М.Мақатаев поэзиясындағы символизм

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 М. МАҚАТАЕВ АСҚАҚ РУХ АҚЫНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1 Мұқағали поэзиясындағы дәстүрлі жүйе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Мұқағали поэзиясындағы образдар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
2. М.МАҚАТАЕВ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ СИМВОЛИЗМ ... ... ... ... ... ... ... 21
2.1М. Мақатаев поэзиясындағы символизмнің танымдық.философиялық өлеңдердің жанрлық сипатын байыптау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.2 М. Мақатаев поэзиясындағы символизмнің қалыптасуы мен дамуының дүниетаным болмысын айқындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Белгілі бір ұлт әдебиеттінің қалыптасуы мен дамуында оның басқа елдер әдебиеттерімен байланыстарының мән-маңызы айрықша. Атап айтқанда, ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің өсіп өркендеуінде оның өзге ұлт әдебиетімен рухани алмастығының, әсер-ықпал көріністерінің орны өзгеше. Қазақ халқының рухани-мәдени өмірінде өшпес із қалдырған бұл кезең әр қилы тарихи-әлеуметтік, саяси-қоғамдық өзгерістерге толы сәттерге орай рухани әрі саяси ірі сілкіністер мен серпілістер әкелуімен ерекшеленетіні белгілі.
Мұқағали өлеңдері – ұлттық поэзияның жаңа бір белеске көтерілгендігін, жаппай евроцентристік ағымға ойысқан заманда қазақтың қара өлеңінің шынайы қасиеттерінің қадірі артып, бұрынғыдан да толысып, кемелдене түскендігінің куәсі. Ол қазақ өлеңінің ұлттық бояуы мен рухын ұстанды, оны түрлендіре байытты, сөйтіп қалың қазақ оқырмандарының жүрегіне жол ашты. Сонымен қатар ақын қазақ лирикасын ХХ ғасыр әдебиетінің озық үлгілерімен құнарландырды. Білікті, парасатты ақын ретінде өз заманының ірі мәселелеріне қалам толғаса да, соның өзінде қазақ өлеңі мен ана тілінің ғасырлар қойнауынан нәр жинаған аталы дәстүрін бұзбай жарасымды табиғи дамытты. Ол бірде қоғамның керенаулығын бетіне басқан қатал сыншы, енді бірде бала мінезді кіршіксіз таза, аңқылдаған аңғал жан. Сөйтіп жыр әлемінде өз ойын, өз шындығын, жүйелі көркем тілде ақындық биік тұрғыдан тұтас шеберлікпен жырлай білген. Мұқағали сыршыл ыстық лирикасымен өз оқушыларының жүрегіне жол тапты, оларды жақсы жырдың ләззатына қандырып, өзінің менімен адамзатқа ортақ ақиқатты жырлап, қалың оқырманның жан жүрегін баурады. Осыған орай диссертацияда ақынның қазақ поэзиясындағы өзіндік ерекшелігі бар көркемдік жүйе тұрғысынан қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ әдебиетіндегі символизм туралы ұлттық әдебиеттануымызда әркелкі деңгейде бірталай еңбектердің жазылғаны, жарық көргені мәлім. Символизмнің ғасырлар тереңіндегі тамырлары, қазақ поэзиясындағы көріністері, орыс символистерінің ықпалы, осы үдерісте ерекше еңбек еткен орыс ақындары мен философтарының жемісті ізденістері мен концепциялары біршама еңбектерге арқау болды. Сондай-ақ, символизм нышандары М. Мақатаевтың өлеңдері мен поэмаларының көркемдік өрнегі мен эстетикалық нысанасына, қаламгерлердің дүниетанымына айрықша ықпал еткені туралы елімізде әдебиетшілер мен философтардың және т.б. ғылым саласындағы зерттеушілердің өз пайымдауларын ұсынуында ұлттық рухани – мәдени дамудың қандай да болсын мәселелерін талдап-таразылауға деген зор қызығушылықтары да бары анық.
Сонымен қатар, символистік құбылыстың тарихи тамырлары мен орыс немесе қазақ поэзиясында көріну сипаттарына зер салған зерделі еңбектер қарастырылып, осы бағытта ізденген төл ақындарымыздың туындыларындағы көркемдік айшықтарды айқындау да зерттеудің өзектілігін байқатады.
Белгілі бір ұлттың өркениеттегі өрісі басқа ұлттар мен ұлыстар арасындағы мәдени-әдеби қарым-қатыныстар, рухани алмасулар барысында айқындалмақ. Қазіргі таңда қазақ елі мен басқа өскелең халықтардың мәдениеттерін жалпы әлемдік өркениет дамуының талаптары бойынша сабақтастыра қарастыру өзектілігі күн тәртібінде тұр. Бұл орайда қазақ және орыс әдебиеттерінің өткен ғасырлардағы әдеби-мәдени алмасу бастауларын негізге ала отырып, олардың ортақ үндестіктерін және әрқайсысының дербес ұлттық ерекшеліктерін саралау басты нысана болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі Әлбетте, символизм ағымының тууы мен қалыптасуын және оның әдебиеттегі көрінісін пайымдамай, осы аспектідегі қазақ¬-орыс әдеби байланысын зерделеу мүмкін емес. Оның үстіне, қазақ әдебиетінің биік деңгейден көрінуінде өзге ұлт әдебиеттерімен рухани алмасуының, сондай-ақ әсер-ықпал көріністерінің айрықша орын алары сөзсіз. Бұның нақты дәлелі ретінде XX ғасыр басында жаңаша толығып, толыса бастаған төл әдебиетіміздің даму барысын, бар болмыс-бітімін тілге тиек ете аламыз. Бұл турасында жазылған, айтылған ой-пікірлер сілемі ойымызды айғақтай түсері анық.
ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қуандық Ж. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік “ЭКО” ҒӨФ, 2007 ж.,442 б.
2. Боранбаева Ж. М.Жұмабаев поэзиясының көркемдік жүйесі. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты), Астана, 2003 ж.
3. Тұржан О. Махамбет поэзиясының көркемдік ерекшелігі. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты), Астана, 2005 ж.
4. Алпысбаев Қ. Мұқағали өрнегі. Алматы, қазақ университеті, 2001ж. 187 б.
5. Мұқағалидастан. Құрастырған А. Әбдіқалов - Алматы: Шартарап, 2001.- 192б.
6. Қазанбаева А. З. Мұқағали Мақатаев лирикасының лексика– грамматикалық ерекшеліктері . (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты.) Алматы. 1999 ж.
7. Бекеева Н. Қазақ поэзиясындағы қаһармандық рух пен трагедиялық ахуал. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты ) Алматы. 2002.
8. Хамидуллаев К. Мұқағали Мақатаевтың ақындық шеберлігі. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты) Алматы 1993. 187 б.
9. Бегманова Б. С. М.Мақатаев лирикасының ұлттық сипаты. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты), Алматы, 2006
10.Абишева С.Д. Поэтическая система “Мир природы “ структура и семантика. (Автореферат диссетаций на соискание ученой степени доктора филологических наук.) Алматы. 2003.
11. М. Мақатаев. Күнделік. Алматы: Жалын, 1991ж., 48 б.
12. Абай. Энциклопедия. – Алматы:Атамұра, 1995 .- 720 б.
13. Сейдімбеков А. // Жас алаш. 1997 ж.
14. Музыкадағы этномәдени дәстүрлер (Материалы международной конференций Алматы,2000 ж.).
15. Қара өлең ( Құрастырған Оразақын Асқрар) жазушы. 1989ж. 320 б.
16. Қазақ әдебиетінің тарихы . 3-том, бірінші кітап. – Алматы: Ғылым,1967.
17. Ахтанов Т. Көкейтесті. Әдебиет туралы ойлар.- Алматы, 1980
18. Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. –Алматы,1969
19. Әбдірашев Ж. Парасат пен парыз. Әдеби сын.- Алматы,1973
20. Әдібаев Х. Көкжиек. Сын. –Алматы,1978
21. Әлімбаев М. Қалам қайраты.- Алматы,1976
22. Әшімбаев С. Сын мұраты.- А. 1974; Талантқа тағзым.-А.,1982; Парасатқа құштарлық.- А., 1985
23. Байжанов С. Замандас туралы толғау.- Алматы,1973
24. Бердібаев Р. Әдебиет және өмір.-А., 1964; Қазақ тарихи романы.- Алматы,1979
25. Дүйсенов М., Рақымжанов Т. Халық ақындары творчествосының көркемдік сипаты. –Алматы, 1982.
26. Егеубаев А. Сыр мен сымбат.-А.,1981; Сөз жүйесі.-А.,1985.
27. Алпысбаев Қ. Мұқағали өрнегі.- Алматы:Қазақ университеті, 2001.
        
        М.Мақатаев поэзиясындағы символизм
Мазмұны
Кіріспе..................................................................................................................3
1 М. Мақатаев асқақ рух ақыны.........................................................7
1.1 Мұқағали поэзиясындағы дәстүрлі жүйе......................................................7
1.2 Мұқағали ... ... ... ... ... ... Мақатаев поэзиясындағы символизмнің танымдық-философиялық өлеңдердің жанрлық сипатын байыптау.............................................................21
2.2 М. Мақатаев поэзиясындағы символизмнің қалыптасуы мен дамуының дүниетаным ... ... ... ... ... ... бір ұлт әдебиеттінің қалыптасуы мен дамуында оның басқа елдер әдебиеттерімен ... ... ... Атап ... ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің өсіп өркендеуінде оның өзге ұлт әдебиетімен рухани алмастығының, әсер-ықпал ... орны ... ... ... рухани-мәдени өмірінде өшпес із қалдырған бұл кезең әр қилы ... ... ... толы ... орай ... әрі ... ірі ... мен серпілістер әкелуімен ерекшеленетіні белгілі.
Мұқағали өлеңдері - ұлттық ... жаңа бір ... ... ... ... ағымға ойысқан заманда қазақтың қара өлеңінің шынайы қасиеттерінің ... ... ... да ... кемелдене түскендігінің куәсі. Ол қазақ өлеңінің ұлттық бояуы мен рухын ... оны ... ... ... ... ... оқырмандарының жүрегіне жол ... ... ... ақын ... ... ХХ ... әдебиетінің озық үлгілерімен құнарландырды. Білікті, парасатты ақын ... өз ... ірі ... ... ... да, ... ... қазақ өлеңі мен ана тілінің ... ... нәр ... ... дәстүрін бұзбай жарасымды табиғи дамытты. Ол бірде қоғамның ... ... ... қатал сыншы, енді бірде бала мінезді ... ... ... аңғал жан. Сөйтіп жыр әлемінде өз ойын, өз шындығын, ... ... ... ... биік тұрғыдан тұтас шеберлікпен ... ... ... ... ыстық лирикасымен өз оқушыларының жүрегіне жол тапты, оларды жақсы жырдың ... ... ... ... ... ... ... жырлап, қалың оқырманның жан жүрегін баурады. Осыған орай диссертацияда ... ... ... ... ... бар көркемдік жүйе тұрғысынан қарастырылады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттануымызда әркелкі деңгейде бірталай еңбектердің жазылғаны, жарық ... ... ... ... ... тамырлары, қазақ поэзиясындағы көріністері, орыс символистерінің ықпалы, осы үдерісте ерекше еңбек еткен орыс ақындары мен ... ... ... мен ... ... ... арқау болды. Сондай-ақ, символизм нышандары М. Мақатаевтың өлеңдері мен поэмаларының көркемдік өрнегі мен эстетикалық нысанасына, ... ... ... ... ... туралы елімізде әдебиетшілер мен философтардың және т.б. ғылым саласындағы зерттеушілердің өз ... ... ... ... - мәдени дамудың қандай да болсын мәселелерін талдап-таразылауға деген зор қызығушылықтары да бары анық.
Сонымен қатар, символистік ... ... ... мен орыс немесе қазақ поэзиясында көріну сипаттарына зер ... ... ... ... осы бағытта ізденген төл ақындарымыздың туындыларындағы көркемдік айшықтарды айқындау да зерттеудің өзектілігін ... бір ... ... ... ... ... мен ұлыстар арасындағы мәдени-әдеби қарым-қатыныстар, рухани алмасулар барысында айқындалмақ. Қазіргі ... ... елі мен ... ... ... мәдениеттерін жалпы әлемдік өркениет дамуының талаптары бойынша ... ... ... күн ... тұр. Бұл ... ... және орыс әдебиеттерінің өткен ғасырлардағы әдеби-мәдени алмасу бастауларын негізге ала отырып, олардың ... ... және ... ... ... ерекшеліктерін саралау басты нысана болып табылады. ... ... ... Әлбетте, символизм ағымының тууы мен қалыптасуын және оның әдебиеттегі көрінісін пайымдамай, осы аспектідегі қазақ - -орыс әдеби байланысын зерделеу ... ... Оның ... ... ... биік ... ... өзге ұлт әдебиеттерімен рухани алмасуының, сондай-ақ әсер-ықпал көріністерінің айрықша орын алары сөзсіз. ... ... ... ... XX ... басында жаңаша толығып, толыса бастаған төл әдебиетіміздің даму барысын, бар болмыс-бітімін тілге тиек ете аламыз. Бұл ... ... ... ой-пікірлер сілемі ойымызды айғақтай түсері анық.
Ал тікелей М. Мақатаевтың шығармашылығы жайында сөз ... Ә. ... ... сәт - ... тілеген мақаласынан бастап Мұқағали шығармашылығы әдеби сын ... тыс ... жоқ. ... ... ... зерттеуі, "Естеліктері" мен [5] кітаптары шықты. Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығын арнайы ... ... ... соңғы он-он бес жыл ауқымында ғана басталды. Тындырылған ... ... ... - ... ... ... ... жарияланып жатқан мақалаларды, әрі 50, 60, 70 жылдық мерейтой ... ақын - ... ... , ... 500 - ге тарта ғылыми - танымдық материалдарын жатқызуға болады. Жеке ... ... бой ... ... Қазанбаева Айнагүл Зікірқызының "М. Мақатаев ... ... ... [6] мен ... Нұр - Айша Жүсіпқызының "Қазақ поэзиясындағы қаһармандық рух пен ... ... ... ... "Мұқағали Мақатаевтың ақындық шеберлігі" [8], Бегманова Бибіжан Сейітханқызының "М.Мақатаев лирикасының ұлттық сипаты"[9] кандидаттық диссертацияларын, Абишева ... ... ... ... "Мир ... " ... и ... [10] деген тақырыптағы докторлық диссертациясында да Мұқағали шығармашылығы бірсыпыра талданды. 2006 жылдың басынан "Мұқағали" ... ай ... шыға ... Міне ... ақынның бай мұрасын туған халқына жеткізудегі және оны зерттеп, ақынды ғылыми тұрғыдан танудағы ... ... ... ... арқылы Мұқағалитанудың ғалыми-танымдық бұлақ көзі ашылды, оның сала - сала боп, ... ... ... ... ... туындылары түгенделіп, байыпты зерттелген сайын ақын рухы бізге ... ... ... ... ... баурап отыр.Алайда Мұқағали поэзиясы бірыңғай көркемдік жүйе тұрғысынан арнайы қарастырылған жоқ. ... ... мен ... ... ... мақсаты - көркем әдебиеттегі, өнердегі ілгері-кейінгі көркемдік жүйесінің сөз болу жайына ... ... ... негіздеріне үңілу. Қадым заманнан қазірге дейінгі ... ... бен ... жай - ... ... ... ... мысалдар арқылы Мұқағали поэзиясының ... ... ... ... ... мақсатты орындау үшін диссертациялық жұмыста мынандай басты міндеттерді шешу алға ... ... төл сөз ... тақырыптық, жанрлық және көркемдік деңгейін анықтау. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін мынадай міндеттерді шешуге талпыныстар жасалды: - символизм поэзиясының ... мен ... ... ... айқындау;
- символист ақындарының шығармашылықтарына салыстырмалы түрде сипаттама беру;
- Мұқағали поэзиясына тән ... ... пен ... ... ... ... ... поэзиядағы танымдық-философиялық өлеңдердің жанрлық сипатын байыптау;
- Зерттеуде Мұқағали ... тек ... ... - күшінің ауқымы мен аясына сыйып тұрған ... ... ... ... мол көрініс табатын шеберлік тұғыры - тіл тазалығына, ой саралылығына, тебіреніс тереңдігіне көңіл ... ... тіл ... құбылтуы, қолданудағы көркемдік бейнелеу ерекшеліктеріне назар аудару;
- ... ... ... өмір шындығының көркем шындыққа ұласуы, адам бейнесін жасаудағы көркемдік жүйе ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығындағы көркемдік жүйе осыған дейін дербес ... ... де ... ортақ тақырыптардың аясында, не әлденеше авторлардың айналасында қарастырылатын. Бұл ... ... ... әрі ... ... жүргізілді. Сондықтан диссертацияның ғылыми жаңалығы көтерілген тақырыптың ... ... ... ... ... үш ... ... үш қазығы бар. Оның біріншісі- ақынның әрқашан да жанымен ... ... ... де ... сыршылдығы. Екіншісі - асқақтық яғни өмірді сындарлы санамен екшеп, елеп парасатты пайым жасап, күрделі қорытындылар ... ... ... ... Үшіншісі азаматтығы - қоғамдық әлеуметтік мәселелерді, күллі ... - ... ... арқау еткен ақын ... ... ... ... ... ... ... кең ауқымда, алдыңғы ... ... ... ... ... ... идея мен ... негізінде, өмірмен өзектестіріле қарастырылады.
- Тақырып аясында көркемдік ой - ... ... ... ... ... оянуы мен терең ... ... ... орны ... ... ... ... тұрғыдан тұжырымдалады.
- Поэзияның ... ... ... ... ... ... өмірін нұрландыруға септігін тигізіп, толыққанды азаматтардың қалыптасуына оңды әсер ... ... ... Мұқағали өлеңдері арқылы пайымдалады.
- Көркемдік - поэзия үшін жырдың ... әсем ... ... адам ... ... ... Жүйе - бір ... түскен арна, тоғыз ағыстың тоғысуы. М.Мақатаев поэзиясының көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысын жазу барысында алға қойған мақсаттар мен ... ... үшін өлең - ... ... ... ұлттық белгілерге, образдардың сұрыпталу ерекшелігі мен ... ... ... көтерілген идеялардың мәнділігіне назар аударылып, кешенді әдеби ... ... ... ... ... М. ... ... толғау, поэмалары негізгі материал болды. Зерттеу кезінде Қазақстан ... ... ... 1991-2006 жылдар арасындағы жинақ папкілер ... ... ... ... ... - методологиялық негізі ретінде
А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... З.Қабдолов, Т.Кәкішев, Р. Бердібаев, С.Қирабаев, ... ... ... С. Қасқабасов, Ш.Елеукенов, Ж.Ысмағұлов, Қ.Мәшһүр-Жүсіп, С. Негимов, А. Егеубаев, А. ... З. ... Ж. ... Т. Жұртбай, Б.Майтанов, Д.Ысқақұлы, Б.Әбдіғазиұлы, Д.Қамзабекұлы, Р.Тұрысбек, М.Хамзин, Т.Есембеков, Қ.Алпысбаев, т.б. зерттеуші ... ... және ... ... бар ... зерттеулері жұмысқа теориялық және әдіснамалық негіз ретінде пайдаланылды, таяныш етілді. ... ... ... ... кіріспеден, екі ... ... ... ... ... соңында ... ... ... ...
1 М. Мақатаев асқақ рух ақыны
1.1 Мұқағали поэзиясындағы ... ... сөз ... оның ... ... XIX ... ... жартысында Абай өлеңдері арқылы ең биік тұғырға көтерілді. Ал ХХ ғасырдың бел ... ... ... ... жас ... жаңа буын ... ... жырлары да сол биікке арман сапарына яғни ... ... қол ... ... шыңға жол тартты. Сөйтіп, Абай салған соқпақ ізімен ілгері ... ... ... ... мән бере отырып, ұлылықтан үйренуге талпынды. Әсіресе Абай парасатынан нәр алып, ұлы ақын ... орай үн ... ... ... өз әлінше күш салды. Рас, Абай да, Мұқағали да тақырға түскен дән ... ... ... ... ... қазыналы ортаның жемісі. Олар бай ауыз әдебиетінен жүзіп ішті, әсіресе ... ... ... ... ... ... игерді. Жыраулар поэзиясының өткірлігі мен өршіл рухын бойына сіңірді, тың сонарларын шалды. Яғни ... ... ... нәрі мен ... ... ... орыс әдебиетінің озық үлгілерімен, әлем классиктерімен талмай танысты, Одаққа танымал таңдаулылардың ... ... ... әдеби әдіс-тәсілдерінен үйренді. Ғаламдық деңгейде дүние танымдарын жетілдірді. Өздеріне дейінгі мықты білім ... ... ... ... ... ... қайда екендігін ажырата білді. Соған сәйкес ащы шындығын да айта ... ... айту ... қиын ... ... ... - советтік құрылыстың, коммунистік қоғамның дүркіреген дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... "күні күлімдеген, жұлдызы жымыңдаған" дейтіндей "аса прогрессшіл қоғам" саналған кеңестік ... ... ... туралы жазылуға, жырлануға тиіс кезеңде өмір сүрді. Сол ыңғайда ақынның ... шыға ... ақ ... шығырда шыр айналғаны байқалады. Бостандық, теңдік, еркіндік деген ұғым-түсініктердің аясы тарлығы танылады. "Неге бұлай?" деген ақын ... ... ... ... Бір елі ... екі елі ... ... әрі қатаң қойылды. Соған қарамай адам баласын, азаматтық қоғамды мұқият зерттеп, жеке басының мұң мен ... ... мен ... ... ... ... ұлттық сипатқа жеткізе білді. Рухы күшті рухани қазына жасады. Мұқағали жырлары қарапайымдылығымен қасиетті, дәлдігімен дәмді, ой-ырғақ еркіндігімен ерекше, ... ... ... ... ... де құдіретті.
Мұрат Мұқағали өлеңдерінің рухани астарына ... ... күші мен ... ... ... эстетикалық, этикалық тәліміне ден қою, поэма, дастан, толғауларының тарихи-танымдық ұстанымдарына, ... ... ... ... ... ... - шеберлік иірімдеріне үңілу.
Ал 1975 жылы 26 қаңтарда: "Айналып ... ... рух ... роль атқаруға тиіс. ... Кімде рух болмаса, ол ... ... ... ... [11.], - деп ... ... оқырманға күш - қайрат сыйламаған, жан - ... ... ... - ... өлең түкке алғысыз. Оның бәріне жетекші асқақ та ... ақын рухы ... ... ... ... ... келіп тірейді. Ақыры 1976 жылы 14 ақпанда " ...Мен өзімнің "менім" арқылы жасырмай, жаппай ... ... ... ... ... мұңы мен ... - бәрі осында. Солар басқа ... өз ... ... тиіс деп ... Сонымен достар, бүкіл менің жазғаным - ... бір ғана ... ... ... мен ... ... мен қуанышы туралы ... Егер ... ... ... ... бір ... топтастырып көріңдерші. Естерінде болсын, әрбір өлеңім өз орнында тұрсын. Яғни ... және ... ... ... соң көз ... ... Сюжетіне көңіл аудармай-ақ қоюларына ... ал ... мен ... зер ... Егер мені ... ... онда ақын ... [11] деген екен ақын. Міне бұл айтылғандар біздің зерттеуімізге үлкен ... ... ... ... ... ... горизанталь да, вертикаль да жағынан алдыға ... ... ... ... одан біз өз ... ... құдық қазғандай іздеп көрелік.
М.Мақатаев поэзиясындағы көркемдік ... бір ... өзі өмір ... ... ... ел тіршілігі, ұлттық мінез, ұлттық психология, табиғат көріністерінің көркем бейнесін жасауға негізделген. ... ... ... ... киім киісімен, сөйлеген сөзімен анықталмайды. Бұл сырт көрініс, ұлттық мейрам Наурыз мерекесінде ... ... ... ... ... ... ... бауыр-туғандарымыздың сұр - сықпыты, міне, осы сияқты. Мәселе ұлттың дамуының ... ... және ... ... ... ... сезудегі ұлттық психологиясына байланысты. Әрі ... ... ... ұнасымдылықтан, жақсы қасиеттерден іздеу де ... Яғни ол ... ... пен ... де ... ... мүмкін. Қысқасы, ұлттық сипат тарих көшіне ілесіп дамып, жаңа ... ие ... ... ... сана - ... өз халқын, ұлтын сыйлайтын ыстық ... пен ... ... ... ... елінің, халқының ұлттың өткенін, қазіргісін, келешегін толық біліп, ... ... ... ұлт ... ... ... ... қарайтын саналы, салихалы ойдан туады. Бұл ретте ұлттық ... ... ... ... ... да ... ... зерделі авангард топ зиялы қауым, әсіресе ... ... ... ... ... мұң мен ... қолға алып, кектеніп надан зұлымға, шиыршық атып ... ... ... Шәкәрім, Әлихан, Ахмет, Мағжан, Халел, Мыржақып, Жүсіпбек, Мұстафалар сияқты ұлы ойшылдар ғана ... ... ... ... ірге ... ... [12]. ... халқының өткеніне қиналған, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сипаттар басым қазақ ақынының бірі - ... ... Әр ... ... өз ... алдыңғы аға буынның жеткен жерінен бастайтындығын ... ... да Абай ... құран хадистеріндей құлағына құйып өскен өрен. Абай ... түп ... ... ... ... ... екендігін жете зерделеген Мұқағали оны игеріп қана ... ... ... ... жетілдірді. Сөйтіп дәстүр мен жаңашылдық арақатынасын туғызды. Бұл бұрын да бар, алда да ... ... ... Жалпы көркем әдебиет, өнер аса сындарлы тәрбиеші. Ата-анадан да, ұстаздан да ... ұлы ... - ... оның ішінде - поэзия. Тәрбиелік роль атқармаған өнер тұл. ... ... ... ақын ... ... ... өз ... сезінген өмірдегі нақтылы жағдайлардан алған әсерлер түрінде туған идея болып келеді. ... ... ... ... ... ... болса да, ақынның көңіл күйіне сабақтастырыла айтылады. Яғни поэзиядағы идея шығарманың көркемдік ... ... ... болса, ал көркемдіктің, ақындық шеберліктің өзі озық идеялықпен ұштасып жатады. Көркемдік жүйені форма, ... тіл ... ... ... образ жасау, тартыс мәселелеріне жан-жақты ... ... деп ... грек ... ... ... ауыз әдебиетінің тамаша үлгілерінен осы күнге дейін рахат табамыз, осы күнге дейін оған ... ... ол таза ... ... Әр ... өзі жасаған биік тұғырлары бар. Сондай-ақ поэзиядағы көркемдіктің де биігі бар. Ол ... Және оған кім ... қолы жете ... ... қазақ ренессанысының құзар шыңы. Абайдың ренессаныстық өредегі ұлылығы сол, ол өзі ғұмыр кешкен қоғамдағы қабынып тұрған қақтығыс-қайшылықтарды қаны ... ... ... ... ... ... берді" [13]. Мәселе түйіні - бабаларымыз жасаған сан ғасырлық ... ... ... жақтарын пайдалана отырып, жаңа жол табуда. Ол жаңа ... ғана ... ол ... ... ... ажырамас тұтастығын жасау. Қысқасы өмірдегі құбылыстарды ... жіті көре ... ... Бұл ... ... даму ... ажырата алу деген сөз. Жаңалық табу - өзіңді-өзің ашу, шығармашылыққа өзіндік қырмен, қолтаңбамен ... ... ... ... болуы керек. Сонда ғана ол жұртқа эстетикалық әсер етіп, жаңа ... ... ... ... ... деген сауатсыз адамға шақталған талап, жадағайлық, жеңіл-желпілік деген сөз емес, терең ойды ... ... ... етіп ... ... ... ... мәдениеттіліктің, табанды еңбектенудің қажет жері осы. Толстойдың "Қарапайым жазу оп-оңай емес" деуі де сондықтан. Көркемөнерді ... өнер ... ... ... ... ... ... айтқан. Шынында, терең поэзиялық туындыларды, опералық, симфониялық шығармаларды, керемет картиналарды түсіну үшін белгілі дәрежеде эстетикалық мәдениет ... Бұл ... ... ... қиындату емес, оқырман мен көрерменнің эстетикалық өрісін көтеру. Сонымен қарапайымдылық жалаң ... те ... ... қашып шатпаққа ұрынған жасандылық та емес. Дана ... ... ... - міне ... ... ... қазақтың өлең мүмкіндігін мол пайдалану бар. Ол мүмкіншіліктер ... ... өлең ... мен мөлшерінен тыс тумаған, қайта солардың құбылған, құлпырған түрлері дерлік. Осыған қарағанда да қазақтың он бір ... ... ... сындырудың", мұрын шүйіре қараудың қажеті жоқ. Өлең формаларын молайтуға қазақ поэзиясы толып ... ... ... Екі ... бастап, он бес буынға дейін пайдаланылатын өлең жолдары баршылық. Мысалы он ... ... ... ... ... ... кетті. Қасымнан бұрын бұл өлшеммен жазғандар болған, бірақ оны ... ... ... етене ендіре алмаған. "Дариға" атты ... ... он ... ... өлең ... төл түрі етіп бекіткен. Сол сықылды Мұқағали Мақатаев та тоғыз буын өлең құрылысын "Ильич" ... ... ... ... Бұл ... тоғыз буынды өлең құрылысының талантты шығарманың қызметінде ... бір ғана ... ... көрініс бергенін айтуға тиіспіз. Өлең құрылысы ... ... ... кете ... Поэзияның жолы кең. Ол стандарт емес, оның толып ... ... ... бояуы бар. Сондықтан ол бұрынғы үлгі, үрдіс, дәстүрмен жалғаса, ... ... ... - ... ... сілкіп оятатын қуатты дәру, жан - жүйеңе ізгілік нұрын шашатын ... ... ... құюшы құндылық. Оны қара өлеңнің қарымы, мол ... ... ... отырады. Қара өлең - Мұқағали үшін - ... ... ... ақ сүті, әкенің жасындай жарқылдаған жігері, қайрат -күші.
Қалқам!
Мен ... ... де ... ... ... ... қара ... - құдіретім,
Онда бір сұмдық сыр бар естілмеген.
Бұл ... ... ... ... ... үлгісі, кең- байтақ Ресейге дабысы кетіп, әлемді тамсандырған орыстың ... ... күн ... шұғыла шашқан Лермонтов, Пушкин, Есениндердің атақ-даңқын ардақтағанмен, абыройын дара қойғанмен, құлдық ұрып қол ... ... ... баламайды. Қайта оның есесіне қара ... биік ... ... ... ұлы ... балайды. Оның түпсіз терең, сұңғыла сыры бар. Ол қарапайымдылығында, бейнелеушілік ... ... ... даналыққа суғарылғандығында. Қара өлеңнің күйсандығын ойнай білген, сөйлете ... жан ғана ... ... туған перзенті болмақ. Бұл әрі ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ көне мұраға деген көзқарас. Қазақ өлеңіне ревизия ... өлең ... ... ... ... ашамыз деп даурыққандарға тойтарыс бере отырып, анайылыққа барудан, тұрпайылыққа ұрынудан сақтандырады. Әр ... ... ... жүрегіне жол тартатын қара өлеңдей сіңімді, ойға ... ... ... ... қазақтық қанмен, ұлттық намыспен, ұлыстық нәрлі сөлмен ... ... ... ... ... көктен іздемей дәстүрлі жырдың ағысынан табуды ... ... деп мен ... айта ... өз ... ... киген қазақтың қара өлеңін,
Шекпен жауып өзіне қайтарамын.
Қазақтың қарапайым қара ... - қас ... ... Оның ... - ... Ол сан ... жасап, сап алтындай сараланған, сан ұрпақтың елегінен өтіп ... ... ... дүние. Ол ақындықтың әліппесі, айтыскерліктің аренасы. Осы қара өлеңнен ... ... ... ... ... Мұқағали өзін абыз халқының алдында ... деп ... ... ... сақтап именеді. Бір қарағанда шындығы да ... ... ... ... ... ... құйып қайнатушы, ас әзірлеуші аспаз ғана. Мұқағали өлеңінің ... ... ... ... соңғы қос жолда "Күпі кию" - ... ... ... ... ... көзге ұрады да ұлтымыздың түр-тұлғасынан хабар береді. Кешегі ... ... ... ... ... ... ... киген қалыпқа сыйып қазақ табиғатын тануға мол мүмкіндік ... тұр. Қара өлең жас ... ... орындауға оңтайлы. Бір жағы ән ... ... Қара ... он бір ... екі ... төрт тармақты болатындығы ... ... ... бай, ... ... сан нақышты. Қара өлең көнелігімен де құпия. Музыкатануда ол жеке жанр ... ... [14]. Қара ... қара анықтауышына қатысты айтсақ. Қара өлеңді жинақтап, жариялаушы ... ... ... - ... ... ... ... сөз, ежелгі өлең. Қара тау, қара ... қара сөз, қара жол деу ... тау, ... халық, бастапқы сөз, бастапқы жол дегенді білдіреді" [15] - деуі ... ... ... ... қара ... қара ... деген тағы екі сөз қолданыс ұшырайды. Бұл қара өлеңнің ... ... ... ұғымы сияқты көрінетінін біз де ... ... ... ... соғысқа аттанған әженің ... ... ... ... ... нарға балап, мықты мият, құрыштай қуат тұтып, үйдің ендігі тірегі ... ... ... кіндік бас ие санайтындықтан арман-аманатын табыстайды. Ол аманат - күйреген қарт ... ... бүк ... шешені, шиеттей іні- қарындастарын асырау, қатардан ... ... Бұл ... бар ата ... ... салт-сана. Ертегілерде, батырлық жырларда ер-азамат жорыққа аттанғанда, іштегі ... ... ... ұлына қол артып, медет қылатыны, жерінің тағдырын, елінің хандығын, мыңғырған байлығын, қаусаған ... ... жар, ... ... ... табыстайтыны бесенеден бар. Яғни берісі отбасылық, әрісі елдік, ... ... жас ... ... өмір ... болып белгіленіп, өзектестірілетін. Сөйтіп ұлы ... ұл мен ... ұзақ ... үлкен сапарға алып шығатын. Осы тұжырымның, әкелік аманаттың, ұлттық элементтердің ... ... ... ... ...
Қандайда бір тұрмысты қайырып тастау үшін жұмыс жасап жатқан адамға: "Іс ... ... ... көп ... ... ... ... көбейсін!", "Игіліктің сәтін салсын!" сияқты ... айту ... ... ... ... ... ... қазақ дәстүрі. Бұларды бүгінгі ... ... ... ... ... үйрету, қамқорлықты, бауырмашылдықты білдіру, жөн-жосықты ұғынуға дағдыландыру ата-ана мен үлкендер парызы. Ақын жаны ... ... ... ... ойы" осы мұраттан туындаған, ізгілік иірімдеріне жетелейтін өлең. Тік бақай, жөн ... ... ... көр ... ... тура ... шыншылдықты, арлылықты арқау еткен. Арамдық, алақол жексұрындықты жерлей отырып, ар-ұяттың дар ... ... ... ... жеп ... шілде жасап, Сені де перзентім деп ... ана" деп ... ... ... мән ... ... - босануға тақаған әйелді қуаттандандыру, әлдендіру үшін күтім кезінде берілетін ас, ... әрі ... ... ... әрекет. Шілдехана - қуаныштың өлшемі, шаттықтың шарықтау шегі, әлейім жұртқа жар салу, ... ... ... Сөйткен баланың сұмпайылық пен сұрқиялықты ... етіп ... ада, ... ... ... ... жан болуы қайғы-қасірет екендігі ... ... ... ... ізет - ... ... ... шақырады.
"Отыз бесінші көктемім" бір қарағанда 35 ... ... күз, қыс, ... жаз ... мен ... шолып өткен есепті түйіндеу ... ... ... ұлттық сананың алауына ұсталған, ... ... ... ... ... ... қалған көз", - дейді,
"Жақсыдан қалған сөз", - ... ... ... дейді, "ез" - дейді.
Қақым жоқ жаман болуға,
"Мені ... ... көз", - ... деп, ... адамдық менін, тектілігін оятады. Мұнда ата-тектік, ұлттық, асылдық қасиеттерден ... ... ... жеке бастың өнегелік-үлгілік үрдісін эстафета таяғындай берік ұстауға, ген ... ... ... ... көздің қарашығындай сақтауды міндеттейді. "Болар елдің баласы - он ... ... ... еті ... ... "болмас елдің баласы жиырмасында жаспын дейтін" еркетотай ... ... ... кері ... сақтандырып саналылыққа жетелейді. ... ... ... ... ... ... алған заңды билетім бар,
Заңды орныма таласамын.
Тіршілікке еніп, өмір ... ... соң өз ... орны бар ірі ... ... шыңына шығуға, іскерлік пен өнер-ғылым қууға, ... ... ... ... ... үлес ... не жетсін? Лирикалақ кейіпкер 35-ті аз ... деп ... жоқ, ... ұғымындағы орда бұзар, дүниені дүр сілкінтер, аймағына аты кетер жас ... ... ... ... ... ойып ... орын ... қашап тұрып жыр жазуға құлшынулы. Өзіне есеп ... алды - ... ... ... ... ... ... өткізіп алмауға тырысуы ... ... ой ... ... орнына таласуы. Абай айтқан "Сен де бір ... ... ... тап та, бар қаланмен" идеялас. Бұл өнер, өлең ... ... ...
"Мен өскен лашық бір бөлме" - ... жаны мен ... ... мен хан ... ... болар өлең. Кешегі күн ... ... ... ... өмірдің араға жылдар салғанда қымбат тартқанын, қызығы мол қимас ... ... ... дөп ... Бір ... лашық - бақытты шақтың белгісі. Ханның қарадай қанағатшыл, таубашыл тұстары сирек ... ... ... ... ... ... жиі ұшырайтындығы бар. Мынау соның кепілі. Дүниесі ... ... ... ... ... ету - ... кейіпкердің, оның өсіп-өнген топырағы қара қазақтың қанындағы қасиет. ... ... ... бір ... бөлме - маған мың бөлме.
Хан тағы қараң қалатын,
Есігіңді ... ... ... тұлға, өжет мінез, оптимист қазақ қана осылай тартынбай сөйлейді, ... ... дес ... Бұл ... Жиренше шешеннің төсегінде жатып көсілгенде сирағы шығып жататын құрым ... "Ақ ... - ақ ... хан ... қара үйім" деп бай-бағланның ақ боз ... өз ... ... еске түсіреді. Өлеңнің шешендік шиырлармен сабақтастығын сезінесің. Арыс ақынның ... ... ... қарайластығына, жағдай жанастығына, ой орамдары ортақтастығына таң ... әрі ... ... ... ... боп атып таң нұры.
Тұратын еді шақырып,
Әжемнің ... ... ... тағы да бір дара ... дана сипаты - зерттеушілер ... әлем ... ... - мол дастарқандық, қонақжайлылық. Қонақсыз жаны жай таппайтын, ішкен асы ... ... ... бар ... ... тұр. Әже - ыстық ықылас, кең ... шайы ... ... ... ... ... ұйытқысы. Ақ жаулығы - үлкен - кішінің магнит ... ... ... ... ... сол ... көзі де, өзі де кетіп, жаңа төлдің орын ... ... ... ... ... ... шығар анасы, қарсы алар қара шаңырағы ... ... ... басқан босағасынан бір ... су ... ... Қара шаңырақ - бүтіндіктің белгісі. Ол құрыса азамат ... ... ... "Ат ... жатқан жас жігіт, жарамады үйге кір деугесі" салт-дәстүрдің ... ... ... ... - ... ... - ... тапшылығы. Бұл уақыттың өзгерісі, заманның тарту-таралғысы. Алайда белгісіз жігітті жазғыруға жоқ. ... ақын ... ... ар ... ... ... тоздыруға қарсы. Бұл ретте ақынның жалғыз бөлмелі лашығы - Аяз ... есік ... іліп ... малақайындай қадірлісі, көңіл төріндегі көнесі. Ақ жолдан адастырмас, желпіндіріп желіктірмес, ... ... ... ... ақыл ... ... "Ақ кимешек көрінсе" осы ойды екшейді. Ақ ... пен ақ ... ... ажар ... белгісі ғана емес, жаныңа шуақ ... ... ... жылылық көзі, қарттықтың, этикеткасы боп ... ... Қ. ... ... жырларының ешқандай алабөтен насихатсыз жүректерге жол ... ... ... рух мәңгілік. Ақын рухының онымен ұштасуы шығармашылық ... деуі [4] ... ... ... ... ... кіндігі кесіліп, азаматтығында қалада тұрған жанның лақтай ... ... ... ... ... ... шақтарын еске алуы, салқын самалын сіміріп, саумал бұлағынан қанып ішіп ... ... Бұл ... ... ғана тән жер ... Өйткені туып-өскен қара ... та, қара шал мен қара ... де, ... ... ... ... ... да, ата-баба зираты да атамекенде. Қалада ... күй ... ақын ... ... көру ... ... ... келе жатыр. Әрине жүрегі күпті, көңілі күдікті, қарсы алар жан ... ма? ... ... ... ... ма? Олар ... ... - құлықта ма? Жайыңды ұғып, жаныңды түсінер жан ... ғой. ... ... ойлылықты орманнан, дархандықты даладан, зерделілікті зеңгір көктен алғандықтан - ... ... бас иіп ... жасауда. Міне, перзенттік парыз бен ... деп ... ... ... ... от ... ... сүюден, құрметтеуден басталмақ.
Ақындықтың азабы мен тозағын, дертін бір ... ... ... ... ... ойлар қалжыратып, қарбалас қала шуы мезі ... ата ... ... ... ... ... ... тау тағыларындай несібесін түзден ... ... ... ... ... Бұл бір жағы ... мінез - құлқынан, тұрмыс-тынысынан хабар ... ... ... жан ... ... мен ішкі ... тұнықтығының, рухани байлығының алар бастауларына, тұнба көздеріне жетелейді.
Қасқа ... ... ... ... ... ержетеді, -деп,
жандардың ширақтығы мен ... үрей мен ... ... ... ... осылай өжеттіктің өр рухымен суғарылған ұрпақтарының ... ... ... ... зәулімдесіп, тектілікпен тамырласып жатқандығының заңдылықтарына көз жеткізеді. "Тау ... ... ... өседі", "Қарап тұрып шырқау биік шыңдарға, қалай төмен боламыз, ей, жігіттер" деп ... ашық ... ... ... ... ... ... осы идеямен Қасқа бұлақтың ... мен ... ... қыр ... ... естіген өрістестік болса ... Әрі бұл жыр - қос ... қара өлең ... ... ... ... образдар жүйесі
Образ яғни көркем бейне аса кең ... ... ... ... ... дегенде ақынның образ жасау әдіс - тәсілдері, суреткерлік шеберлігі ... осы ... ... компоненттерді пайдаланғандығы, қандай образдарды ... ... ... ... ... барар алғашқы баспалдақ - суретті сөз. ... ... бұл ... Кез-келген өлеңді ашып оқи қалсаңыз суретті бейне, образды сөз ... ... ... ... ... иіріміне тарта жөнеледі. Мәселен :
Тамаша еді жазғы орман,
Құстар сайрап мәз ... ... ... ... қаз ... ... қона кетеді. Жанды сурет. Маужыраған жаз. Құлағыңа құстардың құйқылжыта сайраған үні, тынымсыз ... ... ... ... шомылуы - қысқасы хан ... ... ... ... Өлең ... ... ... сан-сала тірлік, тұнып тұрған полотналы сурет. Тек ... бояу ... өрең мен ... ... ... ... ... орналастыру ғана қалады. ... ... ... ... ... ... тынасың. Ерді бірде:
"Киіктің ... ішіп ер ... ... алып ... ... "
Бұдан табиғат анаға тартып туғандықтың, тазалық пен ... ... пен ... ... мен бірлігін көреміз. Суреттеудің сұлу да сүйкімділігіне, салыстырудың ... ... ... жан ... ... ғажайып бір әлеммен қауышасың. Міне сұңғыла суреткерлік, айызды ... ... ... ... қиюын келтірсе, гүл - гүл жайнамайтын, сан түрге құбылмайтын, тоты құстай ... сөз ... ... ...
Адам бейнесін жасаудың жолы сан алуан. Ол айтып ... ... сөз ... қана ... ... ... кейіпкерді жалаң ақындық тұлға деп қарауға келмейді. Сонымен бірге ... ... ... ... ... қилы көңіл күйлері бірлікте қоныс ... ... келе ... сүйген ерін,
Сүй жаным, сүйкімді бір күйге енемін. ... ... ... ...
Ағытшы бешпетіңнің түймелерін.
Іс-оқиғаға ... - ... ... Ол ... байламның, сұрапыл сезімнің, өжет мінездің адамы. Бақытқа ... сәт. ... оны ... тек ақын деп қарамайды, әр ер азамат өз басындағы ахуал, ... күй, ... ... деп қабылдайды. Ақынның сыр түйінін дәл ... сым ... дөп ... ... ... үнсіз ұнатасың, құптайсың. Қимастық сезіміне бөленесің. ... ... ағып ... ... үн қатпайды жылап қана.
Баланың маңдайынан сыйпалаған,
Дірілдеп ... ... шуақ ... ... қорытындысы - қыз баланың жан-дүние өзгерісі, жаңа ... ... ... ... ... ... Бір ... өшіріліп, екінші дәуір басталуын ... Бұл ... ... ... енді ақын өз ... ... ... қалай суреттегендігіне ... ... ... ... ... ... азабын неге салыстырғанын көрелік.
Біз деген гүл ... нәр ... ... ... дән үзбейміз.
Алты айшылық жол басып арып-ашып,
Адам деген ... дәрі ... мен ара ... бір фонда. Араның өте сезімтал, аса еңбекқорлығын білеміз. Дала ... ... ... ... ... ... түсіп жатқан ара омартасын тамашалағанымыз бар. Ал араның гүл ... ... әрі ... әкелетінін және оның ... ... ... ... ... ғалымдар мен мамандар жеткілікті білер. ... ... ... бір ... ... ... ... қилы қиырларға жетелейді. Ақын мен араның тірлігі ішкі ... ... ... ... ... ... ... кезіп, оймен омбылап, "алты айшылық жол жүреді", адамдардың жан - дүниесіне ... ... де ... ... ... ... нәр алады, батпандап зәр алады. Сезім сергелдеңіне түседі, шөл ... ... ... ... ... тоқсан толғатып, адам деген - патшаның рухани ... ... өлең ... дүниеге әкеледі[6].
Бір сом ... ... - ... ... - ... ... ... айтулы сұлу, өр әрі тәкаппар жан. ... ... ... ... еді ... Сұңқардай еді жердегі" халықтық өлеңнің қос жолы оның ... ... ... ... ... Өте дәл әрі ... қолданылған теңеу. Дариғаның ажар -көркін, бітім -болмысын ақын: ... ... ... ... жон ... бірі ... уыс бұрым арқада,
Қос жылан болып жүреді. ... шың ... ... ... ... ... ... жалт етсе,
Жарқ ете шыққан күн еді, - деп суреттеуі ... ... өз ... оқ бойы ... танытарлық сипаттар. Дариға - ... ... ... ... ... ... ... дертті, жар қызығын қызықтамай жатып майданға аттандырған. Яғни ... да ... шағы ... ... ... ... таусылмай, қызуы басылмай ... ... ... шәлі ... ауыр ... ... киген. Сондықтан жалғыз-жарым қалғанда, мұңдас тапқанда ақтарар сыры, ... ... ... ... ... ... ... халықтың әнін жарына арнап ... еді ... ... еді ... ... келтіре салатын. Бірте-бірте осы ән оның ... ... ... атына айналады. Оған тағы бір себеп ... жары ... ақ ... ... ... ... төзіп, тосудай-ақ тосқан, амал қанша хат та, ... да ... жоқ. Күні бойы ауыр ... илеуімен ешнәрсені елемейтін ... түн ... ... ... ... ... басатын. Алдында ол сағыныш сазы боп көтеріліп, ... келе ... дерт боп ... ... ... атырапты аралап әркімге ... ойға ... ... таңырқатып, кәрі-құртаңды тамсантып, жесірлерді шөлдетіп, жетім - жесірлердердің көз -жасын ... ... ... ... ... да, ... да, кең жайлауға да, айға да ... ... ... ... ... ... кең ... кемел өмір селт етіп сезінбеді, елп етіп ... ... ... көз жасын көрмеді. Жанына батты. Емін ... Ол ... дауа ... Ол "Жалған" бөлімінің үлесінде. Екі ауыз ... ... ... өсек ... ... әйелдердің әңгімесі арқылы ... ... ... ... ... ... ... өсек тегін болмапты, ары ... желі - ... сүті ... жан- ... ... ... " сұмдықтың үстінен түсуімен, жеңгесінің құмарпаздық құрты құшағында ... ... ... ... ... ... шошынып Дариға жеңгесі- жексұрындықтың ... ... ... бірге оның әні, сәні, ... ... орта - тау, ... ... құсы мен ... ... ... бөленіп, дүние біткен былғанышқа оранады. ... ... ... алдампаздығы аяндалған. Поэзия пәрмені елітіп, Дариға тағдырына ... ... ... пен муза " ... ден ... ... ар-намыс құрбандығы болып, өсек-аяңға ... өз ... өзі ... ... бәрін басы -қасында жүріп, сырласы мен ... ... ... ой -санасына түйеді, көкірегіне тоқиды. Нәтижеде жан дүниесіне ... ... ... жеті ... ... ... ... көргендері мен ... ... ащы ... сыртқа шығаратын, зұлмат ... ... ... ... мен ... көз жасының өтеуін ... ... ... ... боп шығады[7].
Дариға - ... әрі ... ... Оны трагедияға ұрындырған - қанқұйлы соғыс. "Аузы асқа тигенде ... ... ... он ... бір гүлі жаңа ... жан ... айырылды, ауыр тұрмыстың ... ... ... қара ... ... ... ... қасіретке бауыр басады. ... жас өмір ... ... ер - ... ойнап күлгісі келді, жастық ғұмырының жоқшысы - серігін ... жар ... ... ... ... өртенген тәнге су сепкенде, өсек - ... ... ... сөз, ... ... жанын жеді, жан жарасын ... Ол аз ... ... бала бітті. Бұл ұятын ұлғайтып, ... ... ... Өзі паң, өзі ... өр тұлғаны бұның бәрі ... Жай оты ... ... тұла ... ... ... ... тірлік , күлдібалам өмір ... боп ... ажал боп ... ... ... ұят күшті, өзіне - өзі өкім ... ... ... ... ... ... жүздеген, мыңдаған жас ... ... ... ... ... ... ... өмірі өшкендердің, қартаймай - ақ шаштары ... ... ... ... ... ... ... прототиві .
Мұқағали - эпик ... Оның ... ... жер ... ... ... жүйрік екеніне "Ару-Ана " поэмасы толықтай көз ... ... ... сом соғылған образдар, сұлу жыр, айшықты сөз ... ... ... ағыс құрсауынан шығармай, жыр аяғына ... ... ... ... ... ... қаһарман - Құрман. Ол - алты ... ... ... қылған, "қарақшы " деген лақап аты бар жан. ... ... қаны қас. ... ... ... өз ... басқаға көнбейтін, бірбеткей, қара ... ... қара ... ... ... ... ... білекті. Салқар сенім мен ... ... ... ... біз оны ... ат келе ... той иесі ... байдан жасқанбай тұлпарынан ... ... ... бәс тігісуге шақырады. Ерегіс қоздырады, тартыс өршітеді. ... - жер, руым - көк, ... ...
Қорлық көріп байлардан, нала кештім.
Бәс тігемін, ... ... ... бер, ... Ала ... ... ... де, қаласаң жамбы атамын,
Қиырға қой киікті, қандатамын.
Шығаршы ... дене ... ... ... - деп, ... ... ... ұзында өшті, қысқада кекті екенін ашық ... ... ... ... күш ... да түсе ... ... Сөзге шыдамай ұшып тұрған бай ... ... алып ... ... ... той ... көңіл-күйінің әлем-тапырағын ... ... ... ... ... ... келген Ала ... ... ... ... қуаттанып, жүлдесін талап етеді. Бұғыбайдың ... ... бас ... мал ... Бәйгеге тігілген қызды алам ... ... ... боп ... жүрсін. Ала бестісін ... ... қол ... ... келсін" деген күш ... ... ... ... ... ... еселеп өсіре түседі.
- ... айт, ... ... ... жоқ заңды олжадан құр қалатын. ... ... ... ...
Тақыр кедей мен емес құл ... - ... ... мәлім зәу-затын айтып, қорқу тұрмақ ымырасыз ... ... ... ... шабысудан қашпайтынын мәлімдейді. ... - ... ... ... ... ... сескеніп, уәдесінде тұрған адам сыңайында қызды "қарақшы" артына ... ... ... алғанынан қайтпайтын бірбеткейлігі - уыздай жас ... ... ат ... келе ... ... ... ... айтқанына құлақ аспауынан да ... Оның ... де, ... де ... ... тоң мінезділік топтасқан.
Тәйт әрі, неткен ащы сұм ... ... бе екен ... күң ... қос ... ... бақырғанын тыңдау үшін[8] .
Бұл тік сөйлейтін ... ... ... ... ... құлқын бағдарлатады. Құз-қиядағы үш ... өмір де ... ... ... ... ... мен пиғылынан арылтпаған. ... ... ... ... ... ... сұрқы байқалмайды. Тек ... жылы ... ұл ... ақ ... ... ... жан-дүниесін ашып, адамдық қасиеттері бас ... ... ... өзін ... ... ұрпағын "ұры - қары ", "қарақшы " дегізбеске бекінеді.
Алдыңда тұр, ... ... ... ... ... ... қып алдыңда қалдырамын,
Жаңа өмірдің жазықсыз ... деп, ... ... үкім ... да ... ... ... көтеруге бекінген. Тек жазықсыз ... ... ... ... ... ... ... етуі - сәби мен ... ... оған ... нұры себілгендігі, жат ... ... ... ... Жамалды алып қашып, тауға бекінгенге дейінгі өмірі, ... ... ... ... бай, ... ... ... себебі бимағлұм. Белгілісі өктемдік ... ... қаны ... ... иелерімен жағаласып, ымыраға келмей тау ... тас ... осы ... ... қол үздірген Жамал ... жар ... ... айналуы, тас жүрегін жібітуі, ақырында перзент тауып беріп, ... ... ... ... . ... - ... ... түскен жетім қыз. Жалғыз бауыры бар. Оны ... ... пана ... ... да, әл - ... де жетпейді. Қара күштердің ... ... ... Алғаш Жамал қаныпезер байдың тамашаға тартуы, бас жүлдеге ... ... ... ... ол - ... ... аузына түседі. Ит өмір ... ... ... ... ... ... түзелуімен басына бостандық орнайды. ... ... ... ... ... ... ... соғыста өлгендігінен хабарланамыз.
Бұғыбай - зорлықшылдығымен бірге, ежелгі ... ... ... ... пен ... жаңартушы, малды-жандылығын көрсетуші азуы алты қарыс бай. ... атын ... ... ... айналасына тізесін батырып, өктемдігін жүргізіп ... ... ... ол ... қызу ... мен ... ығып, оған тікелей бұл жолы күш ... ... Жұрт ... ... ... ... ... есіне түсіп, ары ... ... ... зығырданы қайнап іштей тынып қана ...
2. ... ... ... М. ... поэзиясындағы символизмнің танымдық-философиялық өлеңдердің жанрлық сипатын байыптау;
Мұқағали поэзиясының көркі мен ... ... мен ... ... мен ойшылдығы талай рет оқырманын тамсандырып, талай дуалы ауыздардың ілтипатын иелендіріп, өзіне тәнті еткен. Атын атауға жасқанып, ... ... да ... ... тас ... ... ... поэзия жасырын оқыған талай жүректі өзіне баурап, өзгеше ... ... ... ... поэзиясының осынау құдірет күшін өз замандастары толық мойындап, кейі ашық, кейі ... ... да ... та, ... та ...
, - деген еді Мұхтар Әуезов. Өз замандастарынан тума таланты мен білім деңгейі жағынан, жарты ғасыр алға ... ... оның ... толы астарлы ойларын түсінуге төңірегіндегі шала сауаттылар қауқарсыз болды. Бұдан Мұқағали қолданған ... әдіс тек ... мен орыс ... ғана тән жетістіктер екен, ол қазақ топырағына жат болған деген пікір тумауы тиіс. ... ... ойын ... ... ... ... айту ... шешендік ділмарлық өнердің ежелден келе жатқан кәнігі тәсілі болған. Мұқағали қазақтың шешендік өнерін әлем әдебиетіндегі озық үлгілермен толықтырып, жетілдіріп, жаңа ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің тарихында өзіндік бейнешілдік стилімен дараланған Мұқағалидың жаңашылдығы әлем әдебиетіндегі символизмнің ... ... де ... ... ... ағым ... ерекшеленбестен бұрын рәміздік мәні, философиялық астарымен дараланған. Әуелгіде символ ұғымы құпиялы, шартты мағынаға ие кез келген ... ... ... ... уақытта символ ұғымы философия, семиотика, психология, әдебиеттану, ... ... ... лингвистика, т.б. ғылым салаларының негізгі зерттеу нысаны болып отыр. Символдар осы уақытқа дейін аталған ғылым салалары тұрғысынан жан-жақты зерттеліп ... ... ... ... тән ... құбылыс деп таниды: "Символ ешқашан белгілі бір мәдениет кезеңіне тән ... ол ... бұл ... ... ... өткеннен болашаққа сапар шегеді, басқаша айтсақ, символ-мәдениеттің тұрақты элементі" [1].
Әдебиеттану ... ... ... бір түрі ретінде танылып, оған мынадай анықтама беріледі: "Бір ... не ... тура ... ... ... ... бір ... не құбылысқа құпия теліп, жасыра жарыстырып, бүкпелей бейнелеу" [2].
Әдебиеттанудың терминдер сөздігінде "Символ-әдебиетте ойды астарлап, басқа нәрсені суреттеу арқылы жасалатын ... ... бар ... ... ... ... кездесетін символда бір нәрсені өз қалпынан басқаша сипатта көрсетіп, сондай-ақ ... бір ... ... ... нәрсенің не ұғымның жай баламасы ретінде алу арқылы жасалады. Мысалы, гүл-жастықтың символы, ал көгершін -бейбітшілік символы ... ... Бұл ... символ тұспалдауға (аллегорияға ) өте жақын келеді"[3] деген тұжырым берген.
Символизм алғаш әлем әдебиетінде ... ... ... ... ... сарын өршіл және кері тартпа болып екіге бөлінгенде, ойды бейнелеп жеткізуде шындық пен жалғандықтың ара ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасында әдебиетте романтикалық сарын мен реалистік шындыққа қосымша - жаңа әдеби әдіс болып, Европа және орыс ... ... ... ахуалдың өзгеруіне байланысты, бірде күшейіп, бірде жоғалып отырады. Оны пайдаланушылардың да көзқарастары әр түрлі болады. Өмірдің ... ... ашып ... ... жоқ, ... адам қалай қабылдаса солай болуы керек дегендер, сөз сиқыры арқылы айтпақ образды ойларын оқырман санасына сендіру арқылы жеткізіп, ... ... ... ... ... ... керек деушілер де табылды. Сиволизмге: , - деп А.Толстой жоғары баға береді.
Символизм күш ала келе ... ... ғана ... ... ... ... саяси қару, экономикасы тұралап жатқан елдердің, ішкі ... ... ... ... ... алу ... соғыс тәсіліне де айналады. Ол мақсаттарды іске асыру үшін мағынасыз қимыл мен жекелеген сөздерді пайдалану арқылы санаға әсер ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ символизм - қоғамдық басқару жүйесіндегі кемшіліктер мен көзқарасы келіспегендерді қоғамнан аластаудағы, қоғамдық бәсекелестік күшейгенде, тәртіп ... ... ... да ... ... символизмнің үлкен күрделі процестерді бастан кешіп, дамып келе жатқандығы, оның өміршеңдігі ғана емес, тағдырының да көп ... ... ... тікелей байланысты болғандығына дәлел. Себебі ашық айтылған ой бақылауға алынып қудаланса, баспасөзде жазылған ... ... ... ... ... мағынасы сырғымалы, ойы екі ұшты, тұманды тұйыққа тірейтін, абстрактылы, философиялық шығармалар пайда болды. Ол бастапқыда поэзияда көрініс берсе, ... ... ... - Батыс әдебиетінде ХІХ ғасырда, орыс әдебиетінде ХХ ғасырдың басынан гүлдене бастаған символизмді, қазақ әдебиетінің топырағында түрлендірген ... ... ... ... ... байланыстырған қазақ әдебиетіндегі символизм мектебінің іргетасын қалады. Ұлттың ұйықтап қалған сезімін ояту үшін жазылған өлеңдерінде ... ... ... іріктеп пайдаланды. Оған және өлеңдерін мысал етуге болады. Онда буындарды үндестіру арқылы азамат ... ... ... ... ... ... этностың намысын оятып, мақтанышын қоздырып, жанына жігер, бойына ерік пен күш дарытып, ... ... ... ... ... жасағаны өте сәтті шыққан. Осы өлеңдегі сөздердің сиқырлы күші ... ... қуат ... ... ... ... ... қанын ойнатып, ұлттық рухын динамикалық қозғалысқа келтіреді. Мұқағали оны ашаршылық пен азамат соғысының ... ... ... ... ... ... ... бойына қуат, ойына от беріп, жасыған жанын жадырату үшін пайдаланған. өлеңінде қанында оттай ойнаған қуатты екпін мен ... сөз ... отты ... ... Сол арқылы, халықтың белсенділігін арттырып, жігерлендіріп, бойына күш-қуат құюға ұмтылады. Олардың өліп жатқан санасындағы ... ... ... қуалап, қатердің алдына тосқауыл ретінде алып шықпақшы болады. Өлеңнен оттай қуатты сөз нөсері мен өршіл екпін байқалатыны ... ... ұяң ... ... ... жігіт пен қыздың бір-біріне деген ішкі құштарлық сезімдерін өлең шумақтарындағы үзіліп бара жатқан дыбыстардың нәзік жаңғырығы арқылы образдауы - ... Адам ... ... ... ... ... жуып ... жатқан қозғалысы арқылы бейнеленген.Қазақ символизмінің кульминациялық апогейі (шарықтау шегі) Мұқағалидың отты жырлары ... ... ... ... сезімнің емес, бауыры кең тұлпардай көсілетін арналы жүйеліліктің ақыны. Бұл тұрғыдан Мұқағали өлеңдері де сол ... ... ... ... ... ... ... айналады. Сондықтан ол ұлт апатын елден ерек бұрын сезіп, өз бояуында бейнелеп беруге мүмкіндік ... ... ол өз ... ... қан ... тұрып айтудан еш тайсалмайды.Сөйтіп, ақын уақыттың үніне, ... ... ... ... "улы сия, долы қол" ... ... басқа рең алады. Ақынның жан-тән күйзелісі лирика шеңберін үзіп, ұлы трагедияға ұласқандай. Мұқағалидың жан түкпіріндегі ... сөзі ... ... сөзі ... ақтарылады.Ақын деген өлеңінде: Самал есті, даладан, сай жақтан ба?!Аппақ іңір тауларды ойлантқан ба?Аспанға сүт әлдекім қайнатқан ба?!Кілегей тұр ... ... ... ... бір іңір ... тамып кетердей кідіреді.Өзеніне асыққан өрім-бұлақ,Төмен қарай төскейден жүгіреді. - деп ... ... ... , ... мойынсұнбау еркіндігін баса жырлайды. Өйткені ақын жаны да сол еркіндікті аңсайды. Мұқағали поэзиясында символының қолданылу жиілігі еріксіз назар ... ... ... ... болғым келмейді!
Қанатымбар.
Қанатым бар күмістен жаратылған.
Сәби болғым келеді, сәби болғым,
Мына өмірден хабарсыз, жаңа туған.
От та болғым ... ... өмір ... ... ... Әлмерек би, Райымбек батыр, Қабай жырау, Сырымбет, Хангелді, Түке бабалардың ... ... өзі ... ... болып саналушы еді. Соған қарамастан, ақынның батылдығы арқасында тарихи ... жыр ... ... Бұл да ... ... ... ... көтерудегі зор үлесінің дәлелі.
Мұқағали ақын қазақтың салт-дәстүрлерінің поэзия-дағы тұтас галереясын жасады деуге де толық негіз бар. Бағана айтқанымыздай, ... ... - ... ... ... атадан балаға дарып келе жатқан асыл салт-дәстүріміздің де айнасы бола білді.
Арпалысып ақылмен, төзімменен,
Бір сәт те дем ... ... ... ... ... ... ... дүниені кезуменен.
Символдың көркемдік мәні, символдық поэзия мен ... ... ... әсер табиғаты жайлы пікірлерден символизмнің шығыстың сопылық дүниетанымымен ... ... ... ... ... ... ... мәні сопылық поэзиямен байланыс тұрғысынан зерттелгенде ашыла түсетін секілді. Жас ғалым А.Әбдірәсілқызы атты монографиясында пернелеу (символ) ... ... ең ... ... ... бірі ... тоқтала келіп,

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ әдебиетіндегі символизм сипаты77 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы25 бет
Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы13 бет
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь