... түрлерінен
келешекте нендей нәтижелер күтуге болады деген мәселе негізгі мақсат етіп
қойылады. Днфференциалдық диагностиканың ... ... зр қилы ... мен ... ... ... болжап, олардың мэн-
жайын танып білу деген түсінікке саяды.
Шағын топтар мен ұжымдардағы адамдардың ... ... ... ... ... серік іздеп, әріптестер таңдауы адам психологиясындағы
өзіндік маңызы бар ... ... ... ... ... адам
өміріндегі қоғамдық-әлеуметтік және психоляогиялық негізі, ең ... ... ... ... ... ... екендігі айқын.
VI тарау. ЖЕКЕ АДАМ ЖӘНЕ ІС-ӘРЕКЕТ
ПСИХОЛОГИЯСЫ
Аяам - табиғаттағы кемелденіп жетілген ақыл-ой ие;сі және ... Осы ... ... ... ғылымның бірнеше саласы зерттейді.
Мәселен, философия ... ... ... ... ... ... анатомия мен физиология адамның денесі мен жүйке жүйесійің
құрылысын, қызметін қарастырады. Антропология — адамның қоғамдағы алатын
орнын, ... өзге ... ... зерттеуді мақсат
етеді. Тарих ғылымы адамның ... ... ... ... ... адамға білім беру жүйесін қарастырып, оның қоғамның ... етіп ... ... ... ... адам ... ... психикасының даму зандылықтары мен жеке қасиеттергінің
жетіліп, қалыптасу жолдарын зерттейді.
§ 1. Жеке ... ... ... және ... ... ... ... ішінде психологляңың алатын орны айрықша
және ол — адамтану ғылымдары ... ... пән. ... адамның
даралық сипаттарын қарастырып, оның кісілік қасиеттерін өрістетуді мақсат
етіп ... ... мен сана иесі — ... ... сипат-белгілері —
оның еңбектену әрекеті нәтижесінде материалдық игіліктерді өндіретіндігі,
дыбысты анық ... тілі ... ... ... әлеуметтік ортада
тіріпілік ететіндігі. Осындай белгілеріне байланысты адам хайуанаттар
дүниесінен ... ... ... ең жоғары сатысына көтеріледі.
Өзін қоршаған ортаға белсенді ... ... ... ... ... ... ... (субъектіге) айналады.
Адам бойындағы даралық қасиетгер оның өзгелерге карым-қатынасынан
байқалады. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа ... ... де, ... адам ... ... ... да дара адам (индивид) болып саналады. ... ... ... ... өмір ... мен ... әлеуметтік ортада өз орны бар адам жеке адам деп ... ... ... ... ... ... болады. Жеке адам қоғамдық
өмірде тіршілік етіп, өзге адамдармен қарым-қатынас жасайды. Осындай іс-
әрекеттеріне ... жеке ... ... ... ... ... ... адамның кісілік қасиеттері мен даралық ерекшеліктері оның іс-
әрекеттегі белсенділігінің өрістеуіне ықпал етеді. ... ... ... онын ... ниет тілегі мен ... ... Ниет ... мәні мен ... ... ... Сөйтіп, жеке
адамның ішкі дүниесінің сыры, жан ... ... ... ... ... тұрады.
Сыртқы нәрселер мен тіршілік ететін орта ... ... ... ... түрде әсер етеді де оның психикасын дамытады.
Адамның тіңшілік ортасы үнемі өзгеріп те, ... те ... Жеке ... ... ... мен оның ... дара өзгешелігін
білдіретін қасиеттер — тем-перамеиті мен мінезі, психикалық процестерді
басынан ... ... ... мен іс-қимылы және қабілеті бірдей адамдар
жоқ. Даралық сапалар тарихи қальштасып, жеке ... ... ... ... ... ... ... де әлеуметтік ортада дамып
жетіледі. Сондықтан, біз жеке ... ... ... ... ... ... ... ықпал етіп отыратын белсенділік әрекетін де ескереміз.
Мінез бітімі, темперамент ерекшеліктері, ақыл-ой ... ... ... ... дара ... ... психологиялық тұрақты бейнесін жасайды.
Әр түрлі құбылмалы жағдайларда ... бір ... ... ... ... ... Сондай-ақ, мұндай, тұрақты қасиеттер жеке
адамның жан дүниесі құрылымын-дағы даралық тұлғаны да ... ... ... қасиеттер қоғамдық тәрбие нәтижесінде өзгсріп те, жаңа
сапаларға ие больш та отырады.
Жеке адамның ... ... ... ... екі ... бар. Оның бірі ... адамның құрылымы мен жеке басындағы даралық
сипаттар Бұл — ... ... ... байланысты теориялық мәселе.
Екіншісі — сол типтерден туындайтын және жеке басқа бағынышты ... Бұл ... осы ... ... ... ... ... биологиялық және әлеуметіік факторларға негізделе отырьш
қарастырылады. Биологиялық фактор — ... туа ... ... ... ... қасиеттер, ал әлеуметтік фактор — адамның ... ... ... ... тәлім-тәрбие істерінін әсері. Осы
екі ... ... ... ... ... толықтырып отырады,
Адамның өзіндік психологиялык сипатын зерттеуде орын алатын іс-әрскет
түрі — оның белсенділігі. іс-әрекетпен, оның ... ... ... ... болуы жайында психологияда әр ... ... бар, ... бірі ... ... 3 ... пікірілері
бар. Ол адамның белсенділігі инстпнктті әрекеттеріне; соның ішінде жыныстық
еліктеу мен өзін-өзі сақтау ... ... ... Адам мұндай
инстинкттерге шек қойып, оларды тежейді, өз бойындағы күш-қуат сақтап, оны
басқа мақсаттарға, мәдени ... ... ... ... ... мінез-құлқын сана, түрде басқарады. Алайда, 3. Фрейд пен ... ... ... ... сол жыныстық ет теудің
шеңберінен шыға алмайды деп, ... ... ... ... ... ... грек ... Софоклдың “Эдип патша” атты ... ... ... кемшіліктер болғанымен 3. Фрейдтің адам
бойындағы белсенділік әрекеттің табиғи әрі ... ... ... ... өзі — айтарлықтай жаңалық. Дегенмен, онын белсенділік
әрекеттін, қозғаушы күші жыныстық қатынастарға сәйкес дамиды дейтін ... ... ... ... деп санады Атап айтатын болса; А.
Қординер, Е. Фромы, К. Хорни т. б. ... ... ... ашып ... да, өздерінше “жаңа фрейдизм” деген ағымды тудырды
“Жана фрейдизм” ағымы адам тіршілік еткен ортасына тәуелді болып, сол
ортаға бейімделгіш ... деп ... ... ... ... ... ... адам әлеуметтен өзінің ғашығын іздейді, соған
ұмтылады, ... үшін ... ... ис ... ... ... ырқына
көніп, мақсатына жетуге талпынады. К. Хорни адам қоғамнан аулақ больш, ... ... ... ... ... дей. ... “жаңа фрейдшілдер”
адамның белсенділігін асыра дәріптеп, оған мистикалық өң ... Ал ... ... ... ... ... материалистік тұрғыдан
қарастырылуы тиіс болатын. Белсенділік ... ... ... ... өтеу ... ... дегенді калай түсінеміз? Кажеттілік адам -белсенділігінің
негізгі себебі және іс-әрекстке итермелеуші күш. Қажеттілік қоғамдық ... ... ... адам-ның материалдық, руханн. қоғамдық
мұктаждықтарын қанағат-тандырады. Мұндай ... ... ... ... тектік белгісіне орай табиғи және рухани-мәдени
ұстап-тұтыну сипатына қарай материалдық және рухани ... ... ... ... ... тұрғын үй, тұрмыс заттары
жатады. Рухани қажеттілік адамның басқа ... ... ... ... ... ... оқуы, өнер ... ... ... ... ... Қажеттіліктер тегі
мен адам санасының тарихи дамуына орай және ... ... ... ... ... ... Адамның қажеттілігі мен мұқтаждығы және іс-әрекет түрлері
3.
Адам қажеттіліктерінің бәріне жуығы еңбек арқылы қанағат-тандырады.
Еңбек — адам тіршілігіндегі біріңші ... ... ... ... ... — адамды еңбек ету қажеттілігіне баулау Жастарды
еңбекке психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... негізгі түрі және барлык материалдық
игіліктерді өндірудің қайнар көзі. Іс-әреттің ... ... оқу. ... ... адам ... тарихи мағлұматтар мен білім қорын менгеріп,
өзінің рухани дүниесін байытады, дүниетанымдық ... ...... негізгі әрекетінің бірі. Ол бала мен жасөспірімнің денесің
шынықтырып әралуан қимыл-қозғалыстарын жетілдіреді. Мектеп жасына ... ... ...... ... түрлері мен мазмұны баланың
ақыл-ойын дамытуға ықпал етіп, өзін қоршаған ... ... ... ... ... Бір ... ... еңбек оқу,ойын —
адамның дамып жетілуіндегі және қажеттіліктерін өтеудегі негізгі іс-әрекет
түрлері.
Балалар мен ересек адамдардың әр ... ... ... олардың
автоматталған әрекеті — ... ... ... мен ... ... ... қалыптасып, адамның
анатомиялық,физиологиялық және ... ... ... ... Оның рухани өмірінің мазмұнын байытады
Дағды мен ептілік. Дагды — адамнын белгілі ... сан ... ... ... ... ... ... ісі.
Мәселен, балада оқу дағдысының қалыптасуы, кызметкердін міндетті ісін
орындауы. ... ... ... кою ... рөл ... ... қимыл-қозғалыстар мен әрекет жасауға орай бірнеше ... ... ... ...... бір істі ... тұру, өзнің игерген білімін, дағдысын түрлі ... ... ... жеке қарастырсақ, ол адамның ... ... ... көрсетеді. Ептіліктің тағы бір ерекшелігі адамның, өз ... ... ... ... ... білу ... анық ... — адамның іс-әрекетіндегі мінез-құлыққа байланысты тұрақты
қасиеті. Психологиялық ... ... әдет ... ... ... ... өмір ... қалыптаскан дағдылары мен біліміне сүйене
отырьш жүзеге асырады. Адамның ... ... ол ... игілігіне,
әдет-ғұрып, салт-дәстүрге айналып, халықтық сипат алуы мүмкін. Әдет ... ... ... сәйкес қайталанъш отыратын әрекет. Ол адамның
кез-келген ... ... ... ... жақын
адамдардың ісіне көмектесу, ұйықтау алдында ... ... ... әрі ... ... Ал ұстамсыздық біреудің сөзіне кесе-
көлденең кірісіп, оны бөлу — әдеттің ұнамсыз ... ... ... ... ... жақтарын қалыптастыруға әсер етеді. :
Ниет (мотив) — ... ... ... ... ... байланысты психологиялық көңіл-күйі. Қажеттілік — ... ... ... ... күш ... ал ниет — сол
қажеттіліктің нақты көрінісі. Ниет адамды түрлі әрекет ... ... ... ... ... қарай айқын ниет және көмескі ниет болып
бөлінеді. Ниеттердің бір-бірімен алмасуы адамның қоғамдық-тарнхи жағдайына
байланысты. ... ... ... сатыдан құралады. Олар: әуестену,
ықылас-ынта, ... ... ... ... жетуінің жоғары сатысы. Адам
өз мүддесіне жету үшін ... оқып ... ... шұғылданады,
спортпен айналысьш, өнер үйренеді. Мұның бәрі мүдденің мазмұнын білдіріп,
адамға ақыл кірудің ... ... ... — адамның танымдық қажеттіліктерді сезіп, олардың мән-жайын
айқын түрде түсіндірудегі жан ... ... ... ... адам
өзініц әр нәрсені танып білу қажеттілігін қанағаттандыру үшін ... ... ... ... керектігін түсінеді Адамның танып білу
әрекетінің қозғаушы күші ... ... ... ... ... мен
тұрақтылык қасиеттеріне орай топтастырылып қарастырылады.
Сенім — адамның ... бір ... ... ... ... Өз қажеттілігін орындау жолында адам ... ... пен ... ... ... ... ... сүйене отырып іс-әрекет жасайды.
Ұмтылу — адамның іс-әрекетті атқаруға ... ... ... Адам өз ... ... ... ... болжамдап,
көз алдына елестете алмаса да, көздеген ... жету үшін ... ... ... ... ... түрі — ... Бұл —
қалаған нәрсенін бейнесін қиял арқылы жасау әрекеті. Ұмтылуға ... ... ...... өте зор ... ... ететін қажет-тілігін
орындаудағы ниеті, таным әрекетінде ол — ұнамды қасиет. Алайда, ... және ... ... ... де бар. ... алуға, мамандыкты
игеруге деген кұмарлық —- пайдалы. Ал ... ... ақша ... ... ... ... құмарлық — ұмтылу әрекетіндегі ... жеке ... ... құмарлығы, әр түрлі мұраттарға
жету жолындағы әрекеті — оның даралық ... тән ... ... ... мән-мазмұны мен мақсат-мүддесіне қарай
пайдалы және зиянды сипатта ... ... ... адам — табиғаттағы ен
жоғары сатыдағы ақыл иесі ... жан ... ... мен ... ... субъект.
§ 3. Жеке адамның кісілік сипаттары мен
психологиялық құрылымы
Жеке адам санасы мен ақылы арқылы дараланады. Оның дыбысты анық тілі,
еңбектену ... ... ... ... қарым-қатынаста
қарастырылады. Жеке адам — дүниетаным қабілеті бар, ... ... ... ... ... ... оларға төзім-ділік көрсететін, табиғатты
өзгертуге ықпал ете алатын жан.
Жеке адамның психологиялық құрылымы мен ... төрт ... ... Жеке адамның әлеуметтік өміріне қатысты ... ... ... мен талаптануы), мұрат, дүниетанымдық көзқарас, сенім. Бұл —
жеке адамның ... ... ... ... ... ... дағдылары, бейімділігі. Мұндай сипаттар
адамның даралық қасиетін, ... даму ... ... ... ... ... 3) Жеке ... дара психикалық
процестерінің тиянақтылыгы мен өзіндік ... дай ... ... ... ... мен ес, сезі ... мен ... адам психикасындағы
басқа да құбылмалы өзгерістер ... 4) Жеке ... ... ... — нышан, жоғары жүйке қызметі. Бұлар адамның темпераменті мен
жас ерекшелік теріне. жыныстық белгісіне ... ... ... ... ... мен ... аркылы қалытасып, жетіледі.
Ұстаздар мен тәлімгерлер, жетекшілер мен тәрбиешлер балалар мен
жастардың жоғарыда ... ... төрт ... ... ... ондай қасиеттерді жетілдіре түсудің ... ... ... Бұл ... ... тәуелсіз-ақ дамып
отыратындығын да ескерген жөн Мәселен, адал әрі шыншыл немесе өтірікші болу
темпераменті кез-келген оқушыда ... ... ... ... ... осы төрт ... ... қасиеттердің біріне байланысты
болуы мүмікін. Айталық оқушының ... а) ... мен ... ... істі орындауда өз зейінін сол нәрсеге аудара алмауынан;
ә) зейінінің тұрақсыздығы тек оның өзінің ... б) ... ... ... кызметінің қозғалғыштық әсерінен; в) тәртіпсіздігі ... ... ... ... —3 баланың адамгершілік тәрбие-сіне
қатысты ... ... ... басқа оқушының мінезі мен қабілетінің
кемістіктерін көре білу үшін оның өзіндік ... де ... ... 4. Жеке ... ... және оның ... мен
психологиялық ерекшеліктері
Адамды танып білу үшін оның ... ... ... ... ... ... танысу керек. Келешектегі мақсатына жету үшін
ықыласты, ... ... ... жеке ... ... білдіреді.
Адамның бағдары, ынта-жігері, мақсат-мүддесі гуманистік коғам мүддесімен
үндеседі. ... ... ... түсінуде “ол нені қалайды?” ... ғана қою ... ... ... ... мен ... өзгеріп, дамып, күрделеніп отырады.
Жалпы, адамнын азаматтық бағыт-бағдарының ... ... ... 1) ... ... адамның әлеуметтік өмір
талабына сәйкестенеді 2) ... ... ... талаптарға орай
адамның биік мұратымен ұштасады. 3) ... ... ... ... тамақ ішуі, әдемі киінуі — оның бағытының өресіздігі, тарлығы. Бағыт-
бағдар кеңдігі адамның әралуан қызығуы мен ... оның әр ... ... ... ... ... тоғышарлықтан сақтан-дырады.
Бағыттың шашыранқы болуы — ұнамсыз қасиет. Осы орайда, ... ... ... суға кетеді” деген мақалдын тәлімгерлік мәні ерекше. Оқушы ... ... яғни оның ... ... алып, белгілі бір мамандықты
өзгеруі — ... ... ... ... 4) ... Бұл ... ... эмоциясының айқындығын білдіреді. Әрбір нәрсеге әуестенуден гөрі ... ден қою, ... ... ... іске жігермен кірісу адамның
сенімін арттырады. 5) Бағыт-бағдар тұрақты-лығының ұзак, мерзімге ... ... мен ... ... бір ... ... ... қызу кіріседі де,
аяқтамай тастап кетеді. Одан кейін зерігеді, ақырында сол үшін ... ... ... ... ... жас ... үздік оқьш, белгілі математик не
филолог маман болғысы ... ... ... ... ... ... ... бақытты отбасы,қоғам қайраткері болуды арман ... ... ... игі ... жеткізеді. 6) Оқушыиын әрекетшілігі — оның
барыт-бағдарындағы шешуші кезен. Жас кыз ... ... не ... Оған бұл ... несі ұнады? Таңдаған мамандығы бойынша
жемісті іс атқара ала ма? ... бәрі ... ... ... училищеге түскен оқушы, менеджер болғысы келетін ... ... ... кеңшарда малшы, сауыншы болып істеу — мұның
бәрі іс-әрекет арқылы жүзеге асып, адамды ... ... ... ... ... ... ... мәселе ретінде
қамтылатын ерекшеліктер —
адамның қажеттіліктері мен мұқтаждығыя қанағаттандыру ... ... ... ... ... ауа мен ... жылылықты)
қажетсіну; тарихи дамуда қальштасатын заттық (киім ... ... үй т, ... ... ... ойын ... ... қасиеттерін
қалыитастыру эстетикалық-көркемдік пен әдептілік) қажеттердін бәр де еңбек
процесімен, әр ... ... ... етесіп отыратыны мәлім.
Қажеттіліктерді қанағаттандыруда адамның көңіл күйінің ерекшеліктері
айқын байқалады. ... ... ... оның ... ме; дәрменсіздігі байқалса, ал ықылас-ынта қоюдан белгіл іске қол
жеткізу ... ... ... ... шарықтап өсуі
адамның белгілі бір бей- неге еліктеп, сондай болсам екен ... ... Бұл — ... ... ... мұрат деп
аталатын қасиет. Сондай-ақ, адамның іс-әрекет бағдарында оның ... мен ... ... де ... ... ... Жеке адамның адамгершілік қасиеттері қоғам өмірінің талаптарымен
ұштасып, оның бойында ар-ұят, ұждан сияқты қасиеттердің ... ... ... Ұждан — адамның өз басындағы ар-ұяты мен ... ... ... бір көрінісі—ұялу —адамның өзінің не жақын адамдарының
оқыс істері мен жағымсыз ... ... ... ... Ар-
ұятқа қатысты түсініктер — мадақтау, көтермелеу, табалау, ... ... Адам ... адамгершілікке тән мұйдай қасиет-ерекшеліктер оның
әрқилы іс-әрекеттері мен өзге адамдармен қарым-қатынасынан айқын ... ... ... ен, ... оның ... өмірі мен
өндірістік қатынасының негізінде дамиды.Осы бағыта адамдар арасындағы
қатынастарды олардың ... мен ... ... ... ... ... ... бөліп қарастырамыз,1, Адамның өзге адамдарға
қатынасы; 2. ... ... ... 3. еңбекке қатынасы. 1-топқа тән
ерекшеліктср — мәселен, ... өз ... ... тіл тауып, тез
араласьш кетуі не керісінше, яғни ... ... ... ... ... ... Мұндай қатынаста мінездің ашық-
жарқындығы не тұйықтығы байқалып, өзгелерге салқын ... ... ... ... ... ... түседі. 2-топтың ерекшеліктері —
күмәнданьш, кейде арсыздыққа салыну, мақтаншақтық пен ... пен ... — адам ... ... ... ... орай мұндай көрініс психологияда эгоцентризм (өзін-өзі ... ... ... тән ерекшеліктер өзгелермен қарым-қатынас жасағанда
адамның бастамашыл болып, табандылық таныту, ... ... даяр тұру ... ... ... сипатталады. Ал мұндай
қасиеттерге керісінше ... ...... ... ... Адам ... ... қа-сиеттер тәлім-тәрбие ықпалымен
қалыптасады. Соньшен, 1-топтағы ерекшелік — белсенділік пен мақсатқа ұмтылу
2-топтағы сипат ... және ... қана ... ... ... әрекетсіздігі кейде оның ішкі жан дүниесінің қайшылықтарына,
әсіресе өмірдегі өз орнын таба алмай ... ... ... адам ... ... сыры адам ... ... жете түсініп, қажеттіліктерге қол жеткізу үшін дұрыс бағдар
беріп отыруды қажет ... ... ... ... ... ... 1, Жүйке жүйесінің құрылымы
Адамның психикасы мен жан дүниесінің сырын жақсы ... оның ... ... үшін ми мен ... ... мен ... қарым-катынасын
біліп, жүйке жүйесінің құрылысы мен қызметі жайындары қажетті мәліметтерді
білу керск. ... ... ... ... және оиың ... ... ... табиғи-ғылыми негізін құрайтын іргетас. Жануарлар мен
адамдардың ... ... ... ...... және оның
бөліктерінің құрылысы екендігі ... ... ... ... анықталған.
Жүйке жүйесі организмнің сыртқы ортамен байланысын жүзеге ... әсер ... ... ... ... Сондай-ақ, ол
түрлі дене мүшелернің клеткалардың қызметін, зат алмасуы мен қан ... ... ... ... ... ... Жүйке жүйесі нейрон
деп аталатын жеке клеткалардан құралған. Нейрондардық ұзын тарамақты аксон,
қысқа тармақты ... ... екі ... тарма. бар, Нейрондардың тарамдала
келіп, өзара түйінделіп бітетін ... ... ... ... ... ... (перифериялық) және ішкі (вегетатнвтік) жүйке жүйелерінін өн-
бойына орналасқан (6, 7-суреттер)
Орталық жүйке жүйесіне жұлын және ми, ал ... ... ... ... ... ... тарайтын әр түрлі шеткі нервтер жатады.
6-сурет. Адамның орталық және ... ... ... ... ... 2. ... 3.Шеткі (перифериялық ) жүйке жүйелері.
Орталық жүйке жүйесінің бөліктері көп қатарлы үйдің құрылымына ұқсас,
олар бірінің үстіне бірі орналаса ... Осы ... ... ... қа- рағанда барынша күрделі болып ... ... ... ... бөлімі — жұлын жуандығы 1 см-дей омыртқа ... ... оның ... ... ... 45 ... ... жетеді.
Жұлыннан жан-жаққа 3 жұп нерв талшығы тарайды. Олардың бір тобы ... ... бір тобы ... ... нерв деп ... ... біздің аяқ-
қолымызды жанау, керіп-созу сияқты басқ да ... ... ... ... ... ... ... бөлігі -ми Оның орташа салмағы — ересек
адамдарда 1400 ... ... ... ... және ... ми — ... ми ... кұрайды. (8-сурет).
Омыртқалы жануарлардың ми бағанасының атқаратын ... ... ... сырт ... формасы ағаш жапырағына ұқсас мишық (қарақұс)
орналасқан. Мишық организмнің ... оның ... ... ... ... ... ... мида құлақ пен көзден
баратын тітіркендіргіштерді, қанқа еттерінің ... ... ... ... бар. ... ми көру ... және ... асты
аймағьшан тұрады, Мидың осы бөлігі тор тәріздес құрылым деп ... ... ... ... ... ми ... байланыстырады, ал мұндағы
көру төмпешігі — афференттік (сырттан жеткізуші талшықтардың жиынтығы болып
табылады.
7-сурет Вегетативтік жүйке ... ... ... — параснмпатикалык жүйке жүйесі, сол
жағында—симпатикалық жүйке жүйесі.
1-ми сыңары, 2-көздің ... ... 3-көз ... ... ... ... 6-өкпе, 7-қарын, 8-он екі елі ішек, 9-қарын асты безі, 10-
бүйрек үсті безі, 11-тоқ ... ... ... ... және оның қосымша
органдары, 14-кірпікше түйін, І5--таңдай сына түйші, ... ... ... ... ... ... бел бөлігі, 19-жамбас жүйкесі, 20
ортаңғы ми, 21-сопақша ми, 22-көздің ... ... ... жағының белі,
24-сілекей безі, 25-жүрек, 26-өкпе, 27-үлесін ... ... ... ... ... асты ... ... үсті безі, 34-жоғарғы
шажырқай түйіні, 35-тоқ ішек, ... ... ... 37-қуық, 38-
жыныс безі және оның қосымша органдары, 39-жұлынның сегізкөз ... ... ... ... келген әсерлерді жеткізіп, сол әссрлерге мидың реакциясын
іске асыратын бөлім — шеткіі (перифернялық) жүйке жүйесі. Бұл ... ... ... екі ... ... ... ... бар. Оның бірі —
сыртқы тітіркендіргіштерден ... қозу ... ми және ... ... жүйесі-нің бөлімдеріне жеткізетін афференттік ... ... — ми және ... да ... ... бұлшық етке, сезім
мүшелеріне жеткізуші зфференттік (әкетуші) жүйке талшықтары.
Ішгкі ... ... ... ... ... — адамның ішкі
мүшелерінің әрекетін басқару (7-сурет). Мұндай мүшелерге жүрек, өкпе, ішек,
қарын, ішкі секреция бездері т. б. ... ... ... жүйесінің
симпатикалық және парасимпатикалык бөлімдерінің арасында өте ... ... ... Егер ... бірі ... ... бір ... қоздыратын болса, ал екіншісі сол жұмысты бәсеңдетуге, сөндіруге
тырысады. Мысалы, симпатикалық жүйке ... ... ... ... ... ал ... ... оны әлсірете бастайды.
Вегетативтік жүйке жүйесінің бөлімдері адамның ішкі мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... әрекет; адамның
сезім мүшелеріне де үнемі әсер етеді.
Адам жүйке ... ... өте ... әрі нәзік. Ми қабығының
қалындығы —2-5 миллиметрдей Ми қабағында екі ... ... ... оның ... ... де ... (8,.,9-суреттерде мидың құрылымы,
орталықтары, олардың, орналасу жағдайы, эволюциялық дамуы, ... ... ... ... ... ... ... сан қилы сигналдарды талдап,
оларға қайтарылатын жауаптарды біріктіріп отырады, Ми ... ... ... іске ... тежеп, төменгі қабаттағы
бөлімдердің әрекетімен ұштастырады. Сондай-ақ, сыртқы, ішкі ... ... ... ... Яғни ... ... рефлекс
жасайтын қабілеті болғандықтан, ол өмір тәжірибесін меңгереді, ... ... ... ... ... Адам ... күрделілігі
оның көлемінен, ішкі құрылысынан айқын көрінеді. Мәселен, ересек адам миның
қабығын сылып алып, ... ... ... болсақ, оның ауқымы екі шаршы
метрге (2 м2) тең ... еді. Адам ... ... мен ... ... және кемелденіп жетілген материя екендігін ... ... да ... ... ... ... ... жөніндегі У Пенфилд картасына түснік
1 — бас бармақ 2— жіліншік, 3 — тізе, 4 — сан, 5 ... 6 — иық, 7 ... ... 9 — ... ... ... 10 — ... 11 аты жоқ
саусақ, 12 — ортаңғы саусах, 13 — сұқ ... 14- бас ... 15 — ... ... 17 — ... және көз ... 18 — бет, 19 — ерін, 20—жақ, ... 22- ... ... ... ... 25—дауысты мекгеру
Салыстырмалы түрдегі бұл кестеде әрбір жануардың өзіндік салмағымен
салыстырғанда кит миының салмағы ... дене ... ... ... ... ... салмағы денесінің жүзден бір бөлігіндей ғана екен. Ал
адам миының ... оның ... ... ... ... алтыдан бір
бөлігіндей Бұл көрсеткіш адамның ми салмағының дүние жүзінде тіршілік ете-
тін ... ... де ... екендігін көрсетеді.
 
 
 
 
11-сурет Мидың алаптарға функцияларға бөлінуі.
12 сурет Омыртқалы жануарлар миының дамуы.
1— балық миы 2 -кесіртке миы, 3 — қоян миы, 4 — ... миы. I ... 11.Ми ... ... III. ... ми. IV. ... ми.
V.Мишық.ҮІ. Сопақша мн
13-сурет.Нейронның (жүйке клеткасының) құрлысы.
14-сурет Ми қабығының микроскоптық көрінісі. I. Қыртыс — молекулярлық.
ІІ. ... ... III Кіші және орта ... ... IV ... V. Үлкен пирамидалық кыртыс. Үіа, ҮІә. Полиморфтық.
§ 2. Жоғары жүйке жүйесінің қызметі
Жүйке жүйесінің қызметі жайында зерттеу жүргізіп ... рет ... ... - ... ... Р ... (1596-1654) Ол өз еңбектерінде жүйке
жүйесінің рефлексі жайында өз дәуірінің талабына сәйкес құнды ... ... ... те берді. Ал реф-лекстің биологиялық сипатын ашьш көрсеткен
чех ғалымы Иржи Прохаске ... Ол ... ... ... ... ... ашып ... “Рефлекс” —латын сөзі, қазақша бейнелеу ... ... Ал ... терминінің нақты мағынасы — сырттан не іштен
келетін тітіркендірпштерге организмның жауап қайтару реакциясы ... ... мен ... ... пайда болатын қасиеттері. Мысаты, электр
тоғымен иттің аяғына әсер еткенде, ол аяғын жылдам тартып алады. Анасы ... ... ... ... бала еме ... Осындай әрекеттердің
бәрі — сан алуан рефлекс түрлері
Организмнщ рефлекторлық қызметін ... ... жете ... ... ... И ... И П. Павлов өз еңбектерінде жоғары жүйке ... ... ... ... ... ... ... және екінші сигнал жүйелері ашып
көрсетті. Организмнің сыртқы әсерлерге тұтастай не жеке ... ... ... ... тітіркеніп, физиологиялық процестердің
туындап отыруына ... ... ... мен ...... ... ... психика-лық
әрекеттердің пайда болуына негіз болатын ... ... Олар ... ... ... ... және эфференттік клеткалардың
түйісетін жері с и н а п с ... ... Қозу мен ...... ... ... қатынасып отыратын негіагі физиологиялық
процестер. Ми — психиканың анатомиялық ... ... ал ... ... ... оның қабығында пайда болаттын қозу мен тежелу —
психиканың физиологиялық негізі.
Қозу мен ...... ... ... оның ... табиғи
қалпы және жоғары жүйкел әрекет физиологиясының күрделі ... ... — осы ... ... ... әрекетінің
нәтижесі, ал тежелу — осы әрекеттің сендеп не ... ... ... ... ... ... организм реакциясының іске мүмкін емес.
Рефлекстің жасалу жолы мынадай: ... ... ... жүйке
аппараты: көзі кұлақта, теріде, т. б.), сыртқы әсерлердің немесе мүшелердің
тітіркендіргіші әсер етеді, қабылданған сол ... ... ... қозу ... ... ... түрлі алаптарда қозудың пайда болуы мен оның қозғалысьш
электроэвцефалограф дейтін аппаратпен зерттеп, өлшеп отырады. Осы ... ... ... қағаз бетіне сызу түрінде жазылады. Мұндай сызба
жазуды электроэнцефалограмма деп аталады.
а — көз ашық ... ...... басым);
б — көзін жұмғанда (альфа —- толқындар айқын көрінеді);
в — қалғыған кезде;
д — шырт ұйқыда жатқанда.
Электроэнцефалограмма ... ... ... ... ... ... ... тұрлі:
1 — бір секунтта 8 — 12 жиілікпен өтетін альфа — ритм
2 — бір ... 14 — 16 ... ... бета ~ ритм
3 — бір секунтта 3,5 — 7 жиілікпен өтетін бета — ритм
4 — бір секунтта 3,5 және одан да аз ... ... ... -- ... ... қабығының, функциялық қалпы өзгерсе, жазу да өзгереді Мысалы, адам
ұйықтағанда оның миындағы ... жеке бета ... ... ... ... ... басады. Ал адам ояу отырғанда оның миы ... ... ... қозу ... ... ... бір ... мүшесіне
келеді де, белсенді реакцияға айналады. Қозудың осындай қуатты ... ... ... ... ... өтіп ... физиологиядық
тежелу процесінін де органнзмге тигізер пайдасы зор.
Тежелу процесі — жүйке клеткаларының әрекетсіз пассивті қалпы емес
екендігі ... ... ... ... ...... ... жаңғыртуға қатысып отыратын белсенді процесс. Шынында
да, нейрон клеткаларына потенциалдық энергия беруде ... ... ... Тежелудің бірнеше түрі бар: 1) ... ...... ... шартты реакция тоқтап ... ... ... ... ... салдарынан -иттің сілекей аға бастағанымен,
кенеттен қоңырау қағылса, ... ... ... ... ... ... ... туады. Мұндай тежелу жүре ... ... ... жүйкелік әрекеттің тума механизмі. Сойдықтан тежелудің
бұл түрін шартсыз пассивтік тежелу деп те атайды. 2) Шартсыз тежелудін ... түрі — ... тыс ... ... тежелуден жүйке клеткаларының қызметі
солғындайды. Өйткені қозудың күшоюінің шегі бар. Сол ... ... әрі ... ... ... да, оның орнын шектек тыс тежелу басады.
Тежелудің бұл түрін фи-ологияда кейде қорғаныс ... деп те ... ... бұл түрі ... шаршаудан сақтандырады. 3} ... ... ... ... ... жүре-бара пайда болады. Ол
белгілі жағдайға байланысты, Мұны ... ... ... деп те ... ...... ... Әлсін-әлсін шартсыз тітіркен-діргішпен бекіп
отырмаса, шартты рефлекс өшіп қалуы мүмкін. Алайда, шартты ... ... ... ... бай-ланыс мүлдем жойыльш кетпейді. Шартты сигнал
қайта берілсе, шартты реакция жаңғырады.
Тсжелудіқ тағы бір тобы — дифференциалдық ... ... ішкі ... ... ... Ол ми ... ... келіп түскен әсерлерді жіктеп,
ажыратуына байланысты. Шартты рефлекс ... ... ... оның
бір ғана емес, бірнеше ұқсас сигнал-дардың ... ... ... ... ... зертеу-лермен дәлелденген. Мәселен, тамақтың сигналы
ретінде ... ... ... ... итке шартты рефлекс жасатсақ,
алғашқыда ол сол ... ... ... ... Бұл ... ... деп атайды. Дегенмен, итке әр түрлі музыкалық
дыбыстармен қатар әсер ... өзге ... ... тек ... ғана сілекей ағызатын болған. Міне, осындай белгілі бір әсерге
ғана реакция жасап, ал соған ... ... ... ... тоқтатуды
дифференциалдық тежелу деп атады.
Шартты рефлекстің кешігуі — тежелудің бір тармағы. Мұңдай тежелу итке
тамақты кешіктіріп беріп әсер ету ... ... ішкі ... шарты рефлекстің кешігуі.
Ұйқылық тежелу, Тежелудің бұл түрін кейде жайылмалы тежелу деп те
атайды. Өйткені, ... ... ми ... орталықтарға түгелдей
жайылғанда, ұйқы пайда ... ... ... ... ми ... ... ми ... орталықтар да тежеледі. Мұндай қалыпта
сана болмайды, сезгіштік мүлдем бәсеңдейді, шартты рефлекстер сөніп, ми
тынығады. Біз бұл ... ... мен ... ... тығыз байланысты
физиологиялык процсстер ... анық ... ... ... ... көз ... және бұл ... мн жұмысының негізгі
заңдарына бағынады.
Мидың талдау және біріктіру қызметі, Талдау мен біріктіру организмнің
үнемі өзгеріп отыратын ортаға бейімделіп ... ... ... үшін ... ... ... әрекетгері арқылы организм өзінің мінез-құлқын
тіршілік ортасымен сәйкестендіріп отырады. Сондықтан, ... ... ... ... --органнзм өмірі үшін негізгі шарт.
Талдау дегеніміз — ортаның ішінен организмге әсер ... ... ... ажырату әрекеті. Ал керісінше, сол талданған жеке
нәрселер мен элементердің басын құрап біріктіру, ... ... ... ... ... үшін әрбір сыбдыр, әр түрлі көлеңке, ... ... ... ... т. б, ... ... — тамақтын не қауіп-
қатерден алыс жақындығын хабарлап отыратын сигналдар. ... ... ... ... ... ... ... не тамақ туралы уақытында
хабар алып отыру нәтижесіиде ғана, басқаша айтқанда, мидың ... ... ... сүйене отырып, тіршілік етеді
Талдау мен біріктіру әрекеті хайуанаттар тіршілігінде қаншалық-ты
манызды болса, ал осы ... ... адам ... атқаратын қызметі
мен алатын одан да жоғары. Талдау мен ... ... ... ... күнделікті іс-әрекет пен тәжірибеде ... — адам ... ... ... ... ... бірі.
Шартты және шартсыз рефлекстер. “Рефлекс” деген ұғымды ғылыми тұрғыдан
қарастырып, оның табиғатын ашып ... — И. М. ... пен И. П, ... ... ... рефлекстері” деген еңбегінде И. М. Сеченев: “Өмірдің,
саналы және санасыз әрекетіерінің ... да ... ... ...
“рефлекс-тер”деп анықтайды. Ал И. П ... ... ... қызметі
жайындағы идеяларының бәрі тұтасымен — рефторлық теропя “Рефлекс” — ... ... бұл ... ... — бейнелеу. Рефлекс — организмнің
жәнс оның жеке ... ... және ішкі ... ... Қозу процесінің рецеп-тордан орталықтарға ... ... ... ... жолы ... ... аталады.
Рефлекс доғасы қарапайым және күрделі болып екіге бөлінеді. Қарапайым
рефлекторлық доға кемінде кейроннан (афференттік, аралық, ... ... ... ... бойымен жүріп отыратын қозу —
шартсыз рефлекстің физиология-лық негізі. Шартсыз рефлекс — тума ... ... ... мен мн ... ... ... рефлекторлық
доға бойымен жүріп отыратын қозу — шартты рефлекстердіц (жүре пайда
болатын, ... ... ... ... ... ... Бұл
рефлекстің орталығы — ми қабығы. ... ... ... ... ... ... Ми жұмыс органына хабар жеткізумен шектелмей,
өзі жолдаған хабарлардан ... та ... ... ... ... ... мидың организмі түрлі тітіркендіргіштерге жауап беруі қиындар еді.
Айналадағы құбылыстар жайында тиісті мәліметтер ... ғана ми ... ... ... ... зерттеулерде рефлекстердің тек жасалу үш ... ... ... яғни ... қызметі жұмыс орнына жетумен
аяқталмай сондай-ақ миға қайтадан хабар жеткізіп отыратынды анықталып ... ... ... ... шығуынан әлдеқайда бұрын
кеңестік физиоги ғалым П. Қ. Анохин ұсынған теория 1935 жылы ... ... ... ілім шығармашылықпен мытылған-ды. Ал физиолог Н.
А. Бернштейн рефлестердің доғамен ... ... ... ... ашып ... Бұл ... қазіргі кездегі нағыз ғылыми
түсінік екенін тәжірибе дәлелдеп отыр.
Шартсыз рефлекстер мен шартты- ... мәні ... ... теория тұрғысынан қарастырғанда, олардың өзіндік
ерекшеліктерін атап ... кен ... ... ... ... ... бар: 1) Шартсыз рефлекс — тума; 2) шартсыз рефлекстер жұлында,
ми бағанасында жасалады,
3) рефлекстің бұл түрі тума ... ... 4) ... үшін ешқандай шарттын қажеті жоқ (мысалы, тамақ ауызға түсісімен,
сілекей пайда
86
болады). Ал шартты ... ... ... ми ... ол ... ... рефлскстер жасалу үшін мида шартты және
шартсыз екі түрлі тітіркендіргіш мезгіл ... ... ... ... ... байланыс орнауы қажет. Сондықтан ... ... ... организмнің сырт-қы ортамен уакытша ... ... ... орай ол ... сипатта болады. Шартсыз ... пен ... ... 16, 17, ... ... ... ... жасалу жолы.
I. Сілекей шығаратын шартсыз рефлекс, II. Жарықтын әсерімен мидағы
көру орталығында қозудың ... ... III ... ... ... ... ... күшейту, мида бір мезгілде қозудың екі
алабы пайда болады, IV. ... ... ... ... Шартсыз сілекей бөліну рефлексінің сызбасы.
18-сурет. Шартты рефлектің жасалу сызбасы.
Осындай ерекшеліктеріне орай рефлекстің екі түрінің арасында ... жоқ екен ... ... ... ... И. П. ... пен оның ... ұзақ жылдар бойы жүргізген тәжірибелері ... ... ... ... сәйкес және сол жағдайларға
бейімделу нәтижесінде шартсыз рефлекстерге әуысып отыратындыгын дәлелдеп
береді. Сөйтіп екі ... бұл ... ... ... байланыс болып
отыратыншдығын нақты мысалдармен анықталды. ... ... ... организмнін сыртқы тітіркендіргіштерге әсерленіп, мидың ... қозу ... ... ... және сол ... ... ... байланыстар нәтижесінде нығаяды. Мұны И Павлов ми қабығындағы
уақытша жүйкелік байланыс деп ... ... ... ... үшін ... итке тамақ берілген. Кейін бұл тәжірибс қайталанбаса да, ит
сілекей ... ... Жеке ... да оған ... ... ... ... саналатын жарык. тамақпен бекіндірілу нәтижесінде үшін
биологиялық маңызы бар тітіркендіргішке айналу отыр. Организмге қажетті осы
тәрізді құбылыстарі ... әр ... ... ... ... ... болатын ми қабығының қызметі сигналдық қызмет деп аталады. Шартты
рефлекстер табиғи жағдайда да, сыртқы ... ... ... ... Мысалы, жабайы аңдардың кейбірі адамды алғаш көргенде
сескенбеуі мүмкін. Бірақ адам оларды ұстай ... ... өз ... ... ... ... ... не қашуға тырысады. Демек,
мұндай ... ... ... аи ... үшін өте пайдалы шартты
рефлекс бодып табылады.
Бірінші және ... ... ... ... жүйке қызметіне
жүргізілген ұзақ жылғы зерттеулерінде физиолог ғалым
И. П. Павлов мидың қызметінде екі ... жүйе ... ... ... ... — “сигнум” — қазақша — белгі, а деген сөз. И.
П, Павлов осы сигналдарды ... ... ... ... шартты белгі ретінде алып қолданады да, оның табиғн .мән-жайын
тәжірибелік зерттеулер ... ... ... екі сигналдық жүйе бар. Оның бірі заттармен бетпе-бет
кездескенде тері, көз, кұлақ т.б ... ... ... ... ... да, адамдарға да тән бірінші спгналдық жүйе.
Жануарлар мен жәндіктер үшін ... ... ... ... ... ... құрамы, табиғи ортадары физикалық, химиялық сипаттар сигнал
болалы. Бірінші сигнал жүйесі еңбек процесінің ... де ... ... ... ол — ... ... мен жазушының, ақын мен әртістің
шығармашылық қиялының сыртқа ... үшін ... ... ... мен тәрбие
істерінде, оқыту процесшде көрнекілікті кеңінен пайдаланьш отырудын
пснхология-негізі — осы ... ... жүйе ... ... ... пен ... жайында дұрыс елес тудыру да бірінші ... ... ... ... ... ... ... өзін қорғаған ортадан қажетті
мәліметтер алып, елестерін, танымдық әрекеттерін неғұрлым ... ... ... тағы бір ... бар, ол — ... сигналдық жүйе.
Сөз, сөйлеу және соның ... ... ... ... ... ... жатады Сигталдың бұл түрі тек адам баласына ғана тән —
бірінші ... ... ... ... ... адам өз сезім мүшелері
арқылы таньш білгендерінің мазмұны мен түр-сипатын қабылдап қана ... тіл мен ... ... нәтижссінде оларды айнытпай бейнелейді Ол
шартсыз тітіркендіргіштерге сүйенбей-ак, ... ... мен сөз ... ... байланыстар жасауға қабілетті. Мұндай ерекшеліктің болуы
адамның жоғары жүйкелік әрекстінің жәндіктер мен ... ... ... бар екендігін дәлелдёйді. Дыбысты сөз бен ... ... ... мен ... ... қана ... оньщ сипат-
қасиеттерін ажыратуға да, абстракциялауға да, ... де ... ... Сөйтіп, сөз шартты тітіркендіргіштердің рөлін-атқарады. Ал
жануарлар дүниесінде шартты рефленс биологиялық мәні зор ... ... ... ... ... Екінші сигналдық жүйені бірінші
сигналдық жүйеден бөліп ... ... Олар ... ... тығыз
байланысты. Екінші снгнаық жүйе бірінші сигналдық жүйеге ... ... ... ... ... ... жүйе арқылы алынған білімі
шындықты ... ... ... ... ... сигналдық жүйенің жануаларға да, адамдарға да тән
құбылыс ... атап ... ... ... ... адам ... ... болуы оның тек физиология-лық механизміне ғана байланысты.
Дегенмен, бұл екі сигналдық жүйенін. асуы мен қалыптасуын ... ... ... ... болсақ, онда екеуінін, айырмашылығы бар, Бұл айырма-
шылық адам өмірінде қоғамдық, ... ... ... ... стереотип, Бұл гылыми физиологмлық терминнің мәнісі
“динамикос” — қазақша —қозғалыс ... ... ... ...... ... ... грек сөздерінен шыққан. Динамикалық стереотип белгілі
тпіркендіргіштерді бір қалыппен ұзақ уақыт бойы қайталаи отыратын болса, ... мен ... ... бір ізге ... жүйелері қалыптасады.
Соның салдарынан рефлекстердің бекіген жүйесін ... ... ... көп
күш жұмсауды талап етпейді, Мысалы, итке күрделі ... ... ... ... ... ... жарық, метроном т.
б.) және олар жеткілікті түрде белгілі ретпен қайталанатын болса, кейін ... ... ғана әсер етсе ... ит ... жауап
реакция-сын түгелдей қайта жаңғыртады. Осы секілді үнемі қайталанып
отыратын ... ... ... және ... ... ... қозу мен тежелу процесініц жасалуы
динамикалық стереотип деп атаймыз. Қозу мен тежелудің ... ... ... ... ... тітіркендіргіш-тердің
бірсыдырғы тұрақталға жағдайында ғана жасалады. Динамикалық стереотмптер
сыртқы ортаньщ ... ... ... ... ал сол ... сәйкес
келмеген жағдайларда қантадан жаңғырып тұрады. Адамның әр алуан дағдылары
мен әдеттері, мінез-құлкы ... ... ... ... ... ... және ... бірсыпыра писологиялық
ерекшеліктерінін табиғи ғылыми негізін құрайды. Динамнкалық стереотипті
тауып зертгеген — И. П. ... ... ... жэне индукция —
жоғары жүйке қызметінің заңдылықтары
Жоғары жүйке қызметінің күрделі мәселелерін ... аса ... бірі — ... концентрация және индукция заңдарының мазмүн
мәністерін-ашьпі ... ... ... ... ... жүйке
талшықтарында туған қозу мен өзінің тиісті орталығына жеткеннен ... ... ... ... ... ... Бұл — қозу мен
тежелуде болатын құбылыс. Қозудың да, тежелудің де ... ... ... ... ... таралуын (жайылуын) иррадиация деп
атайды. Мәсслен бала ауыр ... ... ... ... ғана ... ... ... бетінің де бұлшық еттері қатынасатынын байқаймыз. Бұл —
иррадиацня заңының, нәтижесі
Біршама уакыттан соң, дағдылану аркасында ... ... ... ... ... ... бұлшық еттерді қимылдауға мәжбүр етсді.
Міне, осындай процестер — концентрация ... ... ... деп қозу ... ... ... ... солғындап, мүлдсм
сөніп,өздерінің іздеген орталықтарына орналасуын айтады. ... ... — қозу мен ... ми ... бір ... ... ... жарты шарларының қабығында жаңадан пайда болатьн қозу не тежелу
алдымен жайылады да, содан ... ... ... өз орталықтарына
шоғырланып, жиыла бастайды. Жоғары жүйке қызметіндегі ... ... ... тағы бір ... бар. Оны ... ... заңы деп
атаймыз, Егер де мн қабығының ... бір ... қозу ... туса,
маңайындағы басқа орталықтарда тежелу пайда болады ... бір ... ... басқа орталық қоса бастайды. Мұндай зандылықты ... ... ... ... екі түрі бар. Оның бірі — қозу не ... ... ... болған кезде басқа ор-талықтарда, керісінше, тежелу не
қозу туатын жагдай. Ми ... ... ... бір ... деп ... ... түрі — бір орталықтың де екі жүйкелік процесс —
қозу мен ... ... ... соң бірі ... кез. Бұл — бірізділік
индукция ... ... мен ... және ... бейнесі мына төмендегі сызбалда неленіп көрсетілген.
Екінші бөлімі
АДАМНЫҢ ДАРАЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
СИПАТТАРЫ
VIIІ тарау. ТЕМПЕРАМЕНТ
§ 1. Темперамент туралы жалпы ұғым
Сыртқы бейнесі мен ... ... ... ... ... мінез-құлқы, темперамент ерекшеліктері, қабілеті мен икемділігі
жағынан олардың, әрқайсысының өзіндік даралық қасиеттері болады. Табиғатта
жеке дара ерекшеліктерімен сипатталатын үш ... ... бар. Оның бірі — ... ағаштағы 200000-жуык жапырақтың бедері жағынан бір-біріне ұқсамай,
даралық өзгешелігімен көзге түсетіндігі; екіншісі— ... ... ... ... екі адам ... үшіншісі — дүние жүзіндегі 6 млрд.
адамның әр-қайсысының саусақ бедері біріне-бірі
ұқсамайды. Осы ... ... ... ... ... иесі
адамның өзіндік қасиеті мен ерекшелігін білдіреді.
Әрбір кісінің жеке басына тән дара ... бірі — ... ... сөзінің шығу тегіне тоқталар болсақ “красис”
деген грек ... ... ... ... ... атаудың мәні
нәрселерің не заттардың мөлшер шамаластығы деген түсінікті білдіреді. Бұл
өзгешелік — ең ... ... ... ... және ... ... ... сөзіндегі, өзге адамдармен қарым-
қатынасындағы ерекшеліктері. Сөйтіп, біз ... ... ... ... ... ... жеке адамға тән дара өзгешелік деп
білеміз. Адамның мұндай өзгешелігшің сыр-сипатына зерттеуші-ғалымдар ... ... мән ... ... ... өзгешелігінің мәнін ашуға
алғаш көңіл аударып, еңбек жазған — ертедегі грек жұртының дәрігер-ғалымы
Гиппократ (б. з. д. ... жж.) ... өз ... бірге органнзм
өзгешеліктері денедегі "тіршілік шырындарына" ... деп ... ... ... денені жылытатын — қан, салкындататын — сөл, ... ...... ... ... белгілі бір пропорциялық қатынаста болады. Осы
заттар қатынасынын, қай мөлшерде ... ... ... ... ... өзгешелігі болады. Қанның пронорциялық мөлшері болса — ...... сел көп ...... (грекше — флегма), өт көп
болса холерик (грекше — холе) және ... ... қара өтте ... ...... — мелайнехоле қара өт) дсп төрт типке ... ... ... ғылымда темперамент атауы тұрақты орын алды.
§ 2. Темиерамент туралы ... ... ... ... ... ... ... меланхолик
деп аталатын типтері туралы психологияда ерте замандардан бері қалыптасқан
тарихи мәліметтср ... бір ... ... ... соң ... ... ғалым Гален (129—199) темпераменттің санын ... ... ... Ол ... ... Гнппократтан өзгеше, яғни оның фи-
зиологпялық ерекшеліктеріне қоса, ... ... ... қаснеттеріне қатысты сапалармен байланысты деп түсіндірді
Ал медицина ... ерте ... ... ... ... ... оиьщ ... ғы төрт тиліл сол күйінде ... ... ... ... философы И. Кант (1724—1804) 1798 жылы жарық көрген
“Антропология” деген еңбегінде пераменттіц төрт ... ... ... тек ... ... деп анықтады. Темперамент туралы ілім
жаңа дәуір-ге дейін, негізінен, психологлық қасист деп саналып ... ... ... енді ... ... ... ... мазмұн-
мәнісі де өзгере бастады. Темперамент түрлерін физиологиялық қана ... ... ... ... баса мән ... Бұл ... келгенде
И. Канч сезім күйінің әрқилы болуымен ... адам өз ... ... ... ... ... болып отырады деген
пікір айтты. Ал XIX ... ... ... ... ... В. Вундт
темпераменттер адамның “жан дүние ... күш- ... ... арақатынастарына тәуеліі болады деп есептеді.
Мұндай пікірлер ... ... ... ... ... түрлерін әркім өзінше анықтуға тырысты. Мәселен, ... төрт ... ... да бірнеше түрі болады десе, ... ... ... ... типі ... ... ... айтты. И.Канттан
басқа да бірсыпыра оқымыстылар темперамент ерекше-ліктерін адамның жеке
басына тән мінез-құлық сипаттарынан бөліп ... ... ... ... ... ... ... психологяялық өзгешеліктерді анықтап
көрсетудің нақтылы тіректері мен өлшемі ұзақ жылдар бойы айқындала ... ... ... ... сез ... оның ... ... екі түрлі бағыттың тартысы болғандығын ... ... бірі — ... ... ... мен американ психологі Щелдонның
темперамент типтері ішкі секреция бездері ... ... ... деп санауы, ал екін-ші бағыт — И, П. Павловтың ... ... ... ... ілімі. Бұл ілім темперамент ... ... ... ... ... сара ... ... жайындағы бұл зерттеулерден басқа неміс анатомы Гейне мен
көрнекті орыс педагогі П. Ф. Лесгафттың (1837—1909) көзқарастарын да ... жөн. ... ... ... болуы жүйке жұйесінің тонусьша
байланысты десе, орыстың ... ... ... ... әр ... ... ... қозғалыстың жылдамдыгы мен біркелкілігіне
байланысты дейді. Ал П. Ф. Лесгафт темпераменттер қан сауыттарының ... ... ... ... ... ... ... арнайы сөз етіп, оның типтері мен түрлерін,
адамның мінез-кұлқы мен әр ... ... ... ... істерімен ұштастыра отырып іздестірген — қазақ халқынын. көрнекті
жазушысы Жүсіпбек Аймауытов. Ол өзінің 1928-жылы ... араб ... ... “Жан жүйесі және өнер ... ... ... ... түр-лерінің ғана емес, жалпы психология ғылымының өзекті мәселе-
лерін өз кезіндегі ғылымың деңгейінде қарастырып, өте құнды пікірлер ... ... ... ... ... дәйектеп
түсіндірген — академик Й. П. Павлов. Жүйке жүйесінің типтері ми қабығындағы
қозу, ... ... ... үш ... — қозу мен ... ... тепе-теңдігі және қозғалғыштығы жиынтығынан құралады. Жүйке
процестерінің күші ми ... ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіштеріне мидың өзімділігі ... ... ... қозу мен ... ... ... Жүйке процестерінің қозғалғыштығы деп козу мен тежелудің бір-
біпімен алмаса алу қабілетін айтады. ... ... ... ... ... жүйесінің тнптері мен темперамент түрлері, ... ... №1,2 ... сызып көрсстілген
Темпераменттердің физиологиялык негіздері. Жоғарры жүйке туралы ілім
1-кесте
|Жүйке жүйесінің типтері ... ... тип ... ... қозу тежелуі-нен |Күшті қозу мен те-гежелуі тең|Күшті қозу мен ... тең ... тип) ... тип) ... тип) ... ... мен жүйке жуйесі типтерінің өзара қатынас-
тары және темпераменттердің ұнамды, ұнамсыз жағы
 
... ... ... ... ... |
|Темепра-мен|жүйесінің |қозу,тежелу қасиет ... ... ... ... ... (И.П| | |  ... | | |  ... | |  ... |я-сы | | |  ... ... | | |  ... | | | | |
| | |  ... | |
| | ... ... |ғы | | ... ... ... |Тең | ... ... | | ... | ... |,күй-геле|
| | | ... | | |к |
| | | ... | |  |
| | | ... | | |  |
| | | ... | | | ... ... тип ... |тепе - |қозғал-ғыш |пысық, |Тұрақты |
|Сацгвиник | | |тең | ... | |
| | | | | ... |
| | | | | |гіш- | ... ... тип ...... қозға- |ұстамды |баяу сыл |
| | | | ... ... |быр ... ... тип ... | | ... |тұйық |
 
 
 
 
 
Жоғары жүйке қызметінін. типтері мен темперамент туралы ... ... ... ... Д. Небылицын т. б. жалғастырды. И.П. Павлов ... ... олар ... ... ... өте ... аспаптарды қолдана
отырып қарастырды. Солардың нәтижесінде әрбір адамның даралық қасиетіне ... ... ... өзара тығыз байланысты болатындығы анықталды.
 
 
3 Жүйке жүйесінің ткптері және темперамент
Жүйке жүйесі типтерінің, негізінен, үш түрлі ... ... ... ... ... Енді осы типтердік әрқайсы-сына қыскаша
сипаттама берелік.
Жүйке жүйесінің куші дегеніміз — оның ... ... ... ... қор мол ... қозу мен тежелу процестері де-
күшті, ал қор тапшы болса, ... ... ... ... ... қозу ... де ... ал шамалас болмай, екеуі екі ... ... ... ... тең емес болады. Ми қабығының бір бөлігіндегі қозуды
сол бөліктегі тежелу, керісінше, тежелуді козу оңай ауыстырып ... ... ... ... ал оңай ауыстырмай, керенаулап қалса, онда жүйке
жүйесі енжар болады. Демек, жүйке жүйесіндегі қозу мен ... ... ... ... ~ бірі алшақ, Қозғалғыш болса, оны шы-дамсыз тип, ал күшті,
теңдес ... оны ... тип ... ... ... ... болса — тыныш
тип, егер жүйкесі шыдамсыз, күшсіз болса, әлсіз тип ... .П. ... ... ... ... ... негіздерін
зерттей отырып анықктаған жайттары адамның да жүйке ... ... бола ... Енді осы ... сүйене отырып, “Темперамент деген
не?” деген сұрауға жауап берейік.
Темперамент — адамның жалпы ... Анық ... жеке ... ... көрініп тұрады. Жүйке жүйесі типтерінің ... ... ... ... ... де дара адамның бойындары,
өзгешеліктерін сипаттайды. Жүйке жүйесінің типі шыдамсыз болса — холерик,
сергек болса — ... ... ...... ... болса — меланхолик
болады. Жуйке жүйесінің типтері мен темперамент түрлері салыстырмалы түрде
№ 2 ... ... 4. ... ... ... ... жүйесінің белгілі типі адамның қылығынан, ... мен ... оку ... мен ... сөйлеген сөзі мен спортпен
щұғылдану әрекетінен белгі ... ... дара ... ... ... сангвиник, холерик, флегматик, ... деп ... ... ... ... ... ... бірақ тұрақсыз. Көңіл-күйі
әп-сәтте өзгереді. Ол — әсершіл адам. ... ... ... елігіп
әуестенуі де оңай, жеңсігінің басылуы да жылдам. Төңірегінде уақиғаларға,
нәрсенің мән-жайына елең етіп, көнілде де, басқа ... ауып ... де ... ... болып келеді. Ұзақ уақыт мұңайып жүрмейді. Бастаи кешкен
сезім күйлері санасында елеулі із қалдырмай. Шапшан, да ... ... ... еті ... серіген. Сезім күйлерін сыртқы қимылдары әйгілеп тұрады.
Кө-теріңкі, мәнерлі сөйлейді, мимика қимылы көп. ... ... ... ... ... жақсы дасады, бірақ қатынас-байланысында үстірттік
болады қызықтырған іске бейімділігі, талабы, ... көп, ... ... қала ... бастаған ісіне тыңғылықты болмай, жұмысы аяқсыз
қалады. Уәде береді бірақ оны ... ... ... қызу ... ... ... ... өкпелеп қалу оңай, өкпелесе, жылап
жібереді, алайда, ренжігенін лезде ... ... жасы ... ... ... ... ... Сезім күйлі оқыс ауытқып, құмарта
көтеріліп кететін шыдамсыз ... ... ... қызып кетіп, күйіп-
піседі. Ашуланса, бұрқ-сарқ етіп, қызу ... ... ... ... ... сезімі санасында терең із қал-дырады, ... ... оқыс ... ... қарамастан, қызулы, жігерлі, пысық және
іс-әркет атқаруға бейімді келеді. Жұмысқа құмарта беріліп екпінмен істейді,
анық, ... ... ... ... ... ... ... білініп тұсды.
Холерик бала белсенді, батыл келеді, іске шапші кіріседі, бастаған іс-
әрекетін аяқтап шырады. көп адам ... ... ... Өзі ... ... дейін белсене қатысады, шыдамсыз, күйгелек, ... ... ... және ... ұзақ ... эмоциялық көтерілуі табйнды, күшті, болады, сыртқы
көрінісі әлсіз келеді. Әр ... ауыр әсер ... олар ... билеп,
санасында терең із қалдырады, кеңіл-күйлері бір-қалыпты ұзақ сақта-мінезі
баяу өзгереді, көңілі көбінесе ... ... ... да ... Сыртқы
жағдайдан үрейле-сескеніп тұрады, кедергі кездессе, уайымдап кажи ... ... баяу ... ... ... ... ... сыртқы қимылдарынан көрінбейді. Өзі тұйық, жасқаншақ келеді,
кісімен көп араласпайды. Іске ... ... ... егер ... іс-
әрекетін толық аяқтап шығады.
' Меланхолик бала сыпайы, ... ... ... біреу сұрақ
қойса, қысылып, ұялып қалады, көңілденуі де, өкпелеп ренжуі де қиын, ренжіп
қалса, ... ... ... ... бірден қосылып кетпейді, жатырқап
тұрады, кешігіп ... ... іске де ... ... бір ... ... да, ... да аяқтап шығады.
Флегматик эмоциялық қозуы әлсіз болады, қызуланып желік-пейді, елеуреп
ашуланбайды, көңіл-күйлері байсалды, орнықты қалпында ұзақ сақталады, баяу
өзгереді, ... ... да, ... ... да ... аз ... ... қимылдайды, сезім күйлерін дене қимылдары білдіріп
тұрмайды, мимикасы, өзге ... ... Бір ... ... ... ... ... жақындасуда мардымсыз, іске ырғалып-жырғалып барып
қіріседі. Іс-әрекетін байсалды, тиянақты орындайды, бастаған ісін ... ... ... бала ... ... орнықты болады. Кісіге үйірлігі аз, өзі
ешкімге ... ... ... ... ... ... ... _кетеді, тыныштықты жақсы көреді. Көңіл көтеретін сауыққа да ... ... ... ... артып өкпелемейді.
Әрбір жеке адамның темперамснтінде жалпы адамдарға ортақ, типтік
бірсьшыра сипаттар болады. Сол ... әр кісі ... ... ... қосылады. Жоғарыда атап айтылғандай, таза темперамент типтері
өмірде сирек кездеседі. Көп адамдарда бір ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, холерикте меланхолик пен
флегматиктін, сангвиникте холерик пен флегматиктің сипаттары ... ... ... ... ... ... ... көп көрінсе, сангвиник
дейміз. Алайда темперамент типтерінщ ... ... ... ... ... ... ... бір типтін, әрекет, еңбек процесінде ... ... ... ... ... спортшы-лардан көруге болады.
Кейбір боксер, ... ... ... өзгеріп кетеді,
Темпераменттің жайшылықта байқалмайтын жаңа сипаттарын көрсетеді.
§ 5. Темперамент ... ... және ... ... ... ... ... жүйесінің типтері өзгеріп, дамиды Бұл жайты И, П. Павлов өз
еңбектерінде ... атап ... ... ... жүйесі іс-әрекетінің дамуы
мсн өзгеру тек оның табиғи типтерік ғана билеумен шектеліп қоймай, организм
тіршілігі өзгерістерінің бәріне ... әсер ... ... ... ... ... жаңа байланыстар жасауға күшті қабілеті ... ... ... ... ... ... ... байланыстарды тұрақты жүйесі оның
қылывдна, Іс-әрекеттеріне күрдел ... ... ... ... ... ... ... жетілдіріп дамытуынг әсер
етеді. Жеке адамның ... ... ... ... ... ... жүйесі бойынша қалыптасады. Осы орайда, біз ... ... туа ... ... ... ... ал мінездің адам бойында
жүре пайда болатын психологиялык, ерекшелік ... көз ... ... ... психикалық дамуында олардың мінез қырлары ... ... ... ... ... жақсы, жаман деп ажырату дұрыс емес, Өйткені,
әрбір темпераменттің жарамды, ... және ... ... ... көз ... ... ... тип холерикт( шапшаң
қимылдап, істі жігерлі атқаруға баулу флегматиктен оңай. Ал ... ... ... үйрету холерикті үйретуден жеңіл. Сангвиниктің
сергек, қайырымды қаси ... ... ... ... жігерлілігі, меланхоликтің ұзақ сақталатын ... ... ... аса ... ... ... саналады.
Темперамент ерекшеліктерінің ұнащда қасиеттері баланың бойында сіңіру
үшін ... ... ... ... қырларын
қалыптастырьш отыру -ата-аналардың, ұстаздар мен тәрбиешілердің борышы және
қоғам алдындағы ... ... ... ... ... ... шәкітердің бойындағы темперамент типтермен хабардар болып, олардың
даралық ерекшеліктерін ескерш ... да ... зор. ... типтік сипатын жақсы білу үшш флегматикті жұмысын, сабақ
кезендерінің басында қадағалаған жөн. Дер ... ... ... ... бала ... ... жақтары кімге болса да опық жегізуі
мүмкін .Мысалы, сангвиникті ісін бастаған кезінен бақылауға алу керек. ... ... ол ... кетуі мүмкін. Бала сабақ үстінде, үзіліс
кезінде тәртіпсіз қылық көрсететін болса, оның өзіндік даралық ... ... ... ықпал ету тиімді болмақ. Меланхоликке мұндай
жағдайда ұстаздың суық қабақпен бір ... да ... Ал ... ... қатан ескерту жасау, қажет болғанда оны қайталау да ... ... ... — шәкірттердің темперамент типтерімен жете ... ... ... мен ... ... ... ... өмір тәжірибесі темперамент ... ... ... ... ... ... отыруды талап етеді. Мысалы,
холериктің күйгелек, ашуланғыш, құбылмалы оқыс ... ... ... ... ... оның алғырлығын оқу ... ... ... ... ... ... тиянақсыз, үстірт
қылықтарын тәрбие арқылы өзгертіп, ұнамды ... ... ... керенау, жалқау, салқын қылықтарын жүрек тебірентерлік өткір
сезімге айналдыруға, сергімейтін мінезін және күнделікті тіршілігшен ... ... ... оны ... ... ... ... болады. Болмашы нәрсені ауыр алатын кінәмшіл, уайымшыл, ... ... де ... ... ... ... ... типке
жақындастыруға болады.
Темперамент типтерін тәрбиелеуді баланьщ ерік-жігерін, мінез ... ... ... ... тиімді болмақ. Ерік-жігері
күшті адамның ез ... ... ... сипаттарын жетілдіруі
оңай. Еркі күшті адамға темпераменттің қандайы болса да жарасымды. Мәселен,
нағыз холеик темпераментінің өкілі болған ұлы ... А ...... аса ... ... ... жетегінде кетпей, батылдық
пен ерліктің керемет үлгісін ... ... ... бөленген жан
Совымен, темпераменттің адам психикасындағы мәнін ... ... оның адам ... ... ... — жүйке жүйесінің типтерімен
байланыс екеніне көз ... ... ... адам ... ... ... ... алмады. Өмір-тіршілігінде адамның
темперамент сипаттары ... жаңа ... ие ... ... ... темпераменті оның психикалық әрекетінің сыртқы ... ... ... ... танымының әдістеріне елеулі әсер ете
алмайды, Өйткені ...... дара ... ... ... ... ... 1- Мінез. Мінездің фенотиптігі, темпераменттің генотиптігі
Әрбір адам басқа адамдардан өзінің даралық өзгешелігімен ерекшеленеді.
Бұл ... ... ... ерекшеліктерінде орай ажыратылады. “Мінез” деген
психолиглық қасиеттің төркіні гректің “характер” дег( ... ... ... ... бұл- ... ... бар адамға
байланысты ұғым.
Мікез — әрбір адамның жеке басына тән езіндік псхологяялық қасиеттер
мен ерекшеліктердің жиынтығы ... ... мен ... әркімде
әрқилы жағдайда байқалып, адамның сол жағдайларға қатынасын білдіреді Мінез
ерекшеліктері — адамның ... ... ... ... Дегенмен,
адам бойындағы ерекшеліктердің бәрі бірдей, мысалы, естудің ... ... есте ... ... ... ... ... жатпады.
Адам мінезінің көріністері әрбір жеке ... оныі ... ... Адамның іс-әрекеі сапасы сол іске деген қатынасымен
қатар ... ... ... ... да ... ... ... әр алуан психикалық процестері оның іс-
әрекет түрлеріне ықпал етіп, адамның ақыл-ойын, ... ... ... ... ... ... ... даралық ерекшелік екекдігін ғылым тарихында тұңгыш рет
сипаттап жазған — ертедегі грек философы Теофраст (б. з. д. IV—III ... ол ... ... ... ... тән ... дейді.Лабройер де
(XVIII ғ.) “Теофраст мінездері” деген еңбегінде мінезді осы ... ... ... ... ... әлеуметтік-адамгершілік
ерекшеліктерін білдірген. Бұл—әрине, темпераментке кері ... ...... туа ... ... ... организм қасиеті. Осы
көзқарасқа орай, мінез —адамның туа пайда болатын фенотипті ерекшелігі.
XIX ғасырда ... ... А. Бен ... тек ... ... ... ... мен сезімнің және ерік ерекшеліктерінің қасиеті ... Т Рибо ... ... мен ерік ... десе, ал орыс медигі әрі
педагог П. Ф. Лесгафт ерік қасиеті деді.
И Кант (XVIII ғ.) мінезді ... ... ... оны ... ... ... қасиет деп анықтады. Сондай-ақ, ол ... ... туа ... ... ерекшеліктер мен жүре пайда болатьш
ерекшеліктерді бөліп көрсетеді. Т. Рибо ... ... туа ... ... ... ал Малапер, Фулье т б. мінездің туа пайда болумен қатар жүре
пайда ... ... де бар ... ... мінездің. барлық сипаттары
адамның тіршілік жағдайымен байланысты деген пікір айтады- ... ... ... екі түрлі көзқарас қазірге дейін өзара ... ... 2. ... ... ... ... ... қалыптасқан бірлестігі мен ірі топтары
болып саналатын этностың, ұлтын, хадықтың өмір ... мен ... ... арқылы танылады. Әрбір халық пен ұлттың. этносың
өзіндік мінез-құлықтарының ерекшеліктері болатындығы — ... ... ... ... Қазақ халқының түркі тектес өзге халықтардан ерекшеленіп
тұратын өзіндік сипат-касиеттері бар. ... ... ... ... мінез-құлкына тән бірсыпыра қасиеттерді атап көрсеткенді. Оның
анықтауынша, қазақ халқына қарапайымдлық пен кеңпейілдік, ... ... ... өзге ... адамдарға деген достық және сыйластық
көзқарас, қонақжайлық пен ... ... тән. ... олардың
бойында өзге де нез-құлық сииаттары бар. Бұл орайда, қазақтардың жері мен
Отанына, туған ... ... ... ... мал шаруашылығымен
айналысуға икемділігі, ... мен ... ... ... мен ... істерге төзімділігі, сөз өнерін ардақтауы шешен-дік
қабілеті, еңбексүйгіштігі мен шыдамдылығы олардың ... ... ... ... бір ұлт пен ұлысқа, этнос пен тайпаға тән қасиеттерді жай-
жапсары — ... ... ...... психологияның зерттейтін
төл пәні.
Адамнын мінез-құлқының өзгеріп отыруына әлеумттік жағдайдың үнемі
ықпал етіп, оның жаңа сапалары қалыптастырып ... ... ... ... шындық және объективтік фактор.
Мінездің физиологиялық негізі. Динамикалық стертип және ... ... ... ерекшелік бегілі жағдайларға сәйкес ... ... ... өзіндік физиологиялық механизмі бар. ... бірі — ... ...... жүйесінің таптаурын
болып қалыптасатын қызметі. Бұл — жоғары жүйке қызметіндегі ... ... ... Ол ... ... ... шартты тіркендіргіштер-
дің жүйелі түрдегі қызметіне байланысты. Динамикалық стереотип осы
тітіркендіргіштерге ... бір ... ... ... беріп,
әсерленіп отырады. Бұл құбылыстың мәні нақты жағдайдың өзгеруіне сәйкес
орталық жүйке ... ... ... ... ... ... физиологиялық негізін ашып көрсету де ерекше орын
алатын жайт-жоғары ... ... ... ауыспалы құбылыс. Осы
орайда, И. П. Павлов қандай сигнал жүйесінің басым екендігіне қарай ... ... ... үш ... бөледі. 1. Ойшыл тип — бұл, негізінен,
сөзбен байланысты ... ... ... ... қызметінің басымдылығы
2. Көркем тип — бірінші ... ... ... ... 3. Орташа
тип — мұнда екі сигнал жүйсінің бір де бірі басымдық ... ... ... осы ... ... ... Адам ... булардан басқа
да мінез ерекшеліктерінін, ... ... әсер етіп ... арнайы
типтердің болуы ықтиал. Темпераменттеріне сәйкес әр ... ... ... мен ... де ... болып кследі.
§ 3. МІнездің құрылымы мен қасиеттері
Адам мінезінің құрылымы әрқилы қасиеттер жиынтығынан тұрады. Дегенмен,
кейбір мінез ... ... ... ... ... ... ... мінездегі осындай әр түрлі қасиеттерден құрылған ... ... ... ... Ал ... өзара байланысты психикалық
қасиеттердің жүйесі (имптомкомплекс не факторлар деп те ... ... ... ... ғылымында мінсз топтастырылып,
онын қасиеттері мынадай төрт ... ... ... қарастырылады. Ондай
қасиеттер адамның әралуан ... ... ... көрсетеді.
Мінездің еңбекке байланысты қасиетгері: еңбексүйгіштік, ... ... ... жалқаулық, немқұрайдылық т. б. 2. ... ... ... қайырымдылық, сергектік, талап қоюшылық,
асқақтық, ... 3. ... ... ... ... мақтаншақтық өзімшілдік, қарайымдылық, кішіпейл-
ділік. 4, Заттарға қатынасы: ұқьштылық, салдыр-салақтық, заттарды ұстап-
тұтуы мен ... т. ... ... ... Мұндай ерекшеліктер адамның азаматтық
қасиеттерін көрсететін негізгі және өзекті сипаттар больш табылады. Олар —
адамның қоғамдық қарым-қатынасы және ... ... ... құрылымының қасиеттеріне мынадай ерекшеліктер жатады: 1- Мінездің
тереңдігі. Бұл қасиет адамның қоғам талаптарына орай ... ... ... ... ... 2. Адамның жеке басының ... Бұл ... ... ... орай адам жақсы, мықты,
тұрақты және нашар мінезді болып бөлінеді. 3. Мінездің ... мен ... ... мәні бар. ... ... ... ұшыра-ғанда табандылық, төзімділік пен бейімделгіштік
көрсетіп, мінезінің күшін ... жэне ... ... ... кезеңдегі психологтар мінездің әрбір
адамда түрліше болуы олардың ... ... ... оның көп
қасиеттері нәсілі ұқсап туа пайда болады деген көзқарасты ... ... ... ... жоқ де (Э. Кречмер, У. ... да, ... туа ... болатын нәсілдік қасиеттің ... ... әсер ... сөзсіз. Дегенмен, мінез қаситері
нәсілдік биологиялық заңдылыктар емес, ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелері
аркылы теріске шығарылады. ні, бір ... ... егіз ... ор ... ... Ал ... жөнінен олар бірін бірі
бөлек. Үлкейіп, есейген сайын мінез ерекшелік" де ... ... Адам ... не ... ... , ... Ол ... ортаға, өмірдегі жағдайға
қар өзгереді. Мінездің өмір тіршілігіне тәуелді екендігі он физиологиялық
иегізі — ... ... ... шартты рефлекстердің қызметіне байланысы
арқылы да дәлелденеді.
Мінездің қалыптасу заңдылықтары. Мінездің жеке ген ... ... ... және ө адамдармен қарьш-қатынасынан байқалады. Ал
оның азаматтық қарым-қатынасы коғамдық қатынас-тар не зінде ... өз ... ... ... етуі, жұмыссыздығы не
болашаққа сенімі мен сенімсіздігі, әлеуметтік теңсіздік — мұны бәрі де ... ... із ... ... әрбір адамныд мінез-құлқының сипатына
әсер етеді.
Мінездің өзіндік ерекшеліктері отбасында қалыптасьш, дамиды. Үйде дара
больш өскен немесе жасы ... ... ... ... мінез
ерекшеліктері де қилы-қилы. Отбасында ... ... жиі ... балалардың мінез-құлықтары-ның қальштасуына кері әсері тиеді. Сондай-
ақ, балабақшада тәрбие-ленген бүлдіршіндердің өзара қарым-қатынастары да
олардың мінез-құлқының ... ... мен ... қалыптасуына
сөзсіз ықпал етеді.
§ 4. Мінез жэне темперамент
Мінез бен темпераменттщ өзара байланысы олардың физиология-лық негізі
арқылы анықталады. Жүйке жүйсінің ... ... ... ... анық ... ... ... адам басқалармен қарым-
қатынаста әнгімені бірінші болып бастайды, флегматик ... ... ... ... ... ... Сангвиниктер бөтен адамармен
әңгімелесіп, тез танысып кетеді де, бұрынғы таныстарын шапшаң ұмытады. ... адам ... өте ... самарқау болады. Адам мінезіндегі
осындай көріністер оның динамикалық ерекшелігі немесе қозғалғыштық қасиеті
деп те ... ... ... темперамент қасиеттеріне негізделеді.
Мінездегі темпераменттің рөлі басқаша жағдайларда да ... ... біз ... ... ... ... ... жасалу-
жасалмауына қалайша әсер ететінін байқаймыз. Ал шартты рефлекстер жүйесі
мінездіц физиологиялық негізі ... ... ... темпераменттер адам
мінезінің ұнамды қасиеттері мен ұнамсыз жақтарының, дамуына да ықпал етіп
отырады Мысалы, сыртқы ... ... ... ... ... оп-оңай корқақ етуге болады. Ал қолайлы жағдайда керісінше
холерикті меланхоликке қарағанда батыр ету оңайырақ.
Мінез бен іс-әрекет. ... ... мен ... ісі ... өзара ұштастығы адамнын, психикалық ерекшеліктеріне, ... ... ... әралуан әрекеттері арқылы әсер етеді.
Түрлі іс-әрекеттердің жүзеге асуы адам мінезіндегі қылықтар мен ... ... адам ... үстінде түрлі қиыншылықтарға ұшырап,
оларды қалайда жеңіп шығудың тәсілдерін ... Бұл ... ... ... ... дамытып, тұрақтандырады.
Мінездің үнамды қасиеттері автоматталған ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қалыптасады. Мұндай
дағдылар адам мінезіндегі саналы әрекеттер мек белгілі істі ... ... ... ... ол ... ... әрекетінің жемісін
сезіп, өз көзімен көреді, оған ... ... ... ... ... ... артады. Мысалы, сабаққа ұқыпты студент емтихандарды
ойдағыдай тапсырады Оқыған ... ... ... Жолында кездескен
кедергілерді женіп, елеулі табыстарға қол жеткізеді. Осындай әрекетер бара-
бара адам мінезіндегі ұнамды ... ... ... да, оның ... шындайды.
§ 5. Едіктеу және оның адам мінезін қадыптастырудағы рөлі
Бұл жөкінде үлы ... ... да ... бақ, бір ғалымды керсеңіз”—
дейді. Үйреншікті іс-әрекеттің бір тәсілі — еліктеу, сондай болсам екен ... ... ... ... ... ... іс- ... еліктейтін
болса, онда сол кісінің бала мінезі не, ішкі жан дүниесіне әсерін ... ... ... жақтарын қальштас-тыруға ықпал еткені. ... ... оның ... ... жағы ... ғана ... Осы орайда, баланың жақсы көрген ұстазына, әдебиеттердегі
кейіпкерлерге не ... ... ... мен ... ... еліктеуі
оның мінез-құлқындағы ұнамды қасиеттерді қалыптастырьш, дамытуға мүмкіндік
береді.
1/Адам мінезіндегі кейбір ... мен ... ... ... да ... Бұл адамның тіршілік бейнесіне, сыртқы
жағдайдың өзгеруіне, сондай ақ, ... ... ... ... Мысалы, баланың жас кезіндегі басынан кешірген қиыншылықтары
мен керіс-жанжал арасында өсуі, бір ... ... ... ауысқанда
оған қой- ылатьш талаптардың ... ... және ... пе ... ... алшақтық оған ерекш әсер етіп, ... ... ... ... ... мінездің кейбір
сапалары өзгеріп қана қоймай, соған ыңғайланып, қалыптаса да ... адам ... ... мен ... ... ... мен ... тіршілік еткен ортаға, әлеуметтік жағдайға, тәлім-тәрбие
істеріні ... ... ... ... бәрі адам ... із ... ... К. Д. Ушинский бала мінезінің дамуы мен ... ... ... ... ағаш ... салыстырып, көктеп келе
жатқан ағашқа тырнақ дағымен із салса, ол өсе келе ... ... ... ... бала мінезін тәрбиелеу — әрі ... әрі ... іс. ... ... — оның ... өмір ... іс-әрекеттері мен
қылықтарына, өзін-өзі тәрбиелеуіне байланысты қалыптасып дамып отыратын
психологиялық даралық ... ... ... ... мақал бар. Оның түпкі мәні адам
бойындағы жағындағы мінез-құлық пен игі ... бала ... ... ... ... ... 1. ... жалпы снпаты
Қабілет деп әр адамның белгілі бір ... ... ... ... қабілет дегеніміз — мақсатқа бағытталған, тәлім-тәрбие жұмысына
байланысты адамның бір іс-әрекетке ұйымдасқан ... ... және ... етіп атқаруы.
Адамның қабілеттілігі оған ықпал етіп отыратын тәлім-тәрбиеге орай
әрбір адамда түрліше сипатта өтеді.
Адамның қандай да ... ... бір ... ... ... ... екі түрлі көрсеткіш арқылы анықталады:
1. Іс-әрекетті тез өзгерту.
2. Іс-әрекетті орындау нәтижесінің ... адам өзге ... ... ... ... ... ... болмасын тез және табысты меңгеріп, сол әрекетке лайық дағдыны оңай-
игеретін болса, ... ... бір ... ... ... ... адам ... Сонда қабілеттіліктің сыры неде? Ңе ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерге ие
болып, іс-әрекет нәтижелері әр қилы ... ... ... орындау тәсілі сол адамдардың психикалық
таным процесінің даму ... ... ... ... ... ... ... тітіркен-діргіштерге әсерленіп, былдау
жылдамдығына және адамның ... ... ... Қабілеттілік —
адамдағы жеке-дара өзіндік ерекшелік, яғни бір адамның екінші ... ... ... сипат. Қабілеттің мұндай сипаттарын
былайша түсіндіруге ... ... ... ... бол-уы-көбінесе
музыкантарға, ал бойшаң болып келу — баскетболшы спортшыларға ... Адам ... ... ... тек ... бір іс-
әрекетке орай табыска жетуге көмектесетін белгілері ... ... ... қасиет, мысалы, музыка саласында әуенді есту мен ырғақты ... ... ... ... ... Ал ... ... неғұрлым жоғары деңгейде болса спорт түрлерімен ... ... мен мен ... ... даусыз,
Кез-келген адамньщ екі-үш түрлі іс-әрекетті атқаруға бейімділігі
болады. Бұл — адам ... ... ... өмір ... мен ... ... ... және әрекетшіл көрінісі.Адам әрекетсіз, еңбексіз ешқандай іс
тындыра алмайтын болса, ол өмір сүре алмас еді. ... ... ... ... әрекетім байланысты түрде жүзеге ... ... ... оның ... ... де аңғарылады. Қабілеттің арнаулы
түрі белгілі бір істі үздік орындаудан, оған деген ықылас-ынтадан, ... ... ... ... адамның іс-әрекеттің бір түріне икемді болуы оның сол әрекетті
орындауы үстінде, ... ... ... анық байқалады Бұл —
адамдардың даралық ерешеліктері. Мысалы, бірдей жағдайда бір істі бір ... ... өте ... ... әрі сапалы етіп атқарса, ал екінші адам
іске бірден төселіп кете алма сол ... ... ... істі баяу, нәтижесіз, сапасыз атқару мүмкін. Бұл
жайттар ... ... ... ... ... ... әлдеқайда
жоғары деңгей, дамығандығын көрсетеді.
Адамның істеген ісі мен әрекетін бақылап көрмей тұрып, оны сол іске
қабілетті не қабілетсіз деп ... ... ... ... ... ... әлі танысьш үлгірмеген баланы өнердің бұл ... ... деу әлі ... Тек ... оқу ... негізінде ғана
оның сол іс-әрекет түріне қанщалықты бейімді екендігін білуге болады.
§ 2 ... және ... ... ... ... ... қабілеті ата
тегіне, яғни тұқым ... ... ... ... ... ... көзқарас бойынша, әр адамның қабілеті — оған туа берілетін өзіндік ... ... ... ... тек туа ... ... ... деген дұрыс
емес. Себебі, қабілет—адамның ... ... ... Ал туа
пайда болатын нәрсе — қабілеттің дамуына негіз ... ... ... ерекшелік — нышан. Нышанның табиғи негізі — жоғары жүйке
жүйесінің қызметтері, бас ... ... ... ... ... сан қилы ... және ... алмасып отыруы. Ол өмір тәжірибесі,
тәлім-тәрбне істері нәтижесінде үнемі дамып жетіледі.
Нышан — мидың, жүйке жүйесінің, ... ... ... ... ... ... себеп болатын тума анатомиялық және
физиологиядық ерекшеліктері Адамның белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... туғызады. Алайда,
бұл нышандар іс-әрекеттіа нәтижелі болуының толық жағдайы ... ... үшін адам ... нышандарды дер кезінде анықтап алу керек. ... ... әр ... ... ... ... ... бейімделіп, тә-лім-тәрбие
арқылы өрістете түсу қажет. Нышан сан қилы ... ... ... ... ... тәрбие мен оқыту істерінің және түрлі
жағдайлардың әсерінен белгілі бір ... ... ... ... мүмкіи Мысалы, бойында шапшаңдық пен дәлдік, ептілік пен ... бар ... ... ... мен ... саласына сай әр түрлі
қабілетке ие болуы мүмкін. Бірі — ... ... ......... т. с. ... ерекше түрі адамда жас кезінен байқалады. Қазақтың аса
дарынды күйші-композиторы ... ... Дина ... ... ... сегіз жасынан-ақ байқатып. бір-ақ рет тыңдаған күйін
мүдірмей, айна-қатесіз, дәл орындай алған. Дарынды киноактер, әрі ... ... да ... ... ... құштарлығы бала кезінен-ақ айқын
байқалғандығы жайлы Қазақстанның халық ... ... ... ... алады. М. Әуезоз өзінің “Еңілік— Кебек” пьесасын 20 ... ... ... К. П. Брюллов тоғыз жасында Сурет академиясына оқуға тускен.
Ал Л С. Пушкин сегіз ... өлең жаза ... ... ... да, ... ... ... Егер белгілі бір іс-әрекет барысында
жоғарыда келтірілген мысалдардағыдай же-тістіктер адамның ... ... ... ... ... жоқ деп ... болмайды. Мысалы, аса
көрнекті математик Н. Н. ... ... К. ... ... В. ... С. ... И. А. Гончаров т. б. өздерінің. қабілеттілігін ... ... 3. ... ... ... ... жеке ... тән айырмашылықтар да болады, яғни
іс-әрекет нәтижесі әр адамда әр ... ... ісі ... ... ... ... адам ... айырмашылық істің
нәтижесінен, яғни оның сәтті не сәтсіздігінен байқалады. Қызығушылнқ адамда
объектіні ... ... ... ... ... Ал ... — нақты
іс әрекетті орындауға талпыну. Қызығушылық пеп бейімділік сапаларының үнемі
өзара ... ... бір ... ... ... ... ... Оған түрлі
жағдайлар да себепші болады. ... ... ... ... ... ... ... ол осы салалардағы өнер түрлерімен
шұғылдануға бейімсіз болуы мүмкін. Дегенмен, белгілі бір ... ... бар ... ... мен ... ... ... қабыса алады.
Іс-әрекетпен айналысқанда адамның жетістікке жетуі үшін қабілет,
кызығушылық, ... тыс оның ... ... ... ... ... ең алдымен, еңбек-сүйгіштік, табандылық, батылдық.
Осындай ерекше қабілеттілігі бар адамнын өзі де ... ... ... ... ... адам өзінің іс-әрекетіне, жеке басына сын көзімен
карап, бойындағы жетістік, кемістігін икемі мен ... ... ... сапаларын айқын ажырата аларлық деңгейде болуы керек.
Адам кабілетінің, даралық ... ... ... ... де жатады. Дарындылық — адамның белгілі бір іске деген
айрықша қабілеттілігі, ... ... да бір ... өзін ерекше қырынан
көрсетуі. Мұны мынадан айқынырақ түсінуге болады: қазақ даласында өздерінің
ақындық, әншілік, ... ... ... Ақан сері,
Біржан сал, Үкілі Ыбырай, Әсет, Мәди тәрізді басқа да ... осы ... ... ел ... ... деңгейде дамуы талант деп аталады. Талант — ... бір істі ... ... ... ... жағымды
қасиеттерінің өзара байланысты түрде үндесуі. Талантты адам өмірде белгілі
бір пайдалы әрекетпен шұғылданады, сол ... ірі ... ... ... ... онын іс-әрекеті өзгелерге өнеге болады, ... ... ... дарындылық пен талант одан әрі дамьш, данышпандық
қасиетін тудырады. Бұл — адамның ақыл-ойы мен ... ең ... ... ... ... — адамның жалпы және арнаулы
қабілеттерінің жинақталып, ерекше нәтижелерге қол ... ... ... ... ... ... өмірі мен қоғамдық
тіршілігінің жақсаруына елеулі үлес ... ... ... т. б. ... өркендеуіне әсер етеді, қоғамның тарихи
дамуында өшпес із қалдырады. ... ... ... Аристотель, Платон,
Әбу Нәсір әл-Фараби, Ұлықбек сынды ғұламалар, қазақтың Абылай хан, Бұқар
жырау, Төле би, ... би, ... би, ... би ... Абай ... ... ... болады.
Кабілетке қатысты мәселелерді қорыта айтсақ, қабілет — адамның даралық
психологиялық қасиеті. Мұндай ... ... жеке ... ... ... іс-әрекетінің нәтижелерін жалпы қауымның ... ... ... ... 1—1,5 ... бойында адам
қабілетінің даму деңгейі және оның қалыптасуы тәжірнбелік зерттеулер арқылы
анықтала бастады. Бір ... ... адам ... мен оның ... дамып өрістеуінің негізгі Факторы — еңбек.
Үшінші бөлім
ТАНЫМ ... ... ... I. ... ... түсінік
Түйсік — материялық дүниедегі заттар мен кұбылыстардың жеке сипаттары
мен қасиеттерінің ... ... ... әсер ... ... ... дегеніміз — дүниені танып білудегі бейнелеу процесінің
алғашқы баспалдағы. Түйсік себепсіз болмай-ды. Ол — ... ... жан ... не ... жатқанын хабарлап отыратын ... ... ... адамды қоршаған шындықты бейнелеуден пайда
болады Сол ... пен ... адам ... ... әсер ... ... ... туады. Басқаша айтқанда, түйсік — сыртқы әсердің сана
фактісіне айналуы, ... ... ... ... ... дүние
тануының алғашқы баспалдағы — осы түйсік. Нақты ... ... ... ... бәрі де ... осы ... арқылы жетеді.
Адамнын, дүние шындығы мен болмысын танып білуі — диадектикалық жолмен
дамитын аса ... ... ... ... елес бейнелері адамның
“нақты айымдау” не “тікелей таным ... деп ... ... ... ... таным процестері сыртқы заттар мен кұбылыстардың
біздің сезім ... ... әсер ... пайда больш, шындықты,
ақиқатты бейнелеудің сезімдік сатысы делінеді. Түйсік — тікелей танымдық
процесс. Адамның дүниені ... ... ... ... жататын процестер —
ойлау, қиял, ес те түйсікке сүйене отырып ... ... ... ... деп ... ол — ... пен болмысты дұрыс бейнелеуіне мүмкіндік тудыратын мидың ... ... ... ... ... ... ... сигнал
жүйесінің қызметі арқылы реттеліп отырады. Сезімдік бейнелеудің мұндай ... мен ... ... ... ... ... ... — түйсік,
қабылдау, елес сапа жағынан жануарлар мен ... ... ... ... процестер жануарлар дуниесінде ... ... ... ғана ... ... болса, ал адамдардың сезімдік таным
процестері еңбектену әрекетімен ұштаса отырып, бейне мен ... ... ... ... болып отырады.
Дүниетзнудың, жалпы таным процесінің жоғары ...... ... Ол — тек ... ғана тән ... ... сезімдік танымға негізделіп, өзі танып білген бейнелердің мән-
мазмұнын ... ... ... мен ... Бұл ... ... проце- сінің сезімдік танып білуден абстрактылы ойға, одан
тәжірибеге қарай көшіп, үнемі қайталанып дамып отыратындын ... 2, ... ... ... табиғи-физиологиялык негізі организмнің арнаулы жүйкелік
механизмі — ... ... іске ... ... ғылылымының
анықтауынша адам өзін-өзі бас-қаратын аса күрделі жүйе болып ... ... сол ... негізгі хабарлау қызметін атқаратын мүшелері
деуге болады Адам ... сол ... ... жатқан сигналдардың
ыңғайына сәйкес орталық жүйке жүйесіндегі функцияларын реттеп, бірде жаңа
әсер ... ... ... өтіп ... ... ... езгеріс
кіргізіп,оны түзетеді, бағыт береді. Сөйтіп, ми ... ... ... ... қызмет талдағыштар арқылы жүзеге асып отыратын кері
байланысқа ... ... үш ... ... а) шеткі
(перифериялық) орган — бұл сезім мүшелері, рецепторлар деп ... ... ...... тиісті орталықтармен байланыстырып отыратын
афференттік және эфференттік жолдар; б) мидағы орталықтар (19-сурет)
19-сурет Ми қабығының локализациясы, яғнн ... ... ... 0000 – көру орталықтарының бөлімі. ΔΔΔΔ – қозғалыс ◙
◙ ◙— иіс ,дәм, ○○○ – тері, + + + – ... ...... мен ішкі ми ... 2. Көру ... аймағы, III Мн жарты
шарлары.
1. Көз,2 Кұлак, 3 Тері, 4 . Иіс мүшес, 5 Дәм ... ... ... ... 7 Ішкі ... рецепторлары.
Бірінші бөлік — рецепторлар — түрліше құрылған ... ... ... ... келген физикалық, химиялық
тітіркендіргіштердің ... ... ... ... Талдағыштардың бұл
сатысында әсерді тек қарапайым түрде ғана талдау іске ... ......... қуаттың сезімтал жүйке талшықтарынын ұшынаа
қозуын екі жолмен ... және ... ... ... отырады. Орталыққа
баратын талшықтар арқылы қозуды бірінші жолмен жұлын мен ми ... ... ... ... жеткізеді. Орталықтан тебетін талшықтар арқылы
мидағы қозу толқынын екінші жолмен әр түрлі ... ... ... ... қозу бір ... 120 метрдей жылдамдықпен өтіп
жатады. Үшінші бөлік — мидағы ... Бұл — ... ... ... ... ... ... құрылысымен
салыстырғанда осы орталықтағы клеткалар құрылысы әлдеқайда ерекше әрі
күрделірек. ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп, нәзік талдау жасай алатын мүше — мидары осы
орталықтар.
Функциялардық динамикалық ... ... бір ... бұлжымай қалған
алқап емес, олар күрделі ... ... ... ... ... болады .Ортаның әсері мен талабына орай ми алаптары бірінің
орнын бірі ... ... ... бір ... ... екіншілері
атқаруға қабілетті екендігін көрсетеді. Ми ... ... ... ғылымында компенсаторлық әрекет деп аталады
Түйсік жайында түрлі бағдар ұстанған бірқатар философтар ... адам ... ... ... ... бейнелемейді,
олар тек осы заттардың әсерінен сезім мүшелерінде пайда болатын өзгертерді
ғана ... ... қате ... ... ... ... мәселеде
Беркли, Юм, Мах т б түйсік дүниедегі заттар мен құбылыстардын қасиеттері ... ... ол ... ... ... өз ... жұмыс істеу
қасиеттерімен белгіленетін болады дейді. Осы тұрғыдан ... ... ... заттардың бейнесі емес, қайдағы бір шартты белгілер мен
-иероглифтер, символдар ... ... ... ... ... түсінік
бойынша айқын түсіндіру өте қиын
XIX ғасырдың ... ... ... тұрғыдан түсіндіруге тырыскан
И Миллер сезім мүшелерінің ерекше энергиясы деген заң шығарып, әр сезім
мүшес ... ... осы ... бар ... ... ... ... Ол түйсік зат пен тітіркекдіргіш қасиетін бейнелемейді, бұл —
сезім мүшесіне тән
энергияның еркіндік алу нәтижесі және соған ғана ... ... ... жасайды. Миллердің мұндай тұжырымы “физиологиялық идеализм”
деген атқа ие болып, ол философиялық идеализмнің “түйсік ... ... ... ... тірі ... ... ... бөлетін
қабырға болып саналады” деген қате тезисіне сай келді.
Мұндай көзқарастардьщ шындыққа жанаспайтындығын
В. И. ... ... ілім ... ... ... ... ... ерекше дамуына еңбек пен тарихи-әлеуметтік жағдайлар, екінші
сигнал жүйесінің шығуы (дыбысты анық тіл) күшті ... ... ... бес сезім мүшесінін жетілуі бүкіл әлемдік тарихи дамудың жемісі
екені ақиқат.
§ 3. Түйсіктін түрлері және ... ... ... ... ... ... көру ... есту түйсігі,
дәм түйсігі, иіскеу түйсігі, тері түйсігі, кинестетикалық вибрациялық ... ... ... ... түрге бөлінеді. Ерте кезден бас ... ... бес ... ... орай керу, есту, сипау, иіс және ... ... ... ... ... және ішкі ... рецеіпторда
бейнелейтін 20-дан астам түрлі талдағыштар бар деп ... ... ... ... ... Тітіркендіргіш пен рецеп-торлардың
жанасуына сәйкес не олардың жанаспауына орай ... және ... ... ... Олар ... ... ... қамтамасыз
етеді. Дәм сезу, ауырсыну, ... ... ... ... ... мен ... қайдан алатынына карай рецепторларды
үш топқа бөлуге болады-экстерорецептор ... ... ... т. ... ... ет, ... шығатын түйсіктер) және
интерорецепторлар (аштықты, шөлдегенді түйсіну) ... ... ... ... қоз, кұлақ, мұрын, тіл, тері мүшелері — ... Бұл ... ... адам өз ... ... ... заттар мен
құбылыстардың сипатгарын бейнелейді. Бұлшық, ет-терде, тарамыс пен
сіңірлерде ... ... ... ... деп атайды. Бұл
рецепторлар арқылы адамның қимылдау ... ... мен ... ... ... ... Дененің ішінде (қарында, ішекте,
өкпеде) орналасқан сезім м\шелерін ... деп ... ... ... ішкі мүшелерімізде ас қорыту, қан айналысы, тыныс алу
сынды басқа да қандай процестер ... ... ... ... алып ... ішкі ... туатын осындай түйсіктерді органиқалық түйсіктер
деп те атайды
Жануарлар дүниесінің эволюциялық даму процесінде сезгіштіктің ... ... ... жаңа түрлері (тактильдік түйсіну, дистанттық
түйсіну т. б.) деп ... ... ... ... негіз-дерге сүйене отырып
топтастырьш, жіктеп, өзіндік ерекшеліктері мен қасиеттерін барынша ашып
көрсетудің жолы мен ... ... ... ... Дүние тануда көру түйсігінің маңызы зор. Зерттеу
нәтижелерінің адамға әсері жеті ... ... және ... ... ... аса реңкті ажырата алатындығы анықталған. Бұдан біз көру ... мен ... өте кең ... ... ... ... ... рет естігеннен бір рет көрген артық> деген түсінік осындай тәжірибеден
туындаған. Көз арқылы жарықтың қуатын, түр-түсің ... ... ... оның ... ... Заттар мен кұбыдыстардың- жеке
сипаттарын айнытпай толық бейнелеу, ең алдымен,көру түйсігі ... ... ... біздің көзімізге электромагнит толқындарының әсер етуі
нәтижесінде пайда ... Көру ... ...... ... ... бір бөлігі). Осы арқылы жарық толқындарын бір-
бірінің түрлі сипаттарына қарап айыруға болады: а) ... ... ... ... ... ... ... Шайқалу жиілей түссе, толқынның
ұзындығы қысқара береді, шайқалу саны азайған сайын ... ... ... I ... ең аз ... ұзын толқындар қызыл түсті көрсетеді,
көп шайқалатын ең ... ... ... ... бейнелейді. Әр түрлі
толқындардың қандай түс түйсігін тудыратындығы миллимикрон есебімен ... ... ... миллимнкрон — күлгін түс;
450—470 -”- — көк түс;
470—480---- көгілдір тус;
480—490 -”- — көгілдір жасыл
590—510 -”- — жасыл ... ... ... ... -”- — сарғыш жасыл түс,
575—590 -”- — сары түс.
590—610 -”- — қызғылт сары түс;
610—780 -”- — кызыл түс.
ә) Жарық ... ... ... ... ... ... толқынның энергиясына байланысты. Шайқалу амплитудасынан біз түстіқ
анықтығын байқаймыз.
б) Жарық ... ... ... ... ... аламыз.
Жарықтың түрі түрлі ұзындықтағы толқындардың ... ... ... ... ... толқындарының түріне карай болады,
Заттар мен нәрселердің түстері хроматикалық (қызыл, қызғылт сары,
сары, жасыл, көгілдір, көк, ... ... яғнн ... (ақ, қара
және барлык сұр түстер) болып екіге бөлінеді. Хроматикалык түстер үш ... ... ашық ... реңкі, қоюлығы), ахроматикалық, түстер тек ашық
болуымен ғана ажыратылады. Түстің ашық ... -” ... кара ... дәрежесі. Мәселен, ак түс — ең, жарык түс, қара түс ... ... түс ... ... ... өңі дегеніміз — бір түстің екінші
түстен өзіндік ерекшелігін көрсететін сапасы. Түстің қоюлығы — ... сұр ... жеке ... ... Ең кою түс — ... түс.
Көру мүшесі — көз. Онын, негізгі бөлімі — көз алмасы (20-сурет). ... ішкі ... ... ... ... қоймалжың зат — шыны тәрізді
дене. Екі бүйірі-нен ... ... шар ... көз ... ... үш ... бар. ... қабықты ақ қабық деп атайды.
20сурет. Көз алмасыныя құрылысы.
1 - кірпікті ... 2 — ... ... 3 — ылғал сұйықтығы, 4— 5— ... 6 — ... 7 — ... ... 8 — көз ... ... байлам, 9
— коньюнктив, 10—көз бұршағы, 11— шынылы дене, 12—дәнекер тканьді ...... ... І4 - - тор қабық, 15 — ортағы ойыс. 16 — ... дақ, ... ... ... ... жағы дөңестеніп қалың қабыққа (роговяда) айналады.
Көздің торлы қабығына (сетчатка) жарық сәулесі осы ... ... ... ... ... ақ ! қабықтыц астыңғы екінші қабығы — ... ... ... ... ... ... ... деп ' аталады. Көздің түсі осы
нұрлы қабықтағы пигментке (бояуына) байланысты түрліше болып келеді. Нұрлы
қабықтың ... ... ... ... қабықта жарық сәулесінің
сезімтал ... ... және ... ... деп ... орналаекан, Онда 130 млн-ға жуық таяқша, 7 ... ... бар. ... ... қараңғыда көрудің, ал шақшалар күндіз
көрудің аппараты делінеді, Шақшалар торлы қабықтың ортасына, ал ... ... ... ... ... ... көру ... деген зат
болады, бұл жарық әсерінен химиялық жолмен бөліну арқылы көру жүйкелерін
қоздырып отырады. ... ... ... ... көп. ... зерттелгендері — таяқша пигменті — родопсин, шақша пигменті —
иодопсин. Көру ... үшін ... ... ... да ... кірпік, кас т. б-) тиісінше түрлі кызметтер атқарады,
Заттардын түстерін көру “үш түс теориясы” деп ... ... Бұл ... ... 1756 жылы ұлы орыс ... М. В. Ломоносов
ашқа болатын. 100 ... ... оның ... неміс ғалымы Г. Гельмгольц
жақтап шықты, Бұл теория бойынша көздің тор ... үш ... ... бар, олар жарық сәулелері-нің әсерін түрліше сезінеді. Егер көзге
ұзын толқынды сәуле әсер етсе, онда бірін ... ... қозу ... де, ... нә- ... адам ... түсті түйсінеді, екінші жұмыр
келткалар ... онда ... ... ... ... болады. Ал үшінші жұмыр
клеткалардың қозуы күлгін түсті түйсінуге мүмкіндік ... Осы үш ... ... ... болса, адам ақ түсті түйсінеді, ал бұлардың қозу күші
түрліше болса, ... ... ... (2» ... ... көру ... ... кескіні
Көру талдағышында ми қабығындағы көру орталықтары айрықша ... Көру ... ... ... ... орналасқан (І9-суретті
қараңыз)- Көз алмасында сыртқы әсерлерден пайда болған қозу ... ... ғана көру ... ... ... ... ... мен біріктіру талдағыштардың осы бөлімінде өтіп жатады.
Көру жүйкссінің торлы қабықта байланысқан жерін соқыр дақ деп ... ... ... ... табу
Торлы қабықтың бұл жерінде сезгіш элементтер кездеспейді, егер, де
қарап тұрған заттың сәулесі дәл сол жерге ... адам ... көре ... ... ... жасап көрсетуге болады: 22-суретті қашықтығы 25—30
см. жерге қойып, сол көзді жұмьш, оң көзбен дөңгелекке қарап ... ... ... ... кәрініптұрған- оң жақтағы дөңгелек бір ... ... ... ... ... ... ... түседі. Қағазды
алыстата, жақындата қозғап тұрғанда, дөңгелек жоқ болып кетеді.
Қасаң қабықтың сезгіштік күші — сары дақ, ... ... ...... ... деп ... Адам көру үшін ... тұрған объектісінін
сәулесін сары даққа түсіруге ... Ол үшін ... ылғи ... ... ... барлық бөлшектерін бейнелеп аламыз. Затты айқын
көру үшін ... бір ... ... ... Бұл ... ... деп атайды. Көз ... жаңа ... ... ... күндері оның екі көзі екі жаққа қарап жатуы мүмкін. Көп ұзамай
бөбек көзін бір ... ... ... Бір объектіні екі көзбен қарай
отырьш көру түйсігін бинокулярлық көру дейді.
Кейбір адамдардың көзінің түстерді ... ... ... ... ... ... әр түрін жекслеп көре алмайды Айналадағы заттардың
бірі ол адамға қоңыр болып көрінеді. Көздің ... ... ... Ондай адам, әсіресе, кызыл және жасыл түсті ... ... ... 4—5 ... ... ... ... 0,5 проценттей ғана.
Дальтондық адамдар машина жүргізсе, жол апатына ұшырауы мумкін. ... ... ... бар ... ... орналасу үшін ондай адам арнайы
сыннан өтуі керек.
II, Есту түйсігі. Есту рецепторына тітіркендіргіш болатын — ... Ауа ... деп ... ... ... бірде тығыздалып,
бірде селдіреп ыдырауын айтады. Сол ... әр ... ... ... ... құрылысы өте күрделі. Біз сол ... ... ... және ... ... аламыз. Ауаның бір
секунтта өтетін толқынын герц деп атайды Адамның есту рецепторы 1 ... орта ... ... 22000 ... ... ауа толқынын түйсіне
алады. 16 герцтен төменгі жиілікпен өтіп ... ... ... ... ... талдағыштарымыз түйсіне алмайтьш 12—16 герцтен
төменгі ... ... деп ... Ал ... жиілігі 22 000-
нан асып кетсе, ондай дыбысты адамның құлағы шалмай қалады. Мұндай жіңішке
дыбыстарды ... ... ... ... ... асып ... Мысалы,
насекомдар 80 000 герцке жететін ультрадыбыстарды түйсіне алады. Жарқанат
ұшканда қанатымен улътрадыбыс шығарады. Ультрадыбыстард ... ... ... ... жарқанат түйсіне алғандықтан, тас қараңғы
бөлмеде ештеңеге соқтықпай, ұшып жүре ... ... ... ... ... ми ... есту ... адамның миындағы
сонда бөлімдермен салыстырғанда 100 есе артық дамығаны байқалды.
Есту түйісігі дыбыс ... ... ... та, периодикасыз да
тербелуінен тууы мүмкін. Тұрақты жиілікпен периодикалық шайқалудан туған
дыбыстарды музыкалық дыбыстар дейді. ... ән ... саз ... музыкалық кұлаққа жағымды дыбыстарға жатады. ... ... ... ... шуыл ... деп ... ... дыбыстарға
түрлі сықыр-сыбдырлар мен тарсыл-гүрсілдерді жатқызуға болады. Дыбыстың
тембрі қосымша дыбыс ... ... 1 сек. ... ... саны ... байланысты болады.
Музыкалық аспаптар мен адам даусыньвд өзіндік үнін тембр дейді. ... ... ... ... ... Жеке ... құлағымызға бір
мезгілде қатарьшан әсер етсе, ол дыбыстар бір-біріне қосыльш ... ... үш ... (до, ми, ... бірдей балсақ, олар
үндесіп, ... ... Біз ... дыбыс үйлесімдері құлаққа
жағымды, жағымсыз болып екіге бөлінеді. Дыбыстардың жағымды үйлесімі —
консонанс ... ... ... {үйлесімсіз, жағымсыз) —
диссонанс деп аталады.
Құлақ — есту рецепторы. Ол үш ... ... 1} ... ... 2)
орта құлақ 3) ішкі кұлақ. Сыртқы құлаққа құлақ қалқаны және оның есту жолы
жатады. Құлақ қалқаны — дыбыстың ... ... ... және оны ... ... Ондай міндетті қалканның бұлшық еті орындайды. Бұл мүшенің
фи-зиологиялық күші ... ... ... қалқан бұлшық етінің де рөлі
күшті. Оны біз құлағын қайшылап тұрған аттан, ... ... ... ... Есту ... ... ... терінің беті түкті келеді және онда
бұлақ шығаратын бездер болады. Есту жолының ұзындығы — 2,5 ... ... орта ... бөліп тұратын мүше — дабыл жарғағы, Ол
нәзік (0,1 мм) болғанымен, өте берік. Дабыл ... ... ... ... ... ... ... тербелуін дабыл жарғағы орта
құлақтың сүйекшелеріне мүлтіксіз жеткізеді.
Ортаңғы құлақтың ... үш ...... төс ... тұрады. Балғашық ауаның жарғақта шайқалуын төске жеткізіп, төс
дірілдерді ... ... ... ... ... дірілдерді ілгері
жөнелтеді.
Ортаңғы құлақтың қуысы евстахий түтігі арқылы кеңсірік, жұтқыншақпен
жалғасады. Осы ... ... ауа ... жарғағының екі жағындағы ... ... ... Егер екі жағындағы ауа қысымын ... ... есту де ... ... Ал екі ... қысымы күшейіп кетсе,
дабыл жарғағының жыртылуы мүмкін. ... атыс ... өте ... ... ауа ... ... жыртып жібереді. Ондайдан сақтану үшін оқ
атылғанда ауызды ашу ... сол ... ... түтігінен орта құлаққа енген
ауа мен атмосфералық ауаның қысымы теңдеседі.
23-сурет. Құлақтың құрылысы
1-құлақ қалқаны, 2— сырт-есту ... 3 — ... 4- төс, 5 — ... ... 6 — есту ... 7 — иірім түтік (құлақтың құрышы) , 8 ... 9— ... ... 10 — дабыл жарғағы.
Ішкі құлақтың құрылысы өте-мөте күрделі. Ішкі құлақты кейде лабиринт
деп те ... ... бұл ... ең ... ... сүйектен
құрылған иірім түтік (улитка) жатады. Бұл — өзінің негізгі бел ... екі ... ... ... ирек ... Осы қуыс ... ... арқылы екі каналға бөлінеді.Каналдың біреуі үзенгінік табаны жауып
тұратын сопақ тесіктен басталады. Иірім түтік арнасың ... ... ... бір ... негізгі мен брана орналасқан. Негізгі мембрана әр
түрлі ... ... ... 24 000-дай жүйке талшық тарьшан
құрылады Үстіне иілген доға ... ... ... бар осы ... кортл органы деп атайды Иірім түтігі ішінде есту ... ... ... ... деитін сүйық зат болады. Адам ... ... және ... ... ... мүше бар Ол — ... ... Олардың міндеті — денеміздің тепе теңдігін сақтау
Есту түйсігі ауа толқынының дабыл жарғағына әсер ... ... ... ... түтігіндеп сұйық затта күшіне қарай толқын тудырады.
Сол толқындар корти ... ... ... ... қозу пайда
болады. Сырттан жеткен толқындар әсерінен 24 000 ... ... ... ... ... пайда болған толқын күшіне орай мембрананың
кейбір топтары ғана қозады. Мембрана ерекшелігіне байланысты есту ... ... ... ... бар, Бұл ... ... күші мен ... корти мүшесіндегі электр толқынының
күші мен жиілігіне сай келеді деп анықтайды. И. П. Павлов ... ... ... ұзын ... ... алып ... төменгі
дыбыстарды түйсінуге иттің шамасы келмеген. Ал қысқа талшықтарды ... ... ... ... ... ... тәжірибе Гельмгольцтіқ
жаңғырық теориясының дұрыстығын айқындайды
Адам дыбыстарды ауа толқындары арқылы рецепторлармен ... ... ... жолы — ... ... ... есту ... құлаққа мақта
тығьш қойьш, дірілдеп тұрған ... бас ... ... ... ... ... бұл ... дыбысын оны тістеп тұрьш та естуге
болады. Ды- быстың сүйек арқылы ... ауа ... ... дыбыс шығарьш
тұрған зат пен сүйектің жанасы нәтижесінде естіледі. Мысалы, ... ... жай ... су ... ... ... та ести ... есту талдағышының дамуына күшті әсер ... ... ... нәзік айырмашылығын ажырату — адамның жастайынан бергі
негізгі қажеті. Есту түйсігін ... ... жас ... ... қамкорлық
жасап, сөйлеуі мен естуінде мүкістікті болдырмау үшін ... ... ... Бала нақышты болуы мен оның әр сөзді ... ... да ... ... ... ... Әдет-бала ақыл-ойының дұрыс дамымай,
көңілінің жа-болуын, сабақ үлгерімінің төмендеуін есту ... деп ... ... Тері ... заттардың механикалық және ... ... әсер ... ... Тию мен басу түйсігі, суықты,
жылылықты, ауруды түйіну де тері ... ... 1 ... ... ... ... сан ... үнемі ауысып отырады. Бір
бөлігі жұмыс істесе, екіншісі ... ал ... бір ... ... істеуін
доғару не оған кірісу жағдайында болады- (Терінің ... ... ... Терідегі афферентік жүйке талшықтарының ұшында
түйсіктердің респторлық ... ... ... ... бар. ... ... тию мен басуды түйсінетін 50000 рецептор бар. Терінің 1-
см2 не 25 ... ... ... анықталған. Адам зат-тың қатты-
жұмсақтығы, кедір-бұдырлығы сияқты сипаттарды сипап біледі. Сипау арқылы
затты түйсіну ... ғана ... ... бұл — ... процесс. Оның
қызметіне қимыл-қозғалыс рецепторлары да ... ... сезу ... қатынасымен іске асады.
24-сурет Микроскоппен қарағандағы терінің құрылысы. 1- түкше (шаш). 2—
тері ... ... 3 — ... ... ... ... 4 — май безі 5 ... көтеретін еті, 6— болбыр дәнекер тканьді қабат,7 — түктің, (шаштын)
түбі, 8— тер безі, 9 — эпидермис, 10 — ... 11 — май ... ... ет ... еңбек ету мүшесі ғана болып қоймай, дүниетану үшш де ... ... ... ... ... майдалығын, бұжырлығын көзбен
көрмей-ақ, қолмен сипау арқылы ажыратамыз Сезім мүшелері сау ... ... ... онша көп ... ... бұл түрі, әсіресе,
құлағынан айрылған, көзі көрмейтін адамдарда ерекше дамыған- ... ... әрі ... ... ... әйел ... К ... мен Мәскеудегі
Ольга Скороходова тері түйсіктерің жетілдіру нәтижесінде
Л. Браиль жүйесімен оқып-жазуды үйреніп, ғылыми атақтар алған. О ... ва ... ... ... ... танып білемін” деген (І974,
1956) еңбектер жазып, белгілі дефектолог маман болды.
Әдетте, соқыр адамдарда тері түйсігінің сипау сезімінің ... ... ... ... ... ... тері беттерінде біркелкі
орналаснаған. Арнаулы зерттеулер-мен анықталған мәліметтер бойынша түйсік
ноқаттарының есебін мынадай санмен көрсетуге болады: тию ... — I ... ауру ... — 4 ... ... ... — 250000-дай, жылылық
нүктелері — 30 000-дай. ... ... ... ең көп ... ... тіл мен саусақтың ұштары. Біз мұны мүшелеріміздің сезгіштігінен
байқауымызға болады. ... ... ... кеңістік
табалдырығың және нүктелер арасындагы қашықтықты эстезиометр аспабы арқылы
өлшеп білуге болады {25-сурет).
25-сурет. Спирменнің ... ... ... ... ең төменгі кеңістік табалдырығы
тілдің ұюында болады (1,1 іим). Ауру ... ... ... ... жерлерінде орын тегікенін ауру ... ... ... ... ... ... түйсінетін негізгі екі рецептор
бар. Оның бірі — қызулықты ... ... ... екіншісі —
төмендеп, салқындауды түйсіетін краузе қолбалары. Сау адамның ... ... ... ... ... нөл” деп атайды. Айналадағы
ортаның температурасы осы ... ... ... түсе ... краузе
колбалары тітіркенеді, егер де нөлден көтеріле бастаса, руффини клеткалары
қоза ... ... ... нүктелер орта есеппен терінің 1 см2
кеңістігінде 6—23 суықтық рецепторлары, 3 ... ... ... ... өзгеруінің ең сезгіш жері — қарын терісі, ең, нашар жері —
аяқ терісі. Аяқ ... ... ... бет ... екі есе
нашар, жылылықты сезгіштігі төрт есе кем болған, Температуралық ... ... ... ... тұрақтаран жері — сыртқы орталық қатпардың
бойы.
IV. Йіс түйсіктері мұрын кеңсірігіндегі ... ... ... ... ... әсср ... ... болады. Кілегей қабықта иіскеу
клеткаларының орналаскан аймағы 5 см2-ден аспайды, Тітіркендіргіштер
әсерінен ... ... ... ... өзінің бойымен ми жарты шарларының,
астыңғы жағында ор-наласқан иіскеу орталығына ... Сол ... ... адам иіс түрлерін айырып байқайды-
Иіс түрлерін жіктеп бөлу ғылымда әлі жете зерттелмеген мәселелер
қатарына жатады. ... иіс ... иіс ... ... ... ... жусан иісі, лимон иісі, алма иісі, бензин иісі т. ... ... ... ... әсер ... өаарда қозу
тудыратын — ауада газ ... бу ... ұшъш ... химиялық заттар. Адам
ауаны ішіне тартып тыныс алғанда, ауамен бірге кеңсірікке кірген химиялық
элементтер иіскеу ... ... ... ... ... ... биологиялык рөлі ете күшті. Көптеген жануарлар өз қорегін ... ... алып ... ... ... ... рөлі аса ... болмағанымен,
тіршілік ортасы мен өмір тәжірибесіне сәйкес күшейіп, жетіле түседі. Иіс
түйсіктері адамның тұрмыс салтына, қызмет ... ... ... ... бушмен тайпалары арыстаннын, жирафтың, зебрдің ізін иіскеп жүріп-
ақ оңай ... ... Олар ... ен ... аңшы ... ... сезеді. Ал
Үндістанда жыланның жатқан жерін ... ... ... бар. ... ... ... ... оның етін жеген адамдарды {оқ жыланның) исінен
ажырата білу ... ... да тән ... нәзік сезіп, ажырата білу соқыр, мылқау, керең адамдарда ерекше
жетілген. Олар ... ... ... ... ... ... Адамның дамуында иіскеу рецепторы өте ерте іске ... жаңа ... бала ... ... анасының емшек сүті мен ... ... ... да, емізіктегі сүтті сорғысы келмейді. Жейтін тағамның
организмге пайдасы мен зиянын айыру үшін де ... ... ... манызы ерекшс,
V. Дәм түйсіктері. Дәмді айыратын мүше — тіліміздегі дәм бүршіктері.
Оны тітіркендіретін — белгіл; дәмі бар, суға ... ... ... ... ... ... бетінде, жақтың ішінде, таңдайда, жұтқыншақтың арт
жағында орналасқан. ... ең кеп ... жері — тіл ... Дәмді
тәтті, ащы, тұшы, қышқыл деп ажыратады. ... ... ... ... аталған төрт түрін түрліше сезеді. Тзтті дәмді тілдің ұшы, ащыны —
тілдің түбі, ...... екі жақ ... ...... ұшы мен екі
беті түйсінеді. Егер әлдебір нәрсені тілдің ортасына ... адам ... оның ... ... алмайды. Өйткені, дәм сезетін бүршіктер тілдің
ортасында болмайды
Балада дәм түйсіктері ерте дамиды. Бұлар ... ... ... ... жолымен жетіледі. Дәм түйсіктері адам психологиясына
түрліше әсер етіп, дәмді ...... ... ашал.ы Тәбет — дәм
жүйкелерін қоздыратын психикалық әрекет. Асты көңіл койып, ... ... ... әсер ... ... ... дәмі тек дәм түйсігіне ғана
емес, иіскеу ... де ... ... ... ... ... ас ішіп отырғанда, иіс түйсігі өз қызметін атқармайды да, ... ... ... ... ... Соның салдарынан тағамның дәмін
адам түйсіне алмайды. Дәм рецепторы-нын организм сақшысы ретінде күзетшілік
маңызы да бар.
VI, Кинестетикалық ... ... ... кеңістіктегі қалпын
өзгерткенде пайда болатын процестерге байланысты. ... ... ... ... ... ... ... тұратын
сіңірлер мен тарамыста, екі сүйектің бір-бірімен ... буын ... ... ... мидың орталық қатпарында орналасқан.
Кинестетикалық түйсіктің табиғаты күрделі. Өйткені, ол сапалық жағынан
айырмасы бар бірнеше рецел-тордың бір мезгілде тітіркенуінен пайда ... ... ... ... ... ... тітіркенуі бұлшық
еттердің тонусын түйеіндіреді Тарамыстағы жүйке ұштарының тітіркенуі бұлшық
еттің қысқаруын, зорлануын ... ... ... ... адам өз
денесінің және жеке мүшелерінің. ... ... ... мен ... еттерінің қысқарып босаңсуы, керілуін түйсінуге мүмкіндігі жақында
үздіксіз хабар альш отырады. Кинестетикалық тадағыштың шетте (периферияда)
не больш ... ... миға тез ... жеткізіп отыруын кері афферентация
деп атайды. Денедеғі әр ... кері ... ... ... көздеген мақсатына ,сай келмесе, бұл процестерді бөгеп, мүлдем
жойып жіберуге мидың ... ... ... ... ортаның ылғи өзгеріп
отыратын жағдайына байланысты ... ... ... ... кері
афферентация — өте керекті шарт. ... ... ... ... ... нашарлай бастаса, адамның күрделі қозғалыс
әрекеті де күйрей бастайды. Оны көру рецепторы ... ... ... ... ... ... ... түсіріп атыруға адамның шамасы
келмей қалады.
Кинестетикалық түйсіктер адамның сөйлеу ... де ... ... Өйткені, ерін, тіл, дауыс шымылдығы қатынасатын ... ... ... ... ... да негізі — кинестетикалық
түйсіктер. Проприорецепторлары ауруға шалдыққан адам өзі ... ... жаза ... Адам ... толып жатқан дағдыларды кинестетикалык
талдағыштар-сыз меңгеру мүмкін емес. Қимыл-қозғалыс дағдыларының ... ... ... ... ... жасалады.
VII. Органикалық түйсіктер адамнын, органикалық қажеттілік-терімен
тығыз байланысты. Органикалық ... ... ашу, тою, ... шаршау,
жүрек айну, тұншығу, дененің қызуы, жүрек және тыныс алу ... ... ... ... мен ішкі органдарда пайда ... ... Адам тоқ, дені сау ... немесе іс-әрекет үстінде
түйсіктердің бұл түрін байқай бермейді. И. М. ... ... ... ... ... деп атаған. И П. Павлов мектебінің зерттеу
нәтижелері көрсеткендей, органикалық түйсіктер адамның “хал-күйінің” ... ... ... ... ... көңіл-күйіне ылғи әсер етіп
отырады. Осы орайда, “Тойган жалтырайды, ... ... ... ... ... ... ... айтылса керек.
УШ. Статикалық түйсіктерді тең басу түйсіктері деп те ... ... ... ішкі ... ... ... (кіре
берісте) орналасқан. Статикалық түйсік бастың ... ... ... ... тең басуын бейнелейді. Ғарышты меңгеру
дәуірінде адамдардың статикалық ... ... ... ... ғарышкер маман-дарды даярлауда олардың вестибулярлык аппаратын
жаттықтырып, оларды көру, қозғалыс талдағыштарымен ... ... баса мән ... Адам 40 ... ішінде денесіне салмақ түсуді
және салмақсыздықтың алмасуын түрліше түйсінеді. Осы ерекшелікке ... ... үш ... ... ... ... Бірінші — жүйке жүйесі
барынша тезімді ... ... ... онша ... Ал ... ... ... кездескенде ынғайсызданьш, тез ... ... ... ... ... өздерін тиянақ таппай, қалкып жүргенден
сезінеді. Үшінші біреулер сәл басы ... ... ... ... Бұл адамдардың жүйке жүйесі төзімді болады, Олар өз денесін
ерік-жігеріуіен билейді, ... ... мол, ... ... болса да үйлестіріп, денесін дұрыс бағдарлай алады.
IX. ... ... деп ... ... ... толқытуын
денеміздің сезінуін айтамыз. Мұндағы негізгі талдағыштар — ... Төрі ... ... дені сау ... бұл ... байқалмайды.
Ауаның толқып тербелуін ол әлдеқайда нәзік ... яғни ... ... Ал адам есту қабілетінен айрылса, онда ... ... ... ерекше орын алады. Кейбір ... ... ... әнді ... ынта ... ... Өйткені, олар дыбысты вибрация-
лық сезімі арқылы түйсінеді. Олар рояльда ойналған әуендерді оның ... қою ... ... ... ... оркестрді тыңдағанда, концерт
залына барғанда сахнаға теріс қарап отыруды ұнатады. ... ... ... олар ... ... ... ... түйсініп дағдыланған
саңыраулар оны жақсы ... ... ... ... “тындаған”
музыкалык шығармаларын үнінен таниды.
Соқыр не санырау ... есік ... ... ... келе ... дыбысын вибрациялык сезімдері арқылы түйсінеді. Түйсіқтің бұл
түрі барлық адамдарда бар. Бірақ біз одан гөрі ... ... ... ... ... ... 4 ... жалпы зандылықтары
Біз түйсіктердің заадылықтарын мынадай екі түрге бөліп қарастырамыз.
Бірінші — ... мен ... ... ... ... ... ... екінші — түйсіктер мен ісзім
мүшелерінің қалпына тәуелді психофизиологиялык ... және ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей түйсік тудыра бермейді. Түйсік
тудыру үшін тіркендіргіштің белгілі бір дәрежелік ... жәнс күші ... Бұл ... ... ... ... ... байланысты.
Түйсіну табалдырығының шегі — абсолюттік табалдырық. ... ... деп өте ... ... ... ... кездегі тітіркендіргіштің
азғана шамасын айтады. Түйсік табалдырығы екіге бөлінеді, ... ... ... және ... ... ... Егер
тітіркендіргіштер әлсіз болып, түйсіктін ... ... ... әсер ... ... адам ... алмайды. Мәселен, бөлменің
бұрышына барып, алыстау тұрған адам қол ... ... ... ... ... күші абсолюттік табалдырыққа жетпейді. ... күші ... ... сезгіштігін сипаттайды: абсолюттік
табалдырық күші неғұрлым аз ... ... ... ... ... болады. Басқаша айтқанда, абсолюттік сезгіштіктің мөлшері түйсіктің
абсолюттік табалдырығыныц мөлшеріне кері пропорциялы болады.
Түйсінудің абсолюттік ... ... ... онда ... ... ... болады. Мұны мынадай формуламен көрсетуге болады:
Е— абсолюттік сезгіштік; Р — ... ... ... ... ... анықтамасы мынадай; егер абсолюттік сезгіштіктің саны
неғұрлым төмен болса, онда абсолюттік түйсіну ... ... ... ... сезгіштіктің саны мен түйсіну табалдырығы ... ... ... себептерге адамның іс-әрекеті, жасының
ерекшеліп, ... ... ... күші мен ә ... ... ... ... ... сезгіштігі әр адамда әр түрлі.
Мәселен, сіздің сыбырдап айтқан сөзіңізді бір бала ... ... ... ал ... бір бала ... аралықтағы сөзді ести алмайды. Бұл бірінші
баланың ... ... ... баланыкіне қарағанда күштірек
екендігін көрсетсді. Адам талда-ғыштарының абсолюттік сезгіштігі жоғары
екендігін ... И, ... ... ... көзі ... қуатының 7—8
квантаеына (квантаны фон деп те атайды, ол — ... ... ... ... ... ... алатынын анықтаған. Бұдан кейінгі
зерттеулерде мөлдір атмосфера жағдайыңда көздің I км ... ... ... ... пара-пар жарықты түйсіне алатындығы дәлелденді.
Жоғары табалдырық тітіркендіргіштің одан арі түйсінілмейтін ең биік
максималдық мөлшерін көрсстеді. ... есту ... үшін ... ... ... орта ... I ... ішінде 20000 герцке
тең. Алайда, адамның даралық ерекшелі-гіне сәйкес абсолюттік ... ... ... отырады. Қарт адам құлағының жоғаргы ... 15 000 ... ... ... ... ... тағы бір ... айыру
табалдырығы делінеді. Айыру табалдырығы дегеніміз — ... ... ... тудыратын тітіркендіргіштердің мннималдық айырмасы.
Айыру сезгіштігі деп рецепторлардың тітіркендіргіштер арасындагы азғантай
ғана, бол-машы айырмашылыкты ... ... ... ... ... ... ... шамға бір люкс қоссақ, жарықтың күшейгені байқалады. Демек, бір
люкс адамның көз ... үшін ... ... ... екен, Дыбысты
айыратын табалдырықтың күші орта есеппен 1/10-ге тең. ... 100 ... ... 10 адам ... хор ... қана артады. Үстеме күш
бастапқы сезімге белгілі қатынаста болып, егер одан аз ... ... сезе ... ... ... ... ... 1/30 қатынасқа
тең деп алады. 100 грамм ... ... ... ... оның ауырлаған
салмағын байқау үшін оған тағы да 3—4 грамм , ... қосу ... ал ... ... ... оның ... 34 ... қосылғанда ғана салмақтың ептеп
ауырлағанын түйсіну кинестезиялық рецептор арқылы байқалады. Сезгіштіктің
айыру формуласын ...... ... етіп ... = К 1g І + С
S — ... ... I — тітіркендіргіштің күші; К және С — тұрақтылық
(константтар)
Тітіркендіргіштердің күші мен адамның түйсінуінің ... ... бар ... ... Мұны — ... ... деп атаймыз. Бұл
зандылықты тұңғыш рет ашқан — неміс ... Э ... ... ... ... Г. ... (1801 — '887). ... бұл заң психологияда Вебер
— Фехнер заңы деп аталады. Осы заң бойынша, егер тітіркендіргіштін ... ... ... ... сол тітіркен-діргішті тудыратын
түйсінудің күші геометикалык прогрессия ... өсіп ... ... ... тітіркендіргіштің үлкеюіне пролорциялы емес, анағұрлым
баяу өсіп ... ... ... ... ... ... 10, 100, 1000, 10000 деген цифрлармен керсетсек, ... өсу ... 1, 2, 3, 4 деп ... ... 5. ... сенсибилизация, синестезия
 
Сезім мүшелерінің сезгіштігі әсер ететін тітіркендіргіштерге біртіндеп
бейімделуіне қарай өзгеріп икемделеді. Бұл ... ... ...... сөзі, қазақша икемделу, бейімделу ... ... ... ... бейімделіп адаптациялануы түйсіктің кез-келген
түрінде кездеседі. Мысалы, көру ... ... ... ... ... үйге кіргенде көз қарашығы 17 есе ұлғаяды. Бұл ... ... ... ... де 17- есе көбейеді деген сөз. Қараңғыда
көздің көргіштігіне торлы қабықтың шетіне ... ... ... ... ... әлсіз жарықты да сезгіштік қасиеті % мол. Мәселен, 30—40
минуттан ... ... көру ... 200 мың есе ... ... ... жүйке жүйесімен бірге ми қабығы да ... ... ... де ... ... Осының салдарынан кейбір адамдар
тітіркендіргіштерді түйсінбей дс ... ... ... мол. Мысалы, судың бірқалыпты салқындығына дене аз уақыт ішінде
тез ... де, ... ... суыққа тітіркенбейтін болады-
Адаптацня иіс түйсіктерінде түрлі ... ... ... исі 1—2 ... ... ... болса, ал қыша мен ... ... ... делу тезірек болады. Ауырсыну туйсіктеріндегі адапта-
ция өте әлсіз, ауырсыну организмнін қалыпты жу.мысы-ның ... ... ... ... ...... өзгеріп отыратык
сыртқы дүние ті-тіркендіргіштеріне талдағыштардын, ... да ... ...... ... казақша мағынасы — сезгіш. Егер
адаптация құбылысы талдағыштар сезгіштігінін түрлі ... ... ... ... ал ...... тек артуьш
ғана көрсететін құбылыс Сезім мүшелерінің біреуікік ... ... ... ... ... тітіркендіргіштер өзімен бірге әсер етіп
тұрған басқа тітіркендіргіштердің ... ... ... ... ... мөлшері оның көру қабілетімен ... есту ... ... арттыруға себеп болады. Әдетте, қызыл түс адамның ақ, қара
түстерді дұрыс ажыратуына жәрдемдеседі. Ұшқыштардын. ... ... ... ... 20—30 ... бойы қызыл көзілдірік киетіндері ... ... ... ... таза ... жиі демалуы, жеңіл-
желпі дене имылдарын жасауы, беті-қолын салқын ... ... ... ... ... грек ... Қазақша мәнісі қосарласқан түйсік дегенді
білдіреді. Тітіркендіргштср ... ... ... ғана ... орнына сол сәтте басқа түйсіктердің пайда болуына да жағдай
жасайды. Мәселен, кейбір адамдар ... ... ... ... қоса түрлі
дәмдер мен түстерді де сезінуі ... ... ... бірі ... түстен
— жылылықты, екіншілері көгілдір жасыл түстен суыкты сезінсді. Түйсіктердің
осылайша ... ... ... ... ... көру, сипап сезу, иіс,
дәм түйеіктерінде кездесіп отыратын осы кұбылыс ... онша жиі ... ...... ... ... шамадан тыс дамыған
бір көрікісі.
Бір ізді бейнелер. ... ... ... ... аз ғана уақыт болса да өз күтінде қалатын ... бір ... деп ... Бұлар көру, есту, иіс, дәм, тактиль түйсіктерінде жиі
кездеседі. Мәселен, адам 2—3 ... бойы көз ... ... ... ... ... ... жұмса, жарықтың ізін айқын көре алады. Бір ізді бейненің
бұл түрі оң ізді ... ... Екі ... ақ ... ... ... ... ақ күйінде қалдырып, екіншісінің ортасына шаршылап қиылған қызыл қағаз
жапсырып қойып, ... соң ... ... 20—30 ... көз ... ... ақ ... сәл аударсақ, онын бетінен көгілдір түсті ... Бұл — ... бір ізді ... мысалы. Соңғы түс — алғашқы қызыл
шаршының теріс бір ізді бейнесі, Бір ізді ... ... ... ... ... мұндайда тітіркендіргіштің бір түрі екіншісімен жалғасып,
ілесіп отырады. Оның байқалмауы — көздің тор ... ылғи ... ... ... көзі ... ... жүйесінің жоғарғы
бөліктерінде түрлі ... ... ... бір ізді ... негізі болып саналады.
§ 6. Түйсіктердің өзара байланысы мен дамуы
Түйсіктердің өзара байланысы ~- психофңзиологиялық зандылықтардың бір
түрі. ... бір ... ... сол ... ... тұрған баска
тітіркендіргіштерге тәуелділігін түйсіктердің ... ... ... ... ... ... жеке түрімен ғана емес, өзара
байланысты түрде түйсіну процееін ... ... ... ... ... дәм,. тактильдык, температуралық, иіскеу талдағыштары бір мезгілде
жұмыс істейді. Денеге бір нәрсе тисе, ... ... ... ... ... ... бір ... басқаларьша әсер етуі ми
орталықтарындағы қозудың үдеуіне байланысты.
Түйсіктердің өзара байланышн айқын елестетін жайт — түйсіну ... ... ... ... ... кәмпит жеп, содан кейін ізінше
алма жесеяіз, алма кышқыл дәмді ... ... егер ... ... ол тәп-тәтті көрінер еді. Қарама-қарсыға байланысты көршілес және
бірімен-бірі жалғасып ... ... ... ... жайт нәрселердің қасиеттерін қабылдау үшін маңызды- Өйткені,
түрлі тітіркендіргіштер ... ... әсер ... ... ... анық ... ... өзге де психикалық процеетермен байланысты түрде
қарастыра отырьш, оныц барлық психнкалық процестердін негізі ... ... ... ... қызмет атқарса, адам сыртқы ортадан
соғұрлым анық хабарлар алып отырады. Белтілі ... ... С. П. ... 1889) ... адамның өмірлік токусын белгілі дәрежеде сақтап
отыратын процесс екендігін өзінің ... ... ... ... ... оның ... келген күиінен басталады. Ол
туғаннан кейін бірнеше күннен соң қант қосқан судан сүтті айыра алады. Оның
аузына ... ... ... ... ... ... ... Осы
жайттар балада дәм түйсігінің ерте көрінетіндігін байқатады. Баланың есту
түйсігі біртіндеп дамыды. Үш ... бала ... ... ... ... ал ... ... сөйлесе, ол кемсеңдеп жылайтын болады. 5
айлық бала ... ... ... ... онын көлеміне, одан соң
бояуына көңіл аудара бастайды.
Түйсік ... ... ... мамандығына, өмір тәжірибесіне
байланысты айқын сипатталады.
Түйсіктерді тәрбиелеп жетілдіру адам талдағыштарының рөлін күшейтіп
отыруға байланысты Медицина мен жол ... ... мен ... ... ... ... мамандықта бір сөзбен айтқанда, адам
тіршілігшщ түгел дерлік ... ... ... ... ...... ... нәзік, әрі өткір болып тәрбиеленуін қамтамасыз
етеді. Сөйтіп, адамның сезім мүшелерінің жұмысын жоғары сатыға көтеріп,
мәдениетін ... ... 1. ... және оның ... негізі
Адам түйсік аркылы заттар мен норселердің жеке ... ... бір ... жалт ... ... суық бір ... жармасты” деген
сияқты сапаларын білетін болса, ал қабылдау ... зат ... ... ... ... ... жарық, ойнап жүрген сәби, кең ... ... ... ... ...... ... бейнелеуге бейімді процесс.
Түйсікке қарағанда, қабылдау — шындықты бейнелеудің ... ... ... ...... мен ... өз қасиеттері
және бөлшектері жяьштығымен қосылып, сезім мүше-леріне тікелей әсер ... ... ... ... ... негізі — үлкен мн сыңарлары ... ... ... байланыстар, олар сыртқы тітіркендіргіштерден
келетін қозулардың бірігуі арқылы жүзеге ... ... ... ... іс-әрекеті организмнің тітіркендіргіштердің тұтас
жиынтығына жауап беру реакциясы нәтижесінде бейнеленеді. Мысалы, біз раушан
гүлі-нің бейнесш қабылдағанда, ед ... оның ... ... ... түсін
көреміз. Гүлдің жұпар исін иіскеп, жұтамыз, ... ... ... ... те ... ... сезінеміз. Осындай жеке түйсіктердің
бәрі мидық қабығында ... ... ... ... ... біз бұл
заттын раушан гүлі екенін білеміз. Бұл жерде ес продесі орын ... ... ... ... жақсы бір сезім тудырады. Ақырында қабылдауға ойлау
процесі де қатысып, біз раушан ... қай ... ... ... ... ... ... жасаймыз. Қай талдағыштың басым екендігіне
байланысты көру, есту, иіс, дәм, ... сезу және ... ... ... ... ... 2. ... жэне оныц қабылдаудағы рөлі
“Апперцепция”— латын сөзі, қазақша қабылдауға қосымша деген мағынаны
білдіреді. Латынша ...... ... ... ... жәй-күйі мен оның өткендегі өмір ... ... ... ... ... Бұрынғы тәжірибелер жаңа нәрселерді
қабылдауда танымдық өлшем ... ... ... ... ... екі түрі бар. Тұрақты ... ... ... мен
дүниетанымына, мамандығы мен білім деңгейіне ... ... ... ... деген сөзді филолог пек биологтыа, математик пен ... ... ... ... ... әр ... алдануы (иллюзия)
салдарынан жансақ пікірлер туғызады “Иллюзия” — латын сөзі, мағынаеы —
алдану. ... ... ... мен ... ... сәйкес келмей,
бұрмаланады Стақан ішіндеп суға қасықты салғандағы кескіннің кесінді болып
көрінуі де — алданудың бір мысалы. Әдетте, қабылдау заты мен оның ... ... ... ... ... ... Алайда, көру арқылы
қабылдауда алданулар болып ... Мына ... ... ... ... ... кесінділер алдануы тәрізді басқа да түрлер
көрсетілген.
Жүйке жүйесінің ауруға шалдығуына байланысты ... ... ... ... Осы ... галлюцинация деп аталатын жағдай бар
Бұл термин қиялдану, шатасу деген түсінікті ... ... ... улы
дәрілерді қолданған адамдарда, маскүнемдікке салынған ... ... жиі ... Ондай адамдар жүйке жүйесінің ауруына ... ... ... ... ... да, ... отырса да айқай-
шу естиді, үстінде не кеуде сінде бір нәрсе жорғалап бара ... ... ... ... ... душар болғандарда шнзофрения ... деп ... ... ... ... түрі де ... ... науқастардың көз алдына қауіпті адам елестеп, өмір-іне ... ... күй ... ... ... АҒ және ҒД кесінді сызықтар мөлшері
кандай?
*
27-сурет Зандар алдануы а дөңгелегі мен б, с ... ... ... қалай -бодып көрінеді?
Галлюцинация мен ши-зофрения ауруына ұшыраған адамдар ... ... ... не ... жерге жиналған аз ғана суды көрсе, “мынау не деген
шалқып ... көл еді, мен бұл ... арғы ... жүзіп өтетін болдым” деп,
киімдерін шешіне ... Қеле ... ... ... ... ағаш
шыбығын көріп, “мынау не деген жуан бө-рене (ұзын ағаш кесіндісі) еді, ... әрі ... ... ... деп, келе ... ... ... жата
қалады... Алдану, галлюцинация, шизофрения — бұлардың бәрі қабылдау
процесінің өз ... ... ... ... ... 3. ... ... ерекшеліктері
Сезімдік таным пдоцесі ретінде қабылдаудың езіне тән ерекшеліктері
бар:
а) Қабылдаудың ... Бұл ... ... ... мен ... ... ... бөлшектеніп, ажыратылып тұрғанына қарамастан, оларды
тұтас түрінде қабылдаймыз. Мысалы, кесінділер бір-бірінен бөлек тұрғанымен
А, оларды ұшбұрыш деп ... ... ... Жагорқызының “Дударай> әнінен
үзінді еститін болсақ та, сол әннін, мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... болады, оның мән-
жайы сөзбен беріледі, мазмұны тұжырымдалады. Қабылдау мағынасының қарапайым
түрі — тану Тану жалпылап тану немесе талғаусыз тану және ... ... ... ... ... ... жай-жапсары терең біліне
бермейді, ал даралап тануда ... мен ... білу анық ... ... ... адам көп ... ... өз киімін таниды, немесе көп адам
ішінен өзіне таныс кісіні ажырата алады. Сондай-ақ, сәбн де ... ... ... ... ... туыстарын тани алады.
б) Қабылдаудың таңдамалылығы толып жатқан объектілердің бірін тандап
алудан керінеді. Мұның мәнісі әрбір нәрсенің ... ... ... ... ... ... ... тағы бір ерекшелік —заттың
сыртқы түрін қабылдауда хабарлаушы мәнінің ... Мұны ... деп ... ... кескіні (фигурасы) мен фонын ... ... ... ... ... кластағы оқушылармен жұмыс істейді. Жақсы жауап
бері оқушы фигура, ал ... оның фоны ... ... Қабылдаудың
тандамалылық ерекшелігінде зейін сияқты сананың бір нәрсеге бағытталуы ... сол ... ... зер ... ынталанып, таньш-білуге ұмтылуы
айрықша рөл атқарады.
Қабылдаудың ... ... ... ... ... (адамның сол нәрсеге қызығуы мен ықылас-
ынтасъш аударуы) жағдайлары да ... ... Бұл ... екі ... ... ... ... мәні зор. Мысалы, ваза мен адам
профилі, қоян мен үйрек балапанының суреттері бар көріністер. Бұл ... 29, а, ә, 30 а, ә, б) ... мен фон ... ... ... ... А. Қоян және ... Ә. Профнль және ваза .
30-сурет Ә Келіншек-
А. Қелшшек, Кемпір Б.Кемпір
в) Қабылдаудың ... ... ... ... ... заттар сол
күйінде, өз қалпында қабылданады. Мысалы, телеграф бағаналары, үлкен
зал ... ... ... ... биік, алыстағысы кіші болып
көрінеді. Бірақ, біз ... ... ... ... біліп, дұрыс
қабылдаймыз. Темір жол рельсі ұзақтаған сайын ... ... ... ... алыс пен ... арасы сол күйінде бір қалыпты ... ... ... ... 2—4 жас ... қалыптасады.
Заттар мен нәрселерді қабылдаудағы ... ... ... ... ... ... ... зат сөзбен, өз атауларымен
атальш, сана мен ойлау процестері байланысып жатады. Қабылдауда ес ... ... рөл ... ... ...... бейнесі қайта
жаңғырады. Тәжірибе мен көріп білген нәрселер өзара ұштасып, ... ... 4. ... және ... не байқау дегеніміз — белгілі мақсат қойып, объектіні әдейі
қабылдау. Көріп кана қою ... ... білу үшін ... ... ... — әрі ... әрі мақсатты процесс, арнайы жүргізілетін
әрекет. Ой жүгірту, зейін қою — бақылаудағы негізгі әрекеттер. Ұлы ... И. П. ... ... ... мән ... ... бақылау” деген сөзді үш қайтара жазып қойған.
Бақылампаздық — адамдағы ... бір ... ... Бұл бойынша
көпшілік көрмеген нәрсені, сапаны, ... ... ... ... ... халқының өмір тіршілігінде бақылампаздықты ... ... Ы. ... “Үш жолаушы” деген әңгімесінде түйесін жоғалтқан
адам үш жолаушыға ... ... ... ... ... ... келе жатқанын
айтады. Жолаушылар малдың ақ-сақтығын, бір көзінің соқырлығын және құйрығы
шолақ екендігін айтып береді... ... ... ... ... ... мол адамдар екенін білдіреді. ә) Мал бағып тіршілік ... ... ... мал ... ... мен қылығын, ауа райы мен жер
жағдайына бейімделіп тіршілік етуін жақсы ... Осы ... ... ... ... ... ... тауып алатын болған. Бұл ретте, олар
мал қай күні ... сол күні ауа райы ... ... еді ... ... мән ... ... уақ мал (қой-ешкі) желді, жаңбырлы, суық
күндері ықтап кетеді де, ал ... ... ... кетеді. Осындай
жайттардан жақсы хабардар жандар жоғалған түліктің қайсысын қайдан, қалай
іздеу керектігін де анық ... ... б) Сыр ... ... Қыпшақбай деген қария ошақта кешке жағылған от пен оның ... ... ... ... ауа ... ... болатынын тура айтқан.
Сондай-ақ, қыс кездері мен жаз айларындағы ауа райын салыстырып, ... және ... ... ... анық ... ... мұндай
мысалдар көп. Малдың мінез-құлқы да ауа ... ... ... елге ерте ... белгілі-
Бакылаудың физиологиялық негізі — “Бұл не?” деген ... ... ... ... ... ... шөл ... мың-сан
“белгілерді” қатесіз оқи алады (ізшілдік, құпия сырларды ашу, ... ... ... ... ... ... ұстаздар мен тәрбиешілердің,
шеберлер мен тә-лімгерлердің оқыту, тәлім-тәрбие істерінде үнемі бақылау
жүргізіп, шәкірттердің психикалық ... ... ... ... ... өз ... ... жетудің кепілі. Бақылау белгілі бір заттар мен
құбылыстарды жүйелі түрде қабылдау әрекеті болып ... ... ... жеке ... тән, ... ... ... мен кұмарту қасиеті болып
есептеледі. Кабылдау — ... ... ... ... Бұл ... талдашштар. бірлесіп жұмыс атқарады. Жүйелі, мақсатты бақылау — кез-
келген жұмыста табысты болудың, шарты.
§ 5. ... пен ... ... ілім ... мен болмыстың өмір сүруінің екі түрлі
формасы бар деп санайды. Олар — кеңістік пен ... Бұл ... ... пен ... ... ... ... етуіне қолайлы жағдай жасап,
дұрыс бағдар көрсетеді. Сол ... адам өз ... ... ... бейнелегенде оның өмір сүрген ортасы жайында қажетті мәліметтерді
біліп, тіршілік ету жағдайына бейімделеді.
Қеңістіктегі ... ...... ... ... барлығы кеңістікте орналасқан. Олардың әрқайсысының белгілі түр-
тұрпаты бар: ұзын—қысқа, енді — ... биік — ... ... — кіші т б ... түрлі қашықтықта орйаласқан. Кеңістіктегі заттардың көлемін екі
көзбен, яғни бинокулярлық көрудің ... зор. Бір ... керу ... ... жөнінде дәл мағлұмат береалмайды, Бннокулярлық көруде
екі көзге ... ... ... ... ... ... ... бір
^ескінге ай-налады. Оеылайша көріп, кабылдауда заттар тутасып, ... ... ... ... рельефбедері әртарапты байқалып, анық
көруге мүмкіидік туады,
Қашықтык пен заттар көлемін ... ... ... яғни екі ... ... ... бір ... болып әрекет етуі
қажет. Бұл жақын жердегі нәрселерді ажыратудан байқалады. Ал ... ... ... екіге бөлініп кетуін дивергенция дейді. Қөздің
түрліше қашықтықтағы заттарды көруге бейімделу қабілеттілігін аккомадация
(кез ... дел ... ... ... қабылдау адамның өмір
тәжірибесімен байланысты. Кеңістікті қабылдау жас кезден басталады. Бұл
ретте, орман ішінде ... бала мен кең ... ... ... ... ... болып келеді.
Заттың бағытын қабылдау көздің торлы қабығындағы сәулелену-мен қатар
дене қозғалысының жағдайына да байланысты. Адам ... ... тік ... ... ... жағдайда ғана дұрыс қабылдайды. Қеңістікті дұрыс
қабылдаудың көлік ... ... мен ... суретшілер мен
әскери қызметкер-лер, дәлдік аппараттар жасайтын мамандар үшін маңызы ... та — ... өмір ... ... шындық формасы.
Дүниедегі материя мен ... бәрі де ... пен ... ішінде
қозғалыста болады. Уақытты қабылдау бірнеше компоненттерден тұрады, Уақыт
құбылыстың белгілі бір ырғағымен өтеді. ... ... ... өлшенеді.
Қарқын — құбылыстардың бірізді тездігінің не баяулышның көрсеткіші.
Уақытты қабылдауда субъективтік мезеттер ерекше орын ... ... ... ... ... ... ... Оны дәуір, кезең, ғасыр, ... ... орай ... ... ... ... ... Осы шақ та
ғасыр, жыл, ай, күн, сағатпеи өлшенеді. Бұл нақтылы ... ... ... тез өтуі, келер шақтық ұзак болып көрінуі субъективтік
жағдайларға байланысты. ... ... ... те ... ... ... ... 6, Қабылдаудағы типтік айырмашылықтар
Қабылдау барлық адамдарда бірдей бола берменді Мұнда топ адамдарға тән
типтік айырмашылықтар да бар. ... ... А. Бине ... ... зерттеп, оның типтік сипатта болатыны ... ... ... ... ... біреулер өзі тартқан шылымына қарап
отырып оның түрін, сипат-ерекшелігік тәптіштеп айтьш ... Ал ... ... ... көрген-білгенін әнгіме етеді. А. Биненің зерттеуі
бойынша, алғашқылары баяндау типі, екіншілері — түсіндіруші тип.
Қабылдауда ... ... ... ... мән бермеу сияқты біріктіруші (синтездік) және заттардың ұсақ-
түйегінен шыға ... ... ... типтер де кездеседі. Халық
даналығында бұл типтер —“Көрмес түйені де көрме”, “Түймедей нәрсені ... ... ... анықтамаларға ие. Икемді тип — ... тип. ... ... және ... ... ... кездесе береді.
§ 7, Балаларда қабылдаудың дамуы мен калыптасуы
Баланың қабылдауы түйсіну, ойлау процестерімен қатар ... ... ... ... ... ... Бұл — ... процесінің дамуы.
Мектеп жасына дейінгі баланың өмір тәжірибесі аз болғандықтан, қабылдауы
үстірт ... ... 4—5 ... бала ... пен ... ... ажы-ратады, Балалардың жүйелі қабылдауы тәлім-тәрбие ;мен жеке
пәндерді ... ... ... ... тұрғыдан дамып өрістейді.
Балалар кабылдауының күрделене түсуі оның бақылағыштығы-мен тығыз
ұштасып жатады. Байқаудын. арапайым түрі ... ... да ... олар ... ... ... ... бар деп көргендерін тізбелеп
айтады.
Шәкірттердің қабылдау процесін дамыту үшін белгілі талаитар ... ... ... ... ... ... отырылуы қажет және
ондай талаптардын, мақсат-міндеті — шәкірттердің танымдық -терін неғұрлым
жетілдіре түсу болуы шарт. Осы ... ... ... мәселелер қамтылуы
тиіс:
1. Көрнекі кұралдарды қолдану (модельдер, суреттер мен кестелер,
коллекциялар мен ... ... т. ... ... нәрселердің мән-жайын, жалпы, ерекше қасиеттерін
түсінуді дамытып отыру. Әдебиеттегі жеке ... ... мен ... ... ... дұрыс қабылдануын бағдарлау.
3 .Қабылданған нәрселерді салыстырып отыру. Осы әдістің білімдік-
тәрбиелік мәнін ... ... ... ... ... ... ... қайталап
айтқызу. Бұлдыр еместігін анықтап, толықтырып отыру,
5. Оқушылардың байқағыштық қасиеттерін ... ... ... ... ... бағыт беру. Дұрыс қабылдауға әдеттендіру-
Қабылдау процесін дамытып, ... ... ... да психикалық
процестермен (ойлану, сөйлеу, есте ... ... ... ... ... ... шеңберін кеңейтІп отыруды талап
етеді. Қабылдау ... ... ... күрделі және ол адамның
дүниені танып білу саласындағы тікелей таным процесіне ... ... ... оны ... ... отыру әрбір пән мұғалімі мен
тәрбиешілердің, ата-аналардың жалықпай жұмыс істеп, ұстаздық ісін барынша
шыңдай ... ... ... Ұлы ... ... еткен жалықпас,
үйретуден балаға” дегені осыны білдіреді.
ХІІІтарау. ОЙЛАУ
§ I. Ойлаудың адам дүниетанымындағы ... өз ... мен ... ... әр алуан
мәселелерді шешіп отыруына тура келеді. Осындай мәселелер мен күрделі
істерді шешу ... ... ... ... ... ... әлі де ... құбылыстар мен сыры: ашылмаған нәрселердің көп
екендігін көрсетеді, Соған ... біз ... ... ... үшін ... кұбылыстардың өзара қатынастарыньщ құпиясын тереңірек білуді, оларды
ашып керсетуді мақсат етеміз. Мінеэ осындай мақсат-мүлделерге жету ... адам ... ... ... мен ... белгісіз
қасиеттерін, ерекшеліктерін кездестіріп отырады, өзінің бұрынғы тәжірибесі
мен білімінің, шама-шарқының жеткіліксіздігін ... ... ... ... орай ... ... білу де ... Адамның ойы сол шексіз
әлемдеғі нәрселердің сырын, құпиясын білуге бағытталады. ... адам ... ... ... ... сырын ашып, жаңалықты біледі.
Мысалы, оқушы оқу материалының мәнін түсініп, есеп ... ... ... оған ... ... ... көрінеді-
Сонымен, ойлау дегеніміз ~ әлеуметтік жағдаймен ұштаскан, тілмен тығыз
байланысты психикалық процесс, сол арқылы болмыстың дүниедегі нәрселердік
жалпы және ... ... Бұл ... адам ... талдау және
біріктіру әрекеттері арқылы танылады. Бір сөзбен айтканда, ойлау — ... ... ... ... ... біздің санамыздағы ең биік сатыдағы
бейнесі. Ойлау адамның өмір ... мен ... ... пайда болып, тікелей сезім процесінің шеңберінек әлдеқайда асып
түседі.
§ 2. Ойлаудын сезімдік таныммен жәие ... ... ... ... процестер — түйсіку, қабылдау, пайымдаудан
басталып, одан әрі ойлануға қарай өрбиді. ... ... ... да
тікелей сезімдік процестер — түйсіну, ... ... ...... ... ... көз ... келтіретін тікелей таным
процесі — сезімдік ... ... ойға көшу ... көпір
сияқты. Адамдардың сыртқы ... ... ... ... және оның
санамызда бейнеленуінің ... мен ... ... ... ... пен қоғамға ықпал етіп, оларды өзгерту жолындағы іс-
әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... адам нәрселер мен құбылыстардың
дара қасиеттеірін, сол қасиеттердің жиынтығы арқылы нәрседердің ... көз ... жоқ ... да бейнесін елестеді. Дегенмен, адам
тікелей ... ... ... ... ... ... мен мән-
жайына терең бойлап, жете танып біле алмайды. Мұндай ... ... ... және де затгар мен құбылыетардың өзара байланыстарын, бір ... ... ... дерексіздендіру арқылы жанама жолмен жүзеге
асырылады Мысалы, заттардың, әсер еткен нәрселердіа “ылылығын, ... тек ... ... ... ... ғана ... ... '
Ал ондай жылылықты тері түйсігі арқылы не ... ... ... ... арқылы танып білу тікелей сезімдік процестерге негіз-делгенімен,
олардың көптеген ерекшеліктерін тікелей сезім арқылы тану мүмкін емсс ... ... ... ... Мысалы, осы заманғы физика ғылымдағы
аса күрделі проблемалар-дың бірі —өте ұсақ қарапайым бөлшектер жайындағы
теория. ... өте ... ... жай ... көрінбейірін бөлшектерді
микроскоппен де көре қою қиын. Біз осы бөліктерді тек ... ... ... ... ... дерексіз және жанама ойлану нәтижесінде
сондай өте ұсақ ... бар ... көз ... ... ... ... ... тікелей таным процесі арқылы танып білуге болмайтын нәрселерді
ойлау аркылы біле аламыз. Ойлаудың өрісі кең. ... ... ... ... ... ... ... бір секуктте 300 000 км шапшаңдыкпен
таралатын жарык қозғалысын ... ... ... ... ... да, ой
аркылы пайымдап түсінуге болады. Біз 1 секунтта 50 000 км шапшандықпен
ұшатын ... ... ... ойлау арқылы түсіне аламыз, өйткені, ол
жарык жылдамдығынан 6 есе кем, Ал ... ... ... ... білу ... ... ... адамның шындық-ты танып білуі тікелей сезім
мен ойлау ... ... ... ... ... ... адам танымын
толықтырып отырады. Осы ретте де біз ойлаудың нақты нәрседен ... ... ... ... ... оған жақындай түсетінін
аңғарамыз. Сөйтіп, нақты пайымдаудан абстрактылы ойлауға, одан ... ... ... ... білудің диалектикалық жолы болып табылады-
Ойлау мен сөйлеу, Адамның ойлану әрекеті ... ... ... ғана ... тілмен де, сөйлеумен де тығыз- байланысты, Міне,
осындай ерекшелік адам психикасыныа ... ... ... ... Жануарлардың қарапайым ойы нақтылы әрекетке
байланысты, ол жанама, абстракты ой бола ... ... ... тіл ... ... мен ... тұрақты белгіерін ой арқылы бейнелей алады. Бұл ретте,-тіл ... ... ... ... ... ... ойы әрбір нәрсенің сипаты
мен қасиеттерін сөз арқылы ажыратъш көрсете ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туады.
Адам тілдік материалдар негізінде ойлаиады Өз ой-пікірлерінің жүйесің
нәрселер ... ... ... ... Әрбір ойдың ақиқаттығы ой
талқысы арқылы қарастырылады. Адам ойының жүйелі больш, оның ... ... ... сөйлеу арқылы жүзеге асыпөвзгелерге ... ойы ... анық ... ... ... және ... ош ... арқылы өзінің шындығы мен ақикаттығын бейнелей алады.
Ойлаудың қогамдық мәні. Ойлаудың тілмен ... ... ... ... ... мәні адам ... дамуының қоғамдык-тарихи сипатта
болатындығын көрсетеді. Адамның дүниетанымы, білімі және өмір ... ... ... мұра ... ... отырады. Бұл —
тарихи фактор. Адам ақыл-ойының ... ... мен ... өсуі ... ... білім қорын меңгеріп, оларды әлеуметтік өмір ... ... ... ... ... даму адам баласының
қоғам өміріндегі карым-қатынасын нығайтады.
§ 3. Ойлау процесініц психологиялық және логикалық астарлары
Адамның дүниетанымы қоғамдық-тарихи даму ... ... ... әсер ... қоғамды өзінің белсенді әрекетімен байытады. Сөйтіп,
адамзаттың ... ... ... ... бір ... ... Басқаша
айтқанда, адамдардың танып білу процесінде тіл арқылы жинақталып қорытылған
білімі мен оның нәтижелері жүйеленіп, ғылым салаларына ... ... ... ... ... ... психологчя т. б. Танымдық
процестердід осы ... ... және ... ... ... ... ... теориясын немесе гносеологияны кұрайды. Гносеология —
философия мен логиканың дүниетану теориясын құрайтын құрамдас ... ... ... ... теориясы — гносеология — философиялық пән Ол дүниетанудыц ... ... ... дамуында қалыптасқан “болмыс”,
материя”, “сана”, “сапа”, “сан”, “тартылыс” тәріздес басқа да ... ... ... ... таным теориясы мен философиялық принцнп-
терге негізделетін ойлау процесі өзара байланысты және ... ... жеке ... ...... ... мен ... арқылы да
зерттеледі.
Логика ғылымы ойлаудың формаларын, ұғымдар мен ... ... және ... ... ...... ... мен құбылыстардын жалпы, мәнді және өзіндік
белгі-қасиеттерін бейнелейтін ойлау формасы. Мысалы, ... ... ... оның ... ... ... шығаратын қабілеті бар; дыбысты тіл арқылы
сөйлесетін ақыл иесі екендігін білдіреді, Ал ... ... ... ... ... ... ... деңгейін анықтап, олардың дәрежесін
тиісті ... ... оқу ... ... ... ... ... Мұнда нәрсе мен оның ... ... ашып ... ... металдарды қыздырса, олардың көлемі
ұлғаяды. Бұл пікірдіа ... — S ... Р, иеS ... Р емес ... ... Пікірлер сапаларына қарай қостаушы, терістеуші ... Жер ... ... — S ... Р; Су ... емес — S дегеніміз Р
емес. Пікірлер ақиқат және жалған болып келеді- Алматы — ... (S ... Р). ... сан ... жалпы, ішінара, дара болып
бөлінеді. Сапа мен сан ... ... ... ... ... А, Е, I, О. ... екі түрлі тәсілмен құралады: а) Тікелей
қабылдау арқылы құралатын ... ... ... бала сабақты нашар
даярлады”. ә; Жанама жолмен не ой ... ой ... ... ... ... ... пікірлер бұдан баска да негіздерге ... ... ... ... ... ... ... негізінде ұғымдар мен
пікірлердін, байланысынан жаңа пікірлер ... не ой ... ... үлкен алғы шарт: Барлық металдар электр тогін еткізеді
кіші алғы шарт: сынап та — металл. Қорытынды олай ... ... та ... ... Ой ... мынадай үш түрін ажыратамыз:
дедукциялық ой қорытьшдысы, оған металдардың электр тогін ... ... ... ... ... ... ... сөзі, қазақша
мағынасы — шығару. Ой қорытындысының бұл түрі ... ой ... ... ... дара ... ... өрбиді. Индукциялық ой қорытындысы — ой
қорытьшдысының жекеден жалпыға қарай дамып ... түрі ... ... ... ... күні ... ... 20°С-тан асқан жоқ.
Сейсенбі, сәрсенбі күндері де ... ... ... сенбі күндері 18—19°С
болды. Жексенбі күні 19°С ... ... ... ... ... ... ... асқан жоқ Ой қорытындысын үшінші түрі — ... ... Оған ... ... ... ой корытындылары жатады. Бүл — жеке-
дара жағдайдан жекеге қарай өрбіп отыратын ой қорытындысы. Дедукциялық ... кең ... түрі — ... ... ... мәселелер — дұрыс ойлаудын формалары мен заңдары. ғылыми пән
ойлау формалары мен ... ... ... ... мен ... мен ... танып білуді мақсат етеді.
Ойлау әрекетінің ерекше мәнді тағы бір жағы бар. Ол — ойлау процесінің
өзі. Пеихология ғылымы ... дара ... осы ... ... ... ... отыратынын зерттейді. Оқыту процесінде ойлаудың дамуы,
білімдерді ойлау әрекеттері арқылы меңгеру, ... оқу, ... ... ... ...... ғылымы қарастыратын жайттар. Әрбір
жеке адамда ойлау процесі қалайша ... ... ... ... ... ... психологияда осы бағытта қарастырылады. Ал логика
ойлауды таным процесі деп ... ... ... нендей әдістер әрқылы
танып, білуге ... ... ... ... ... ... ... болу жолдарын іздестірсе, исихология сол процестің даму
зандылықтарын ...... ... ... психологиялық тұрғыдан зерттеу
дегеніміз — оның ... ... ... ... және ... ... себебін
ашып көрсету, яғни психология детерминизм принцнпіне сүйене ... ... ... ... ... ... ойлау ерекшеліктерін
дамытып отыруға баса мән ... 4. Ой ... мен ... ... процесінде талдау мен біріктіру ... ... ... — ой ... ... ... мен болмыстық ерекшелік-терін,
қасиеттерін, белгілерін ашып көрсету тәсілі. Талдау нәтижесінде айқындалған
белгілер мен ... ... ... деп аталады. ... ...... ... ... қозу мен тежелудің өзара
байланысты қызметі. Ал біріктірудің физиологиялық негізі — ... ... ... ... түйісіп қосылуы. Талдау мен біріктіру —
өзара байланысты әрекеттер. ... ... ... мен ... ... ... және сол ... анық көріледі. Салыстыру тәсілі
жалпылау әрекетіне қарай ойы-сады. Мұнда заттардың жалпылық және мәнді
белгілері ашып ... ... ... ... ... тәсілдері де жиі қолданылады, Ондай тәсілдер белгілі мәселелердің .
түйінін шешуде адамның ... ... ... ... ... ... мен амалдардың бәрі де жеке
адамнық ниеттілегіне, мұқтаждығы мен қажеттілігіне тәуелді болып ... ... ... туындауы белгілі бір ... ... ... ... ... болу ... ... түрі бар: 1, Арнайы танымдық ойлану. Әдетте, бұл белгілі тілек-мақсатқа
сәйкес пайда болады. 2 Арнаусыз ой. ... бұл түрі ... ... орай ... ... оқушының сабаққа дайындалуы жайында ойлануың
арнаусыз, әрі оның өміріндегі үйреншікті, дағдылы ой деуге болады.
Ойдау және ... ... Адам ... бір ... ... ... түрлі амал-тәсілдер қолданып, алға қойған мақсат-міндетін орындап
шығу үшін ойланып, толғанады. Сол ... ... ... із-дестіреді.
Ойланудың бұл түрі міндет-мақсатқа сәйкес жүзеге асады
Проблемалық ойлау — түрлі мақсат-міндеттерді ... ... ... ... олардың мән-мағынасын түсінуді қажет етеді.
Сөйтіп, неше түрлі шиеленісті жайттардың белгілі ... ... ... ... ашып көрсетуді көздейді. Ойлану әрекетінде ең әуелі
сол мәселенің өзін ... алу — ... ... ... Екіншіден, мұны
анықтауға адамның білімі мен өмірлік ... ... ... ... ... ... ойланып толғанып, келелі мәселелерді шешуде
әралуан қиындықтарға кездеседі. ... бұл ... ... ... ... ашумен бірдей.
§ 5, Ойлаудың түрлері және оның даралық ерекшеліктері
Біріншіден, ойлаудың түрі ... ... пен: ... практикалық існен ұштасқан. Бөбектердің ойы осы ... ... ... ... ... ... ... балаларда қарқынды
дамып, олардың заттарды ұстап-тұтынуы нәтижесінде қалыптасады. Олар ... ... ... ... ... ... Үшінші, абстрактылы ой.
Ойлаудың бұл түрі бойынша адамның ұғымды менгеруі нәтижесінде пайымдау
әрекеттері ... ... ... ... даралық ерекшеліктері адамның танып білуінің сапалық
сипаттары мен ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше ойлау, оның оралымдылығы, ойдың тездігі мен
ұшқырлығы ... ... ... Барлық ойлау әрекетіне тән басты қасиет
— дара адамның әрбір нәрсенің мәнді қасиеттерін өздігінен ажыратып, ... ... ... ... ... ... адамның мұндай сапалық
қасиеті — нәрсслердің мән-жайын дұрыс ұғынып, ... ... ... ... ... ашып беруге қабілетті болатындығы. Мұндай әрекет ойлау
жүйесін жетілдіріп, адамның ақыл-ойын өрістетеді, Адам ... ... ... бір мақсат — ойлау әрекетінің жасампаздық қасиетін арттыру,
сөйтіп, адам ойының мүмкіндіктерін толық ... ... ... ... Ой ... ... ... мәселелерді шешу
Ой болжамы ғылымда гипотеза деп аталады. Гипотеза дегеніміз — әр турлі
деректер негізінде объектілер мен ... ... ... ... ... жасау. Бұл — ойлаудың дамуындағы өзіндік тәсіл- Алайда,
мұндай шешім — ой болжамын анықтау жолындагы ... ... Ал ... жету үшін ой ... ықтималдық сипатын әлі де тексеріп, оны
дәлелдеу керек болады. Осындай тексеруден кейін ғана ой ... ... ... ... айналады. Егер тексеруде теріс нәтиже алынса онда ... не ... ... ... бірі ... ой ... бір
объектінің әрқилы қырлары мен байланыстарын ... ... ... екеуі бірдей ақиқат бола алмайды. ... ... ... т. б. ой ... ... ... ... қарасты-руға міидетті емес, деректерді тек қана нақтылап
тіркеп отыруы қажет ... ... ... пікірінше, -ой болжам тек
“жанама” рөл ... да, оның ... ... Осы ... ... ... күрделене түсуі әралуан әдіс-тәсілдерді қолдану
арқылы құпиясы ашылмаған мәселелердің сырын ашып отыр. Осы орайда, ... ... ой ... ... ойлау процесін дамытуға зор ыкпал
ететін қуатты күш ... ... ... әрекеті — ғылыми болжам ғана ... ... ... ұғыну үшін күнделікті тәжірибеде қолданылып
отыратын күрделі ... ... және ... ... ... ЖӘНЕ ... І. Тіл, ... және сөйлеу
Адамзаттың жануарлар дүниесінен ерекшеленуі мен табиғатты ... ... бірі және дін ... — оның ... анық ... Дыбысты
арқылы адамзат өзара қарым-қатынас жасап, іс-қимылы мен өмір-тіршілігінің
бейнесін ... өмір ... ... мұра ... отырады.
Тіл. Тіл дегеніміз — сөздік белгілердің жүйесі. Ал белгі- ... ... ... ... Осы ... ... орай әр ... іс-
әрекеттер орындалып. жүзеге асады. Белгілердің немесе тілдің екі түрлі-әні
бар. ... ... ... ... тор әрі құрал деуге де болады.
Тіллік белгінің бірінші — оның ... ... ... ... белгілер қоғам арқылы қабылданъш. әр ... ... ... Мысалы, көшелерде жүріп-тұру мен жол белгілері. Бұл — белгі ал
сөз — қару. Тілдік белгілердің ... мәні — олар ... ... бір-
бірімен қарым-қатынас жасап, пікір алысатындығы. Соған орай дара адам ... ... мәні бар, олар оның ... ... іс-әрекетіке әсер етеді.
Тіл үш түрлі қызмет атқарады: 1. Адамзаттың қогамдық тәжірибесі. Бұл
қызмет адамның тіл арқылы білімді ... ... ... ... ... 2. Тілдік қатынас нәтижесінде адамдар тілдесіп, бір-бірімен
түсініседі. Тілдің мұндай ... ... ... коммуникативті қызмет деп
атайды. 3. Әрбір адамның өз мінез-құлқы мен іс-әрекетіндегі даралық ... ... ... ... ... ... сыртқы орта мен
жағдайлардың өзгеруіне бейімделгі. Адам өзінің ғана емес, езгелердің де
тәжірибелерін ... алға ... ... ... ... ... ... байланысты
Ақыл-ой не интеллекті әрекет ед алдымен, іс-әрекеттерді жоспарлайды,
екіншіден, оны жүзеге асыруды ... ... ... іс-
әрекеттердің жемісін алға қойылған мақсат-мүдделер-мен салыстырады. Осындай
ақыл-ой ... әр ... ... ... ерекшеліктері
қалыптасады. Және әрбір ... ... оның ... ісі ... ... ... ... жаңа, сипаттарға
ие болып отырады. Адам ... ... ... ... ... ... ... шешуге қолданудың жолдарын іздестіреді, жүзеге
асыру тәсілдерін қарастырады. Мұның, бәрі де тіл, ... ... ... Осы жайт тіл ... ... ... қатынас қүралы
екендігін тағи да бір қырынан ашып көрсетеді. Ал ... ... ... ... ... жасау нәтижесінде болмыс пен оқиғалар туралы
жаңа мағлұматтарды мен- гереді, білімін ... ... ... тәжірибелерін дамытады.
Қатынас жасаудың түрлері қандай? Адамның қарым-катынасында субъектіні
(сөйлеуші адам) және объектіні (басқа адамдар, ал оның ... ... — тіл) ... ... ... ... ... — өзге адамдар
және олардың санасы мен ниет- ... ... ... меп ... ... негізгі әрекет түрлері ең, алдымен, білімдік маңызы бар ... ... ... ... сол ... жасау нәтижесіиде
адамдардың ниет-тідектерінің бағалы болуы, үшіншіден, ... ... ... ... ... ... жасауда бұл жайттардың бәрі
пеихологиялық жағынан түрліше мазмұнда болуы ... ... ... ... ... жеке ... ... адам)
арасында, не көптеген адамдар тобымен де болып отырады. ... ... ... деп ... ... өзге ... ... да қатынастар
болады,
Қарым-қатьшас сөйлеу әрекеті арқылы жүзеге асып огырады. Бұл ... ... ... ... ... ... бар. Мұны сөйлеудің
фазалары не сөйлеу әрекетінің сатылары дсп атайды. Бұлар' — а) ... б) ... б) ... ... с) ... ... ... сипаттары ойлау әрекетіне ұқсас. Ойлау әрекеті адамның танып білу
мақсатын көздейтін болса, ал ... ... ... ... ... мақсаты көзделеді.
Ерте замандардан бері адамдар арасындағы қарым-қатынастың кең ... бірі — зат ... ... ... саналады. Этнопсихологияда әрбір
тайпаның халықтың ... ... ... ... ... ... ... сақина-жүзік, білезік алмасу, ер-азаматтар арасында ер-тоқым
алмасу, сауға тарту, сәлемдеме жолдау тәрізді ... ... да сан ... ... Сол ... ... ... сыйластық сезімдері де адамдар
арасындағы ... бір түрі ... ... ... ... ... бет құбылысы мен көзқарас арқылы үсінісу сияқты түрлері де бар.
Сонымен, қатынас -- дегеніміз ... мәні бар, ... ... ... мен ... ... адамдарға білдірудің тәсілі болып саналады.
Коммуникативті әрекет ... де ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасаудың, маңызы зор.
Сөздік әрекет. Сөйлеу арқылы іс-әрекет пен қарым-қатынас жасау тілді
құрал етіп пайдалану нәтижесінде жүзеге асады. Сөйлесу ... ... ... ... ... шешіледі. Адамдардың тіл арқылы сөйлесуі, ... етіп ... ...... ... ... Мұндай жағдай
сөйлесу әрекетін тек психология ғылымы тұрғысынан ғана зерттеумен шектеліп
қоймай, тіл білші арқылы да ... ... ... тіл ... оның түрлі жағдайда қолданылуы мен атқаратын кызменің адамның
мінез-құлық бағытын ... ... 30—35 жыл ... тіл ... ... ... психолингвистика (тіл психологиясы) деп аталатын
гы-лым саласы пайда болды
Сөйлеу әрекеті психология ғылымындағы өзекті ... ... ... орай ... ... атқаратын қызметтері ғылыми тұрғыдан
мынадай үщ түрлі ... ... ... 1. Сөйлеудің
коммуникативтік қызметі. Мұның мән-жайы ... ... 2. ... ... Бұл ... ... — белгі, таңба дегеп сөзінен
шыққан. Сигнификативтік қызмет бойынша сөйлеуде адамдар ... ... ... ... түсінетін болады. Мәселен, қауіпті жағдай туғанда
берілетін белгі, адамдар-дың түрлі қимыл-қозғалыстары мен ымишаралары, ... ... ... жасау — сөйлеудің сигннфикативті қызметін
білдіреді. 3. Сейлеудіц экспрессивтік қызметі — әр алуан хабарлар мен жай-
жапсарлардың ... ... ... ... ... ... ... адамның
жан дүниесін тебірентіп, өзгелер-ге жеткізілу тәсілі. Экспрессивті сөйлеуде
әрбір сөз бен сөйлем адамның сезіміне әсер ... тұла ... ... Сондықтан сөйлеу әрекетінің бұл түрі сөздерді нақыштап айту мен
ой жүйесінің қисынды ... ... ... ... сөз, ... ой — адам
психикасына күшті әсер ететін тітіркендіргіш.
§ 2. Сөйлеудің ... ... ... ... сипаты
Сөйлеу түрлі механизмдер арқылы жүзеге асып отырады да, олардың нақты
мазмұны мен ... ... орай ... ... ... біз
“сигналдардың сигналы” (2-сигнал жүйесі, бүл — адамның ... ... ... ... ... ... тітіркендіру нәтижееінде
нәрселердің мән-жайын қабылдап, олар ... ... ... ... ... ... да, санасыз да ... ... Осы ... ... ... И П. ... іліміндегі скінші сигнал жүйесіне
негізделеді. Ал екінші ... ... ... ... ... байланысты.
Адам сыртқы тітіркендіргіштерге әсерленіп қана қоймай, оларды тең
мағынада сөз ... ... ... “Көз жеткізбегенді сөз
жеткізеді” деген тамаша ... бар. ... ... тікелсй таным арқылы
бейнеленетін заттар мен құбылыстардың қасисттері түйсік, қабылдау, ... ... ... ... түсіп, олардың мән-мағынасы сөз
бен сөйлеу әрекетінің бейнелеуші-танымдык ерекшеліктері арқылы ... бола ... ... саяды.
Сәйлеудің динамикалық локализациясы. Осыдан 130 жылдай бұрын (1861 ж.)
француз ғалымы П- Брока адамның ми қабығын-дағы сол жақ ... ... ... үшінші бөлігінде төменгі қатпарларда дыбысты дұрыс айта ... ... ... П. ... ... бұл ... ... қозғаушы орталығы” деп атады. Кейінірек, 1874 жылы К. Вернике
мидың осы белігінің самай жағындагы ... ... ... ... білу ... ... ... қорытынды жасады. Дегенмен, мұндай
көзқарастар мен зерттеулердің ... Д. ... ... ж)
сынаған болатын. Одан кейінгі кезеңдерде физиологтар мен психологтар
П. К- Анохин, Н. А. ... А. Р. ... А. Н, ... Д. ... ... Дж. ... т. б. өз зерттеулерінде сөйлеу әрекеті жөніндегі
Брока мен Вернике түсініктерінің ... ... ... ... П К Анохин сөйлеу әрекетініц фи-зиологнялык механизмін арнайы
және бірнеше ... ... өте ... сөйлеуге арналған жүйе ретінде
түсіндірді. Ал екінші бір жүйе оны ... етіп ... ... ... ... ... ... — Н. И. Жинкиннің зерттеуі
бойынша аса күрделі әрі сатылы процесс. Сөздерді ... мен ... ... ... жүзеге асып отырады.
Адамның сөйлеуі күрделі психологнялық процесс екендігі және оның
жоғары жүйке ... ... ... ... ... олардың
орталықтары мидың түрлі алаптарында орналасуы ... ... ... ауызша сөйлеудің орталығы мидың маңдай алабында орналасқан болса,
жазу сөзінін орталығы мидың желке бөлігінде орналаскан.
Сөйлеу әрекетінің ... ... ... ... ... ... зақымдану салдарынан адам сөзінің жүйесі ... ... ... ... ... Мидағы сөйлеу алаптары. ЖСО— жазба сөз ... ҚСО ...... ... АСО — ... ... орталығы.СКО — сөздерді
қабылдау орталығы
Афазиялар ... ми ... ... ... бір ... ... ... болғанда, не түрлі ауруларға ұшырағанда пайда ... ... ... ... ... және ... бөлып бөлінеді. Осы салада зерттеу жүргізген әйгілі психолог
ғалым А. Р. ... еді. ... ... грек ... ...... ... адамның сөйлеу қабілетінің толық жойылуы, не езге
адамдармен қарым-қатынаеындағы ... ... ... дегенді
білдіреді Сөйлеу қабілетінін мұндай кемістігінщ түрлері ... ... ... адам ... ... ... бұзылатын болса. ал
эфференттік қозғалыс афазиясында сөздер мен сөйлемдердің грамматикалық
жүйесі бұзылады.
Афференттік ... ...... ... бөліп айта алмай
қиналудағы кемістік. Ондай адамдар жеке ... да айта ... ...... сөздің грамматикалық құрылысы мен мәнін
жеткізудегі кемістік. Мысалы, осындай ке-містігі бар адам ... ... ... дұрыс айтқанымен, “әкесінің ағасы” не “әкесінің інісі” деген
сездердің мәнін ажырата алмайды Сенсорлық ... ... ... ... ... ... қабылдай алмай, олардың дыбыстық ... ... ... ... ... бәрі де - - жан ... ... болған немесе өзінік кім екенін де анғара алмай, ір түрлі
сандырақтарды айтып, ... ... ... сөйлеу қабілеті бұзылған
адамдарда болып отыратын құбылыс
§ 3. ... ... ... ... ... белгілеріне қарай бірнеше түрге бөлінеді.
Біріншіден, сөйлеу күрделілігіне, өзінің психнкалық және физиологиялық
механизміне орай, ... ... ... ... сөзі — ... сөйлеу
және қарапайым түрде қайталау болып отыратын — ... сөз ... ... негізде сөз-дер атаушы сөздер мен ... ... ... ... Ал сөйлеудің жоспарлы түрде мақсат-міндеттерді көздейтін ... ... ... Бұл орайда, сөздер үнемі бағдарлы түрде айтылатын
актнвті ... мен ... ... талап ететін реактивті сөйлеу болын
жіктеледі. Сондай-ақ, сөйлеудін, тағы бір түрі қосалқы сөз деп ... ... түрі ... ... ... ... талап етесе де,
өздігінен сөйлеу түрі болып саналады. Қосалқы сөйлеуге, мәселен, ... оқу ... ... ... ... ... ерекше маңызы
бар жайт — сөйлеудің еркін болуы. Бұл сөйлеуді топтастырьш бөлудегі үшінші
негіз.болып саналады. Ал төртінші ... ... ... ... және ішкі
белгілеріпе орай жіктеледі. Осы негізге сүйене отырып, сөйлеуді сыртқы ... ... ... сөйлеу және іштей сөйлеу (үнсіз сөйлеу) деп екі топқа
бөлеміз.
Сөйлеудін адамдар әрекетінде жетекші ... ... түрі ... ... Ол ... ... ... кеңінен
қолданылады. Сөйлеудің бұл түрі: а) монологтық сейлеу (дара адамнын,
сөйлеуі), ә) ... ... (екі не ... адамның сөйлесуі,
әңгімелесуі), б) үнсіз (іштей) ... в) ... сөз ... төрт ... Сөйлеудің бұл салаларының әрқайсы-сының өзіндік ерекшеліктері
бар.
а) ... ...... ... кең тараған түрі. ... ... ... ... ... ... ... әрбір жайт
пен жағдай тыңдаушыларға жете түсіндіріледі. Соған орай ол жүйелі, дұрыс
ырғақты, ... бет, дене ... мен ... ... ... ... жеткізудің әдіс-тәсілдерін камтиды.
ә) Диалогтық сөйлеу — оқиға мен болмыс көбінесе, нақты ... ... ... мен сөз ... ... ойды ... Бұл —
сөйлеудің ұтымды бір түрі.
б) Үнсіз (іштей) сөйлеу — адамның практикалық іс-
161
әрекеті мен ... ... ... белгілі жүйеге салынуы.
Мысалы, бір жерге бару үшін адам немен барады, қалай барады, алдымен ... ... ... ... ой ... талдау сияқты әрекеттер болады.
Іштей сөйлеуде адамның ерні ... тілі ... ... сыртка
шықпайды. Ішкі сөй-леудің ... ... ... А. ... зерттеулерінде қамтылған.
в) Жазу сөзі — мұны монологтық сөйлеудің бір түрі деуге ... ... ... ... ... ... ... жүйелі, ерікті түрде
жеткізеді. Сөйлеу әрекетін үйретуді жазба сөзден бастаған дұрыс. Жазба сөз
мәдениеті жоғары адам өз ойы мен ... ... ... әрі ... ... ... 4 ... оқыту процесінде дамуы
Сөйлеу — ақыл-ой иесі — ... ... ... ... ... ... бірі және ... қарым-қатынасының қуатты
құралы..
Бала сөйлеуінің ... ... ... тұрады Алғашқы саты —
сөйлеуге дейінгі кезең. Бұл кезең баланың екі айлығынан 11 айға ... деп ... ... саты — ... ... ... шығу ... 11
айдан 1 жыл 7 айға дейінгі аралық. Үшінші сатыда бала тілдің грамматикасын
меңгере бастайды. Бұл кезең үш ... ... ... ... ... ... және қолданылуын, жеке сөздердің қызметін де түсіне
алады. Бала тілінің шығуы онын дүниетаным шеңберін кеңейтіп, ... ... ... жас ... ... тілінің дамуын
психологиялық тұрғыдзн қарастырып, ғылыми жүйеге келтіргеи — ... Л. С. ... мен ... психологы Жан Пиаже,
Қазақ этносы баланың тілін дамытуға ... мән ... оны ... ... бала ... оған ... өлең-жыр, жұмбақ пен
тақпак, жаңылтпаш пен ән үйретіп, оның ақыл-ойын, ... ... ... тырысқан.
Тілді меңгеру осы замангы ғыльшда айрықша маңызы бар мәселе болып
саналады. Әсіресе, баланың ана ... ... ... тіл ... ... тілдерін меңгеруге тұрақты тиянақ болатынын нақты
деректер дәйектеп отыр.
Тіл адамның ... мен ... ... фактор екендігін К. Маркс
бір сөзбен ғана түйіндеп, “Тіл — сананың жиынтығы” дейді, Осы орайда, ... мен ... ... ... ... ... ғылымының
зерттеитін мәселелері — тіл мен ... ... және ... тіл ... ... ... социология; этнография,
тарих т б. ғылымдар ... ... ... ... ... ... рөлі, тіл мен сөйлеу әрекетінің жеке психикалық процестері
мен ... ... ...... ... және табиғаттың адамға берген дарыны. Карталар,
сызулар, есептеу ... ... т. б. ... ... бірге ол да
психологиялық құрал болып ... ... сол ... ... ... ... санамызда әр алуан таңбалармен бейнелеп,
олардың ... ... ... Осы ... ... ... ... бәрі — таңба, заттар мен кұбылыстардың ... ... ... ... мен ... ... адам ... қабылдау, елес, ес пен қиял, ойлау мен ... ... мен ... ... ... ... ... бейнеленіп, сезімдік таным мен
ақыл-ойды дамытады, Олардың әралуан қасиеттері бейнеленеді. ... ... ... өзара байланыстары және қасиет-ерекшеліктері ... ... ... ... ... жалпы дүниетанымдық көзқарасы мен
санасын, ақыл-ойын қалыптастырады.
Адам дүниетанымының күрделі, қасиет-сипаттарының әр тарапты және терең
болуының мән-жайы да онық ... ... ... дыбысты анық тіл
арқылы тепе-тең етіп бейнелей алуына байланысты.
ХҮтарау. Қиял
§ 1. Қиял және оның өзге ... ... ... ... өзі ... ... нәрселерінің бейнесін көз алдына
елестетіп, олардан жаңа бейне жасайды. Немесе бұрынғы қабылданған, ... ... ... өз ... тың, соны, жаңа елестер мен ... ... ... соны ... мен идеяларды қиял деп атаймыз, Қиял
— тек адамға ғана тән, ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Өйткені, қиял — адамның. енбек
әрекетімен ... ... ... Ол ... да психикалық процестердің
түрлері сиякты шындықты бейнелеп, болмыстағы ... ... ... отырады. Қиял арқылы пайда болып отыра-тын жаңа бейнелер адамның
білім қорына, нақты ... ... ... ... ... психиаалық әрекеттерінде бір ғана процестің дараланып жеке кездееуі
мүмкін емес. Ондай процестер бір бағыт-пен, арнамен өзара ұштасып, ... ... ... адам ... ... ... кызмет
атқарады. Сонымен, қиял дегеніміз — бізді қоршаған сыртқы дүниедегі ... ... ... ... оларды өңдеп бейнелеуден тұратын,
тек адамға ғана тән психикалық процесс.
Адам қиялына ... ... ... ... ... ... болады: а) әрбір адамның киялы оның жеке басының
қызығуы мен ... ... ... ... байланыста болып
отырады. Мысалы, жаңадан машина ... ... ... инженердің
белгілі тетіктерді жетілді-ру үшін оларды жасап шығарудың әдіс-тәсілдерін
қарастыруын, емтихан ... деп ... ... іс-әрекетін, шөл
далада сусап келе жатқан жолаушының қиялын салыстыра отырып, олардың
әрқайсысының ... ... ... ә) ... ... ... жас ерекшелігіне, білім дәрежесі мен өмір тәжірибесіне,
дара басының ерекшелік-теріне байланысты. Мысалы, өмір-тіршілігінде ... мен ... ... көп ... ... ... мен ... жастың
қиялын бір мөлшермен салыстырып қарауға болмайды. б) Қиял адамның ... ... ... үштасып жатады Мысалы, мақсат еткен мүдделі
ісін жүзеге асыру үшін адам оның әр ... ... ... Бұл ... ... ... ерік-жігері, қайраты оньщ жоспарлаған мудделі
ісін жүзеге асыруынан көрінеді. Киял-да ... ... ... орын ... ... ... ... А. В. Брушлинский қиялды ойлаудың ерекше бір
түрт деп санайды. Бұл пікірді қостаушылар казірігі ... да ... ... ... ... ... ... істер мен әрқилы
әрекеттергс жетелейді.
Физиолог И. М. Сеченевтьщ ... ... ... ... адамның
басына оның есіндс орын тепкен ... ... ... ... мүмкін емес. Ол тіпті ғылыми табыстарға негі болатын жаңа ... бұл ... ... ... ... ... пікір айтқан еді. в)
Адамнын қиялы еңбек процесінде іс~әрекет үстінде ... ... ... ... ... ... ... білу,оны өңдеп елестеге алу. Адам
қиялына тән ... ... оның ... ... психикасынан
өзгешелеп тұрады.
§ 2. Қиялдың физиологиялық негізі
Қиялдың жаратылыстық-физиологиялық негізі — ... ... ... ... ... ... шарларының қабығы. Адамның қиялдау
әрекетіне қозу мен тежелудің іздік процестері, иррадиация мен концентрация,
оқ және ... ... ... ми ... ... ... ... отырады. Сөйтіп, көптеген жүйке процестерінін түйісуі нә-
тижесінде адамның ... ... ... ... жаңа ... ... ... жүйкелік байланыстар екі түрлі: І) санамың қатысуьшсыз-ақ,
кездейсоқ тітіркендіргіштепдің ... ми ... ... бөліктерінін
бақылауы бәсеңдеп, әлсірегенде туатьш ... ... ... түс
көру, галлюцинациялар. 2) Адамның өз алдына саналы түрде мақсат қоюы мен ми
қабығыныя ... ... ... басқа орталықтар қызметімен
үйлесуі нәтижесінде туаткн жүйкелік байланыстар. Бұл — ... қиял ... ... ... ... ...... сигнал жүйесі. Ол — сөз. Сөз
бұрынғы байланыссыз, уақытша жүйкелік байланыстарды жаңғыртып, ... ... ... ... байланыстар тудыруға, қиялды дамытып,
өрістетуге жәрдемдеседі. Қиялдың бұл ... ... ... ... ... 3 ... жасау қиялы мен шығармашылық қиял
Өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... болып екіге белінеді. Психологиялық ... ... ... ... ырықты қиялды актив қиял деп те атай береді.
Ырықсыз қиял адамның алдына мақсат ... ... ... бірінен соң бірі өтіп жататын кезінде туады. Қиялдын бұл түрі
төменгі сынып ... жиі ... ... ... де ... ... ... жатады. Пассив (әлсіз) қиялдың айқын түрі түс
көруден байқалады. ... ... ... ... ... да ~ ... Мұндай қиялдардың пайда болуы адамның өз ойының тізгінін
босатып жіберуіне де ... ... ... ... ... оны ... ұқсату, немесе біреу әңгіме айтып ... оның ... ... көз алдынан ағыльш өтіп жатуы, Осы екі мысалдың
бірінші жағдайын-да — ... ... ... қабылдаса, ал екінші жағдайда
сөзді қабылдаудан елес пайда болады. Елее— қиялдың пассив түрі.
Қиялдың саналы әрі жемісті түрі — ырықты ...... ... сақалы түрде мақсат қоя отырып, әдейі образдар
жасау мен қажетті бейнелер ... ... бұл түрі ... ... де анық байқалады. Ұшқыш, дәрігер, ғарышкер, т. б. ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Өйткені,
ырықты қиял еңбектену процесінде дамып, әрбір адамнын іс-әрекеті мен ... ... көз' ... ... Оларды орындауға, қимыл-
әрекеттерді жоспарлы түрде жасап ... ... ... қиял ... қарастырудың жолдары бар. Олар — қайта жасау қиялы және жасампаздық
қиял.
Қайта жасау ... ... өмір ... ... ... бейнелерді қайта жаңрыртып елестететін сөздік тітіркендіргіштерге
байланысты ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіш
қызметін әр түрлі суреттер мен сызулар, сызбалар мен ... ... Ал бұл ... ... ... іздестіріп көретін болсақ,
ол —- екінші сигналдық тітіркендіргіштерді бірінші ... ... ... ... ... адам ... біреудің сол мұхитты
суреттеп жазғанымен таныса отырып, оның ұшы-қиырсыз бейнесін қиялдайды.
Қайта жасау ... ... ... соны ... ... емес, табиғаттағы
заттарды адамның өзі тікелей қабылдамаса да, сол қалпында ... ... ... ... ... — адамның ой-өрісін дамытып ,тыратын ... ... бұл ... ... ... ерекше маңызы бар.
Мысалы, оқырмандар Мұхтар Әуезовтың “Абай ... ... ... ... кедей шаруалар мен жатақтардың тұрмыс халін көз ... ... кең, ... ... ... ... ... да жиі кездескендігіне көз жеткізеді. Мектете оқытылатын жеке
пәндердің де қайта ... ... ... мәні зор. Геометрия, сызу
сабақтарында ... ... ... ... ... тетіктері, олардың
қызметі, жұмыс принципі арқылы ... ... ... ... ... ... мен ... қатысты. Өйткені, әрбір адам өэі істеген
жұмысының нәтижесі мен ... ... көз ... ... ... ... шолу жасайды. Қайта жасау қиялы ... ... мен ... ... ... ... бұл түрі ... пайда болатын
елестер алға қойған мақсат пен тілеккс сай екшеледі, бұрынғы қабылданған
процестерді ... ... ... ... ... қиялын дамытьш, нәтижелі іс-әрекеттеріне күшті
әсер ететін жайт — олардың алдына белгілі практикалық міндеттерді қоюы.
Айталық, ... ... салу ... ... материалдардан сол заттардын,
бейнесін жасау т. б. ... ... ... сөзбен айтылған объектілерді,
нақты нәрселерді ұсақ-түйегімен қоса түгел елестетуге баулиды.
Қиялдың ен жоғары түрі — жасампаздық қиял. ... бұл түрі ... ... мен образдар' жасалады. Шығармашылық жасампаздық қиял қайта
жасау қиялы сияқты нақты суреттер мен ... ... ... ... ол ... ...... бірге дамуда рух беріп,
жігер-лендіріп отыратын күш Жасампаздық қяял — ... мәні бар ... ... ... ... ... ... атқаратын психикалық процесс.
Машиналардың жана ... ... ... ... машнналарды
реконструкциялау, мал тұқымын асылдандыру, өсімдіктердін, жаңа түрлері мен
сорттарын өсіріп шығару, ғылымда, өнер мен ... ... пен ... ... ... ... ашу — мұның бәрі де шығармашылық
қиялға жатады. Мұндай процеске тек қиял ғана емес, тұрақты зейін, әр ... ... ерік ... г. б. ... де ... ... қиял жетекші рөл аткарып, адамның барлық процестері мен істеріне жол
сілтейді.
Шығармашылық қиял арқылы жасалатын жаңа туындылар мен ... ... ... көп ізденуді талап етеді. Алға қойған міндеттерді шешуде
капке дейін нәтиже шықпай, ... ... ... зат ... Шығармашылық қиялдану үстінде адамның іздегені күтпеген жерден,
кенеттен тууы да мүмкін. Адам ... ... бері ... ... ... ... ... табуы, оған ... ... ... ... процесс деп аталады. “Ингуиция” латьщ сөзі —
шұғылданып ... ... ... білдіреді. Кертартпа психологтар интуицияға
“іштен жарқырау” не ... ... ... ... ... ... бұл ... жанаспайды. Ғылымн тұрғыдан қарастыратьш болсақ,
дұниені интуиция арқылы танып білу — ми ... ... ... ... Бұл ... ... негізде дәлелдеп берген — И- П Павлов
зерттсу ... Ол “Ми ... ... белгілі дәрежеде тежеліп жаткан
орталықтарында да синтездеу ... ... ... ... мұндай әрекет
адамға сезілмесе де, оның болып өткені — ақиқат. Сондықтан ... ... туа ... ... ... белгісіз сияқты болып, даяр күйінде ... ... ... ... ... жаңалықтарды, келелі мәселелер мен істерді шешуге керекті жана
байланыстар адам ... ... ... сол ... ... ғана туады. Міне, осындай жағдайда адамда шабыт пайда
болады. Шабыт билеген адам ... да ... ... ... Осы ... тарихынан бірнеше мысалдар келтірейік:
Ерте заманда өмір сүрген ғалым Архимео. ... ... ... ... астауға шомылып жатқанда ашады Сөйііп, “таптым” — “эврика”
деп ай-қайлап, көшеге жалаңаш ... ... Ал ... ... Дж. ... ... жасап шығаруды қиялдап жүргенде, пештің үстіндегі шәйнек
қақпағынын қақпаған судың ... ... ... ... ... ... да, ... не деген күші” деп таңданады. Осыдан кейін Дж Уатт бу
машинасын ойлап тапты деген сөз ... И. П Полн собр ... М ,-Л, т 4 1947, с ... ... ... ... ... атақты американдық
оқымысты Н. Винер электрондық-есептеу машинасыи адам миының қызметіне
негіздей ... ... ... ... ... ... мел техника, өнер мен
білім жаңалықтарынын ашылуы адамның ... ... ... ... Сондай-ақ, әрқилы құрал-саймандардың да адамның әр ... ... ... жасалғаны белгілі, Мәселен, тырма — қол-дың ... ... ... ... ожау екі қолды қосып сұйықтықты ішудің
жемісі деуге болады (32, ... ... ... жағдайларына сәйкес адамның қиялымен жасалған
аспаптар.
33-сурет Шығармашылық қиял туындылары—сфинкс және кентавр.
К. Э. Циалковский- менің ғарышқа сапар шегу ... ... ... ... ... Ынта соңынан акыл-ой әрекеті ... ... ... ... ... тек ... еш нәтиже бермеген болар
еді,— дейді. Қазақ халқы-ның ертедегі қиялы да ұшқыш ... ... ... тәрізді басқа да кереметтер жөніндс қиялғажайып
ертегілер туғызды. Сол ... ... ... ... ... отыр, Қазіргі танда ел ... ... өтеп ... мен ... ұшақ ... сан алуан түрі — адамның
жасампаздық және шығармашылық қиялының ... ... ... ... пен өнер ... да ... орны
айрықша. Қоғамдық өмір мен әлеуметтік құбылыстар-ды, адамдардың ... ... ... қиял ... сан ... бейнелер жасалып,
типтік тұлгалар туындайды Бұл ретте, М. Әуезовтың “Абай жолы” эпопеясы
түрлі топтарға, ... ... мен ... толы. Мәселен, Құнанбай,
Майбасар, Ысқақ, Тәкежан мен Әзімбай — бір топ ... ... ... ... ... ~ өз ... бір бағыттағы кейіпкерлер Сонымен қатар
жазушының шығармасында Тоғжан, Әйгерім, Зере мен ... ... ... да ... ... бейнелер ретінде суреттеледі. Шығармашылық
қиялды түсіншілік, сәулет, ... ... ... ... өнер салаларына
тән деуге болады.
§ 4. ... ... ... ерекше бір түрі — арман. Бұл — актнв әрекетшіл қиял, ... бен ... орай ... ... игі ... ... ... қиялдау. Басқаша айтқанда, арман — келешектегі әрекеттсрге
арналған киял. Ол — шығармашылық қиял ... ... ... ... сатысы. Арманды бағалауда ескеретін жайттар: а) арманның ... ә) ... ... б) оның ... үшін ... бос ... түк те ... Бос қиялдың өмір үшін ешбір
пайдасы жоқ, ол — арманның тиімсіз ... Бұл — ... ... ... қиял
адамды белгілі бір мақсатқа не нәтижеге жетелемейді ...... ... ол әрі ... әрі ... сипатқа ие. Әрекет етудің орнына адам бос
қиялға ... онда оның бұл ... ... ... ... ... ... жігерсіз іс-әрекетіндегі қиялдың бір түрі — мұң. Мұн — адамның
бұрын басынан кешірген ... ... мен ... ... ... ... ... жүзеге аспауы туралы, оған себепкер ... ... ... Осындай қолайсыз бейнелердің тізбегі кім-кімнің болмасын
тынышын кетіріп, ойын ... Бұл — ... ... ... ... ... ... саналады. Әдетте, еркі күшті адам мұндай қолайсыз
қиялдан арылудьщ жолын іздестіріп, мақсатгы істі ... ... ... да, ... ... 5. Қиялдың даралық айырмашылықтары
Әр адамның қиялы әр түрлі. Бір адамнын қиялы бай, өрісі кең, шындыкпен
орайласып, тиісті мақсат-мүддені жүзеге асырумен, ... ... ... ... ... ... ... тар, жетілмеген, пәрменсіз. Шындыққа сай
келетін қиялдардың мазмұны терең олар өмір ... ... ... ... ... ... қиялы күшті дамыған адам
болған. Ол бір машинаны үш түрлі жолмен жасауға ... ... ... оны 48 ... ... ... ... Мұндай қиялдан жаңаны іздеп
табу, белгісіз нәрсені ашуға ұмтылу әрекеті байқалады.
Шындық нәрсенің өңін айналдырьш, теріс ... де ... ... ... ... де ... Мысалы,
біреулер мәселент шешерден бұрын бар ақыл-ойын сонын төңірегіне ... ... ... терең ойланаду, басқалармен кеңесіп, тәжірабе жасайды.
Мұндай іс-әрекетте адам өз ... ... ... ... ... өмір сүреді.
Қиялы әлсіз адамдар кітап оқыса, қызықты оқиғаларды ғана іздеп, оны
түгел оқымайды. Шын ... қиял ғана ... ... іс-әрекетке.
белгілі мүддені орындауға жетелейді, оның ... ... де ... ... 6. ... ойыны мен ересек адамдардың әрекетінде
қиялдың дамуы
Жаңа туған нәрестеде қиял болмайды. Бала ... ... ... бір ... ... ... байқалады. Екі жасар бала ертегі не әңгіме
тыңдап отырып жылап жібереді. Бұл факті жас ... ... ес ... қиял ... туа ... көрсетеді. Бала қиялының мазмұны бастапқы
кезде жұтаң, әрі ырықсыз түрде ... Өсе келе ... мен өз ... ... бала ... дамып, сапасы артады. Дамудың бұл
кезеніндегі өзгешілік — балалардың ойын ... ... ... туа ... Мұндай қиял олардың сюжеттік ойындарынан айқын
аңғарылады ... ... ... ... ... ... рөлді орындайды. Осындай ойын әрекеттерінен олардың қиялы
толыға түседі, жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... туындайды.
Ойын әрекеті бала қиялыи тәрбиелеп, дамытуда күшті рөл атқарады.
Сондай-ақ, ол ... ... ... ... дара
психикалық процестерін де дамыта түседі. Мысалы, құрылыс ойындары, ... үй ... ... ... т. б.
Жеткіншектер қиядың дамытудағы әрекет — сурет салу, Сурет салуда ... ... есте ... ... өздерінше шығарады. ... ... ... жүйелі дамуы ғылым негіздерін меңгерумен
байланысты. Олар өз қиялының өнімін енді сын ... ... ... ... жасауға ұмтылады.
Ересск адамдар қиялы олардың өмір сүрген ортасы мен ... ... орай ... ... Әр ... ... ... мен өнердегі орасан зор табыстар, өндіріс пен ауыл
шаруашылығындағы ... ... ...... ... ... ... өмір сүре алмайды, қиял шындық болмыспен ұштасып, адамды
жаңа істерге, меңгерілмеген нәрселерді игеруге, ғылым мен ... ... ... әдебиеттегі жаңа белестерге ынталандырьш отырады.
XVI тарау ЕС
§ І. Ес. Ес жайындағы теориялар
Адам өзінің өмірде көріп-естіп білгеңдерін, ... ... ... мен ... ... іс-әрекеттерін ұмыта бермейді. Олар
баста сақталады, қажет ... ... ... ... ... ... нәрселері мен құбылыс бейнелерінің,
көңіл-күйлерінің ойда сақталып, кажет ... ... ... ес процесі деп
аталад” Жүйке процесінін уақытша байланыстары ... ... еске ... бұл күйі ... ... ... жанғыртуда тану мен еске түсіру қызметі бірін-бірі толықтырьш
отырады. Қабылданған ... есте ... естң ... ... ... ... кайта жаңғырғаны естің мазмұны болып саналады. Адам өзінің,
басқалардың ойы мен бастан кешкен сезімдерін, іс-әрекеттерін сөз ... ... ... ... ... тану ес процестері болып саналады. Ес
адам тіршілігінде маңызды орын алады. Есте қалдыру адамның өмір ... ... есі ... ... ... ... онда ол жаңа ... дәрежесінде қалып қояр еді.Өмір тіршілігіне қажетті нәрселердің
бәрінің ес ... ... ... ... Ес осы ... психалогия
ғылымының даму сатысында өзекті ... бірі ... ... ... ... ... да ерекше маңызды. Есті осы заманғы
психология ғылымы тұрғысынан зерттеуде негізгі әрі ... ... ... ... ... ... ... мәселелер.
Қазіргі кезде ес туралы түрлі анықтамалар мен теориялық болжамдар бар.
Алайда, ... ... ... бір жүйеге түскен теория жоқ. Бұл жайт
ес процесінің осы кезге дейін әр-тарапты қызу зерттелгендігін, ол ... ... ... мен ... және ... ... бар
екендігін көр-сетеді. Соңғы жылдары ес психологиядан басқа ... ... да ... Осы ... бүгінде естің механизмі мен ... ... ... ... және ... бағыттарға қосымша үшінші бағыт — биохимиялық тұрғыдан ... ... ... есті ... ... кибернетика ғылымы тұрғысынан
зерттеуде де едәуір қальштасқан жүйелер бар.
Естің психологиялық теоркясы ес механизмін ... ең ... ... ... де, осы ... ... мен ... бағыттарға және теорияларға тарам-далады. Осындай тарамдалудың
негізі ретінде естік дамуындағы адамның белсенділік әрекеті алынады. Ал ... ... ... ... ... гөрі ... басты
мәселе етіп сол күйінде ... ... ... “таза” сананың
белсенділігін (субъектіні) алады. Бұл бағыт адам іс-әрекетінің материалға
қатысы жоқ деп ... ... ... сыңаржақты, үстірт пікірді
білдіретіндігі анық.
' ... ... ... тобы — ... бағыт делінсе де, оның негізгі мәеелесі мен өзекті ұғымы —
ассоциациялық байланыстар Осы ... ... ... ... жасалу
принципі болып саналады. Сөйтіп, екі түрлі елес пен ... ... ... бой ... Осыған орай есте әр түрлі сыртқы жағдайларға
байланысты пайда болып отыратьш ... ... үш ... ... ... ... ... пен уакытқа орай араласып келуі; ә) өзара
ұқсастығы; б) бір-бірінен айырмашылығы мен ... ... ... өзара қатынасынан ассоциациялардың мынадай үш түрі жасалады:
1) Аралас не іргелес ассоциащиялар (мысалы: түс (реңк) — ... 2. ... ... ... 3. ... ... (ақ —
қара; ұзын—қысқа т б } Мұндай ассоциация-лық принциптерді тұңғыш ... ... ...... грек ... ... (б. з. ... жж.) Атақты физиолог-ғалым И. П, ... ... ... теориясымен түсіндіріп, ми қабығындағы екі қозу процесінің
қабаттасьш ... ... ... сан рет ... ... ... уақытша байланыстар деп анықтады. Бұл ілім естің физиологиялық
теориясы деп ... ... ... ... ... ... да ... бойынша жүйкелік импульстер нейрон ... ... ... ізін
қалдырады. Бұл нейрондық модель теориясы деп те ... Осы ... ... ... мен ... дәрежедегі жүйке
қызметінің механизмдерінде естің сақталуы мен беку ... ... ... ... ... ... ... басқа клеткалар-дағы
дендриттермен жанасады, не өзі орналаскан клетка денесіне қайта оралады.
Жүйке ... ... ... ... ... пайда больш,
күрделілігі жөнінен түрліше қозулар ... ... ... ... ... жандануы -іске асады. Кейбір зерттеушілер
мұндай құбылыстар-жүйесін ... ... қалу ... субстраты деп есептейді. Мұнда сақталатын ... ... есте ... ұзақ ... есте ... ... отырады. Кейбір
зерттеушілер осындай есте сақтаудың негізінде бірыңғай механизм'-дер ... ал ... ... мұнда әр түрлі сипаттағы екі түрлі ... деп ... ... ... ... ... ғана ... биохимиялық теориясы. Ес механизмін нейро-физио-логиялық
дәрежеде зертгеу мәселелері осы кездегі биохимиямен ұштасады. Осы ... ... есте ... екі ... ... ... ... жорамал
жасайды. Бұл жорамал бойынша алғашқы сатыда тітіркендіргіштер тікелей әсер
еікеннен кейін мида ... ... ... пайда болып, олар
клеткаларда физиологиялық ... ... ... ... ... ... биохимиялық реакция пайда болып, жаңадан протейндер дейтін
белокты заттар ... ... саты тек ... ... ... Ол —
естің қысқа мерзімді физиологиялық механизмі. Ал екінші сатыда клеткаларда
химиялық өзгерістерге ... ... ұзақ ... есте сақтаудың
механизмі болып табылады.
Мұндай жорамалдардың шындығын анықтау ... ... ... ... ... Адам есінен уақытша танып
қалғанда, науқастанбастан бұрын көрген-білгендерін ... ... ... жайт ... ... ... әсер ... нәрселердің ізі-
электрохимиялық реакция-лардың биохимиялық өзгерістерге жетпей, басылып
қалатындығын керсетеді.
Естің химиялық теориясын ... есте ... ... ... ... ... ... молекулаларының бөлінуімен
байланысты деп санап, бұл генетикалық немесе нәсіл ... ... ... деп ... Ал ... не дара ... есі рибонуклеин
қышқылына байланысты (РНК) делінеді Мұның ... ... ... үшін
мынадай бір мысал келтірейік. Алматы қаласынан Ке-ген ауданы жаққа ... ... ... Машина сағатына 50 км жол жүреді. Сол машина 95
км жол жүргенде апатка ұшырап, ... ... ... ... соң одан ... кімнің кінәлі екендігін сұрағанда, ол 70—75 км-ге
дейінгі көргендері мен кездестіргендерін айта береді. Бірақ 75 ... 95 ... ... ... болган оқиғаларды айта алмайды. Оның ... ... ... ... ... ... есінде
сақталмағандығы.
Швеция биохимигі Хиденнің зерттеулері клеткаларда тітіркендіргіштерді
күшейтудің РНК затын көбейтіп, ұзак уақыт бойы химиялық іздер ... РНК өте ... оның ... ... ... дейінгі
сандар арасында болып отырады. Осындай биохимиялық зерттеулер арқылы
табылган жаңа мағлұматтар болашақта ... ес ... ... ... ... ... ... ес процессі — өте ... ... ... орай жоғарыдан төмен қарай дамып, бүтіннен бөлшекке —
организмнен мүшеге, одан клеткаға және керісінше ауысып отыратын ... ... ... әр ... ... ... зерттеу нәтижелері
бір-бірін толықтырып отырады-
§ 2. Естің ... ... әр ... ... ... ... ... аса
маңызды қызмет атқаратын болғандықтан, оның түрлері мен көріністері де
әрқилы. ... ... ... ... ... ... ... олар есте қалдыру, қайта жаңғырту процестерімен тығыз ұштасады.
Мысалы, адамда есту мен көру есі психикалық қасиеттер ... ... ... орай, ес мынадай үш түрге негізделіп бөлінеді: ... ... ... ... қимыл-қозғалыс, эмоциялық-
сезімдік, бейнелі- көрнекілік және ... ... ... ... ... ... ... еріксіз ес. 3. ... ... ... ... ест ... алатындығына қарай кысқа және
ұзақ мерзімді ... ... ... -ес. ... кейбір
түрлері арнайы аспап-мнемометр арқылы өлийнеді (34-сурет).
34-сурет. Есті өлшеу аспабы — мнемометр.
Қимыл-қозғалыс есі дегеніміз — ... ... ... оқу ... әр ... ... мен әрекеттерді есте қалдырып, оларды
қайта жаңғыртып отыру. Мысалы, кокьки тебу, ... ... ... қой ... т. б. ... бұл түрі ... ... қалыптастырудың
негізі болып табылады. Адамның бастан кешірген түрлі сезімлері мен эмоция
176
лық күйлерін есте ... ... ... ес деп атаймыз. Өз
айналасындағы нәрселер мен ... ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіш ретінде есіне тусіруі
амамды қызықтырьш, түрлі іс-әрекеттерді атқаруға жетелейді.
Эмоциялық ес бойынша адам ... ... еске ... не ... Өйткені, оның басынан өткен әр алуан жағдайлар оған
күшті әсер ... ... ... ... ... мәні тұрғысынан
алғанда, бұл естін, басқа ... ... ... ... ... ес ... мен құбылыстардьщ қасиеттерін, нақты
бейнесін ойда қалдырып, қайта жаңғыртуда айқын көрініс береді. ... ... ... ... ... бастан кешкен оқиғалар, дыбыс, иіс, дәм
жаңғыртылады. Осығай орай бейнелі-көрнекілік: ес — көру, ... ... ... ... ... та ... Егер ... дамыған адамдар үшін есту есі
мен көру_ есінің маңызы зор болса, ал ... ... ... ... ... иіс, дәм естері (түйсіктердід осы түрлеріндегі сияқты) өте
жақсы дамып, басқа естердің кемістіктерін толықтырады.Бейнелі ес, ... ... ... ... ... әрі өте нәзік түрде
дамыған болады.
Кейде эйдетикалық есі бар адамдар да кездеседі. Мұндай адамдар ... ... көз ... ... ... ... жеке қасиеттері мен
бөлшектерін айқын ажырата алады. Олардың ... ... ... ... ... ... ... саналады-
Сөздік-мағыналық (логикалық) ес біздегі ой, ұғым, ... ... ... ... ... арқылы. Із қалдырып отырады. Ойдың
қандай формасы болса да тілмен, сөзбен байланысты. Естің бұл түрінің сөздік-
мағыналық ... деп ... да ... ... ... ... кезінде біз сөз, не олардың мәнін есте ... ... ... ... есте ... ... ... қызметі басым болса, сөздік-
мағыналық есте екінші сигнал жүйесі шешуші рөл ... ... ... есте ... ... ал ... үзінділер мен сөз
тіркестерін, ... ... ... ... ... ... делінеді. Сөздік-мағыналық ес оқушылардың білім жүйесі мен оқу
материалдарын есте сақтауында жетекші мәнге ... бұл ... ... ... ... ... ннет-тілегіне, мақсат-муддесіне
Орай түрлі тәсілдерін ... оның ... ... ... ... және еріксіз естер. Естерді ерікті және еріксіз деп бөлу
орындалуға тиісті әрекеттердің маңыздылығы мен ... ... ... ... ... есте ... есте сақтау мен жанғьгр
ту, еске тусіру еріксіз ес деп аталады. Егер ... ... ... онда ... ес ... ... есте қад-дыру мен жанғырту, еске түсіру, жаттап алу
үшін ... ... ... Естің бұл түрлері бірізділікпен
дамып отыратын естің сатылары болып табылады. ... ... ... зор
орын алатынын әр адам өз тәжірибесінен жақсы біледі. Дегенмен, адам қажетті
деп тапқан нәрселері үшін арнайы амалдар қолданып, ерікті есте ... ... ... етіп отырады, Естің адам санасында тұрақтанып, жемісті ... ... бар. Олар — ... көлемі, тездігі, дәлдігі, ұзақтығы,
даярлығы (№ 2 сызба).
Қысқа мерзімді жәке түпкілікті ес. ... ес. ... ... ... есте ... үшін адам тиісті әдіс-тәсілдер қолданьш, оны
қалай да жадында қалдыруды ... ... Бұл сол әсер ... ... ізінің
консолидациясы немесе мағлұматтардың есте берік қалуы деп ... ... ... ... ... ... нәрселердің бейнесі адамның көз
алдына елестеп, құлағына дауысы ... ... ... ... ... бұл ... ... алынған хабарларды есте сақтап, оларды
қайта жаңғыртуда ерекше маңызы бар. Естің бұл ... ... ... ес ... Ал ... ес қабылданған нәрселерді, құбылыстарды олардың белгі-
қасиеттерін, тиісті материалдарды есте сақтау, оларды бірнеше рет қайталау
арқылы ұзақ уақыт бойы есте ... ... есте ... тағы ... — әсер ... ... ұзақ ... созылуына және адамның
арнайы мақсатына да байланысты. Сондықтан, нәрселер ізінің консолидациясы
қабылданған ... ... ... Мағынасына түсінбей,
нәрселердің әсерін ... беру мида ... ... ... еске ... ... ... пен ауызекі тілде қысқа мерзімді ес ... ... ... деп те ... ... психология ғылымында ол оперативтік ес рлі амал-тәсілдер
есі) деген атпен ... ... ... ... Ес ... ... ... адамдардың
іс-әрекет сипатына орай жүргізіледі де, олар өзара тығыз ұштасыц, бірін-
бірі толықтырып отырады. ... ... ес ... ... ... не ... де болады, Сондай-ақ, кысқа мерзімді не түпкілікті болуы
да мүмкін. Осы ... ... ес пен ... ес ... есте қалдырудың
екі түрлі басқышы больш ... ... ... ес ... ... көпір тәрізді. Онсыз түпкілікті еске хабарлар келіп түспес еді.
Барлық ес ... ... ес ... ... 3. ... ... сипаты
Ес — курделі психикалық процеес, ол бірнеше дара процестерден тұрады.
Олардың негізгілері: есте қалдыру, қайта жаңғырту, ұмыту.
Есте ... ...... қабылданған бейнелер мен
материалдарды, олардың мәнін есте бұрынғы сақталғандармен байланыстырып
отыру. Есте ... ... ... ... біз ... ... ... нәрселер мен кұбылыстардан, болмыс пен ... өмір ... ... ... ғана ... ... ... етеміз. Есте қалдыру арнайы есте калдыру, еріксіз есте қалдыру ... ... ... есте ... адам ... арнайы мақсат қоймайды.
Ал ар-найы есте қалдыру үшін ... ... ... 1} ... ... ... ... ұмтылу; 2) есте қалдырудың қоғамдық, тәжірибелік мәнінің адам
қажетін? ... ... 3} есте ... ... ... жемісі мен оның ішінен еске түсерлік түйінді мәселелердің
ізін, мәнін ... 4) сол ... ... үшін ... ... тығыз ұштастыру; а) қабылдаған нәрселердің байланыс жуйелерін,
тірек боларлық желісін табу; 6) қабылдаған әрселерді өз сөзімен ... ... ... есте ... жеңілдету; 7) өз еңбегін, оқуын
дұрыс ұйымдастыра білу; 8) сапалы ... ... ... отыру.
Мұндай талаптарды орындау адамның ақыл-ой кені болып саналатын ес пен
жадында сақтауын дамытып отыруға пайдалы ... ... ... ... әдісі мен жемісті болуы кажетті материалдарды
жаттап алуға байланысты. Бұл тәсілдің де өзіндік амал-әрекеті, ... ... ... ... бола ... ... есті ... арналған
жаттау тәсілін — мнемоника деп атайды. Бұл атын сөзінен шыққан. Мәнісі ... алу ... есті ... ... ... ... ... жемісті болу
арттары № 2, 3 сызбаларда көрсетілген.
§ 4. Қайта жаңғырту, тану мен ... ... ... және арнайы болып екіге бөлінеді. Еріксіз қайта
жаңғырту — мақсатсыз. Мысалы, музыканттың ... ... ... ... ... ... ... мақсат болады. Оған адам өзінің
ерік-күшін жұмсайды, арнайы әдіс-тәсілдер қолданып, бұрынғы қабылдағандарын
қайта ... ... ...... ... ... кезіккенде көрінетін қайта
жанғыртудағы қарапайым түрі. Тану қабылдау дәрежесіне орай ... ... ... бұрынғы көргенін бірден айнытпай таниды, енді біреулер
тіптен тани алмай қиналады. Тану ұқсатумен де байланысты. ... адам ... ... ... ... ... бір ... есіне түсіріп, айналадағы
нәрседерді соған ұқсатады.
Ес елестері. Жаңғырту бейне түрінде де болады. ... ... мен ... жоқ ... ... еске түседі, Соған орай көрген
нәрсенің бейнесі көзге елестейді, ал ... ... ... ... ... процесіне бірнеше талдағыштар қатысады.Елестетулерді
сөзбен айтып та, ... мен ой ... ... да тудыруға болады.
Елестетулер жалқы және жалпы сипатта да болады. Бір ғана ...... ал ... ...... ... ... жеке-жеке
қабылдау нәтижесінде пайда болатын ... ... ... ... ... елестетулерге қарағанда, солғын, көмескі
болады. Адамның тікелей сезімдік танып ... мен ... ... ... ... ... ... — елес деуге болады. Өйткені, елес
ойлау әрекетінде ... мен ... ... қасиет-белгілерінен
елестеген жалқы нәрсенің қасиет-ерекшеліктерін ғана ... ... ... ... ... ... есте сақтамайынша, тани
алмаймыз. Ұмыту дегеніміз — қабылданғанды, есте қалдырғандарды қажет болған
кезде еске түсіре алмау, ... ... еске ... мен ... қателесіп
жанылысуы. Ұмыту жүйке қызметінің күйіне байланысты. Жүйке жүйесі ... не ... ... адамда ұмытшақтык күшті болады. Ұмыту
қабылданған материалдардың нашарлығына да байланысты. Жүйке ... орай ... ... ... жиі ... береді.
Мәселен, аты әлемге әйгілі табиғат зерттеушісі, ғалым Қарл Линней әбден
қартайғанда өзінің 40—50 жыл ... ... ... оқып отырын: “Шіркін-
ай, мен осындай шығарманың авторы болсам”,— деп таңырқапты. Атақты жазушы
Вальтер Скотт “Айвенго” атты романың ... ... ... ... ... ... ... айыққан соң В. Скотт өз романынын қай ... еске ... ... Мұндай құбылыс психологияда амнезия ... және бұл ... ... ... өшу ... ... ... ұмытылған байланыстар бір кезде жаңғырьш, еске түседі. Бұл ес
процесінде ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс
кезінде немістерде тұтқында болған Ресей солдаты Германияда ұзақ ... ... ... ... ... Еліне келген соң ... ... ... бұрын меңгерген неміс тілін мүлде ұмытып қалады. Ауырып, ауруханаға
түседі. Бір ... бойы ... ол ... ... ... ... кеткен.
Осы орайда, уақытша ұмытуды сақтық тежелу деп атайды. Ұмыту — жүйке
клеткаларьшдағы тежелу процестерінің дамуы. Адамның ... ... ... есте ... ... ... болса, оны проактивтік тежелу, ал
бұрыннан есінде сақталған ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жайттар мағынасы ... ... ... жиі ... ... ... ... сабақ
кестесін жасауда осы мәселені айрықша ескеру қажет, яғни бір ... ... ... ... ... ... келетін пәндерді араластырып отырған жөн.
§ 5. Естің даралық ерекшеліктері
Әр адам есінін өзіндік ерекшеліктері болады. ... ... ... анық. жаңғыртады. Кейбіреулер белгілі бір нәрсені, суретті, ... ... енді ... ... саз ... ... ... қалдырады.
Ес осындай ерекшеліктеріне орай типтерге бөлінеді. Мә-селен: көру есі, есту
есі, ... есі, ... ес. Көру ... ... адам ... ұзақ ... есінде сақтай алады. Ұлы ақьш А. С. Пушкиннің есту есі өте ... ... Есту ... ... мен ... — қазақ ақындары мен
жырауларына да тән қасиет.
Ес процесі есте қалдыру мен ұмыту ... ... ... ... төрт ... ... ... Ұмыту:
1. Шапшаң Баяу
2. Баяу Баяу
3.Шапшаң Шапшаң
4.Баяу Шапшаң
1-типтегі есі ... ... мен ... ... ... рет
оқыса да, тыңдаса да есінде ... ... Есті ... ... ... ...... әр қилы іс-әрекет-тері, Адам өміріндегі аса
маңызды психикалық процесс — ес — ... ... ... ... ... қорымен үнемі байытып, өрістетіп отыруға ұмтылу ... ... ... ... ... МЕН ЭМОЦИЯСЫ ЖӘНЕ
ЕРІКТІ ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ СИПАТЫ
ХУІІтарау. ЗЕЙІН
§ 1. ... ... ... ... ... ... те, жеке адамның қасиеті
де болып саналмайды. Сөйтсе дс ол әрқашан ... өмір ... ... ... ... тікелей катысты болып, оның қызығуынг бағытын
көрсетеді. Зейін — кез-келген психикалық процестің тұрақты бір жағы. Сөйтіп
ол адам ... ... әрі ... ... ... ... — сананың белгілі бір нәрсеге бағытталып, оның айқын бейнелеуін
қамтамасыз етуі, Оны ... бір ... ... ... және ... адамның белсенділігін білдіреді. Психика-ның ерекше ... ... ... ... ... қальштасады. Мұндағы қажетті шарт —
объектіні таңдап алып, сананы сол объектіге ... ... ... ... да, адамның өзінің ішкі психикалык, күйлеріне де ... 2. ... ... негізі
Зейіннің физиологиялық механизмі өте күрдслі. Оның негізі — ... әр ... ... тұрған сезгіштік қызметі, Сезгіш дегеніміз — ми
қабының төменгі қатарында орналасқан ретикуляр-лық формациялар деп ... және ... ... ... ... өрлеуші
төмендеуші дейтін екі түрі бар. Ол бір ... ... ... күшей-тіп, ми қабығына талғап жеткізіп ... ... ... айқындығы реттеледі (35, 36-суреттер).
Ми алаптары жұмысының реттеліа (қозып. тежсліп) тұруы ... ... ... жүзеге асады.
Әр түрлі импульстар жоғарыдан (ми кабығынан) теменгі ми алаптарына {ми
бағанасы т. б.) ... ... ... бағындырады. Бұл төмендеуші
ретикулярлық формация деи аталады 1958 — 1960 жж. АҚШ ... Г. ... ... ... ... төменнен жоғары ми алаптарьша жетіп,
олардың жұмысына ... ... ... ... ... Мұны ... формация дейді.
35-сурет. Өрлеуші ретнкулярлық формация.
іб-сурет Төмендеуші ретикулярлық формация
Зейін механизмі мидың ... ... ... И. ... ... шартсыз рефлексіндегі “Бұл не?” деген тандану рефлексіне
байланысты. Бұл ... ... мәні ... ... ... ... жаңа ... жауап беруі болып табылады. Адамдағы
аңғару рефлексі — туа ... ... одан ... ... ... ... ... көрінеді. Зейіннің
физиологиялык негізін қозудың оптималдық ошағы деп ... ... де ... болады. Миға көптеген тітіркендіргіштер бір
мезгілде әсср ... ... ... ми ... ... ... әр түрлі қозу ошақтары пайда болады. Қозудың оптималдык, ошағының
қаркынды болуы мидағы өзара индукцня ... ... ... ... ... Тітіркендіргіштердің өзгеруі не
олардын, ми қабының бір ғана бөліміне ұзақ уақыт бойы әсер етуі ... ... орай бір ... ... ... ауысьш отырады. Тәлім-тәрбие
істерінде мұғалімдер мен тәрбиешілер ... ... ... ... сүйенеді. Мәселен, “Балалар, дұрыстап отырыңдар, кане, қолдарыңды
партаға қойып, маған қараңдаршы!” деу арқылы ұстаз ... әсер ... ... ... ... аударады.
Әйгілі физиолог ғалым Л. А. Ухтомский (1875— 1942 ж.) ми кызметінің
заңдылықтарын зерттей отырып, доминанта приципі ... ілім ... ... бойынша мидағы қозу ошағының белгілі бір алабындағы қозу ... ... ... ... ... ... ... пайда 'болған
қозу ошақтарың те-жеп қана коймай, оларды өзіне бағындырьш, ... ... ... ... ... ... зейіннің бір затқа ғана
ерекше бағытталып, ... ... ... ... ... ... ... Зейіннін шоғырлануын адамнын белгілі бір іске
ықылас-ынтасьшен берілгендігінен көруге болады. ... ... сырт ... де байқалады..
37-сурет. Орталык жүйке жүйесіндегі доминанта принципі қызметі.
Д — доминанта орталығы, С — ... ... ... ... өзге ... ... ык,-палы.
 
 
Мысалы, адам бір нәрсеге зейін салғанда, қимыл-қозғалыс тежеліп, сезім
мүшелерінің бәрі сол ... ... ... К. Д. ... ... ... зейіннің алатьш орньш ерекше атап көрсетіп, “зейін
адам санасы арқылы ... және одан ... ... ойды аңғартатын адам
жанының жалғыз ғана есігі болып табылады”1 — ... ... Онын бұл ... ... беру ісі мен ... ... зерттеулерде
күні бүгінге дейін өзінің дәлелдеп келеді.
§ 3. Зейіннің құрылымы мен түрдері және қасиеттері
Зейін адамның еркіне қарай ырықты, ... және ... ... ... ... ... психологиялық әдебиеттерде бірнеше синонимі бар.
Кейбір зерттеулерде ол пассивті зейін, енді бір ... ... ... ... Бұл екі түрлі атау да мәні ... ... ... ... Пассивті зейін ... ... ... үшін ерік ... қажет емес екендігін білдіреді. Ал ырықсыз
зейінді эмоциялык деп атау зейіннің объектісі және соған ... ... мен ... ... ... ... ... мәнісін
білдіреді. Сонымен, ырықсыз зейін деп сананың белгілі объектіге бағытталып,
соған ... ... Сан қилы ... ішіңен күші басьш
тітіркендіргіш зейінді өзіне еріксіз аударады. Мысалы, сөреде қатар тұрған
кітаптар арасынан мұқабасы қызыл ... ... көз ... ... ... ... ... көзге әсер ету коэффрциентінің күшті екендігінде. Осы ... ... ... сөз ... ... өзіне жөнді аудара
алмайды. Ал мәнерлі, әсерлі сөздер адамның ... ... ... ... ... ... адам ... өзіне аударуы ... ... ... ... жаңалығы да
ырықсыз зейін тудырады. ... жаңа ... ... не ... жаңа ... көріп қалсақ, оған еріксіз назар саламыз. Зейіннің
осындай қасиеттерін ескеріп, сабақта ... ... ... ... ... бермек. Әсер етіп тұрған тітіркендіргіштің басталуы мен
аяқталуы — ырықсыз зейінді тудырудың ... ... ... ... ... ... әсер ... нәрселер де
ырықсыз зейін тудырады. Мысалы, бояуы қанық заттар, құлаққа ... ... хош ... өсімдіктер мен нәрселер, Адамды ... ... де ... ... еріксіз аударады. Көркемөнер
туындыларының адам сезіміне күшті ықпал етуі де ырықсыз зейін ... ... мен ... ... ... ... Ырықсыз зейіннін,
тұрақты болуы адамның ықылас-ынтасы мен қызығуының артуына байланысты.
Ырықты зейін ерікті немесе активті ... деп те ... ... бәрі ... ... ... ... адамның шешуші
рөлін көрсетеді. Сананың әрекеттің белгілі шарттарымен банланысты болып,
бір ... ... ... ... дейміз. Ырықты зейіннің
псадологиялык мазмұны адамның іс-әрекетіндегі алға қойған ... ... ... ... жүргізуші шофер, есеп шығарушы бухгалтер,
тәжірибе жүргізуші ғалым алдын-ала мақсатың белгілеп, оны ... шығу ... ... әрекетін бағыттайды. Олай етпеген жағдайда мақсатты ... ... ... ... ... істерінін, бәрі де балалардыа ррықты зейінін
қальштастырьш, дамытыи отыруды қажет етеді, Бұл үшін ... ... ... ... шама-шарқына қарай қызықты етіп ұиымдастырылуға
тиісті. Талпынысының нәтижелі ... ... ... ... ... ... оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай түрлендіре жүргізіп, әр ... ... ... ... ... ... аударып отыру керек.
Жұмыс орнының қолайлы болуы —• ырықты зейіннің. тұрақты болу ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіштер алаңдатпауы
керек. Мысалы, сабақ үстінде айтылған артық сөз баланың ... ... ... ... Ырықты зейінді дұрыс ұйымдастырудың маңызды
шарты — ... ... ... ... ... ... ... болады. Адамның сырқаты, жан қинайтын бөгде ойлар т. б. ... ... ... ... ... күшейту үшін сөз арқылы
қайталап айтып, алға ... ... ... ... Әрқилы
жағдайларда жұмыс істей білу мен ... ... де ... ... ... ... етеді.
Адамнын күрделі мәселелерді шешуі, орфографиялық ережелерді қолданып
жазба жұмыстарын дұрыс орындауы, жаңа терминдер мен шетел тілін ... ... бәрі де ... ... ... іске ... зейін — зейіннің ерекше түрі. Атынан көрініп ... ... ... ... ... ... үйреншікті зейін- дегеніміз —
қажетті әрі құнды больш саналатын ... адам ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар. Ол қызығу ... ... бұл ... ... ... ... тіршілік мақсатына
сәйкес мүд-делі әрекетіне байланысты. Мұндағы маңызды нәрсе — ... ... ... ... ... ...... өзіндік
ерекшеліктері мен еңбектену әдеттерінің жемісі. Кейбір адамдар ауыр ... өзін аса ... ... ... тындыра береді, Мұндай
жағдайларда ырықты зейін үйріншікті зейінге оңай ауысады. Ондайда ... да ... ... жоғарыда қарастырылған үш түрі де ... ... ... ... ... түрлері алма-кезек өзгеріп, бір-
біріне ... ... ... ... ... ... зейінін сабаққа
бағдарлаумен ғана шектеліп қоймай, олардың өз ... ... ... ... ... баса ... бөледі.
Сырткы және ішкі зейін түрлері. Объектісінің орналасу-жағдайына орай,
зейін сыртқы және-ішкі болып бөлінеді. Зейінді ... мен оның ... ... ... үшін ... және ішкі зейіндер адамның дене
әрекетін меңгеріп, реттеуге бағытталған. Мұны ... ... деп ... Ішкі ... — сананың ішкі іс-әрекетке, ішкі дүниеге бағытталуы.
Зейіннің бұл түрі ... ғана тән. Ол ... ... ... ... ... ... шолып біле алмайды. Сыртқы және ішкі зейіндер бірін-
бірі тежеп отырады.Себебі, сананы сыртқы әрі ішкі ... бір ... өте ... Ішкі ... ... ... елестер, ойлар.
Бұлар адамның шртқы қимыл-
дары, ... ... жеке ... ... ... дене мүше-лерінің
түрлі қимыл-қозғалыстары арқылы байқалады. Ішкі зейіндер — сана мен өзіндік
сананың ... үшін ... ... ... адам болашақ қимыл-қозғалыстарын,
олардың нәтижесін болжай алмайды. Ойлай білу, ой арқылы әрекет жасау ... ... ... Ішкі ... қалыптаспайынша, адамның ақыл-
ой, эстетикалық жағынан дамуы мүмкін ... ... ... ... үшін ... ... мен ... көрсетілген қылықтарға зейіи аударып, талдау жасау саналы
әрекетті жетілдіре түседі.
Ұжымдық, ... ... ... ... Ұжымдық зейін — бір сыныптағы
барлық оқушының зейінін белгілі бір іс-әрекет түріне ... ... ... ... өтуі ... Бүкіл сыныптың зейінін ұзақ мерзім
бойы бірқалыпты ұстау мүмкіи емес. Бірен-саран ... ... ... ауын ... де ... ... іске ұмтылған ұжьш ішінде зейіні
ауытқитындар да ... ... ... ... не ... ... рөл атқарады.
Топтық зейін — бір ұжым ішіндегі жеке топтар зейінінің шоғырлануы.
Топтық зейін ... ... ... мен ... ... қажет. Бул — зейінді ұйымдастыру-дың оқушы үшін де, мұғалім
үшін де қиын ... ... ... ... үстінде бірін-бірі алаңдатады.
Осындай кедергіні жеңу үшін олардың тапсырманы мұқият орындап ... ... ... оны ... ... бөліп жоспарлау керек болады.
Дарадық зейін өз міндетін орындауға әр адамньщ сана-сын бардарлап,
зейінін шоғырландырады. Бұл — ... кісі өзі ... есеп ... ... аса ... түрі.
38-сурет. _ Зейіянің көлемін елшейтін аспап — тахистоскоп.
Зейіннің ... ... ... ерекшеліктерімен сипат-талады: а)
көлемі, ә) бөлінуі, б) ... в) ... г) ... ... көлемі — адамның бір көргенде-ақ қабылдаған нәрселерінің
саны. ... ... ... үшін ... ... қолданылады (38-сурет).
Зейін көлемін анықтау үшін уақыттың 1/ІО секунт ішінде 10—12 нәрседен
тұратын сандар, әріптер не түрлі кескіндер жиынтығы ... Осы ... ... қабылдау әбден жеткілікті, бірақ, көрінген барлық ... ... ... ... ... ... адам тек ... нәрсенің
ғана атын анықтап, өзгелерін жөнді байқай алмайды. Ал көріп тұрған ... ... ... үшін ... уақыт керек. Ересек адам
зейінінің көлемі өзара байланыссыз 4—6 нәрсеге тең Егер әріптерден ... ... онда ... әріптердің саны едәуір көбейеді. Бірақ бұл
жағдайда сөздің өзі ... бір ... ... да, ... кісі сөз
әріптерінің орны ауысканын, кейбіреуінің түсіп қалғанын, дұрыс жазылмағанын
аңғара алмайды.
Нәрселерді топтастыру арқылы зейіннің көлемін ... ... ... ... ... ... кедергі болмауы керек. Нәрселерді
топтастыру және оның ... ... ... ... процестерінін
дамуымен тығыз байланысты болуы қабылдаудағы бөлік пен ... ... ... мен ... ... айқын көрінеді.
э) Зейіннің бөлінуі деп адамньщ кез-келген іс-әрекеті үстінде зейіннің
бір мезгілде ... ... ... ... Бір ... ... әрі ... қосу мен азайту амалына есеп шығарып көрсек, мұның
оңай емес екенін бірден байқаймыз. Мұндайда бір ... ... ... ... ... процесінде зейін бір-ақ нәрсеге ауады. Себебі,
оньщ физиоло-гиялық негізі — ми ... ... қозу ... ... өмірдегі іс-әрекетінде адам өзінің зейінін бөле
білуді ... ... ... ... жас ... өз зейінің бірнеше
объектіге бөле ... ... ... ... көре ... айтып тұрьш, қате жіберуі де, оқушылар жауабындағы қателерді байқамай
қалуы да мүмкін. Мұғалім назары негізінен өзі айтып тұрған ... ... Өз ... ... ... ... тәртіп бұзып отырғанын да
байқамайды. Дегенмен, ұстаздық тәжірибесі біртіндеп ... ... оқу ... ... мен түсіндіруі жеңілдейді, зейінінің оған
бөлінуі де ширап, сыньшты ... ... ... ... ... зейін
аудару іс-әрекет үстінде дамып, бірте-бірте адамның жеке басының маңызды
сапасына ... ... ... — адам ... белгілі бір объектіге айрықша
бағытталуы. Зейіннің шоғырлануы оның көлемімен, бөлінуімен де ... ... ... ... саны неғұрлым аз болса шоғырлану
соғұрлым күшті болады. Іс-әрекетті дәл және ойдағыдай орындау үшін ... ... білу ... ... ... есеп ... отырған
оқушы зейінін тек есептеуге, таңбаларға ғана аудармаса, онда ол есепті
дұрыс шығара алмайды. Зейін ... ... ...... ошағы туғызатын, бір уақытта пайда болатың ... ... ... себебінен ми қабының аз ғана бөлігінде күшті қозу
пайда болады.
в) Зейшнің тұрақтылығы .деп оның ... ... ұзақ ... ... ... ... бұл қасиеті жүйке процестерінің ... т, б, ... ... ... ...... ... сипат. Ол зейін толқуынан көрінеді. Зейіннің толқуын
қосарланған ... ... ... ... Егер ... салынған
суретке бірнеше мннут қарасаңыз, кіші квадрат үлкен квадраттың не алдына
шығып, не артына кетіп, түбі сияқты ... ... ... осы аз ... ... ... орналасуы құбылмалы болып көріне-ді. Бұл
тәжірибе-мысал зейіннің толқуына арналған.
39-сурет. 'Зейіннің ауытқуы.
Физиологиялық тұрғыдан алғанда, ... ... ... ... бір ... ұзақ мерзім бойы қозуы деуге ... ... ұзақ ... бойы қозу ... ... оньщ ... Мұндай зейін тұрақтылығынан адамның жоғары жүйке ... ... ... ... ... ауысуы деп оның бір объектіден екінші объектіге әдейілеп
көшуін айтамыз. Зейіннің ... ... ... — оның ... ... ... кезінде адам бір объектіден екінші объектіге
көшеді, ал зейінді ауыстыру белгілі максатқа байланысты өзгереді. ... адам ... жаңа ... ... ... бір ... ... не сол объектінің бір қырынан екінші қырына ... ... бұл ... ... ...... оптималдық ошағының
тежеліп, жаңадан жасалуы. Зейіннің ауысуы жүйке процестерінің ... — қозу мен ... тез ... ... ... Жүйке
процестерінің баяулығы зейіннін ауысуын қиындатады.
Зейіннің ауысуы объект ерекшеліктеріне де байланысты. Алғашқы сабақта
математикадан бақылау жұмысын ... ... ... ... ... ... ... соғады. Өйткені, олардың санасында әлі де ... есеп пен ... ... жаңа ... мен ... ... деген ойлар тұрады. Зейінді күшті тітіркендіргіштен әлсізге ... да қиын ... ... ауысуын оңайлату үшін әрбір нәрсенің
қажеттілігі мен оған ... ... ... ... ... ... байланысты және олардың іс-
әрекет кезінде өзара үйлесімді болуына ... ... ... 4. ... және адам ... типтері. Зейіннің адам
өмірінде адатын орны
Адамның зейінділік күйіне тән нәрселер: ... ... ... ... және ерік күшінің әсерімен істі ойдағыдай орындап шығуы үшін
жан дүниесінің ... ... ... ... ырықты зейін басым
болады. Зейінділік күй — адамның мүдделі ісі мен ... ... ... ... Бұл ... ... зейін басым болады. Зейін
күйікің тағы бір ... ... ... ... ... ерекшелік. Ауыр жүмыстан шаршау, терең ойға бату, ... ... ... ... кісі ... шашыратып, оны алаңдауға ұшыратады.
Соның салдарынан зейін-сіздік туады.
Адамды мінез сипатына қарай зейінді, ... ... ... ... ... ... ... бір түрлері қосарланып,
зейінділікті тудырады. Еркі күшті, алдына ... ... ... ... талпынушы кісіге ырықты және үйреншікті зейін тән. бұл жағдайда
зейіннің ауысу шабандығы, бөлінуінщ нашарлығы ... ... ... — бір ... ден қоя ... ... ... айту, өзге
адамның жан дүниесін байқай ... ... ... ... ... ерекшеліктер баска адамдардың тағдырымен санаспайтын
немқұрайдылықты туғызады, Адам бір нәрсеге ... ал өзге ... ... ... Бұл ... ... ... талғампаздығын
көрсетеді. Ой талғамының дәлдігі, қолға алған істі аяғына дейін ... жан ... ... ... ... ... мінез — бәрі
де адам зейінінің типтік сипаттарьш ... ... ... ... ... ... темперамент
ерекшеліктерімен байланысты ... адам ... кез ... анық ... тұрады,
Осы ерекшеліктері мен сипаттарьша орай зейін адамның психологиялық
құрылымында айрықша орьш алып, оның іс-әрекет ... ... ... ... Бір сөзбен түйіндегенде, зейін — адамның саналы
әрекетінің жалпы психикалық дүниесінін ... ... ... ... СЕЗІМ
§ 1. Сезім мен эмоция туралы түсінік
Сезім деп аталатын ұғым күнделікті тіршілікте жиі қолданылып, түрлі
мағынада айтылады. “Не ... ... ... ... ... ... процессі түйсік ретінде қолданылады. Бірақ, сезім мен ... ... ... ... ... да. ... де ... мағынасы
бар сезіммен шатастыру, әрқайсысын жеке дара танымдык, ерекшеліктері бар
процестерге балау — қателік. Алайда, ... ... ... ... ... ес ... жеке ... байланысты. Өйткені, адамның бойынан,
түрі мен келбетінен оның жан дүниесінін, мазмұны және жүйесі осы ... ... ... ... ... қайнар бұлағы — бізді қоршаған болмыс, объективтік
шындық. Сезім адамның ... және ... ... не ... ... туындап отырады. Қазіргі
кезде психологиялық әдебиеттер мен ... өмір ... ... ... ұғымдары бір
194
хағынада қолданылып жүр. Егер бұл ұрымдардың ... ... ... болсақ, онда екеуінін, арасында елеулі айырмашылық бар екенін
аңғарамыз. Сонымен, сезім ... ...... ... өзге ... ... ... мен
құбылыстарға көніл-күйінің қатынасын білдіретін және оларды бейнелейтін
психикалық процесс.
Сезімнің психикалық процесс екендігін білдіретін тағы бір ... ... адам ... байланысты әрбір процеске белгілі бір түрде реңк
беріп тұратындығы. ... ... ... ... әсер ... оны
қуантады, шаттық сезімге бөлейді, Ал кейбірі ренжітіп, тіпті тұңғиыққа
батыруы мүмкін. Адамның сезім ...... ... таңдану, наразылық
көрсету, ызалану, кектену, қарқылдап, көзінен жас аққанша күлу т б ... ... ... ... ... ... сан ... мен олардың пайда болуы әлеуметтік-қоғамдык ... ... ... ... қанағаттандырудың
мақсат-мүдделеріне байланысты. Сезім ұғымының кең мағынада қолданылуы жалпы
көңіл-күйді, ал эмоция сол көңіл-күйдің ... бір ... ... ... ... ... уақытша көрініс-
“Эмоция” ұғымының төркіні — “емовера> деген латын сөзінен, “эмоцион”
дейтін француз сөзінен шыққан.Қазақша мәні — тітіркендіру, толқу. Бұл — ... ... және ішкі ... ... ызалану,қаһарлану, корқу
мен шаттану сияқты жағдайларының көрініс ... ...... мен
жануарлар дүниесінде де көрініс беретін кейіп. Эмоциялық күй ... ... ... нәтижелерге жеткізеді немесе
көңіл-күйін жабырқатьш, іс-әрекетін бейберекетсіздікке ұшыратады.Сезім ... адам ... мен ... ... әсер етуі ... ... сезім тудырса, ал ұнамсыз не теріс әсер етуі астеникалық — әлсіз,
жағымсыз сезім тудырады.Стеникалық сезім жүйке ... ... ... ... ... тежелу жасап, адамның әрекет-
шілдігін әлсіретеді. Сөйтіп, адамның ... күйі және оның ... ... ...... — жан дүниесінің жандануы мен ... ... ... бар ... ... Сонымен, эмоция
дегеніміз — ... ... ... ... ... ... туатын психикалық күйлер.
Адам эмоциясы, негізінен, тіршілік ортасы мен әлеуметтік жағдайларға
байланысты және ол тарихи даму жағдайына ... Ал ... ... ... ... тіршілік ету жағдайына ғана бейімделеді.
Дегенмен, ... адам мен ... тар ... тән — ... ... еліктеу, таңдану, қуану, мұңаю сияқты түрлері бірдей болады. Адам
өмірінің сан қилы салалары мен қоғамдық-әлеумегтік ... ... сана ... жаңа ... пайда болуына себепші болды. Ч-
Дарвин осы ... ... ... ... мен ... ... ... эволюциялык даму тұрғысынан дәйектей отырьш, сезімнін тек ақыл
иесі — адамдарға тән ар мен ұят, ... ... ... ... ... ... ... 2. Сезім мен эмоцияның физиологиялық негіздері
Өэге психикалық процестер сияқты сезімдердің дё табиғаты сырттан ... ... ... ... ... ... ... Сезімдердің физиояогиялық негізі басқа психнкалық процестермен
салыстырғанда әлдеқайда күрделі Сезімнің сыртқа тебуінде ... ... туып ... процестер жетекші болғанымен, еезімдер мен эмоциялар-
дың физиологиялық негізі бұл процестермен шектелмейді. Ми қабынан да бұрын
пайда болған оның ... ... ... және ... ... процестер де бұл қызметке қатысады. Ми жарты шарларының қабында
сыртқы және ішкі әсерлерге ... ... ... ... ... ми қабының астыңғы қабат ... мен ... ... ... ... және ... қоздырады. Соның әсерінен қан
тамырларының қимыл реакциясы күшейеді, беті қызарып, бозарады, қанм ... ішкі ... ... ... ... ... Ми ... қабаты мен вегетативтік жүйке жүйесінде өтіп жататын физиологиялық
процестер шартсыз рефлекстердін жүйкелік механизміне ... ... ... үшін мк ... ... ... мен көру, төменгі
және вегетативтік жүйке жүйесінін орталықтары ерекше ... ... ... рецепторлардан келетін қозулардың барлығын көру
төмпегінен өтіп, ... ... ... ... ... ... Ал -организмде жоғары сезімдер болмай, төменгі, қарапайым ,қорқу.
долдану, қарын ашу. ... ... ... ... болса, олардың
рефлекстік доғасы миға жетпей-ақ, оның астыңғы қабатында түйісіп ұштасады.
Эмоцияның мұндай физиологиялық- негізі жүйке жүйесінін, арнайы ... ... ... ... (оның өрлеуші және төмендеу-ші екі түрі
бар) байланысты болып, ... ... ... Ал ... ... ... ... көру төмпегінің астыңдағы гипоталамуста
және мидың өте ерте дәуір-лерде қалыптасқан ... мен ... ... ... ... ... лимбикалық жүйесінде орналасқан
орталықтар арқылы белсенді түрде қызмет ... ... ... ... ... ... әсер ететін фактор —-екінші сигналдық жүйе. Екінші
сигнал жүйесі арқылы сезімдер мен ... ... ... ... шығып, адамның санасымен байланысады. Сөйтіп, адам
сезімдерінін өрісі ... онын ... ... ... ... эстетикалык, сезімдері жетіледі, олар қоғамдык-әлеуметтік
сипатка ие болады. Сөйлеудің арқасында эмоциялык, тәжірибені мақсатты ... ... ... ... ... мен ... ... отыруға
кең жол ашылады.
§ 3. Сезім мен эмоцияныч әлпеті
Көрнекті қазақ ақыны С. Торайғыров тіршілік әрекетінің өзгеруіне ... ... ... де ... отыратындығын айтып, оның сыртқа тебуін,
яғни эмоция күшін ... ... ... ... сыртка шықпас түрі
бар ма? Оны ... ... күші бар ... Ең алдымен, сезім тыныс алу
мүшелері мен қан тамырларының жұмысына елеулі ... ... ... үшін Мұхтар Әуезовтың "Абай жолы" ... ... ... ... ... тапсырған шаруасымен келген жас Абайды көрген
сұлу Тоғжанды суреттей отырып, автор: “Әлденеден, белгісіз себептен Тоғжан
пішіні ... ... ... ... ... ... түрған ұяндық па, басқа
ма? Әйтеуір, өзінше әзгеше тыныс алып, лүпіл қағып тұрған бір сезім бар”, ... Ал ... ... ... Абай ... ... ... сезеді.
“Күйік те, үміт те, қуаныш та, азап та бар жүрек ... ... ... ... ... жұмбақ, мол сезім... не сипатта бұл ... Не боп ... ... ... ... ... бір ... пайда болды Себепсіз
дірілдейд. Жүрегі де тулап кеп, өз-өзінен қысылып шаншып кеткек-дей”'.
Адамның басында жүйкслік әрексттін ... ... ... ... тамырының соғуы жиілег. кетеді, адам демігеді. Қорыққан кісі сұп-
сұр болып, бозарады. Ұялған адамның беті қызарып ... Оның ... ... дауыс ырғағынан, сазынан, қарқынынан да ... ... ... болуы неше түрлі күрделі эмоциялар — кекету, еркелету,
мысқыл, келекелеу, табандылық, тілек, қынжылу мен ... ... мен ... мен ... да өзін адамға ұқтыра алады. Осы орайда, сезімнін
күрделі психикалык процесс екендігі, оның үнемі ... ... ... көрінеді. Мәселен, қуану — ренжу, кулу — жылау, шаттану —
қайғылану т. б.
40-сурет. Әрқилы ... ... ... аспабы ярқылы зертгслуі
және ирск сызықтармен бейнеленуі:
а — адам шаттық күй кешкенде I миитта 17 рет тыныс ...... ... ... ... ... минутына 9 рет тыныс
алады.
в — қайғы-қасірет шеккенде 20 рет тыныс алалды.
г - қорқынышты, ... ... ... 64 рет ... алады.
д — бойын ашу-ыза кернегенде минутына 40 рет тыныс алады.
Сезім мен эмоцияньщ сыртқа тебуінің айқын ... — кулу мен ... ... Ч. ... (1809—1881) мәнерлі қозғалыс әлпеті адамның арғы
тегінің тіршілігі үшін ... ... ... қалдығы екенін
дәлелдейді. Қатты ашу кернеген адам жұдырығын түйеді, тістеніп, кейде тісін
қайрайды, ... ... ... ... ... ... мен
дөрекі қимылдар көрсетудің ... жоқ. ... ... ... ... мимикалық
41-сурет. Пнеймограф.
қылықтары, даусының өзгеруі оның көңіл күйінің қандай скенінен
хабардар етіп, ... ішкі ... мен ... көз ... бет ажарынан,
бет қимыл-қозғалысынан аңғарылып тұрады. Адамның сезім күйлері пнеймограф
аспабымсн зерттеледі.
Бұл аспап ... ... ... ... ... ... зерттелуші
адамның кеудесіне байланады да, оған "өмірінде басыннан кешірген ... ... ... -- дейді. Егер дайындалған адам басынан ... ... ... ... ... т б.) ... түсіре алса, онда
оның жүрегінің соғуы жиіле”, ол пнеймографка беріледі. Пнеймографты кимо-
графпен байланыстырса, онда ... ... ... ... ... жазып алуға болады.
§ 4. Сезім мен эмоциянын ерекшеліктері және сапалары
Сезімнің өзіндік ... ... ... ... ... сипатта болатынынан айқын аңғарамыз. Тереңірек
қарастырсақ, бұл қарама-қарсылық ... ... да ... ... ... не сүйсінбеу, ұнату не жек көру сезімі — мұның бәрі ... ... ... ... қанағаттандыру не
жанағаттандырмау талаптары.мен байланысты адамның қылықтары мен әрекетінде
ұнамды не ... ... ... деп ... керек. Психологияда
сезімдердің мұндай сапа-сын қарама-қарсы сапалықтар деп атайды Мәселен,
көңілдің ...... пен ... ... пен қайғы, көңілдену мен
қамығу, ... пен ... т б — ... ... ... не ... сезімі тек сыртқы әсерлеге ғана емес, кісінің ... ... де ... — біраз уақыт бойы адамның көнілін билеп,міяез-құлқына әсер
ететін ... ... күй. ... адамның сезімі бір объектіге
бағытталып,оған қуанады не күйзеледі, ... ... ыза ... сүйеді, бір нәрседен шошиды. Сонымен,кейіп ...... ... ... ұзаққа созылған көтеріңкі, не жабырқау
қалыптағы көңіл-күйі, Адам кейпінің көрінісі ... ... ... ... ... ... естіген адамның көңілі түсіңкі
болып, оның бойын қобалжу, уайым билейді. Жұмысы ... ... ... ... қуаныш кернеп, көңілі тасиды. Мұндайда шаттыктың лебі
бірнеше күнге созылады. Ал біреудің дауыс ... ... ... ... жек ... ... ... ұнатпаған жымыюы сияқты болмашы
себептер адамның көңілін жабырқатады, оның шарпуы, ... ... ... қала ... кейпі тіршілік жағдайына байланысты кұбылмалы болып отырады. Егер
адам шаршап-шалдығып, ауырып жүрсе, оның кейпі солғын болады. Ал дені ... ... ... ... ... адам мәз- ... ... түседі.
Адамның кейпіне табиғат көрінісі, жыл маусымдары, ауа райы сияқты факторлар
да айтарлықтай әсер етеді. Рухани ... мол, ... ... ... жағдайларға да мойынұсынбай, өмір сүріп, жұмыс істей алады, өз кейпін
меңгеріп, оған иелік етеді,
Аффектілер. Түрлі сезімдер адам бойында әр ... ... ... болып, олардың сыртқа шығуы да түрліше сатыда көрініс береді. Мысалы,
қорқу кезінде адам ... неше ... күй ... ... ... ... тынышсызданып, сескену. Содан кейін қорқу пайда болып, ол күшейе түссе,
аффект туады. Адамның үрейі ұшып, абдырайды.
Аффектілердің тууы мидағы қозу мен ... ... ете ... ... Мұндай өте екпінді сезімдердің сыртқа тебуі, әсіресе,
мидың төменгі бөлімдерінің қатынасына байланысты. Сезімі аффект ... ... адам көл ... ... қалуы мүмкін. Аффектілер
лепірме сөз, дөрекі қимыл-қозғалыстар түрінде ... ... ... ... ... ... Алайда, мұның бәрін сау адамды аффект сезімі
билеп кетудің, оның естүсін ... ... деп ... ... ... Әринс,
адам есінен айрылып, не ауыр жарақат-танып қансыраған кезде мұндай хал
кездесуі ықтимал. Дені сау адам ... ... ... ... ... ... дегеніміз — кісіні аз уақыт ішінде ... да ... ... бұрқ етіп ... шығатьш эмоциялық күй. Адам бойын
қаншалықты ашу-ыза ... оны ... ... ... ... ерік ... бағындыруына болады. Осы ... ... ...... ақыл -дос, ақылыңа ақыл қос” деген мақалдын,
тағылымдық маңызы ерекше,
Адамнық ... ... ... ... ... бірі психология-да
фрустрация деп аталады. “Фрустрация” латыншадан аударғанда — көңілдің
бұзылуы, мёжелі істіц ... ... ... ... ... ... мен ... мақсаты түрлі себептер мен кедергілерге ұшырап, адам оған
ренжиді, көңілі ... ... ... ... қайғырып, күйзеледі.
Қанағаттанбаушылық сезіммен жан дүниесі қиналады. Мұның бәрі фрустрацияның
психологиялық стрестің өзіндік бір қыры екендігін көрсетеді. ... ... ... ... күйге ұшырайды. Фрустрациялық жағдайдағы көңіл күй
өшпенділік, кейіс пен қаһар тудырады,
Сезімнің адам ... жиі ... ... ... ...... Эмпатия — адамның өзгелер қайғы-қасіретті жағдайлар
мен ... ... ... жаңашырлық білдіріп, солардың ауыр
халінің өз ... ... ... болуы. Жанашырлық сезімнің
(эмпатияның) мән-жайын психология-да ашып ...... ... Титченер. Ол философиядағы ұнату сезімінің. теориялық негіздеріне сүйене
отырып, жанашырлық ... ... ... мен ... ... ... ... және адам кө-ңіл-күйінің аффектті
жағдайға душар болу ... ... ала сезе білу ... ... да ... ... ... бір-бірінің күйзелісті
жағдайларға ұшырауын терең түсініп, оған жанашырлық білдіруі олардьщ ... ... ... ... де ... ... сезімі. Құмарлық көрнекі түрде сыртқа шығып, ұзақ уақытка
созылады. Ол әрқашан ... бір ... ... ...... ... оятатын күшті сезім. Оның ұнамды және ұнамсыз жақтары
да бар. Мысалы, оқып білім алуға деген құмардық адам қабілетін ... ... ... ... ... Бұл — ұнамды
қасиет. Ал ұнамсыз құмарлық ... ... ... жан ... ... ... Мәселен, маскүнемдікке салын) т. б.
Бұл адамның өзіне де, өзгелерге де зиянды. ... ... ... ... жексұрын қылықтарға жол бермеу керек.
§ 5. Жоғары деңгейдегі сезімдер
Адамның жан дуннееінің сыры қоршаған ... ... қана ... ... ... танып білуге ұмтылады. Мұндай әрекет адам ... ... ... әрекетін, эстетика-лық талғамы мен адамгершілік-
моральдық қасиеттерін сезіне білетін көңіл-күйіне ... ... ... ... ... ... және моральдык-
адамгершілік дейтін түрлері бар.
Ақыл-ой (интеллектік) сезімі адамның ... ... ... бұл түрі — ... оқып ... ... ... өз
қызметіне, шығармашылық пен өнерге ... ... ... Адамның
шындыкты тануға деген ақыл-ой сезімі ең ... ... ... кісіні әрбір нәрсенің құбы- лыстың ... ... ... оларды тереңірек түсінуге жетелейді, оның ізденімпаздық әрекетін
тудырады. Іздену барысында адам ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе жетістіктерімен салыстыра
отырып тексереді. Ақиқаттығы анықталған ойды ... ... ... ... ... ... адамда ақиқатқа қалайда
қол жететіндігіне деген сенім сезімі пайда болады. Сенім оған ... ... ... ...... кез-келген іс-әрекетіндегі
рухтандырушылық манызы зор көңіл-күй.,
Эстетикалық сезім — объективтік шындықты бейнелеп, оның әсемдігі мен
сұлулығын, жарасымдылығы мен сенімділігін қабылдан, оған ... ... ... ... оған сүйсіну, ләззаттаньш, рухани ... ... ... өмір ... біртіндеп қальштасатын жағдай. Әсемдікті
кабылдау туа пайда болмайды. Әсемдік әлемі адамға ... ... ... және шынайы көркемділігімен әсер етіп, ... ... ... лайықты түрде дамиды.
Эстетикалық сезім — ... мен ... және ... ... кең ... Психология эстетикалық сезімді табиғат пен адам
қоғамындағы әсемдіктің ... жан ... ... оның ... ... ... етіп ... жағымды құбылыс сонымен қатар
көңіл-күйін шалқытып, іс-әрекеттерін өрістетуші фактор ретінде ... мен ... ... мен көркем шығарма адамның жан дүниесін тебірелеп,
өмірдің неғұрлым мазмұнды болуына әсер етеді, оны ... ... пен оқу ... ... ... ... оған ... сұлулығынан ләззаттанып, өз дүниетанымын дамытып отыруга тәрбиелеу
эстетика пәні ... ... ... ... ... қойған талабына адамнық өз
мінезінің лайық не ... ... ... ... ... ... ... сезім деп те айтылады. “Мораль” — ... ... ... ...... ... сезім қоғамның
тарихи дамуына байланысты. Қоғамның экономикалық жағдайы, саяси-идеялық
бағдары, ондағы таптар мен ... ... ...... ... ... ... байқалып тұрады. Аталмыш сезімнің таптық
сипаты да болады.
Адамгершілік сезімінің принцнпі мен жалпы ...... ... ... ... ... ... Гуманистік және демократия үстемдік ететін қоғамдағы адамгершлік
сезімдер — борыш сезімі, әркімнің өз халқы ... ... ... тұтуы, әрбір адамның, даралык-жекелік қасиеттерін сыйлау, ... ... ... ... ... ... және әр ... ұлттар
мен ұлыстардың, этностардың ... ... ... ... ... Адамгершілік сезім адамның өткен өміріндегі елестеріне, мақсат-
міндеттерін жүзеге ... мен ... және ... ... ... іс-әре-кет түрлеріне байланысты болып келеді.
Адамның жоғары дейгейдегі сезімдерінін қальштасып, дамып отыруы ... ... жеке ... ... ... ... жатыр.
Екшшіден, ол отбасындағы тағылым-тәрбиеге, мектеп пен қоғамдық ұйымдардың
қамқорлығына орай ... 6, ... ... ... ... пен ... ... көріністері — сезім мен әмоцияны акыл-ой және ... Сана — ... ... ең ... дәрежедегі сатысы Кез келген
психккалык процесті (түйсік, қабылдау, ес, ... ... т. б ) ... ... ... Солай болгандықтан, сезім мен эмоциялық күйлердің
бәрі де сана арқылы реттелш отырады.
Адам көңіл ... ... ... ... және ... болып
табылады. “Стресс” сөзі ағылшын тілінен аударганда — зорлану, қысым ... ... ... ... күй — ... 30—35 жыл ішінде ғылым мен
техниканың, өнер мен білімнің тасқындап ... орай және ... ... сәйкес адамда пайда болған эмоция мен ... дене ... мен ... арқылы атқарылатын іс ... әрі ... ... өте ... және ... ... қабылдау.
Мұндай жайттар эмоция тудырады. Адам осындай стрестік күйдің психологиялық
ерекшеліктерін біліп, оған ... ... Бұл күй ... ... ... жылу ... ... станция операторлары мен автокөлік
жүргізушілердің қимыл-әрекеттерінде ғана емес, айыпкердің ... ... ... ұжым ... ... ... ... да күнделікті қызметінде жиі кездесіп отырады.
Стрестің физиологиялык негізі — американдық физиолог
У. Кенноннын (1871—1945) гомеостазис (бұл терминнің мәні — ... ... бір ... ... ... ... ... ілімі мен
Канада ғалымы Г. Сельенің ... ... ... ... ... ... ... зерттеуі.,Мұндай
тітіркендіргіштердің органнзмге ... ... ... олар ... ... жүйесіне, психикасына да күшті әсер ... ... ... ... ... ... ... адамның мінез-қүлқына да
күшті әсер етіп, қалыпты ... ... ... ол ... ... Адамның психикалық процестері —қабылдау мен ес,
зейін әдеттен тыс қателіктер ... Адам ... ... ... ... ... ... деп аталады. Дистрестік күй адамның күш-
қуатын, ақыл-ойын қожыратып, оған теріс ықпал ... ... ... ... адам ... ... ерік-жігерін шыңдап, табандылық ... өмір ... ... ... ... ... ЕРІК
§ 1. Ерік туралы түсінік
Ерік — адамның өз мінез-құлқын ... ... ... алу ... әр алуан әрекеттер мен іске бағыттайтын нәрсе — ... қою, ... ... ниет (мотив, себеп) деп атайды. Адамның ... екі ... Оның бірі — ... ... ... жөтелу, көздің
жұмылып-ашылуы, шашалу, түшкіру т, б, Мұндай әрекеттерде белгілі мақсат не
ниет жоқ. ...... ... ... ... ... түсіп
кеткен затты көтеріп алу, Бұл — мақсатты қозғалыс. Адамның ... ... ... мен ... ұшырап отырады. Алай-ла,
адам алдына қойған белгілі мақсатын ... үшін оны ... ... ... мақсаты, қалауы, әр түрлі істерді ... ... ... ... ... ... адам ... өрісі делінеді.
Басқаша айтқан-да, бұл — адамның бағдарлы әрекеті, Сонымен, адам ... оның ... ... ... ... ... ... мақсаты,
әлгі жете анықталмаған істері де жатады. Ниеттерді ... ... ... да, мәні аз да ... ... ... Ниет ... өзгергіш, әрі
қозғалғыш, сондай-ақ сыртқы жағдайлардың өзгеріп отыруына орай айнымалы
болып келеді. Алға қойған ... ... ... ... да айқында-ла
түседі, Осы тұрғыдан алғанда, адам ниетінің мәні ... ... ... тар ... не ... кең қоғамдық сипатты
білдіреді. Адам ниетінің өрісі белгілі мақсатқа бағытталып, оның ... мен ... ... сапаларының, өзгеруі мен түр-сипатын
білдіреді.
Әрбір жеке адамның ерікті іс-әрекеттерінің өзіндік. сипаты бар. Бұл
сипат қоғамдық маңызды ... ... үшін мәні аз ... ... ... жеке мақсатынан бас тартып отырады. Ерік — адамның
қарқынды іс-әрекетін білдіретін процесс. Сөйтіп, адамның мінез-құлқы ... ... ... ... маңызы зор, мақсатты істерді ... Адам ... ... оның ... ... ... ... жағдайлардан жол тауып шығуға жетелейді, соны жүзеге
асыруға қажетті құрал табады.
Тарихта болған белгілі ... өмір ... ... ... олардың
алға қойған мақсаттарын орындау үшін ... зор күш ... ... ерікті істерімен жеңіп шыққанын көреміз Бұған мысал ... қос ... ... Әлия мен ... Ұлы Отан соғысындағы
ерлігін айтуға ... Ел ... күн ... ... ... ... деген
сүйіспеншілік осынау нәп-нәзік қазақ қыздарының бойына күш-жігер, рух
берді. Олар ... пен ... ... үлгісін көрсетіп, Отан үшін жанын
пида етті. Бұл да — адам ... бір ... 2. ... ... ... әрекеттердін фязиологиялық негізі болып табылатын шартсыз
байланыстар тізбегі — ннстинкт әрекеті ырықсыз ... ... ... ... М. ... пен И. П. Павловтың ілімі ерікті әрекеттердің негізі —
мұндағы материалдык процестер, ... әсер мен ... ... ... рефлекстер деп ... ... ... ... ... зерттей отырып, ... ... жиі ... ... ... ... жіктеп ажыратуға
бейімделетіндігін және сол ... ... ... ... ... ... Ал Павлов ерікті әрекеттердің
механизмін жоғары жүйке ... ... ... бағынатын, шартты
ассоцнациялық процесс деп анықтайды.
Психология тарихында бихевиоризм деп аталатын ... ... ... ... ... теріске шығарьш, адам әрекетін механикалық
тұрғыдан шешті. Сөйтіп оны жануарлар өмірімен ... Бұл ... ... еді. ... ... ... оқу әрекеті, жаттығу
тәжірибёсі саналы әрекет емес, көп пысықтап, ... ... ... ... деп ... ... психология еріктің материалдық
дүниемен байланысын да жоққа шығарды. Ерік табиғатын, ерікті әрекеттің
себебін ... ... Олар ... ... ... бостандық бар,
ерікті әрекеттің себебі — ... ... сана ... не тілесе, соны
береді деп ... Бұл ... ... ... ... бола алмайтындыры
— оның шындыққа сай ... Оның тағы бір ... ...... ... Зигмунд Фрейдтің "жыныстық еліктеу" дейтін
көзқарасына негізделгендігі. 3. ... ... ... ... ... еліктеу” мен әлеуметтік орта арасындағы дау-дамайлардан туындап
отыруында дейді. Бұл пікірдің шындықтан әлдеқайда алыс екендігі даусыз.
Материалистік ілім ... алып ... ... ерік ... ... ... детерменизм принципіне бағынатын бостандық.
Қиыншылықтарды жеңіп шығу да — ерік бостандығының бір ... 3. ... амал ... әрекеттер мен амалдар — мәнісі мен құрылымы жағынан өте ... ... ... ... бұл — ... ... өте ... әрекет. Бұл әрекет бірнеше кезеңдерден не сатылардан ... ... ... ... ... ... ... омая кезеңдері
|Мақсат және оған жетуге ұмтылу (дайындық кезеңі) ... ... ... ... ... қою) ... пайда болуы ... ... және оның ... ... ... келу үшін мүмкіншіліктердің бірін қалау ... ... ... ... ... амал ... бұл ... мәнін психологиялық тұрғыдан ашып
көрсетеді. Әрбір ерікті әрекетте белгілі ... бар, Адам ... ... ... бір істі орындау, өзінің қажеттілігін қанағаттандыру үшін
өз жағдайын соған бейімдейді. Бұл — алға ... ... ... ... ... ... немесе не себептен адам осындай қажеттілікті орындауға
тиіс. о ; не үшін ... ... ... ... ... кейін осы тілекті
орындаудың жолдары мен ... ... ... ... аса ... ... ... таңдап алынады. Айталық, мамаңдықты өзгерту керек, не
экспедицияға бару керек болады. Бұл кезенде адам алдына қойған мақсатын ... қана ... оның ... ... ... ... ... Сөйтіп,
оған қалайда жетуге әрекеттенеді.Бұл — ерікті әрекеттің ... ... ... ... алға қойған мақсатына жету үшін белгілі
тоқтамға келіп, шешім қабылдауынан көрінеді. Бұл да — жауапты кезең, ... ... ... бар. ... ерікті амалдағы шешімге келу
кезеді психологияның ғана емес, экономикалык, ... ... ... ... ... отыр,
Шешімдердің бөліну теориясы. Ғылым бұл теорияның манызын зерттеумен
ғана шектеліп қалмай, оны ... ... ... машиналарына да
бейімдеді, Бұл теория көптеген проблемалық мәселелердін тетігін ... ... ... проблемасынық дәрежесін зерттеуге де пайдаданылуда.
Кейбір зерттеулердің пайымдауынша, шешімдердің бөліну ... ... ... ... ... ... шешіп отыруға ұйытқы болатынын
ерекше атайды. ... бүл ... ... ... мен ... ... бірлестіктерде және мемлекеттік орындарда,
жоспарлаушы ұйым ... ... ... адам ... ... ... оны ... асыру жол-дарын
жоспарлап алғанымен, көптеген объективті, кездейсок т. б. ... ... ... ... ... туғанша, адамның өзі қабылдаған
шешімін қоя тұруына тура келеді. Дегенмен, осы шешімді ... ... ... мәселесі болып қала береді. Осы жағдайға орай адам енді барлық
ерік-жігерін өзі көксеген ісін орындауға жұмылдырады. Осы ... ... ... адам ... ... ... да мүмкін. Алайда, қажеттілігін
қалайда орындау үшін ол оған ... ... ... ... Күш ... а) ... жете ... қайғырады, уайымдайды, бұл — мінездегі
ерікті әрекеттің ... ә) ... ... ... мақсатына жетуге деген
борыштык сезім билейді, ал борыштык, сезімнің күшеюі — ... ... ... ... ... ... сезім мен қоғамдық мақсаттың арасында
ауытқу тудырады. Сөйтіп, бұл жердегі ниет ... ... осы екі ... ... ... ауытқитындығын анықтайды.
Ерік — қайратының күшеюі мен талпыну тек шешім қабылдау барысында ғана
емес, оны орындау кезінде де әр түрлі ... мен ... ... ... ретте сыртқы кедергілерді жою қажет болады. Мысалы, талапкердің күндегі
әдеті бойынша ... ... ... ... ... даярлануы. Алға
қойған мақ-сатқа жету үшін адам өз мінезіндегі бұрыннан ... ... ... ... ... ... қасиеттерін талдап,
оларға бақылау жүргізе білуі керек. Мұндай әрекет адамның еркін білдіретін
психологиялық сапа ... ... 4. Ерік ... ... ... ерік ... мен қасиеттері қалыптасады. Ерік
сапалары әр адамда әр түрлі. Біреулердің еркі — ... ... ... ... -- сылбыр, ынжық, жуас, тартыншақ, жоспарлаған ісін
аяқсыз қалдырады. Сөйтіп, әрбір ... ... тән ... және ... ... ... ... қасиеттері: дербестік, батылдық, табандылық, өзін-өзі
меңгере алуы мен ұстамдылығы. Дербестік — белгілі істі, мақсатты орындауда
бөтен ... ... ... өз ... ... сенім-
қабілетімен шешуге тырысу. Бұл — ерікті қасиеттің кемелденген түрі. ... ... түрі — ... ... ... ... Батылдық—адамның
шешімді батыл қабылдап, ауытқу дегенді білмеуі. Істеген жұмысын дәйектеп,
оны жүзеге асыруы. ... ... ... Еріктің бұған керісінше
ұнамсыз түрі — тартыншақтық. Табандылық — қабылдаған ... ... ... ұзақ ... бойы жігерлілік таныту. Бұл ... ... ...... қиқарлық, ынжықтық. Адамның өзін-өзі билеуі
ұстамдылық, сабырлылык арқылы байқалады. Бұл — ... ... ... ... адам өзін ... ісін ... бейімдеп, өзіне талап
қояды Кездескен қиыншылық-тарды, жалқаулықты, қорқынышты т. б. жеңе ... ... ... ... де өз бойындағы күш-қуатын жұмылдыра алады
Еріктің бұл ... ... ... ... ... ... ықпал етеді.
Адам еркінің ұнамды қасиеті — борыш сезімі. Бұл өмір сүрудегі мақсат
айқындығын көрсетеді. Адамның сол ... ... ... сияқты даралық
ерекшелігін қалыптастыруға көмектеседі, Ерік сапалары мен ерікті амал
кезеңдерін төмендегі ... ... ... 5. Ерікті тәрбиелеу
Адамның ерік сапалары мен ерскшеліктері оның маңындағы өзге адамдар
ықпалынан бөлек, өз ... ... ... ... ... қалыптасады. Ерікті әрекеттер үстінде адам өз еркін ... ... ... қиын ... ... ... ісін ... жұмсап, оларды қалайда жүзеге асыра алады, Сөйтіп, өз еркін шындап,
қалыптастырады. Адамның ісі мен мінез-құлқьш меңгеруі және оның ... ... ... және ... ... айқын
байқалады.
Адамның даралық қасиеттері барлық психикалық процестер ішінен еріктен
анық көрінеді. Соған орай, адам ... аса ... ... — өзінің іс-
әрекеттерін бақылап, ерік-жігерін дамыта білу ... ... ... ... — адам ... ... бетбұрыс. Ол оның мінез-кұлқындағы ... ... ... ... тәрбиелеу үшін адамға өз алдьша ірі-ірі мақсаттар қою міндетті
емес, ұсақ-түйек ... ... ... ... ... ... адам ... зиян екенін түсінеді де, тастап кетеді. Немесе студент
бос уақытын қалайда пайдалы ... ... ... ... ... үшін ... істі ... оған дағдылану керек.
Ерікті дағдыландыру, не жаттықтыру дегеніміз — адамның өзіне қызықсыз,
тартымсыз болып саналатын істерді де орындап отыруға ... ... ... жүйелі әрекеттерде адам жалқаулық пен енжарлықты, бытыраңқылық пен
аландаушылықты және ... да ... ... ... қолға алады
Сөйтіп, ол өзінің ақыл-ойын, саналы ... ... ... және ... ... ... Соның нәтижесінде өзін-өзі билеп, өз
еркіне иелік ететін дәрежеге жетсді. Адам өмірінде кездескен істердің ... ... да ... ... үшін ... даярланьш, кездесе-тін
қиыншылықтардың бәрін де жеңіп шығуға ... ... ... ... ... ... ... шешімін тауып,
орындалумен ұштасып жатады. Баланың желігін көрсететін ... өте ... ...... ... түрде көрінеді. Екі жасқа толған бала ойын
мен тәлім-тәрбие арқылы өзінің тілек-талабын түсінуге жарап ... ... әлі де ... бола ... тек ... сипатты болады, Баланың
саналы әрекетке қабілеті жаттығу нәтижесініе біртіндеп дамиды.
Ерік сапалары мектеп жасында, оқу, тәлім-тәрбие ... ... Ерік ... ...... ... жағымсыз сипаттар
көрініс берсе, оларды тежеп, шегеріп, ... ... ... отыру, Ерік
сипаттарын арман қалыптастырады. Ойлау қабілеті дамыған сайын бала әрбір
нәрсенің мәнін түсініп, мақсат таңдайды, ... ... ... ... ... түрлі әрекеттер жасайды. Отанды сүю, ата-анасы мен
өзгелерді ... тұту ... ... ... ... ... ... болады. Ерікті тәрбиелеу оның жеке сипаттарын дамыту-мен шектелмей,
оларды адамның меншіктік ... ... ... ... мақсаттарын
көздейді. Ерік тәрбиесі адам мінезінің қасиеттерін де қалыптастыруға
тікелей ... ... ... мен ... ... жалпы,
ересектердің мінез-құлқындағы жақсы сапалары өскелең ұрпакқа қашан да үлгі-
өнеге болмак..
ҚЫСҚАША ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ... ...... ... ... ... ... Бұл —
зат. Ол атомдарға, электрондарға және өзге де заттарға ... ... ... қызметін жандандырады Нейродинамикалық сипаттағы әрекеттер.
Акцепторлық әрекеттер жүйке жүйесінің қызметіне реттеледі
АНИМИЗМ — латынның "жан" ... ... ... ... ... ... және басқа нәрселердің бәрінде жан болады дейтін
қияли түсінік. Алғашқы қоғам мен діни ... ... ... ... — “антропос— грекше “адам” және морфе —"түр ", ... екі ... ... ... құбылыстары мен жануарларды, құдайларды
адам сипатында елестететін түсініктер.
АППЕРЦЕІЩИЯ — ... ап — ... сөз алды ... ... ... ... қабылдау процесінің адам-ның өмір тәжірибесіне,
білім қорына, рухани тіршілігі мен жан ... ... ... ... — 1 ... ... ... психикалық құбылыстардың
байланысты болуы 2. Адамдардың өзара бірлесіп, әр ... іс ... бір ... ... ... ...... мән-жайын философиялық
тұрғыдан іздестіріп, оны ... ... ... бағыттардың
жиынтығы. Бұл бағыт XVII — XIX гасырларда пайла болып, негізінен, Англияда
өрістеп дамыды. ... өз ... ... ... ретінде қальштасты Бұл
бағыттың материалистік те идеалистік те ағымдары болды. Материалистік ағым
психологяялық құбылыстарды зерттеуге ... ... ... ... XX ... А. п ... ... ұсталған бихевноризммен ұштасты.
Ассоциация — латын ... ... ... ... ... екі ... психикалық құрылымдардың өзара байланыстылығын білдіреді.
АФФЕКТ— “жан толқуы-” деген латын сөзі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... айқын көрінісі (сезімі
мен эмоциясы) Мәселен, қайғырып жылау немесе шаттық сезімі ... ... ... ... ... ... әралуан аффекттік жағдайлар.
ӘРЕКЕТ — безгіі мақсатты орындауға бағытталған ... ... ... ... ... сыртқы және ақыл-ойы орындалатын ішкі
әрекет болуы мүмкін
Б
БАҒДАРЛАУ РЕАКЦИЯСЫ —жагдайдын өзгеруіне орай организмнің өте ... ... ... ... ... жағдайда организмнің
бойындағы күш-қуаты мен ... ... ... талдағыштарының жұмысы
арта түседі. Бағдарлау организмдерде ... мен ... ... таңданудан басталады.
БИХЕВИОРИЗМ — психология гылылымында XX ғасырдың басында ... ... ... ... және ... ... Бұл ... құбылыстардың бәрі ... ... және ... ... орай ... ... себепке, ынталандыру
мен жағдайға байланысты болады деп санайды
ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘДІС — генетика — шығу тегі ... де ... ...... ... мен процестердің шығуы мен пайда ... ... ... ... кезде психологияда кең түрде қолданылатын
зерттеу әдісі,
ГЕШТАЛЬТПСИХОЛОГИЯ —Германияда XX ... ... ... келген
идеалистік психологиялық бағыт. Ассоцианнялық психологияға қарсы пікірлерді
қолдай отырып. сананың алғашқы белшектері түйсінуі де, елес те емес, ... ... ... (гештальттар) деп санайды Міне
сондай құрылымдар сананың жемісі ... ... ...... ... ... ... іс-әрекет түрі. Соның
нәтижесінде ол автоматталған ... ... оңай ... әрі дәл
орындалып отырады. ... ... ...... ... ... ... Дедукция — жалпы-
дап текске қарай дамытып ой қортындысы, логикалық ойлау фор-
масы. Дедукциялық ойдың кең тараған түрі — силлогизм. Екі не ... ... ... ... бір ... шы-ғару.
Индукция—1. Жекеден жалпыға қарай дамитын логикалық ой қорытындысы. 2.
Нейрофизиологияда тітіркендіру нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... ...... ... қарай дамитын традуктивті ой қо-рытындысы.
Аналогия — ұқсастық. Ұқсас нәрселерді салыстыра отырып зерттейді, аналогия
арқылы ... ... ... ... ... ... ... —фнлософиялық және методо-логиялық ұстаным бойнша
табиғат пен психологиялық құбылыс-тардың бәрі материалдық себептер ... әсер ... ... ... ... адамның тіршілігі мен іс-
әрекетінің бәрі қоғамның тарихи дамуының нақты жағдайларымен байланысты, әр-
бір ... ... ... туындайды деп қарайды.
ДИНАМИКАЛЫҚ СТЕРЕОТИП — шартты рефлекторлык бай-ланыстардың жасалуы
және оның ... ... ... ... жүйе организм тіршілігі үшін
өте маңызды және ол дағдыны қалыптастырудың ... ... ... ... ТИПІ — ... түрдегі тұрақты қызметі. Мұндай қызмет жоғары қызметінің
снпаттары меп ... ... ... қаситтер адамның әлеуметтік
ортада атқаратыи жұмысы мен іс-әрекетіне байланысты жаңа ... ... ... ... ... ... сипаттары адам мінезінің
физиологиялық негізі болып табылады
И
ИНСТИНКТ (соқыр сезім)—і. Организмде туа берілетін ... ... ... және ішкі ... ... үйретусіз-ақ бейімделіп
тіршілік ету құлқы. 2. Туа пайда ... ... ... жауабы,
қимыл-қозғалыс арқылы әр түрлі тітіркендіргіштерге бейімделуі.
ИНТЕРИОРИЗАЦИЯ, ЭКСТЕРИОРИЗАЦИЯ — сыртқы болмыс әрекеттерінің ... ... ал ... ішкі ... ... ... ... айналуы
ИНТРОВЕРТ ПЕН ЭКСТРАВЕРТ ~ Кейбір адамдардың тұйық -өзімен-өзі болып,
өзінің ... ... ... ... ерек-шеліктері — ннтроверттер
делінеді. Ал өзге бір адамдар ішкі дүние сырымен тұйықталып ... ... ... ... түр-де өзге адамдарға білдіріп отырады. Бұлар —
экстраверттер.
Қ
ҚАЖЕТТІЛІК — адам мен хайуанаттардың өмір ... мен ... ... ... ... іс-әрекеті мен қимыл-қозғалыс
жасауына байланысты. Бұл — организмнің ішікі жағдайы мен күйіп сақтауы.
ҚОЗҒЫШТЫҚ — ... ... тез ... теа әсер-
ленуі
Қ0ҒАМДЫҚ ТӘЖІРИБЕ — адам баласының тарихи дамуында
материалдық заттар мен мәдени мұраларды жасап ... ... мен ... жайындағы білім жүйесі
Н
НИЕТ — қажеттілікті қанағаттандыру үшін әрекеттену және
оған іштен ұмтылу. Ниеттің жүзеге асуы материалданған сипатта
болады
П
ПСИХИКА ДАМУЫНЫҢ ... КҮШІ ... мен ... ... ... ... етш отыратьш сыртқы және
ішкі факторлар мен жағдайлардың жиынтыгы. Мұндай жағдай ... ... ... жетілуінде қажеттіліктерін қанағаттандыру мен нақты болмыстар
арасындағк қайшылықтарды реттеу мәселесі болып ... ... ... ... ... және ... тәжірбелік зерттеуде
белгілі бір түйінді мәселені шешуде ... ... ... ... ... Ал ... ... сыналган жәндіктер мен хайуанаттар
белгілі бір жәйтке бейімделіп оның ... ... ... ... ілш ... алманы “құрал” қолданып алып жейді.
ПЕРЦЕПТИВТІ ӘСЕР— қабылдау процесіне ... ... ... П, ә. ... ... ...... сезім мүшелері арқылы ті-келей бейнеленуі.
РЕТИКУЛЯРЛЫҚ ФОРМАЦИЯ — мұнын өрлеуші және төмен -деуші ретикулярлық
формация дейтін екі түрі бар. Ми ... дағы ... ... ... (қоздырып, тежеп) отыруы нәти-жесінде арқылы ... ... ... ... ... ... (ми қабығынан) төменгі ... т б. ... олар ды ... ... Мұны ... формация деп аталады. АҚШ ғалымы Г. Мэгун, Италпя ... ... ... ... ми ... ... ... жұ-мысына
әсерін тигізе алатынын дәлелдеп берді. Мұны өрлеуші реті,-кулярлық формаиия
дейді,
РЕФЛЕКТОРЛЫҚ ТЕОРИЯ — адамның мінез-құлқы мен ... оның ... мен ... нетижесінде реттеліп отыратын ... ... ... мәні — ... ... ... негізін
салған орыс ғалымы
И М Сечерев өзінің ... ... ... ... ... ... ... мен дамуын материалистік тұрғыдан түсіндіріп, оның
жоғары жүйке (мидың) ... ... ... ... ... “бейнелеу” деген сөз Адам санасының өзін-өзі білуге,
ішкі жан дүниесің психикалық жай-күйік ... ... ... ғалымы В М. Бехтеров {1857— 1927) ... ... ... адам психика-сынаың әрекетін сыртқы
ортаның жүйке жүйесіне әсер етіп, оған ... деп ... да, ... ... ... бас ...... тек адамға ғана тән ең жоғары сатысы, объективтік
болмыстың адам миындағы бейнесі. Болмыс пен шын-дықтың ... адам ... ... ... бейнелеп, оның мән-жайын танып біледі.
САНА МЕН ІС-ӘРЕКЕТТІҢ БІРЛІГІ. Сананың генетикалық және ... ... Бұл ... ... ... ... ... іргетасын қалайды
СЕМАНТИКА — сөздер мен сөйлеудегі айтылған атаулардың мағынасын
білдіретін термин. Ғылымда бұл атау ... ... деп те ...... ... Ол сөз ... мен ... жіктеп қарастырып, анықтаушы және анық ... ... ... ... ... ... із ... — МАҒЫНАЛЫҚ ОЙЛАУ —ойлау әрекетінің ерекше бір түрі .Сөздік ... ... ... ... ... ой ... ... жүйеге түседі. Мұндай ой әрекеті ... мен ... ... ... ... ... мен ... ақыл-ой талқысы арқылы анықталады.
СТИМУЛ—қозғаушы, жандандырушы әсер. Тітіркендіргіштер-дің ... ... ... әсер етуі ... сыртқы және ішкі
органдарда қыздыру тудыратын әсер, Оның ... әр ... ...... ... ... ... ерекше-ліктеріне сәйкес
адамның даралық сипатын білдіретін психология-лық ерекшелік. ... ... ... ... анықтай-ды. Жоғары жүйке қызмет типтерінің
күшіне, теңдігіне (қозу мен тежелу) және ... ... ... төрт түрі сипатталады. Олар: холернк, флегматик, сангвиник,
мелаңхолик. Темпераменттердің түрлері ... ... ... ... олар ... ... ... мен әлеуметтік жағдайына
орай өзгеріп, жаңа қасиет-сипаттарға ие ... ... ... туа ... болатын қасиет, ал мінез-құлық сипаттары өмірде жүре-тұра
қалыптасады. Психологиядағы темперамент жайлы ... ... әр ... темпераменттердің табиғи-ғылыми негізі жоғары жүйке ... ... ... ... ашып көрсеткен физиолог ғалым И. П. Павлов
ТЕСТ — ... ... ... дара ... психо-логиялық
ерекшеліктері меи қабілетін, ақыл-ой деңгейін белгілі пор-малар тұрғысынан
іздестіретін әдіс. Тест ... ... ... адам-ның меңгерген білім
деңгейі мен ықылас-ынтасы да зерттеліп, оның нәтижелері ... ... ... ... тест ... ... қолданылып отыр. “Тест”—
ағылшын сөзі. Мағынасы “сыкақ” ... ... ... ... сипаттары мен ерекше-ліктеріне орай
және бірлесіп атқаратын істеріне сәйкес бірлесуі.
ТОП ЖЕТЕКШІС1 — жора-жолдастары мен ... ... ... ... ... ... етіп отыра-
тын адам
ТІТІРКЕНПШТІК —әсерленушілік, қозғыштық. Жүйке жүйе-сінің әр алуан
сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ...... Тітіркенудің өте
қарапайым түрі — тропизмдер, Тропизм —бұрылу” деген сөз.
Ұ
¥ҒÛМ — заттар мен құбылыстардың мәнді белгілері мен ... ... ... ... Ғылыми пән-дердің бәрі ұғымдар
жүйесінен құралады. Кез келген ... ... мен ... ... және ... ретіне қарай өзге ұғым-дармен түрліше байланыста болады. ¥ғым
дерексіз ойлау ... ... ... оның ... мен ... ...... әсер етуші нәрселер мен құбы-лыстарды сезім
мүшелері мен ... ... тез ... ... ... ... ... — қоғамдық пайдалы іспен щұғылданатын, жоғары дең-
гейде дамыған ... ... тобы ... ... ... қарым-қатынасы олардың бірлесіп атқаратын қоғамдық--істері
мен мақсат-муддесінің бірыңғай болуында.
Ү
ҮИЛЕСІМ, СЫЙЫМДЫЛЫҚ. Бұл — ... ... ... сырт ... дара ... ... ішкі қарсылығына қарамастан топтың
ырқына саналы ... ... ... ... ... ... әрекетінің ерекше түрі. Үнсіз ... ... ... ... ... ... ... ойы мен білдірмек болған пікірі
дыбыссыз айтылады. Іштей сөйлеуде ... ... не ... да, оң ... ... ... болады. Қарым-қатынас жасауда
дауыстан сөйлеу тәсіл: қолданылса, ал үнсіз, іштей сөйлеуде ... ... ... ... да, ол ... ... ... — бұл ұғым Австрия ғалымы 3. ... ... ... XX ... ... кең ... ағым ... зсрттеуі бойынша
адам мінез--құлқының қозғаушы күші мен шешуші факторы жыныстық еліктеу
болып табылады. ... ... мен ... ... ... тыс ... деп саналады. Бұл адам тіршілігіндегі биологиялық процесс болса,
ал писихиканың дамуы мен оны басқару әлеуметтік ... де ... ... —сөйлеудің бір түрін психологияда баланың автономды
(өзіндік) сөйлеуі деп те атайды, Эгоцентрлік сөйлеуді дауыстап ... ... ... ... ... ... өтпелі көпірі (өткел) деп
санауға болады
ЭЛЕКТРОЭНЦЕФАЛОГРАММА (ЭЭГ)—мидағы биоэлектрлік белсенділік әрекетін
осы аспаппен жазып алады да, оның мәнін ... — өзге ... жан ... сыры мен ... ... және оған ... білдіру. Эмпатия-ның айқын көрінісі ... Бұл — ... өзге ... ... ... өз ... халде болуы.
МАЗМҮНЫ
Бірінші белім
Психология гылымының жалпы мәселелері
I тарау Пеихология пәні.
§ 1, ... ... ... 2. ... ... ... процестер және психо-логиялық
қасиеттер. Психиканың дамуын бейнелеу теориясы тұрғысынан түсіну.
………………………………………………………………………………
§ 3 ... ... ... мен ... ... зерттеу әдістері. ………………………………………………………………………………
§ 5. Психологияның мақсат-міндеттері. ………………………………………………………………………………
ІІ тарау, Психологияның даму ... ... ... 1. ... ... мен ... ғылымдары қойнауынан
бөлініп шығуы. ……………………
§ 2. Ежелгі психология. ………………………………………………………………………………
§ 3 Орта ғасырлардағы жан туралы ілім. ………………………………………………………………………………
§ 4. XVIII ... ... мен ... XIX ғасырдың бірінші
жартысындағы психология. ……………
§ 5. ... ... және ... ғылымға айналуы.
………………………………………………
§ 6. Қеңестік психологияның дамуы………………………………………………………………………………
§ 7. Қазақстанда психология, ғылымының даму жолы ... ... ... ... және ... ... ... 1. Өлі ... тірі ... ... 2. Тітіркенгіштік, тропизмдер . ………………………………………………………………………………
3. Құлықтың инстинктті түрлері. ………………………………………………………………………………
§4. Жануарлардың интеллекті әрекеті . ………………………………………………………………………………
§ 5, Психика және жүйке жүйесінің эволюциясы. ... ... ... ... ... анық ... дамып шығуы және
олардың қоғамдык-тарихн сипаты
IV тарау Психика дамуын бейнелеу теориясы ... ... даму ... ... 2. ... және ... мен ... бейнелеу ерекшеліктері. § 3
Сана — психика ... ... ... ... ... ... ... психологиясы.
§ 1. Адамдар арасындағы қарым-қатынас. Топтар .
§ 2. Қарым-қатынастың ... ... ... ... Жеке адам және ... ... 1.. Жеке ... зерттеудің мақсат-міндеттері және оның
қоғамдық мәні
§ 2. Адамның қажеттіліктері мен ... ... ... ... 3. Жеке ... кісілік сипаттары мен психологиялық кұбылымы
§ 4. Жеке адамның бағыт-бағдары және оның түрлері мен
психологиялық ... ... ... ... ... негізі.
§ 1. Жүйке жүйесінің құрылымы.
§2. Жоғары жүйке жүйесінің қызметі.
§ 3 Иррадиация, концентрация және индукция — жоғары жүйке ... к і н ші б е л і ... ... ... сипаттары
VIII тарау. Темперамент
§ 1. Темперамент туралы жалпы ... 2 ... ... ілімнің дамуы.
§ 3. Жүйке жүйесінің типтері және темдерамент.
§ 4. Темперамент типтерінің ... 5. ... ... ... және адамның жеке ба-
сының мінез-құлқындағы көрініс, оларды тәрбиелеу.
IX тарау. Мінез
§ 1. Мінез. Мінездің фенотиптігі, темпераменттің генотитігі.
2. Ұлтгық мінез.
§ 3. ... ... және ... Мінез және темперамент.
§ 5. Еліктеу және оның адам мінезің қалыптастырудағы рөлі.
X тарау, Қабілет.
§ I. Қабілеттің жалпы сипаты.
2. Нышан және қабілет.
§ 3. ... ... ... ш і н ш і б ө л і ... процестері
XI тарау. Түйсік
§ 1. Түйсік туралы түсінік.
§ 2. Түйсіктің физиологиялық негіздері..
§ 3. Түйсіктің түрлері және оларды топтастырып жіктеу
§ 4. ... ... ... 5. ... ... синестезия .
6 Түйсіктердің өзара байланысы мен дамуы.
XII тарау Қабылдау
§ 1. Қабылдау және оның физиологиялық негізі.
2. Апперцепция және оның қабылдаудағы ... 3. ... ... ... 4. ... және бақылампаздық.
§ 5. Кеңістік пен уақытты қабылдау.
§ 6. Қабылдаудағы типтік айырмашылықтар
§ 7. Балаларда қабылдаудың дамуы мен қалыптасуы.
XIII тарау. ... 1. ... адам ... ... 2. Ойлаудың сезімдік таныммен және тілмен байланысы.
§ 3. Ойлау процесінің психологиялық және логикалық астар-
лары.
§ 4. Ой процесі және ойлау әрекеттері.
§ 5. ... ... және ... ... 6. Ой ... ... ... мәселелерді шешу.
XIV тарау Сөйлеу және қатынас
§ 1. Тіл, қатынас және сөйлеу.
2. Сөйлеудің физиологиялық механизмі. Сөйлеу әрекетінің ... 3. ... ... 4. ... оқыту процесінде дамуы.
XV тарау. Қиял
§ 1. Қиял және оның өзге психикалық процестермен байланысы.
§ 2. ... ... ... 3. ... ... қиялы мен шығармашылық қиял.
§ 4. Арман мұң.
§ 5. Қиялдың даралық айырмашылықтары.
§ 6. Балалардың ойыны мен ... ... ... ... ... тарау. Ес.
§1. Ес. Ес жайындағы теориялар .
§ 2.Естің түрлері.
3.Естің жалпы сипаты
§ 4. Қайта ... ... ... 5. ... даралық ерекшеліктері.
Төртінші бөлім
Адамның көңіл-күйі мен эмоциясы және ерікті әрекеттерінің сипаты
XVIІ тарау. Зейін
§ I Зейін.
§ 2 ... ... ... 3. ... құрылымы мен түрлері және қасиеттері.
§ 4. Зейнділік және адам зейінінің типтері.Зейіннің адам
өмірінде алатын орны.
XVIII тарау Сезім.
§ 1. Сезім мен ... ... ... 2. Сезім мен эмоцияның физиологиялық негідері.
§ 3 Сезім мен эмоцияның әлпеті.
§ 4. Сезім мен эмоцияның ерекшеліктері және сипаттары.
§ 5. Жоғары ... ... 6. ... ... ... ... ... және дистресс
XIX тарау. Ерік
§1. Ерік туралы түсінік.
2. Еріктің физиологиялық негізі .
3. Еріктің амал кезеңдері.
§ 4. Ерік сапаларын ... ... ... психологиялық сөздік.
 
 

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 213 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ересек шақтың жалпы психологиялық ерекшеліктері17 бет
Жалпы психология пәні16 бет
Жалпы психологияның мән-мағынасы және оның барша ғылымдар жүйесіндегі орны13 бет
Ислам дін негіздері, иманның шарттарына жалпы түсінік және ислам психологиясы58 бет
М. Жұмабаев еңбектеріндегі жалпы психология мәселелері59 бет
"психологиялық кеңес беру"19 бет
Білім беру жүйесінде қолданылатын психодиагностика11 бет
Бастауыш сынып оқушларының мектепке бейімделуі51 бет
Жасөспірімдердің интимді-тұлғааралық қармы-қатынастардың психологиялық ерекшеліктері72 бет
Жасөспірімдердің тұлғалық дамуының теориялық негізі90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь